DANIELIS GEORCl MORHOFl, 

STENTOR YAAOKAASTHS 



five 



de Scypho vitrco 

per certura humanse vocis ib- 

num fr ado 
^ c/. 

DN. JOHANNEM DANELEM MAJOREM, 

Proteftor cm Mcdicum Celeberrimum # Primarium f 
CoIJegam honoratiffimum , 

DISSERTATIO. 

qua foni natura n on parum illuftratur 

Editio altera priori longeautf ior. 



KilonI 

Uteris ScSumptibus Joachimi Reumanni, Acad.Typoer. 

«b be LXXXlI. 



F:yciischo 



J- 

PR&FATIO 

Benevolum Lectorem. 

ANte bos decern annos , £f quodex- 
currit,de Scypbo t vitreo i per certum 
humane vocis tonum JraBo } (cujus ego 
experimenti ,/ane rariffimifJpeBatorfu- 
eram)epi(lolam in lucem edidijn/ligan ■ 
te Viro Claris/into } CoIlega tneo honora* 
tisfimo, Dn. JO H ANNE DAN IE- 
LE MA JO RE: cujpvoluntatilubens 
turn obfequi volui,utut non ea doBrina 
infiruBus 3 quam ad naturee arcana ex- 
cutienda, ingenio/ior aliquis requirat. 
Etfiautem non iftafinijcripferamjtt me 
in hisjiudiis efferrem, quibus Jeculi bu- 
jus ingenia ornni contentioneincumbunt: 

A 2. non 



non defuenmt tamen Viri Clarisjimi y 
quibus tenuis hcec opetta noftra non pro- 
hat a tantumjed & imperijius^quam me- 
rebatur } laudata fuit t Eodem anno , 
nefcio quis, (nomen enim non appq/uit) in 
Linguam Belgicam convert it, ac Am- 
Jielodami edidit, interjper/ts paffimno- 
tuIiSjJatis quidem concinne, niji quod in 
nonnullis mentem meant nonjatis ajje- 
cutus ,&in ipsa experiment i hifloria de 
fraBoperfonum diapafon vitro 3 dijjen- 
tiat i qua de re in ipsa DiJJertatione plu- 
ribus agetur. Prodiit bine Celeberrimi 
KIRCHERI Phonurgia , Opus , quo 
varia circa fonum experiment a inftitu. 
ttntur, & ab aliis not at a examinantur. 
Iffic fi? hujus experiment SBEpiftoldeno- 

Jirce 



Jlra? honorific a quidem mentiofafta ;fed 
tamen derei verit ate Jubdubitare vide- 
tur, cum ait : Caufam hujus rei anxie fa- 
ne inquirere conatus eft,eruditus Vir,Da- 
nielGcorgius Morhofius,in opufculo fu- 
pra citato. Sed adhuc fob iudicc lis cft,co- 
pluribus id tcntantibus quidem, fed non 
cum eo quem fperabant fucceffii. Put at 
itaqueVirCl. in vitrei vafis amplitude 
nem r capfcitatem &C. amplius ejje in* 
quirendum. At verb nulla hk dubita- 
tioneopus erat:ut appareat nonfatisat- 
tento animo iUumlegijJe 'Epi/iolam , in 
qua hifloria omnis tarn accurate recenje- 
tur, ut nulla falfi /pedes Jubeffe pojjit •.- 
yrceterea £f te/lesfide digniffimi lau- 
dantur, Viri Clarisjlmi, ad quos noti- 

A 3 tia 



tia hujus rei jam ante pervenerat. Ac 
laudatjane KIRCH ERUS ipfe aliud 
quoddam opufculum de eodem Expe- 
rimento : Prodiit, inquit } non ita_, 
pridcm in BataviS opufculum dc ventri- 
cofae ampullae vitrcae ruptura, fono vocis 
caufatit, invcntore quodam Aniftcloda- 
menfi Haflurgo, Opificc Vitriario. Quis 
illeHaflurgus, Quale opufculum hoc (it - f 
cumignarijpmisfcio. Nonpituit omni 
cur a me a indagari libellus ifle, qui, ut 
ex anno edita Phonurgia* Kircherianx 
corijicere licet > pojl Epijlolam meanL, 
prodiit 3 Ji unquam > (nam dubitand\ 
caufa eji ) lucem ajpexit. Neque e- 
nim Hajlurgi ittius nomen tum.cunu 
Amjlerodami viverem tnihi innoiuit, 

neque 



7. 

nequepojl ab amicis } quibusid negotium 
dederam, inve/ligari potuit. Unicum 
omnes exteritum falutabant 'vitrorum^ 
expugnatorem Petterum. Jmd (ifuit 
aliquis Haflurgus.Opifex Vitriarius ^in- 
ventor itte hujus experimenti nonfuit , 
cum dudumante hum Petterum & aliis 
idemfelkiter tentatum fuiffe in Differ- 
tatione me a notaverim. Fuerunt $ alii 
qui in Differtationibus Phyjtcis [his pas- 
Jimhujwepiftola? nqftrae mentionemfe- 
cerunt : ac ante biennium Bononice 
fermone Italico librum deSono & trc- 
moribus Harmonicis doBiffimus Fir } 
' ac pluribus fcriptis argutijjimis literato 
orbi cognitus, DANIEL BARTOLI, 
eSoc.Jefitjpublicavit.Qui oportunaml 

iUk 



*■ 

UJic in hoc experiwientum ' inquirendi 
occqfionem na&us tratt. 3. cap. 8. omnes 
in partes illud v erf at, & compluribus ali- 
is turn ? m atiociniis turn experiment^ illu- 
Jlrat y bona quo que eorum parte , quce 
in Epiftola nqftra hahentumdduBa ; in. 
qua tamih aliquid dejiderare vi/us 
eftmam rationes eprincipiisPbilofopbice 
Democritece adduBas faflidit* Sunt-* 
'verb hcec ejus verba : Io havea fcritto 
fin qui, ne altro mi rimaneva che ag- 
giugnerc : quando mi fi die' , dope 
lungamcntc ccrcatolo, a vederc un trat- 
tato, fotto npme di Lcttera di Daniel 
Georgw Morbof. de Scypho Vitreo per 
certumbumancevocisjbnumrupto. Lct- 

tolo avidamcntc, nc gjudicai dotto I 3 Au- 

tore 



tore , e 1 A opera piena d' eruditione e 
d' ingegno. Vidi in eflahaucrui del favo- 
revole, c del contrario a me y oltre al fi- 
Jofofarc , ch 3 egli adopera, didotto da 1 
prinoipt d* un tal moderao fiftema Dc- 
mocritico riformato , che a me non va_> 

punto pel vcrfo, Hujus Viri elogiis ut 
non parum afficior >ita candidam ejus 
cenjuram non Jubterfugerem>Ji nos do* 
cere reBiora pojfet Vir Clarijfimus. 
Nequeenim ulla mentis contentione ex* 
plorari caufa poteji > qute nos veriali- 
cuius umbra p of cat ; ni/i ad minutiffi- 
mas-corporum particulas , earum textu- 
raSypororum figurationes^aeri&tautma- 
terice Jubtilioris elaterem confugiamus. 
Qucetamen omnia ad foni 0 tremorum 

B bar- 



id. 

hdrmonicorum rationem re quirt ipfcu 
ratio diBitat. Cum enim nuUo tono 
clamantis dijfono , utut\validiJfimo , 
commoveri ad Jbnum vitrum posjit, 
confono autem , etiam leviterimpeUente, 
Jbnet,& intenjtore frangatur; non im~ 
pulfu externo yjedinteriorum veUicatio- 
ne ' particularUfper ' undid as aereasvocis 
humanee 3 certo occult oque aditu admif 
fas & fonum formari, £f vitrum frangi 
apparet. Qui alio quam confono tono 
vitrum fe rumperepojjeputat, nee isfau- 
cesjibi & gutturcitiusruperit^uam vi- 
trum. Nam quod Daniel Bartoli clamo- 
re etiafn dijfono Scyphi vitrei orificio 
impaBo, iUud confregerity idputo alia 
ex causa } nimia fc. vitri tenuitate, aut 

non 



nonfatisfolida compaginatione , 
Qualia vitra } prafertim tenuiora Ve- 
neta, eo enim ufus fuit 3 vel ad occurfum 
aeris frigidioris dijjilire pojfunt. Ipje 
quidem non ignore, in caufarum inquifi- 
tione, adhasratiunculas 3 e minimorum 
Jitu, nexu,Jigura petit as, multos tan- 
quam adfacram anchoram confugere: 
qui t amen his argutiis nihilo plusjcepe^ 
pra>/lant, quam formis Juis & qualita- 
tibus Peripatetici , & majore in Wis jo- 
ftantia&'cotptreU, quam opera verfan- 
tur. Sed tamen non relinquenda omni- 
no eft ilia Jen fuum via , folo% ingenia 
Jiandum. Sequi enim naturam , quo- 
its que licet ,oculorum acie deb emus, in- 
genii acie,ubi oculi falluntjn fubfidium 

B 2. VO- 



12. 

vocata y quce tamen alteri illifenfuunu* 
viae fit nature deficien- 

tis veftigia eodem gradu infequatur. 
Falfus itaque omnino eft Fir doBisJi- 
musycum negat componi vitrum ex ar- 
miUis rigidioribus, quae e compreffione 
frangi pojjunt , ut in Epiftola meafcri- 
pferam : nam ipfa rei evidentia oftendit> 
nonaliisquam talibus particulis vitrum 
concrejcere : cum in fila tenuis lima ri- 
gida,perje,ftne fitfflatione extendi in of- 
ficinisvideamus. Flatus vero artificisil- 
las armillas, in latitudinem prceterea 
quandem diduBas, peripheric globi iftU 
usaerei, perimpuljumin orb em continu- 
um mothjibt mutub impojitas , quaji cir- 
cumponit , & certam turn particulis 



vehement™ flatus & tenuitate expanfio* 
nis configurationem , turn toti vqfiJigU' 
ram0 qucebaec omnia confequitur , ten* 
Jionem fonum largitur. Vim certefen- 
Jibus juisjaceret , qui imaginaria hcec $ 
commentitia haberet: cum it a remfe^ 
habere vet microfcopiis aliqua ex parte 
deprebendi pojjit , fiP quae vifui imper- 
via, intelligentice vi coUigimus 3 neceJfa- 
rio cum fenfibilibus nexu copulentur. 
Nulla itaque caufa eft , qu<r a ratioci- 
niis,quibus in Epiftola mea ufus eram, 
me dimovere pojfit , debeatve. Pernio- 
tus ergo bac occaftone fui , ut denuo au- 
Biorem banc dijfertationem ederenu, 
prce/ertim cum dudum diflraBis priori' 
bus exemplarih/j, Wamfcepe flagitarent 

B $ ami- 



14- 

amici , & Vir CI. Frommannus in opero- 
Jo illo de Faftinatione volumine lib. 
3. part. 3. feft. 2. cap, 3. §. 4. di? rari- 
tate" queratur. Ne autem longiorpro 
modo EpiJlolce$o/l accejfiones i/lasjvi- 
deretur difjertatio } in capita tribuimus, 
fingulisque lemmata Jua prcemijimus,ut 
in oculos omnia diftinBius incurrerent. 
Vale, Benevole LeBor,& 

— Si quid novifti re&ius iflis 
Candidp imperti,fi nonjhis uterc mecum. 

Dab. e Mufeomeo. ipfis Kal. Decembr. 

AchhcLXXXIL 



DANI- 



D. G. MORHOFl. 

De Vitro per vocis fo* 

num rupto. 

*d v. ci. 

DN. JOHANNEM DANlELEM MAJOREM. 

DISSERTATIO. 



CAPUT £ 

OOcCMpo bujus Vtffertationis. Hifloria Experiment 
ti Pctteriani. XXV. Scjpbi dimidia bora per Jb<* 
numfraSi. Scjpbusbisfraclu*. Petteriarsluclatoria* 
jiffcclatio variarum vocum* Teftes experiment i av" 
loirlajt) M.Dux Etruria. Tbcvcnotius. Experiment um 
Societati Regia Anglic a propojitum. Experimentum 
novufinturn. Tuba Jono vitri Jonus provocate. Non fa- 
cile frangttur. Tibia Jono cnr non afficiatur ? Mifiur* 
to no rum in vitro. Portiuncula orbicularis i vitro cx- 
cuffa. Aditus\ad invtjligationcm rationum* 

CUm non ita pridem inter rtos fermo inciderer, de 
Vitro lono vocis human* fradto,'cujus ego rei 
nuper auMTTTfjg teflis' fueram inBelgio, pete- 
( >; . ^ rcs- 



i6. 

resque, Collcga honoratiffime , Qt expcrimenri rariffimi 
hiftoriam accurate confignarem; tokens voluntati tux 
obfequi volui : edque cupidius , quo mc & mutual , 
quae inter nos eft amicitia, vehcmentius impellit, acifta 
rerum naturalium ftudia, quorum ego faavitate mirificc 
afficior,blandiusinvitant. Ab ovo itaqueremomnem 
ordiar, nihil praetermiflurus eorum, quae vel fidem face- 
cere experimento, aut lucem caufie, li in earn inquirere 
animus forte fit, afferre queunt. 

Cum Amfterodami viverem, perveni ad notitiam 
lodoci f Humeri, qui Celebris qus loci bibliopola eft. Is 
primus, nefcio qua data occafione de Oenopola quo- 
dam Nicolao Pettero, habitantein platea,^ Princen 
Gracbt di&a, (ub infigni in de Guftavsburg,ob\\ fcyphos 
vitreos voce ftia frangere poffit, mihi narrabat. Cum 
mirum id mihi ac inlblens videretur, urgcre Bibliopo- 
lam non deftiti , ut me ad hominem ilium deduceret. 
Deduxit: cumque de experimento me praefente facien- 
dorogaret, produxit ille fcyphos aliquos ventricolbs 
vitreos, pedious nodofis, quos vulgo Komer vocamus, 
fed qui pint* menfiiram non excedebant. Eligebam_> 
ip(e,(quod voluit,ne forte dolum lubefte iulpicarer) 
aliquem, qui validiflimus mihi videbatur. Turn is, 
explorato primum qus tono mihi tenendum porrigebar, 
oreque mediae parti admoto, voce quae ad diapaibn (ut 

turn 



m 

turn mihi videbatur) vitri fuperabat tonum, infbnabat. 
Conlbnabat ftatim vitrum pene ad ftridorem usque, & 
t rcmorcm ejus manus mea fenriebacQuam cum ilk vo- 
cem non inteiruptamlongopneumatecontinuaret,cum 
ftrepicu frangebatur vitrum, itaquidem ut ruptiira or- 
bicularis obRqua per ventrem Icyphi iplbsque pedis 
nodos ex ad ver la oris parte tranfiret, 

Daniel Bartoli , qui in libro del Suono tratt. j. 
c. g. idem experimentum proponit , ait , fe Cornelio 
MeieroBelga periculum faciente ,ob(ervafle : voce intra 
quatuor plaufus muficos continuata, rupturam iniecu- 
tarn. Qui vocem tarn validam non habet , ut ad hanc 
menfuram fine variatione extendat, cum fruftra labo- 
rare judical 

Succedebat Pettero & in aliis Icyphis res. At mihi 
idem turn tentanti, cum vox eflet obtufior, atque ob 
affc&ationem varia 6c inconftans, defuit eventus. Sacpe 
accidit, ut, cum clamore ad ftridorem usque provoca- 
rem vitrum, illequcinftaret, ut ulterius v el tantiHum vo- 
cem producerem,( jam enim proximam rupturae mo- 
mento dicebat ) ipiritu me fubito deftituente, omnis 
labor in irritum caderet. 

Facile turn yidebam in quo experimenti ratio con- 

C fide- 



tyleret, quod Sc ip(e non negabat Oenopola, in xqua- 
*tate fc. loni , quam quidem aded accuratam requiri ille 
jebat, ut fi vcl commate intcgro, aut dimidio variaret, 
irritus futurus fit cffeftus. Ille verd diuturno ufu ita_? 
voccm moderari didicerat, utnunquam cvcntu fruftra- 
retur. Habebat & filium qui idem prarftare poterat , 
& quidem cxpeditius,cum vocemhaberet acntiorem.. 

Convenerunt inxdibus qus Viri quidam no- 
biles, (ut interpres epiftolae me* Belgicus in notis ftiis 
memorat) d. 16. Jan. Anno 1672., qui dc XXV Scyphis a 
Pettero intra unius horse fpaciumper vocem frangcndis, 
Ipcmfione fe laceffiverant , eumque rogarunt, ut vires 
& latera fiia tentaret. Tentavit ille , vixque hora dimi- 
dia elapfo erat, cumomnes illi XXV fcyphi vitrei vo- 
cis telo proftrati jacerent, quae vel integrx officinae vitri- 
arise ftraeem inferre potuiflet. Quafi fcilicet ( ut JCti 
ajunt, nihil magisnaturaleefle,quam ut eo modo Iblva- 
tur,quoligatumaliquideft) naturaita lapienterhoc ordi- 
narit ut vitrum > quod flatu artificis illam formarru 
acciquifverat, folo ipiricu domari & confringi poflit. 

Ulud vero memorabile eft, quod apud Danielem 
Bartoli loco (iipra laudato legitur : Cornelium iftumj 
Mcierum, qui (emel fcyphum vitreum voce fregerat,re- 
fiduum iftius fcyphi iterata voce frangere potuifle. Quae 

certe 



certc vis fauces validiflimas requirit. Nam ut Autor illc 
ait : Non omnibus datum eft vitra fra<3a denuo voce.* 
frangerc: nam major vocis contend© requiritun & de- 
prehendi ipfe debilem admodum lonum in vitri talis 
iruftro, cum clamore confbno laceflercm. 

( fait rWMiW'IK! / ip HI f ;nl scf) 

Sunt quotidie quos curiofitas videndi experiment! 
ad Petterum ilium invitat, qui praeterea arris Wtatorix 
peritisfimus eft, cujus ille principia accurate dedu<5ia fin- 
gulari libro nunc exhibuit. Poteft & aded diverfas uno 
codemque pene tempore voces edere, ut (ex (eptem-j 
in uno conclavi inter le vel eadem vel diverfis finguis 
rixari aut confabulari jurares, fi ignarus foris aufculta- 
res. . Pervenerat ejus fama ad Magnum Etruriae Ducem, 
cum apud Batavos holpitaretur , qui ad le vocavit ho- 
minem , nec fine lautomunere, poftquam omnia de- 
monftraverat , dimilit. ( EptftoU me '£ priori* ver- 
ba Joannes Cinellus in Bibliotheca fiia Vplante, uti vo* 
cat, Florcntt* Antto 1677. edit a, excerpfit^eo ipfo teftim 
tnonium narrations me a <veritati perbibenr.) Teftis iti- 
dem oluloTsrTrjs aliquando fuit llluftris Thevenotius > 
lagacisfimus omnium naturalium & mechanicarum ar- 
tiumfcrutator,quarum ipfe Pandemias a fe aliquando 
edendos meditabatur. 

Accidit poftea , cum in Angliam navigans Viros 

C 2 illu- 



2CK 

illuftrcs clari(7imosqnc eSocictateRcgiacompellarcm^, 
Boilium inprimis & Oldenburgium, ac mentionem ejus 
experimenti facerem y CI. Dn. Oldcnburgius ad Socic- 
tatem deferret: in cujus illuftri confeflu, cum aHquan- 
do admittercr , rem omnem expofui. Decretum ita- 
que fuit , ut ejus Veritas exploraretur : led , ut re- 
?cm % tts non (iicceffit: fortaflis quod non omnia requi- 
fita oblervarenrur. Tentavi & iple aliquoties , fed ir- 
rito temper conaru > donee candem in vitro tenuori re- 
jponderet eventus* 

Noviflimum deinde experimentum feficiter ceffit 
in calice e tenuiore vitro Brabantico confedto 5 qui e 
forma inferius cylindrica > luperiori parte in convexum 
crefcebat. Extreme ejus ore circulusi vitro albo opa- 
co eircumponebatur. Obfervabam vero in extremo 
margine vitri,infra circulum ilium album, fiiliiram ali- 
quam tenuem, fed (uperficiariam, qualis forte acutiore 
vitro aut gemma imprimi poterat,qu#tamennullatenus 
impecfisbat vitri fbnum. Cumhaque fbnum eadem_> 
voce o^o^ Iaceflerem^ ubi diu fauces valido clamore 
exercueram, tandem cum minime ex(pe<3arcm,tenfa x- 
qualker aliquando voce, non usque adeo (bnora & forti, 
frangebatur vitrum , ut rupture initium a fifliira ilia 
primum redla linea procederet, hinc vero ad latus fledte- 
cur f Quo argumento patet interioruro particularurru 

in- 



21. 

inter (c lu&antium motus, qu* erumpere parant , m<v 
do viam in venerint, quae illis per hanc nfluram apcrta fuic, 

Cogitavi ctiam,annon tubae (bnituckius,quamvoce 
rumperentur (cyphi vitrei. Feci periculum: fedvel e 
viginti fcyphis ne unusquidem fuit,qus diapafonaflequi 

Eotuerit tubicen. Infusa itaque aqua tonum modera- 
ar,ut facilius aflequeretur. Ac vidi aquam in vitro 
modice fbnante levkercriipatam, cum eodem tono fo- 
naret tuba : cum in diflbnos tonos incideret, nec mo- 
vebatur aqua, nec (onabat vitrum. At cum diapafoaj 
lbnaret, 6c tremorem in vitro clare fbnante fentiebaitij 
( nam manu tenebam):aqua vero tanto impetu concu- 
tiebatur, ut per totam menlam guttulae profilientes 
Ipargerentur. Et credo fra&um fuiflet vitrum,fi diutius 
in tono illo lubfiftere potuiflet tubicen $ nifi forte a- 
quae nimia diflipatio vitri tonum variafter. Videbar & ad 
tonos harmonicos aliquem in vitro tremorem perfen- 
tifcere,fed exiguum. 

Tentavit idem cum tuba experimentum Dafliel 
Bartoli, ac deprehendit longe fortius fonare vitrum, ad 
tubaefonumaequalem, cum manutcnetur,quamubi filo 
fofpenditur : nunquam tamen ruptura fiibfecuta^ 
eft. Putat cnim cum vitrnm vibrationibus trachea: vi~ 
cinius eft , majoribus percuflionibus fcriri , quam^ 

C 3 cum 



XL 

cum flatus oris per tubam diftenditur. Scd hac dc rc_> 
vixaliquid definiri poteft,cum aegrc repcriacur tubiccn 
adeo validorum laterum,ut per quatuor plauiiisMuiicos 
diftendere ipiritum aequali ratione poffic, licet inveneric 
vitrum, cui aequalis in tuba tonus relpondeat,qui non_> 
temper eft in poteftate artificis,ob intervallorum ialtus, 
e minima flatus variatione ortos. 

i| Cum tibia fbnarem, aegre fbnum aliquem in vi- 
tro dep hendebam : quoniam Ipiritus nimium eft tenu- 
is^ pc- r arios exitus quail dilcerptus,utnec validefa- 
tis,nec iccta ferire vitrum poflit. Accidit tamen ali- 
quando, ut ad aliquem tibiae tonum, ibnus quidam ae- 
qtialis, fed (ubordmatus (h ita vocare licet) ac (ecunda- 
rius in vitro relponderet: cum nonaudireturprinceps to- 
nus vitri (onus. Quod mirum mihi viium eft: potuifle 
aliquas fuperficies inaequalis craflitiei vcl compa&ionis . 
(inde enim ibni divcifitas in vitris eft) feoriim ita pei- 
celli ab aeris motu undulatorio, ut non confonarent re- 
liquse partes. Contra vero primarius vitri tqpus nun- 
quam audjebatur, quin conlonaret alter ille ibnus fub- 
ordinatus, licet exilior 5 qui& variaco praecipuo vitri per 
aquam infufam fono, cadem proportione variabatur. 

Ex ifta inxquali craflltie aut compaitione eft, quod 
nonnumquam varie fonat in diverfis partibus Icyphus 

vitre- 



2 *' > 

vitreus, aut impurum cdac fonum, quando duo foni 
audiuntur arque validi. Quo cafii qui clamorc rupturus 
crat vitrum , tonum liiperiorem eligebat. Ab inferiori 
enim non frangebatur. Cujus ego caufam cxiftimo , 
quod inacutiore fbno fortioracris vibrariomovendis in 
vitro particulis,eoque rumpcndo magis idonea. 

Memini narrare mihi filium iftius Oenopohe fibi 
clamanci aliquando rotundam portiunculam e medio 
vitro in os profilifle.Quod nulli quidem caufe, quam in- 
acquali craffitiei r ut mihi videtur y adlcribi poteft. Po- 
tuit enim rotunda ilia & tenuior vitri portiuncula per 
validam concuflionem particularum vitri totius quafi 
didL 

In reditu meo>, cum Amllerodamum tranfirem->, 
iterum Oenopolam adii , & mecum amicos duxi, 
ejusdem rei'videndae dcfidcrio dudtos. Qui non 
fine admiratione aliquot fcyphos vitreos eodem modo 
confra&os viderunt. 

Habes,Collegahonoratisfime,quae de hoc expe- 
riment© obfervata mihi fuerunt , digna utique accura- 
tiorealiqua confideratione: non parum enim illuftrant 
nobilem de Corns corpornm do£trinam, cuiexplican- 
dx tarn prcclara infiiaarunt ingenia. Hujus Phaeno- 

meni 



24* 

m&ii ratlones inquirere operae prctium eft, quas tc qui- 
xicm praecipere ( quae ingenii tui lagacitas eft ) non du- 
bito ; ut inepcus fortasfis videri queam, fi apudTe, accu- 
ratiffimum rcrum naturalium indagatorcm , de rerumj 
caufis ratiocinari,ac in tuo foro laperc animum induxe* ' 
rim. Scd confabulemur aliquantum: quandoquidem 
parva & chart* & temporis ja<5tura eft : humanitas vero 
uia vel nuganti, uc Ipero, veniam dabic 
*- 

CAP. II. 

Vltri tanquam fubjeBi confideratio pramittitur. 
Ejus natura,fragilitas. tgjtd fit ratio duftilitatis in 
metallis, Humore metalhco fublato vitrifcantur me- 
talla. Humore a/it no rigidis met a His duEldita-s collata. 
Exempt a adduBa. An detur V it rum malteabile. Cor* 
nuum £f Vitri Mufiovitici a noflro diver ftt as. Cam* 
panelU confilium de vitro malieabili reddendo, Vitrum 
noftri temporis malleabilc i Vclfcbio. Vitrum per //- 
quores cbimicos flexibile reddttur. Catena vitrea im» 
pune terrst tllifa. Alex. Tajfoni de Vitro mallcabiti fen. 
tent ia. Monconifii & Fallopii modus ^ quo vitrum red- 
ditur flexile. Novum invent urn de Ofsibus etnollien- 
dis. Atiud de lignis ,fccno £JV. in putt em vertendis, 
Vitra cum carnibus coda eas emolliunt. Vitra Medic a. 



Vitrum absque igne par at urn. MemovabilU biftoruu 
de aqua per pulverem infpiffatione , & de gerntni* ex 
aqua confe8is. Aquarum in lapides vulgares converm 
Jio, invent urn Anglic urn. Cry ft alius an ex aqua ? Mon- 
ies Cryftallini in Helvetia. Cry ft alii in locis fubterraneis 

ijlorum montium invent i,/4 qua gut ta,pili y fe/?uca 9 cry- 
fiallis inclufa. 

PRimum itaq; vitrum, ipfum hujus Phaendmeni ful> 
je&um videamus,quod P.Cherubinus in libroGal- 
lico, de lmptrmeahilitatcVitri^&xe incoelum lau- 
dibus cxtollit, cum (ummo naturae opificio , auro fcili- 
cet,hoc artis human* magifterium in contentionem ad- 
ducens.Eft vero corpus, ut notisfimum eft, ex arena, ci- 
nere & fale fumma caloris vi, per colliquationem com- 
pa&um,jam cra{fius,jam fubtilius,proutvelarenae&;fili- 
ces, vel fales & cineres variant, decujusprima inventione 
variaque miftura pulchrc Plinius lib. fff. c.26. Aliquo 
humore conftat, cum liquetur, fed modico ac tantillum 
vifcofo, aequalker tamen divifo. Unde ob ficcitateiTL* 
talem rationem plexus fortitur , quae du&ilitatemacfle- 
xilitatem vix admittic, cftque fragile. Dudilitas enim 
humidum admodum pingue requiric. 

Exemplum in plumbo eft, quod du&ile eft, quam 
diu humor ejus durat. Simulac autem vitrificatur \ & hu- 

D mor 



i6. 

mor pent, & du&ilitati fragilitas fuccedit. Videas Sc 
in argento vivo, quod per vaporem plumbi fufi leviter 
coagulatum vel folum lini oleum, fi per tcmpus aliquod 
imponatur,malleo parere docet. Eandem ob caufam 
ferrum mollefcit,paulatim butyrovel oleo immerfum, 
induraturvero, ubi urinae & aceto immerferis. Idenu 
c vena recens facile liquatur,& inftar aauae decurrit, fed 
xgre funditur, ubi femel conflatum eft : non parum e- 
nim humoris prima fufione deceflerat,remanentibus 
craffioribus particulis, quae mollefcere quidem flammis 
pofliint, nonvcroadfuhonem difponi. 

Videmus,cum minerae metallicae funduntur, partes 
ficciores, nullo humore metallico impraegnatas , quas 
fcoreas vocamus,quaeque ad vitri naturam quodamodo 
accedunt , fupernatantes. lilac ubi frigore induruerint, 
fragiles exiftunt. Aqua fortis ftanno afFufa indeque? 
iterum abftraaa,itaobdurat ftannum,ut fundi vix poflit, 
ac vitro candido fimile fiat. Cujus rei caula iali nitri 
adferibenda eft , quo aqua fortis conftat. Nam ad- 
miftio lalinarum particularum fragilem ipfi naturam in- 
duit. Hujus aut fimilis forte naturae fait Belus ille Phoe- 
nicia fluvius, cujus turn Plinius turn Jofephus memine- 
re, qui arenam in vitrum commutavit: quae arena vitrea 
poftea alia quoque nfttalla,quaeattigerat,in vitrum con- 
vcrtic 

Ex 



v. 

i 



Exadverfb c fcrro metallum formari poteft ,quod 
ad fcrri naturam non rcdit,fed tanto ductilius eft,& co- 
loratius, quanto magis igne lkjuatur violento, ope ex- 
mcnti alicujus fulphurei , quod nova pinguedinc ferri 
partes imbuic , (eparatque molliores partes 8c coloratas a 
rigidioribus. Quod experimentum lane memorabile.* 
rerert e Ferdinando Bouvota Berigardus inCirculo Pifano 
part. 4. arc. y.p.j/f. 

Eft itaquc potiffimam partem a (ale fragilitas Vitri, 
cujus particular rigicjiores font , quam ut ad flexionemj 
corpus aliquod dilponant* Quanquam (alem dari fle- 
xilem pofle cxperientia (ua tefteturCl.Borrichiuslibro 
de Ortu & progreffu Cbemia. Quare non fine causa 
dubitant Merretus in notis ad Antonii Neri art em 
trtariam p. 268 • & Honoratus Faber Trail. 7. Pbyfic. 
lib. 2. prop. 68. num.^. an dari vitrum aliquod mallea- 
bilc poflit, ac fidem hiftoriae in dubium vocat. Quod 
cornua, ungulas,fimiliaque corpora attinet, ex quidem 
.qua perfoicuitatem, vitri formam pre (e ferunt, led ea- 
rum perlpicuitas a vitrea multum differt. Imo iplunu 
vitrum Mufcoviticum ab aliis vitris arte faclis diverlum 
eft: cumcolliquabilitas,&friabilitas his competatjil- 
ludvero fiflile nt,atquc combuftibile : cujus texture 
verfitas vel ex eo patet, quod colores per laminam, fi 
crafllor fit , non appareant. Nam cum inordinatior 

D 2 ejus 



*8. 

ejus corporis compages fit, tam tenues lucis modificati- 
ones facile confunduntur. Nc quid dicam de (bno, qui 
diverficatem tcxtur* ftarim prodic 

Quod hiftoriamde vitro malleabili attinet ,ei ego 
fidem temere non derogaverim: nam aliud plane vitri 
genus fuit, ut rede fentit loco laudato Borrichius, me- 
tallicum fcilicet. Et fane fi verum eft, haberi pofleun- 
dluofum illud metallicum, fumme perlpicuum, vifco- 
lum &c incombuftibile, quale jadant magni arcaniPhy- 
(ici pofleflbres, non equidem abfurdum Tuerit illud ico 
admi (cere materia vitreae,ut rnalleo obfequatur etiam 
frigefada. Quod unic£ hadenus metalla prarcipuepra:- 
ftanriora faciunt. 

Campanella (anein ghi&fl. Phyfwlog.qu^j.art:^. 
conjicTebat : Si quis liquefadu vitrumMercurio vel plum- 
bo vel ftanno liquefadis, noflet incorporare, ilium pop 
fe fortaflis etiam vitrum dudile ac flexile efficerc_<>. 
Quod vero perfoicuitatem attinet, ne ilia amittatur, ita 
rem inftitui pofle exiftimat : Si metallum illud per cal- 
cinationes, fublimationes, & admiftiones aquarum la- 
varetur, (polle enim opacum dilutum perfoicuitaterru 
aflumere iudicat , ut (accharum poft liquetadionem in 
aqua firuporum redditur tranlparens), e. g. fi quis Mer- 
curium laepe layarct, & ne exhalct^rgcnti fcobe,vel li- 

quorc 



29. 

quore conglutinarct, & vitro fufb incorporaret perfpi- 
cuum &c dudlile fore corpus autumat. Ita quidem Cam- 
panella, qui vercor ne fpe fii^ fruftrctur. Me enim ju- 
dice , his lotionibus fuis laterem lavaret , & omnes fuas 
fornaculas citius rumperet, quam vitrum fragilitatcni^ 
dedoceret. Male enim iftis omnibus inter fe conveni- 
re quilibet videt, neq> hacviaquicquam effici , nifi alia 
arcanioriarte Mercurius pneparetur. 

Interim tamen & noftro tempore non usque adeo 
ignotum Vitrum malleabile , quanquam non conftet 
qua arte paratum. Teftis eft illc Medicorum Germa- 
norum ocellus Velfchius Hecatoftea /. Obfervat. Phyfico- 
Medic* 0bf42. vidifle Vitrum duriffrmum Chemica 
arte produdtum, quod nullo modo difFringi poterat, o- 
pus Sereniffimi Principis Sigismundi Eleftoris Brande- 
burgici , cujus excmpltim ad Philip. II. Dncem Pome- 
ranix olim detulit Philippus Heinnoferus, raritate cxi- 
mia celebratum_?, 

• * ' , * * L -ft* T'l pLf I \ 1 *\#'t ft •? I*i I *» f- • i . - 

' ■ " •* I * * * * » *mw - * V » * » * I Vf ■ ,< ? I i j i* •mMk f i L 0 ' ' I 1 * I I I if 1 

Caeterum & flexilitatem vitro aliquam parari pofle 
absque arcani elixiris ope facile conceflerim: nec defunt 
experimenta. Narratum mihi a fide digno Viro eft , fu- 
iflc in aula Regis Poloniac Cafimiri Italum quendam,qui 
certo quodam Ipiritu Vitrum frigidum ita fubigere ac 
emollirenoverat 3 ut numnos ex eo ac imagines formare, 

D 3 & 



& quaslibet impriuiere formas potucrit Ac audi vi cum 
Londini commorarer, efle in Anglia, quibus idem co- 
gnitum fit artificium. Verumidpoftca priorcm fra- 
gilicatem recepic * 

Patet tamen hinc non usque adeo impojffibile efle 
vitro dare flexilitatem. Meminit Cardanus ajiquo in 
loco catenae e vitro confedae , quam viderat impunc_? 
terrse illifiim. Sed flexilem fuifle non apparet. Putac 
& Alexander Taflbnus, Vir dodtiflimus, in libro qui in- 
Icribitur Penfori diver ft lib. 10. c.26. non efle tantamj 
vitri flexilis inveniendi difficultatem , ac ab artificibus 
vitriariis kalis brevi fortaffis in lucem protrahendum_> , 
quod tamen hunc usque in diem fa&um non memini. 
Docuit quidem etiam Monconifius in Itinerdriopart.i. 
p. 42. quomodo flexile vitrum fieri poflit: fcilicet, fi 
molliatur aqua aluminis, ac intus & extus allio illinatur. 
Sedvereorne &hoc cum plurimisillicaliiscongeftis vota 
noftra fallat. Qui enim hoc poftumum ejus Viri 
opus ediderunt, fine difcriminc colle&anea ilia publi- 
carunt , quorum fortaflls accuratiorem defectum infti- 
tuiflet Autor, fi fapervixiflet- Varia quoque mifcere do- 
cuit Gabriel Fallopius//£.j.yfc'r/0'': ad vitrum emollien- 
dum, aquam ex adipc pedis equini , ejusque nervis & 
oflibus diftillatam , fanguinem hircinum , anlerinum, 
quibus vitrum candens immerfum, vel co&ione mace- 

ratum 



ratum, mollem formam acquirat; Quorum experimen- 
tum ipfe non feci. Neque tamen plane a vero alienum 
eft, poflc Vitri partes a liquoribus certis corrodi &fubi- 
gi , ut ex iis, qux infra cucentur patebit : cum & du- 
riflima ofla,intra vas arte nova nunc paratum, fbla cum 
aqua codione, ad mollitiem gelatin* attenuari poflint. 
Quod inculinae &rci familiariscommodum, infraudem 
verocanum,inventum,fuperiore anno ex Angliapro- 
diit. Neque tamen adeo novum hoc videri poffit , fi 
vera funt, quainter fecretaCollegiiRofiani PetrusMor- 
mius Anno 1630 prodidit. Is in bbello magnifici tituli: 
Arcana t otitis natura fecrctisfima? necunquam batten us 
detettap.tf. in arcano contra famem haec habet. Sed 
& (ipenuriaingravejcatjpfa ligna>paleas ft ram in a perv/a 
concottioni reddimus, ut pultes ex m confetta fufficim 
enter nutriant. Majus& incredibilius quidille pollicetur 
cumiftaalieniflima ad palatum hominumaccomodat & 
vel lapides , utputo, vorare nos docebit. Sed hoc ar- 
te fpagyrica ilium effe&urum credimus, nifi promiflforis 
hie niatus corvos deludat hiantes. 

Id vero fidem excedere videtur, quod aliquibus 
traditur , vitrum per fe rigidum, ficum carnibus coqua- 
rur, illas emollire pofle. Teftatur tamen id Berigar- 
dus Circulo Pifano part. 2 1 circ.2y.p t js^ y licet cauiam 
ejus rei ignorare fe profoeatur. Non eft dittu facile^ % 



J* 

inquit, quid emit tdtnr a vitro conjcBo in oUdm y inqua 
coqunntur carries: tamenfdpim vidi carnibus ddrnifce- 
ri /res aut quatuor pedes fey phi vitrei^ & tunc eas co* 
qui multo fac'tlin*. Ac certe fi vicra metallica tot igni- 
bus torta tarn mirabili modo vires faas dilpergunt , ut 
Antimonii Vitrum: qnis credat omni etiam virtute vul- 
garia ilia deftitui vitra >, Vellchius loco fupra citato 
multa de Vitro /Egyptio Regio, quod Arabes in Medi- 
finam adlumpfere , commcmorat, cujus ille virtutes a 
nitri Nilotici in arena latitantis prxcellentia deducit. 

Quid vero videtur dc Vitro absque igneparate* 
Quale confici pofle ex ore illuftris Viri Roberti Boilii di- 
dici,cum ad eruditiflima colloquia fua me admitteret. 
Suis enim manibus fe palpafle gemmas aneverabat,non 
per ignem, fed per aquam fa&as, ejus pulchritudinis,ut 
cum ipfis genuinis certare fibi vife fuerint , quanquam 
duritiem earum non exploraverat. Fuit tamen procul 
dubio materia ad vitri naturam accederis : fortaflls 8c 
metallic! aliquid iubfuk , quod lulpicari aliquis poflit* , 
Non ingratum tibi fore arbitror, Collega honoratifli- 
me , fi integram ejus rei, ut a Dn.Boilio accepi, recita- 
vero hiftoriam. Quanquam enim ad noftrum adeo in- 
ftitutum non pertinet : argumenti tamen raritas, cujus 
nunqu^m, quod lciam , fama ad or bis eruditi aures 
pervenit (nec enim vel ab aliis, vel ab ipfo Boilo quic- 
., ; v quam 



quam literis ea de re proditum eft ) libcrius divagan- 
tcm excufabit. 

Fuit Londini Pcrcgrinus , qui in divcrfbrio aliquo 
forte forcuna in colloquium Medici Angli incidit.Dum 
illi inter pocula confabulantur , pcregrinus poculum a- 
qua plenum afferri jubet, cui pulverem albiflimum in- 
lpergit,ac feponit. Port horam forte cum abitum uter- 
que pararet, Peregrinus quafi oblitus : At ! at ! inquit, 
videamus , quid aqua noftra fa£tum fit. Obftupuic ve- 
ro Medicus Anglus, cum vidit Aquam totam in lblidam 
materiam converfom, cujus contuiae fruftra aliquot Pc- 
regrinus Medico Anglo donaverat, a quo portiunculam 
aliquam ( quae tamen friabilis fuit ) obtinuit etiam Boi- 
lius , quam etiamnum feryare ie afleverabat. Accidit 
poftea,ut idcmille Peregrinus Boiiium adiret,& poftmu- 
tuos fermoneshabitos,gemmas aliquas fa&itias (quasipie 
tales dicebat ) monftraret. Cum iingularem earum ni- 
torem miraretur Boilius, & quod adeo nullx in iis con- 
fpicerentur ex igne maculae ; Pcregrinus nunquam len- 
fifle ignem relpondit. Cum magis miraretur Boilius, 
liibjunxit Peregrinus: Ex aqua faCtac Hint : (pecificurru 
cnim pulverem habeo , qui certum liquorem in iblidis- 
fimam fabftantiam poteft convertere. Increbuit is ru- 
mor Londini & ad magnatum quorundam aures perve- 
nit. Qui cum diligentius inquirerent Peregrinus ne arti- 
ficium prodere cogeretur, ie fubduxit. 

E Me- 



1+ 

Memorabilis profedio hiftoria eft, de cujusfide^, 
cum tanto teftc nitatur, dubifare ncfas fuerit. Pulvis 
vero ifte fecretioris mihi videtur originis. Memini e- 
quidem legerc me in Viri Clariflimi Thomae Bartholi- 
ni Commentario de Nive , de quodam,qui e nive falem 
parare noverit, cujus ope coagulari aqua potuerit. Sed 
ab ifto talia non exipe&averim arcana. Id vero dubi- 
uminjicere alicui poflit, quare, cum primum injiceret 
pulverem coagulate aquae tiibftantia triabilis remanie- 
rit: nil! forte excedens pulveris quantitas obftiterit, quo 
minus ibliditatem firmiorem acquireret aqua. Ac potuic 
fortaflls aquae coagulate pars demum in fblidioremfiib- 
ftantiam alium liquorem convertere. 

Nefcio an ad hanc claflem quoq; referre debeam_> 
quod nunc in Anglia inventum efle tcftatur Beccherus 
in libello Germamco , non ica pridemedito, de aquarum 
in lapides vulgares converfione, qui in formas quascun- 
que pro libicu compingi po(Iint,ut integral ftrudurarum 
moles inde educi poffint. Nam promiierat artifex ilk_* 
Regi : fe portum opere tali lapidario exftru&urum. La- 
titat alioquin in aquis & iub aquis interdum limus , qui 
extra aquam in duriflimos lapides concrelcit,ut conrfat 
cx obfervationc aliqua Peireiciana & e Boilio in Hilior. 
Tlutditatis & Firmitatu feB. yg. ubi de argilla viri- 
di flummis Amazonum, qux aeri expofita in lapidem_# 

abeac 



abcat adamantl duritie aequalem, undc lecures pro fin- 
dendis hgnis confici foleant. 



Tale aliquod vitri cx aqua confe&i genus cryftal- 
lus eflet , fi vera eft eorum lentcntia, qui e glacie vel ni- 
ve oriri cryftallos putant. Quam fententiam tamers 
impugnari ab aliis conftat, & praecipue addu&is argu- 
mentis, poft Macchiolum , Cardanura , Boetium de_* 
Boot, AgricolamrefucacThomas Broun, Anglus, idem 
icilicet, qui libri de Religione Medici Alitor eft , in ele- 
gantiffimo libro vcrnacula lingua fcripto, 6c nunc 
in Belgicam converfo : P feudodoxia Epidemic a lib. 2. 
c, /. Nec moverenc me Alexandri Roflaei ratiunculac 
adverfiis hanc Brounii iententiam in fingulari libro ad- 
dudae,qui inHarveo , Bacone, Brounio aliisq; refutandis 
interdum non fclicius verlatur, quam cum in Poctas 
virgulam illam cenlbriam ftringic , quorum lenfus lae- 
pislimc non capit : Nifi nocabilis ilia cujusdam Muralci 
Tigurini de montibus cryftallinis in Helvetia e perpc- 
tua nivis ac glaciei conglobatione natis , qua: in A<Sis 
Coll. Regii />. gg2. habetur, relatio veterem fententiam 
ftabiliret. Cujus domefticum teftem quoque habemus, 
Joh. Jacobum Wagnerum,qui Helvetia Lurwfi feci. r. 
artk.f. hanc Alpium glaciem inveteratam graphicedc;- 
Icribit. Glacies ilia, quam veinacula lingua Glet/cber 
vocant, autor ille ait , naturam glaciei communis exuit, 

E 2 ut- 



utpotc quae perennando duritiem cryftallinam quo- 
dammodoinduiti neque ad folem nifi longifllmo tem- 
pore folvitur. Vero liinile itaque eft per leculorurru 
aliquot tra&us in veram cryftallum coniblidari glaciem 
illam polfe. Cujus non contemnendum elTe documen- 
tum poteft , quod e lkeris Llrftifii adfert. Gul. Fabr* 
Hildanus Obfervat. Cbirurg. cent. 4. obf. 22. Miierat 
ille Fabricio Fragmentum lapidis in Neoftadienfium Al- 
pium perpetua nive ac glacie tedarum locis fubterra- 
neis reperti, quem ille ad cryftalli naturam, quan- 
quam non tanta ejus durities, accedere judicabat. Imo 
cx aqua cry ftallum primum concrevifle, ut & alias gem- 
inas,tum Nicolaus Steno,in prodromo Dtffertationis dc* 
Jolido intra fi/idum>mm Robertus Boilius Ubro degem. 
mis ingeniofiflimis ratiociniis demonftrare laborant* 
Praeterea nonleviter hanc fententiam confirmant obler- 
vata Laurcntii Pigjnorii in Symbol. Epifiol. bpift.if. dcj> 
cutmla aqux, pilis, feftucis, mufco virenti, cryftallino 
lapidi inclufis. Quibus gemiruim quiddam Nierember- 
gius Htf. Nat. lib. 16. c.21. recenlet. 



V 



CAP. III. 

It rum tffe porofnm. £>u£ ejus textura ? e Cartepo 
& Nulando. If. Vos(ii ■ Argument a adverjus poro- 

fita< 



/fo^w ^/M. Ab illo di fen/am. Corporum divifio 
in ftmpltcta & folida non reBe inftituta. Porofita* non 
repugnat fottditat'u Sohdisfima multos ha bent meatus, 
lllorum mira & incomprebenfibilts fubtilitas. Compa- 
ratio ex drill otelis problematibus non inconcinna* Ut 
opacorum lamella font perfpicua , it a per fptc uarum la* 
mellarum corpora coagmentata opaca. P. Cberubini 
argument a exammantur. Fiiorum vitreorum flcxi- 
litas pot i its p or o ftt at em , qttam impenetrabilitatemvitri 
probata Aer crasfior extrabi e vitro poteff remanente 
at here. Aer mult a corpora etiam porofisfima non per- 
vadit. Et liquor es cert a corpora funditus penetrant. 
Bulla aerea ex ip/b vitro cxtra&a. Confervatio diutur- 
na ret urn corruptibilium in Vitro evacuate Vitra li* 
quoribus, capo 'num fermento ftomacbico, comminute 
& corrofa. Gemma adulterina adfperfa aqua forti 
niaculam contra bunt. Aquavit rum transfudans. Muf- 
ca in porutis vitri an pedes figant. DtflilUtio fri. 
gidaper nives. An argent um vivum 0* liquor es Chi- 
min vitri meatus pervadere posftnt ? ejus rei experiment 
ta> Radii folares in vitrum incidentes non impenc- 
trabilitatem fed porofitatem vitri probant. Vitri mea~ 
tus perfonos, etiam tn vitro evacuato txcitatos , fif p er 
magnet icorum motuum transmit fionem evidentufime 
probant ur. Flatus artifcis & aer externus ad textu- 
rampartium vitri multumconfert. Roberts Hoockii/aus. 



Ruptura Ucrymarnm Vitri orbicularis. Vitrum foh- 
dum ad affriftum levem fraSum. Venti Borealesff 
aer fcrenus vitri & tnetaRorum fuftoni commod'u 
Ae r is ambient is *vis in met alia. Aer intra vitrum de* 
tent us. Unde mot us interior um par tium* Exiliomo- 
tu gemmis adulter mis macule Etiamgenuinis inter dum. 

SEd mittamus myfteria & ad quotidiana noflxa rc- 
vcrtamur. Vitrum noftrum , ut diximus , ob mi- 
nimarum particularum plexum fragile eft Quae ipla 
fragilitas fatis de poris vitri teftatur , quos negatum ire 
aliquos miror. Cartefius ideo fragile elicit : quia iuper- 
ficies , lecundum quas qus parciculae le invicem tan- 
gunt, fint admodum exigux &parvar: in pun&is eninu 
duntaxat le contingunt. Quod fi NuUndum Cartefia- 
narum Hypothefium impugnatorem audimus, is/).//. 
element. Pby/ic. vitri particulas ait conftare figuris ma- 
gnum vacuum admittcntibus, invicem tamen firmitcr 
connexis. Vacuum enim in rerum naturam reducere 
laborat, Spaciola itaque aliqua in vitro concedamus 
necefle eft, quae fi non plane vacua , acrem tamen aut 
aethera incluium habent. Nec profefto particular vitri 
heterogenex , unde componitur, adeo aptari per ignem 
accurate pofliint,ut non figurae aliquae in extremis rc- 
maneant, ac aliquae vacuitates. 



Scio 



Scio quam inter fe hie digladientur , Viri Preftan- 
tiffimi, illis impenetrabilkatem, aliis penetrabilicatem^ 
Vitri adftruentibus. If Voflius in libro de Luce cap. 6. 
vitrum, aquam Sc eximie pellucida corpora carerc poris 
omnibus contendit, quia non ex corpulctilis fed excon- 
tinua & uniformi conftent materia. Corpora ille diftin- 
guit in fluida & iblida. Fluida corpora illi hint, qua: 
non habent confiftentiam:Solidavero,qiur eundem ier- 
vant partium fitum,etiamfi moveantur. Ilia iterum di- 
vidit in fimplicia & compofita. Simplicia folida Tunc 
iUi corpufcula, e quibus compofita fo ida fiunt, & in.? 
quae viceverfa diflblvuntur. Jam vero ait in confeflTo 
efletalia corpufcula poris carere,fi enim non careant iis, 
non efle fimplicia, non Iblida, denique non corpora.?. 
Harum rationum vim me plane non capere tateor,' 
Fluida coipora a folidis diftinguuntur Tola confiftentia ; 
Ideoque minima ita utrinque oportet efie figurata, utin 
illis facile mobilia, in his non fint. Solida fi fint fim- 
plicia , e quibus folida alia componuntur ; jam fcire ve- 
Jim, quo in ordine vitrum habeat : certe inter fimpli- 
cia non referet, cum e trium potiflimum corporum par- 
ticulis componatur. Si inter compofita referet, ut cer- 
te referre debet , ac * fimplicibus illis folidis compadium 
vcht, fcirevelim an corpufcula ilk fimplicia fohda, fi 
fint, ita inter fe jungi poflint extremorum figuris, ut o- 
mnis aeri vel ztheri via pracclufa fic Plane eninu 



non 



4°* 

non video vim hujusargumenti quo utitur : Si inter ft it ia 
qua, meatus Jeparant non fint Jotida^ ubique erunt mea- 
tus , nibtlque erit in return natura corporeum. Nam fi 
interftitia lunt, quomodo folida efie poflunt. Quaede- 
nique ratio cogic mc credere, nihil cfle in natura cor- 
poreum , fi ubjquc lint meatus. Sunt enim corpora^, 
licet meatus luos habeant. Neque iliud proptie corpus 
dicendum eft > quod omnibus meatibus dellituitur. E 
rpiftionis enim ratione major minorve (oliditas depen- 
ded De Corporibus vcro etiam lblidiiTirpis verum eft, 
quod Berigardus in Circuto Pi/ano. part,(f, circ. /f. ait* 
Corpora Jolida meatus babent innumerable s tenuibus 
aliis corporibus refertos. & Part. 4. Ore. 2f. Sub ft an- 
ti& fimpliccS) dum alia aliis adbarefcunt^ relinqunt cxi- 
gua quadam fpacia plena corpujeulis aliis ad concrefcen 
dum inutilibu/j quos meatus poros appellant , confpicuos 
quidem in mult is , in pleruque ob exiguitatem occult os. 
Non (atis iblida ilia argumcntatio eft : Si vitrum ubi- 
que meatus habec , lequitur, ut vitrum nullas partes fo- 
lidas habeat,ac fi pori ubique lunt, nulquam erit vitrum. 
Ea enim lubtilitas meatuum cfie potcft, ut non nifi lub- 
tililfimae lubftantiaeluminis 6c aetheris pateat,ea denique 
compofitio partium , ut ordinc tali cohxreant , qui 
tranfitum certa: lubftanti* particulis pntbeat , reliquas 
omncs excludat. Qui licet iiib dimenfioncm noftram 
non cadat, tamen e conjechuis ccrcis, colligi poteft. 

Non 



Hon fane inepta eft, ejus in Ariftotelis Problematibus 
feci, it. prob. 6/. affertur ratio. Per vitrum , quod den- 
Jisfimumcfl, tranfpicere licet per ferulam,qu& rara jo- 
int a% e/f y non licet. In altero enim mcattu refpondent 
inter ft ; in alter A variant. Nec quicquam juvat am- 
plos ejje meatus, nifireBe ndlineam poftti fint. Illanu 
mcatuum rcdVitudine caufamefle perfoicuitatis,velex co 
apparet, quod,ut Berigardus loco laudato ait, nullu cor- 
pus lolidum tam fit opacum,ut fi in tcnucm lamcllarrL* 
ducatur, aditum lumini non pr*beat,tum enim meatuu 
anftadp minores aliquem lucitranfitumconcedunt:imo 
ego addo: nullu corpus tam efle per(picuum,quin craflitie 
nimia, id eft meatuum obftruftione, fiat opacurruPoro- 
fiim itaque vitrum eft,& minus lolidum, quod vel ipfi 
levitas extendit. Aurum lane nemo negabit incr cor- 
pora efle folidiflimum, quia graviflimum: quod tamert 
porofiimefTcomnesagnofccnc. Multo magis itaquc 
porolum eft vitrurru. 

Mittamus Voffium,qui I perfpicuitate Vitri fbli- 
ditatem potiffimum ftabilire voluit. .Ante aliquot an- 
nos P. Cherubinus fingulari diflertatione Gallica de tim* 
permeabilite du Verre , eandem caufam magno appa- 
ratu cgit. Cujus tamen rationes a me aflenlum extc*- 
quere non pofliint. Quando enim ait, quod vitrum irt 
tenuiora&fubtiliora fila,quam ipfum aurum,duci poffftf 

F qux 



<jimc in bmnes partes fine ruptura flexilia i arguant 
nullos illis filis efle poros : ilia ratiocinatione vehemcn- 
tcr ilium falli exiftimo. Inverti enim hoc telum poteft. 
Ideo fcilicet fle&untur fila , quod fpaciola quaedam illis 
infint, quorum addu&ione & remiflione in varias fc_? 
partes verlare poflunt. In Auro , cum quo vitri du£ti- 
litas comparari nequit, ut ftatuit Autor, meatus dariipsa 
experientia docemur; Multo magis itaq^dantur in vitro. 

Operam practerea ludit , cum e fingula- 
ri encauftac cujusdam dexteritate , qua in opcri- 
bus minutiffimis e vitri cujuscunquc fruftulis, fine ulla 
ejus ruptura, conflandisutebatur, vitra impervia judicac. 
Cum in auro, quod omni vitro longe tcnacius&. du&i- 
lius eft,viarum oftia facile vel aquis iortibus, vcl argen- 
to vivopateant, quodillis quafi cunicuHsiiibrepens,quafi 
compagc fua folvit. Ac idem vitro fieri poflc & fupra 
oftendimus, & in fequentibus amplius probabimus. 

Argutaturporro, fivitrumporisconftet,inmachinis 
pneumaticis,acre per fumam vim cxtra£to,novu per poros 
iubituru,quod tamen non fiat. In tubo itemTorricelliano, 
cxiftimat aerem poros vitri,fi quos haberet,perrupturu,eo 
fpacio,quod argentu vivum fuipendit, cum tenuiflimu fo- 
ramen, quale acicukpun&uraformaripoffit, argentum 
wum praecipitari poflicQua de re fufius agit in libro de vi 



ColnlguitAtts Corporum galltce fcrtpU part. t. cy.Scd ne- 
que illo argumento quicquam efficiet. Primo cnimj 
cui ignotum eft, omnia corpora etiam porofiflima ob 
implicarionem meatuum aercm excludere externum^ 
polle : Nam vitrum non ado libcre abaere,facilius qui- 
dem a materia fubtili vel aetherc penetrari poteft ; non 
autem usq; aded in hoc experimentoTorricelliano. Na* 
turalisenimilla aerisconfiftentiaSc gravationon permit- 
tet,utvelelabaturvel intrudanturperporosparticulae, nifi 
vis compreflionis major prxvaleac. Ac memorabilc lane 
eft , quoddeRobervallo apud Pecquet: in differ t. Anat. 
de circ, fangulnis legitur,veficulascarpii flaccidas fed va- 
lide featas , in inani tubi Torricelliani lpacio,valide fu- 
i(Te inflatas,exiguo illo aere intra vdiczs contento per 
laterem fuum (eextendentc,quaeveroftatim admifli aeris 
externi preffione flaccefccre vife funt. Quo patec 
luis (e finibus continere aerem, & pro re nata premere, 
premi, dilatariipro ponderis autem ratione tantum ma- 
eeriae fubtilis, vel aetheris, qui in aere, uc Ipiritus vini in 
vino continctur, quantum opus eft, admittere, vel expel- 
lere. Imo frangitur nonnunquam vitreus ille tubus, 
cum delabitur argentum vivum lubdu&o digito , per 
vim irruente vel aere vel aethere, vacuum repleturo , uc 
accidit Valeriano Magno, qui occafionem inde arripuit, 
utfingulari diflertatione de Vitro mirabihter fraBo per 
longam argumentationum fcriem fraftorem Vitri efle 

F 2 f p i- 



44 



fpiritum oftenderct.Quanquam fine hoc my (Icrio res non 
infolica explicari poterat : (nam & aqtia,dum cubo exfugi- 
tur, per aeremrepreisa idem continget,)tamen mire hie 
circa ordinatiflimas e duobus centris fraduras ellipticas 
philofophatur, in minuriis his fupra modum operofus. 
E quibus omnibus colligit : Inclinationem partium 
ad continuationem, five corporum admotum, fym- 
pathiam, antipathiam, gravitatem , levicatem & alia e- 
jusmodi nature efic fpiritualis locomocivx. Moverunt 
hare aliaque dubia Henricum Morum , Philo(ophum_> 
fane arguti(Iimum,ut,explosa omni ilia vi aeris elaftica, 
quam ad demonftrationem horumPhamomenorumad- 
ducunt fagaciores, ad principium Hylarchicum con- 
fuseret, & fimilibus experiments lllud itaWitum irec 
Ac fatendum fane eft, in caufarum inveftigationeplus 
fubefTefepe difficultatis, etiam in minimis, quam cre« 
dant Lyncei ill! minutiarum Ipeculatores. Qux mo 
caufa aUquando impellebat, ut de Principiu natur* in- 
cojinitis commentanum meditarer, per omnia naturalis 
fcfentiae capita demonftraturus, fineprincipii alicujus in- 
cogniti fubfidio,cxtricarinoshisdifhcultarib 9 |nonpofl^ 
ac nullamhuncufqjindiem fedam fatisvalidoshisnodis 
cuneos admovcre.De lagenis evacuatis intra campanam 
urinatoriam fra&is fuse Sinclarus lib. 2. dial. f. p. 234. 

Scd ifta hujus loci non funt. De vitri poris dicere 

infti- 



i 



45' . 

inftitucramus, quos ineptc idcirco In dubium nonnulli 
vocant, quod aer difficulcer cos pertranfeat. Videmus 
aerem intubulis metallicis, imofigneis, adeo comprimi 
pofle, ut globulum cum impetu foras pellat : cunij 
corpora ilia longe fint vitris porofiora. Nam lane acr 
externus non poteft omnium corporum meatus perva- 
dere , &c minus interdum , quam liquores 8c lpirkus 
Chimici. Non penetrabit ille tot papyri folia fibi 
jun&a , quot penetrant auripigmcnti aqua diluti cor- 
pulcula, in ultimo grandis libri folio , aceto albo du- 
dtas literas coecas nigro colore infe£tura,de quo plenius 
agit Berigardus Circulo Pifano part.$. p. f?j. &Boilius 
hbro de nat. determ, E/fluvior.p./ij. Marmora blandus 
liquor perrumpit, aere externo exclufb. Imo vero ho- 
fpitari in vitri minimis aerem vel materiam fabtilio- 
rem experimentis certiffimis probarunt turn Robertus 
Boilius , turn Otto Gericke. Ac ille quidem in Conti- 
nuatione Experimentorum P byfic Mechanic or um ex- 
perimento p. vidit bullas vitreas , aere plenas, fed Her- 
metice figillatas, in vitro, cui aer extradtus erat, in mi- 
nutiflimas particulas confra&as, quod aer interior de- 
tentus viam fibi quaereret. Hie vero in Experimentis 
fuis Magdeburgenfibus accurate praeterea oblervavit , 
bullas aereas,effluvia acrea corporum, quae odores ille-? 
vocat,e vitro vacuo, fed reccnti, ftrgere,qu;etamcn de- 
fierint, poftquam aeri externo nullus amplius ingretfus 

F 3 datus 



4& 

clatus: fimulac vero machinula aliquot diesapertaftetit, 
ad extraitionem bullulas illas iterum apparuifle. Quo 
patet per vim illam proleda hxc corpulcula aerca c vi- 
tri mcatibus , externum vero acrem non (uccefliile. Le- 
gatur ille amplius. lib. j. cap. 8. p. 82* Idem confirmat 
experimentum Valeriani Magni in libro de tncorrupti- 
bilitate aqua , qui obfcrvavit vitrum aqua plenum igni 
expofitum bulks per aquam diipergere , quas 
ille per aerem poris immiflum excitatas judicata Qu?e 
bulfc ftatim defierunt, ex quo vitrum aqua plenum.* 
aquae in aheno bullientiimpoiuit: aqua enim poris vi- 
tri circumpofita illos implevit, ne aer tranfiret. Undc* 
veriilimum efle apparet, quod ingeniose Leibnizius in* 
Tbeoria mot us concreti p. //. ait. £)uoti?s fubtilia per- 
rnmpere per denfa conantur, eft quod ob ft ft at > for • 
mantur denfa in cavas quasdam bullas. Cujus eo iru 
loco debullisut primisrerum leminibusabftrufa & fabti- 
lifllmaphilofophiaeft: ubiTerne ipfius bafin,magnamj 
aliquam bullam vitream ( primum enim 3c poftremum 
in natura ipfi vitrificatio) in tenuiores hinc bullas vitre- 
as,acreas, aqueas abituram (latuit. Cxterum evactiari 
ab aere illo craffiori vitrum poflc, inqj illores aeris 
fermento corruptibiles longo tempore incorruptas fer- 
vari pofle, fingulan Jibello Experimentorum circa con* 
(ervationem corpornm demonftravit Boilius. 

Pro- 



Provocat amplii* ad Chimicos ,quibus vJtrumj 
Ipiritus fortiffimos indcmnes praeftct. Scd rcfutat ipfum 
& in hoc expcricntia. Ipfcmet aliquoties vidi a 
fpiricuacriitacorrolumvitrum, quo continebatur , ut 
fpiritu effluente,vitrum in arcnulas manu taftum abiret. 
Vidi a lola calcc viva vitro fervata ita inlefla vitri Ipaci* 
ola vacua ut nulla arte potuerint cradi. Hinc facilis 
eft adulterinas a genuinis gemmis dilcernendi modus, fi 
aquae fortis paulum faphiro fa&itioillcveris, infinuabit 
enim le poris liquor , fie maculatn vitrum metallo tindum 
contrahct,cum nulla qusingenuinamgemam vis exiftat. 
Multa hie nos docerc poterit nobiliflimus Francifcus 
Redus in Experimentis naturalibus, qui illic plurima af- 
fert , quomodo liquores blandi vitium ex iplb vitro & 
cry ftallo traxerint: limpidiffimi enim liquores albefcunt 
afale, utille opinatur,qui in vafis cryftallinis efflore- 
fcens laplu temporis ilia corrodat. Qupt ille globulos 
vitreos , (blidos , vacuos , caponibus , columbis de- 
gluticndos dedit ? qui vel inpulverem comminuti fue- 
runt, vel notabili pondere imminuti, aut in fuperficicj> 
corrofijaliquorcinventriculis illorum contento ? Imo 
& Borclli extat obfervatio de pcrlpiciliis ab oculorum 
acribus lpiritibusperterebrads.Pertinethuc Dni.Hyddcn 
obfervatio , cujus meminit Borrichius lib. citat.p. 
de globulis tenuiflimis, quos aqua comunis infula pene- 
travir, Legi aliquando in fcripto Anglico, cujus Au- 

cou 



48- 

tor nunc non fuccurrit,vitro cxceptura grandinem,cum in 
aquam folveretur,magna fui parte tranfludafle.Eraf Bar- 
tolinus in diflertatione de Ports CoPporum ex eo vitripo- 
ros demonftrat,quod humoribus perfufa fuperficies ma- 
defcat, quodque mufcx ac infe&a perrepant. Sed ea ob 
fcabram fuperficiem accidere pofliint, non vero ob pen 
ros totum corpus permeantes. Ac probavit fiio expe- 
rimentoHonoratusFaber fuperficiem vitri adeoleviga- 
ri poliendo pofle, nt in eo muCcx fiftere minime poflint. 
Longc certius judicium eflet, fi verum eft, quod idem 
affert Bartholinus, pofle fubcilisfimorum fpirituum mi- 
nima effluvia ipfas criam figillatas, ut vocant, phialasvi- 
treas permeare, quod deprehendere odore etiam licet. 
Denique nec glacies vitro admota frigus in lllud trans- 
feree poflec : nec alembico, vafi vitreo accurate jundo, 
fuperpofita nix ipiritus e vino provocare pofTet, ut per 
alembici roftrum ftillent, absque ignis ope, quod Ma- 
eni Ducis Etruriac experimentum eft, fi pons fuis deiti- 
tuer etur vitrum. Adde his quae de Mercurii per yitrum 
penetratione e Magnano , deque rintfura ferri vitrum 
cransfudantc ad magnetis contadum, refert Schottus 
Tec kmc a curios a lib. f.p. tfo. H*c in dubium vocarc 
videtur Boilius in libcllo de dtteffd pcnetrabilitatc Vi- 
tri exp.j. HulUttntu^ inquit,f«w its fent'tOj qui pu- 
t Ant -vitrum facile (enetrari pofe, w/, ut multi w- 
lunt % i liquoribus Cbjmicit.vclut quidam.ab argento 



vivo, vcl ut alii fait em ab aere noffro : cum opimonesifia 
experiment is illis none onfinetit, qua ad eas exam wan- 
das de induftria peregiMctum Daniel Bartoli librototies 
laudato, tratt 4 j. c. 7. tcftatur : Medico cuidam excellen- 
tiffimo,quem noverat,id facpius contigifle,ut Mercurius 
vitro hermetice figillatoinclufiis, calore balnei Temper 
au&o, poros vitri fine ejus ruptura penetrant, cruftam- 
qucipfi circupofuerit. Turn & Thomas Cornelius Con- 
fentinus in Epiftola de Circumpulftone Ptatomca de ea- 
demre ita differic Sape ex ampulla vitrea ftgillo herme- 
tic 0 claufa, tenuis (imi quidam liquores ad ignem exba- 
lant,& nonnulli etiam chjmici (ales egrediuntur. Quin 
videmus quoque hydrargyrum in aqui 0ygia,ut vocantj 
folutum per vitri poros exfadare. Quae lane tot tefti- 
bus probata fane , ut in dubium amplius vocari non 
poffint. 

, A 0 

Nolo ulterius immorari illis, quae Autor Gallus c 
natura radiorumin vitrum incidentiumargutatur, nanu 
in ipfum potius hxcvalent. Dcmonftrant fanclpecula 
uftoria pertranfire meatus vitri radios lucidos, & ob 
meatuum obliquitatem in iphaerica vitri figura, in co- 
num colligi , unde ipfa combuftio fequatur. Quae tarn 
funt manifefta,ut palpari pene poflint. Multa ex illu- 
ftris Boili libello de Venetrabilitate vitri, fuis partibus 
applicat,qu* fi quis re&e inlpexerit,nihil ipfius fententiae 

G com- 



eommodant. lllis ut imraorcmur, non eft nccef- 
fiim. Neminem puto de vicri meatibus dubitaturum.?, 
qui quidem novit,fonospcr vitrum hermctice figillatum, 
ctiam acre exhaufto, audiri, &c magnetem incerpofico 
vitro ctiam vacuo fcrrum ad (c rapcrc. De fono expe- 
rimenta multa a multis inftituta funt. Cicada vitro ob~ 
ftru&o inclula , cantu tamcn aurcs ferit. Merlennus 
in tubo vitreo aeris cxperte clare tamcn campanae ib- 
num & invariatum, audiri teftis eft. At Boilius,qui tot 
ejus rei experimenta fcctxat^nContinuationeExpcrimen- 
forum Fhyfico-Mccbanicorumiexpifi. audiri qiridenu 
pronunciat, fed obtufius,&quafi e longinquo, ac cum 
ftridore aliquo.OttoGcricke idem.pene teftatur, (bnum 
quidem pcrcipi, led fine tinnitu, ob aeris defe&umj. 
At Bertus invento ftio oftendit, iavitri vacuo, fimar- 
culusferrcusita campanxaptetur,utadmagnetis applica- 
tionem attrahatur,campanam lap (ii liio puKacurus, (bnum 
clariffimc audiri. Quo uno experimento duplex aperitur 
meatibus vitri via , diiputationibus aliorum obftru&a. 

Cum itaque certum fit, poros habere vitrum , eos 
habct & aprima textura, quos tamcn exiguos efle exi- 
ftimo, &. lortitur a particulis aeris, quae flatu ab artifice 
impinguntur : non parum enim ifte ad locationem parti- 
cularum in vitro confert: quoniam & ip(x per (e aeria: 
particulae facile, candentem materiam& qaidem pene- 
trans 



5 1 - 

trantius impulfe fubcunt : undc inarqualitas fupcrficici 
in vitro eft, & circularis alicjuis pofitus particularurru , 

3ni in complanato re&us eft. Qyin obiervavit jam du- 
bm fifliiras exiguas redtilineas in vitro per microfco- 
pium Borcllus. Hinc fradturae re&iline* plerumqucji 
liint , cum vkra crepant , ac velut ex centro quodarru , 
ubi urget confluxus aliquis particularum motarum,ac 
erumpere cupientium, oriuntur : Quod fieri (blet, ioj 
loco, ubi granulum arenas aut molecula folis alcali cer- 
nitur : Textura enim illic non (atis firma,ac reliquis par- 
tibus attemperata,portam aliquam aeri irruenti aperit, 
unde incipit reliquas partes pervadere & laxare_? , 
ut ex impetus inaequalitate vitra dehifcant. Orbicu- 
lares vero fra&urae tunc, cum per Ibnum vocis humanar 
univerlalis ifte particularum inteftinarum pervitrurru 
fphxricum motus excitatur. Tales etiam^ 
in Vitro ftillaticio obfervavit Virdo&iffimus Hoockius 
in MicrograpbU fua ob/trvat.7.)CpLo nemo accuratius 
hujus vitri phenomena (lib examen vocavit. Optan- 
dum vero eflet, ut libri elegantiflimi ex Anglicainnotio- 
rem linguamconverfione, ad plures Orbiseruditi Cives 
ejus fru&usdimanaret. 

Eft vero opera pretium & ad fcopus noftrum ma- 
xim£facit, qusrei rationemomne perdifcere-Quareaffe- 
ram, quae Hamelius ex illo in linguamlatinam conver- 

G 2 tit 



tic libro de Corporis affeSlwnibus /. c. y. Context us par- 
Hum exteriorum^ arcuata, & fornicis inftar eretla in* 
teriorum figura> omnium tenfio^ inflexio, lax tor text li- 
ra, vis denique elafiica^qua partes comprejfa p (e in da- 
tum [ibi naturalem folent reflituere $ hum mirabilenu 
effeSum procreant. Hac ita fe habere bine coltigimus, 
quod cum una ex its /aery mis cum tenui pelle bee dim > 
($ icbtbyocolla ejjet ab R. Hokio diligenter involute 
di/rupto peduncuto lacbryma ftc confracla eft^ ut partes 
mn disftluerint , fedjuum quaque fttum jervaverint , 
tumque in circulos pene infinitos divifa eft lacryma , & 
pars intima fubflantia magis fpongtofa con are vifa eff> 
f lures linea in pundlum quoddam buju4 velut medulla 
de/inebant) qui apex erat pyramidis y cuius bafis erat 
circulus obtufiorts partis maximus. Addit fab fincm 
capitis idem Autor : Jguod autem context us part turn, 
figura, & tenfio pracipua fint bujus pbeenomeni caufa > 
bine etiam beet conjicere 9 quod pzU confiata ex vitro 
candido ( quod virtdi fragilius eff y & ports magis pervi~ 
urn , nec ex fornace extraSum in arc* fuperiori , ut a- 
lia vitra reponitur) facile in partes disfiliunt , ubi (col- 
petti, velftyh apice celeri & rcciproco motu pcrfrican- 
tur : nam partes prafertim interior is pila , aut vitri con- 
ravi, hoc celeri motu lux at a, non valent amplius exte- 
riores continere. Et quidem mibi anno proxime e lap/3 
cflendit D* Boyle vitrum folidum % crj/Zalla purisjim* 

feqti- 



/imik) quo A levl rnotu affnStum in QariAt partes duf$- 
luit. Ilia omnia quanquam prolixiora, adducere volui- 
mus, cum mirifice rem noftram illuftrent , 8c ipfb vitro 
magisperlpicuam faciant vitri texturam cx armillis rigi- 
diusculis conftantem , partiumque ad facilem & circula- 
rem praecipue rupturam dilpohtioncm^ Quae diverfi- 
tas partium vel ex eo apparec , quod fiflurae 
ris campani re&ilineae , vitreae vero plerumquc curvili- 
neae, atque ideo de circulari pofitu earum, forte &de-> 
alio motu undulatorio 7 quam qui in campana eft,te- 
ftantur. 

Praeterea & externus ille aer , vel materia quaedam 
fubtilior infinuare le vitro laborans, dum ex fiimmo 
illo calore in furnum mitius calentem feponitur,pluri- 
mum ad pororum conftitutionem adfert. Quod ap- 
paret e lagenis illis vitreis, quae frigidae, theca luaprio- 
re, qua candentes formabantur , includi recufant : cum 
ftcus in mctallis fiat, qu*c ignita intumefcunt: ut viderc 
eft e clave, quae dum candct, ferae fiiae foramen noru> 
fubit. Quare & ferrum candens non ita fbnat ut fri- 
gidum, &c calidae aquae obtufior fbnus eft,quam frigid^J 
Notum eft Murani ex altera littoris parte, e regione off>- 
cinarum vitra minus confici polle,quodauftrini illic fla- 
tus dominentur , in altera vero optima conflari, quia^> 
borealibus vends ilia loca expofita. Cujus hxc forte 



ratio , quod, ut quidam Viri eruditi notarunt , fal ex aere, 
flante borea, copiofior , 8c qui acidi quid continet, 
colligitur qui ad folidationem & ad fonum non parum 
tribuic Ajunt cnim hibcrno tempore , ob lalerru 
in aere copiofiorem,eum ipfam magis ionare,tefteHame~ 
lio de corp. amnt. lib. 2. c. 4. n. 7. Innuit 8c hoc Fio- 
rovantus in libro Italice fcripto, cui titulus Speccb'to def. 
fcienc. uriwerflib*i.c.ig. ubi artemillorum vitriariarru 
totam delcribit. Sed tamen & aquas (alias , ligno- 
rum teneritudinem , & alia laudat , quae vitro iftam pne- 
ftantiam largiuntur. Nam toto terrarum orbe locum 
rei vitriariac commodiorem eflenegat. VeMchius quo- 
que loco fupra laudato Vitri yfigyptii prcftanriam ab 
arena Nilotica 8c aere (ereno deducit. Qirin Sc in me- 
tallis aeris ambientis ac penetrantis vires animadvertere 
licet, quorum (iiperficies ac poros variat. Appone e- 
nim laminae cupreae vel ferreae ignitar chartulam mundam, 
acvidebisparticulasnon finealiquoftrepituin earn profi- 
lientcs. Facile id eriam in laminis ferrcis,quibus fornacis os 
occludi folet , obfervabis, quas ftrepcre nonnunquarru 
&c ftridere ad occurlum aeris frigidioris videbis, acpau- 
latim abfamn Obfervatum quoque eft aere fereno 
8c ventis feptentrionalibus expeditiorem efle metalli 
fufionem 8c clariorem ejus (bnum, ac teftatur Dn. Per- 
rault in Tra8. Galiico de duritie corporttm:intcn(b illo 
Anni 1670 frigorc Academicos inftitucis experimentis 

deprc- 



J5- 

deprehendiffe corpora duriilima,ut metalla,vitra , mar- 
mora,quafi c congelatione partium intcriorum 5 fragili- 
tatcm acquifivjfTc,quac,frigoreexterno ceflante,ipfa quo- 
aue ccflareclca chalybs frequentiin aqua exftindionevel 
durior, vel fragilior fit,im6 & intumefcit , utex filo pri- 
mum candefado,deinde aqua macerato apparet, quod 
per prius foramen duci non poteft. Imo lolet a fabns 
pro ratione ufus , immerfionc fubita vel tardiore varius 
duririei gradus conciliari. De acre, cur intenfiffimo fri- 
gore expeditius fundatur, vide HonoratumFabr: Pbyfi 
Traff. 7. LL 2.prop i s 7 .n.ij.Q i A in Boilii libello de Cof- 
micis Qualitatibus legit: quomodo bacillo ferreo,exfo- 
lo diuturno ad feneftram pofitu redo, vel ejus canden- 
ris diredione verfus feptentrionem vel Auftrum , per fo- 
lam externi aeris in poros infinuarionem, dari ac adimi 
faculcas in feptentrionem fe convcrtendi poflit, faci- 
le ejus invariandisporiscorporum potentiamagnolcet. 

Continetur itaque in Vitri poris aer, vel materia 
aliqua fubnhor xthera , vi qu^dam illic velut in carcere 
quodam detenta, quae citius ac facilius prorumpendo 
rumpit vitrum, cum nondum in quendam quietis fta- 
turn per fucceflivam infrigidationem eft redadta. Undc 
facile talia vitra, vel per infufam frigidam, aut frigidio- 
rem aerem ambientem rumpuntur. Ac citius , credo, 
ctiam voce, licet debiliore, frangentur , quam qus per 

gra- 



gracilis frigefafo. Noruntilli, quivitraadtubosopticos 
cxpoliunt, quam (ponte internum findantur. Licet vc- 
ro 6c in Vitris obfervare facilem inteftinarum particular 
rum motum, quod ex (bla ilia, quam vocant, Ele&ri- 
cicate apparet, quae vitro cum (uccino eft communis : ne 
quid nuncdicam de (alinarunvparticularum effloreicen- 
tiis, fepe in vitri fuperficie linguae tadhi obiervatis , ac 
aliis de vitro frafto experiment, quae recenfet Ill«ftris 
Boilius in elcgantiflima de abfolufo Quietein Ctrpori- 
btu diflertatione. Quae qui legerit, amplius non dubi- 
tabk de inteftinis parti cularum in vitro motibus : prac-« 
ftrtim cumirt corporibus longe compa(5lioribus, gem- 
mis Icilicet, acipfo adamante motus aliquos deprehen- 
derePhilolbphus fagacifTimus fibi viiiis fit. Idem Gem- 
marii teftantur, qufous laepe accidit,nebulis quibusdam 
obfufcari gemmarum fplendorem : ac omnium optime 
noruntqui in gemis fa&itiis laborant: nam e filicibus & 
plumbo vitra pro adultcrinis gemmis conficiunt, non_> 
c cineribus & Tale, quiaillae facile pelliculam contrahunt, 
quae elui non potcft,&e Talis acrimonia proficifcitur.Quae 
genuinis adhaeret pinguedo,utadventitia,nec exipiaiub- 
ftantia orta,facile abftergitur. Major quoque minimo- 
rum in vitris,quam in gemmis motus deprehenditur per 
linguae ta&um.Vitra enim gemmis tepidiora lun^Con- 
fer cum his, quae Boilius de maculis in Turcoidc* 

gemma variantibus refer* libro d< > coloribus fag. 42 g. 

Nolo 



Nolo enim ilia transfcribere, cum libri in omnium ma- 
nibus verlentur. Jungi etiam poflunt, qux narrac Bu- 
Icngerus lib, /. de rat. arvinat. c. ?. de Leonis X. lapillo , 
cujus color pro phafibus lunae varius fuit : deque alio 
Clementis X. in quo macula Sole oriente oriens , occi- 
dente occidens,aaejus motum circumadta fuic, Qux 
omnia motum particularum minimarum etiam (ponta- 
neum vel in lolidislimis corporibus , ( quidni ergo & in 
vitro ? ) demonftrant. 

- 

CAP. IV. 

TRanptus dd font rat tones inveffigandas. Sonori cor- 
ports motus quales ? Minima corpufcula etiam^ 
nonfonora ab impulfu aereo mota. Cbordarnm aque 
tenfarum altera tatla non taflam ad /on am I aces fit, 
Caufa fuperftitiofa apud Gellium. Sympatbia an bic pro 
causi vera, baberi posfit. Spinoja inter caujas etiam non- 
nunqtiam admiftt. An Magnet if mus > Magneticorum 
motuum & cbordarum tenfarum affinitas. Scypbi vi- 
trei penduli per/onum oris eundem attr actio. Spirit urn 
Mundi hujus effetlus caufam ft at tut Hclmontius, Mar- 
cus Marci ideas . Alii potentiam numerorum Harmoni- 
corum. , Vera ejus caufa qutrenda ell in naturd ten- 
fionis & motm fonori. J>)u* & quotuplex fit tenfio. 

H Ten- 



4 



Ten/to ponderi aquiparatur. Motus tenfi i motu pen- 
dull aflimari debet. Jgu* tenfi & penduli differentia. 
Corporis aqualis in quiefcens aquale tmpulfus. Appli- 
catur ad c tor das aque tenfas. V ibrationum in chordis 
cum pendulorum ofcillationibus aqualitas,quomodo dc- 
prcbendatur? lllorum motu urn e pendulo demontl ra- 
tio. Wu & impulfu unojion repetitis^ movetur chorda 
fimilis. Jdeoque chorda rupta /onus etiam confonam 
movet. Firmatur no/la fententia e Fracaflorto. Pen- 
dulorum inaqualium ofcillat tones inordinatatf impcdita. 
Similis ratio chordarum inaqualiter tenfarum. Mer~ 
finni experimentum de arbitrariis 080 confonarum vi- 
brationibus rciicitur. Tremor ligni in tnftrumentis non 
eft proxima cauja chorda confonantis.Vibratorii motus 
ac cur at a dimenfio haberi non pot eft. Surdus an cvifit 
^ibrationum cbordas inftrumenti temper are posfit\ Scy- 
pborum confonorum mutua 'vibrationes. Confonan~ 
- tia Vaforum in theatris. Kircberi Muftca Sympatbi- 
ca. Ejusdem flatua ad certum organi & campana fo . 
num componendiL*. 

SOlliciti ha&enus in poris Vitro vindicandis fiiimiis; 
nam illi quafi in anteceflum aperiendi , nc porta (b- 
no illis fc ingcrenti pneftrueretur. Conceflis itacjue 
vitri poris acminimarum particularum,vel acris,vel ma- 
teria fobtiliorisjintra plexus particularum vitri, confti- 
■■ - ' - pata- 



1 



59- 

patarum motu,(equitur hinc ab acre vel aethere externo 
vitriporos vel tranfeuntc, vel iis fe implicantc,pofle_# 
moveri particulas aereas vel xthereas vitro con tencas. II- 
lud vcro p,r*cipue mirabile eft , cur acris mocus ccrto 
aliquo oris lono definitus, aptus fit movere vitri par- 
ticulas, & ita quidem valide, ut vitrum rumpat. Cu- 
jus ut aliquem demus rationem, natura foni pr*no- 
Icenda eft. 

Ejus vcro omnis ratio in motu aeris,tam intra_s 
corpus fonorum contend, quam externi imprefli , con- 
fiftit, qui vibratorius eft, vel undulatorius. Nam duos 
illos diftinguo,vibratorium vocans,qui circa iplum cor- 
pus lonorum , reciprocis minimamm particularum acri- 
tationibus hinc illinc tenditur, undulatorium vero, qui 
longe lateque ad aures noftras perducitur: quemad- 
modum in corpore lucido viciniores partes intenfius 
fulgere, remotiorem aerem tenuioribus radiis percelli 
videmus. Eft enim fenfuum quxdam cognatio , &c in 
naturis lenfibiliura indagandis abunoad alterum len- 
fum optime procedit argumentatio. Nolo hie dif- 
cjuirere, an undulatorius motus, qualis in aqua injedto 
lapillo obfervatur , aeri per fonum moto comparari 
poflit. Sunt enim qui magno apparatu hoc impugnanr, 
quancpm me judice commode iuftineri ilia veterum 
Philolophorura determinatio poteft , modo analogos 

H 2 luper- 



» 



6o. 

fuperficiariis in aqua motibus, globofos illos in aero, 
fecundum ejus naturam, concipiamus. 

Sed hxc quidem (atis explorara ac incegris libris 
a Viris eruditiffimis docentur. Motum minimarum_* 
parritim iplb octilorum lenlu deprehendere poilumus. 
Videmus in conclavi angulbori tremulos flammarum in 
lucernis mocus , imo ipium earum tumum ad fidium_> 
numeros 1c componentem. Nam quod Hamelius dc 
cor pore animat. lib. 2.C.4. obfervat ,in campanili accen- 
iae lampadis flammam vix a tanto lbno agitari , inde_j> 
contingit, qupd lbnus vaftus obtufior ac difiufior flam- 
mam per anguftum ferire non pollic. Obiervamus ad 
eosdem chordarum lbnos ialtantes quart atomos in ra- 
dio lolis intra obfcurum conclave per foramen trans- 
miflb. Notamus iuperficiem aquae crilpari , cum non 
procul barbitos pulfatur. Obfervavit & Daniel Bartoli 
guttulas argenti vivi per ipeculum ad planum horizon- 
tispofitum diiperfas, ad ibnitum chordae vel vocis ial- 
titantes. Cum enim valde mobiles fine hae particulae, 
facile vel leviflimo aeris impuliu movebuntur. Ideoq; 
non omnino vero conientaneum puco, <|iiod Berigar- 
dus ait : circulos fonoros chordas aeque tenfas 6c au- 
ris movere tympanum poile, minime vero vel plumas, 
vel aranearumtelaslevimmas: nam lane oculis illi motus 
non adeo deprehendi poiiunt, neq; adeo accurate ad ilia 
-T?r : ul s H at- 

/ 



attendimus, cum tenia corpora motus fiios ftatim ipfo 
fbno prodant. Qux omnia de motu minimarum par- 
ticularum in lono teftantur. 

Seponamus vcro ifta omnia & ad experimentum 
noftro huic affine propius contemplandum nos accin- 
gamus, quo quafi viam illi fternerc poiliimus. Res eft 
notiflima , chordas xque craflas & tenfas, iimul fubful« 
tare & lonare, cum una earum percutitur: ut mirer Viro 
alicui dodo nuper rem hanc incertam efle vilam, nec 
latis exploratam , quae vel pueris conftat* Eriamolim 
penein iiiperftitionem ilia res trada, dum quod caufe 
propiori 6c palpabili adfcribendum erat, aiolispofitu 
nonnulli arceilebanc Nam ut eft apud Gellium lib. p. 
c<7. ad nefcio quern brumalis diei influxum mirandam 
hanc operationem retulerunt. De fidibus rarius diBu 
inquit Gellius , & mirabilius eB , quam rem alii do&i 
*viri 0* Suetonius etiam Tranquillusin tibro ludicrabiffo* 
ri&primo^ati* compertum effe ^fatisque fuper ea re con- 
ffare affirm at , nervias in fidibus brumali die alias digu 
tis peltt , alms fonare. Sed ineptiftimam hanc efle vul- 
gi opinionem , latis nunc patet, neque enim lble, velut 
5-fftJ clttq fMy%avij$->zd nodoshos lolvendos indigemus, 
& omni tempore hie effe&us cauiam foam confequitur. 

Alii cauiam hujuseffettus in fympathiam quandam 

H 3 occul- 



6%, 

occultamrcjiciunt, nudum ic. & inane nomen, quo 
nihil plane in rerum natura demonftratur : utut negari 
non poflit,efle nonnunquam aliqua nature phenomena, 
c coopcratione & reaoione mutua refultantia , quo- 
rum caufas cum percipere vel (en(u vel intelligentia ne- 
queamus,forta(Tis non adeo imperite fa&uri fimus,fige- 
nerali illo fympathias vel antipathias conceptu caulan"L> 
illam ojg iv TzrAalet determinaverimus. Spinola cer- 
te, qui ad mathematicas raciones omnia revocare labo- 
ravit,cau(am in Ethicis fuis daturus , quare fine causa 
hunc amemus, alcerum odio perfequamur, nihil prater 
iympathiam & antipathiaminvenirepotuit, quas in his 
& fimilibus operationibus pro veris ille caufis agnolcir. 
Nihil novi eciam illi dicunt, qui magnctilmum pro cau- 
sa allegant: nam & ea ipsa voce nihil definimus, licet 
magnecici motus & hujus magna fit affinicas. Leibni- 
zius, Viringeniofiflimus,in Tbeoria Motus concretip.jS. 
Magneticos motus analogilmo hujus experimenti lllu- 
ftrat. Cum tarn regular is, inquit , tarn que fort is Jit in 
magnet e mot 7// > non eft mirum,derem ,qui ei gravitate 
fui impingitur, ab eo reiki, eoquemediantemotum fer* 
ro communicari , quod fimtltter difpofitum impres/io- 
netn facile recipit. Idque non chorda tan turn tenf*,al- 
teri (imiliter tenfa fonum per aerem communicantis^fid 
G* eo experiment o con ft at , quod njitrum, cujus /onus 
fulfu exfloratus eft y fi fimilis ab adftante [onus eaatur 

etiam 



4 

etiam non iaBum rcjbnat* £ht&libet ergo a Bio magne* 
tis etiam in diftans fcrrum qu&dant infenftbilis affri* 
Bio e&. Ilia omnia ultcrius attra&ione ele£trica,& ignc 

Scr fumos in candelam propagato, appofite lane illu- 
rat. Ut planius hoc faciamus : QuemadmodurrL? 
fuccinum cx affri£hi c poris emittit halitus un&uofos 
feftucis & ahis minutiis impingendos,qti3eillis illitae cum 
ipfis rcdu&is ad poros corporis affri&i recedunt,ut chor- 
da ab arcu protenla in priorem locum fe recipit , uni 
cum minutiis occurentibus : ita chorda tenia a pulfus 
ccntro emittit particulas aereas velut fagittulas ad chor- 
dam vicinam,qux illam tangunt &c vellicant. Talis e- 
manatio particularum in magnete eftperpetua, imo ex: 
omnibus corporibus fbnoris , fi ilia validius puHentur, 
emoventur tales particular , aerem vicinum vellicantes. 
Manifeftum cjuoque in hoc experimento noftro magne- 
tismum oftendcre# quod Daniel Bartoli in laudato 
faepius libro tratt,j. e. g. fe magna cum cura vel decics 
obfervafie ait. Sulpendit ille filolcyphum vitreum, qui 
pede ligatus fe in obliquum protendebac Cujus latus 
cum voce J^7^pullaretur, ille latus hoc clamantisori 
obverti obiervavit,&recurfibus cpibusdam iterumim- 
pingere. Quod cum iple tentarem primo, a fimplici 
motu penduliad leviflimumimpulfiim mobilis evenirc 
cxiftimabam , lenliim fallente ooliquitate fcyphi. Sed 
ita aptavi filum, utad perpendiculum demitteret fe ty- 
phus 



phus , ac revera turn deprehendi ad (bnum ejusdetrL> 
vocis, lacus lcyphi ieultro ad osapplicare, ibique ipon- 
tc fua hxrere immobile, quamdiu Ipiritus uniibnus ex 
ore exiret, quafi Icilicet ipli llli vibracorii circuli cum_> 
iftis qui ore exibant mifceri gcftirent : nam trepidatio- 
nem vicri ipfis labris meis,quac ilia quafi titillabantur,(en- 
ticbam. Contra vero ubi diflbno tono inclamarem. , 
vix movebatur vitrum, neque ulla ratione ad labia ac- 
cedebat. Quam ob cauiam non usque aded placet ra- 
tio Bartoli, qui accelTum vitri, ab acris interni perca- 
lidum externum rarcfadione, contigiflc autumat* Quae 
caula in diflbnis quoque tonis obtineret. Verum de lllo 
amplius inquirendum exiftimo : nam certe non oblcu- 
rus magneticorum motuum analogilmusie hie oftendit. 

Qni in natura (enfibili dc caularum invemgatio 
ne delperant, ad intelligibilem corfcgere lblent.Quem- 
admodum in vitro luo fradto ad naturam corporea ma- 
jorem , (ed praeterneceffitatem,ut arbitror, confugiebat 
Valerianus Magnus, eandemut puto cauiam, in vitro, 
per lbnum fradto quxfiturus: itain hoc chordarum 
que tenfarum fimili motu , reli&a viaplaniore ad my- 
fteria confugiunt. Et Helmontius quidem in Diipu- 
tatione de Magica vulnerum curatione, e Spiritus mun* 
dam icnfu ilia phcenomena deducit,ut qui omnibus eti- 
am inanimatis phantafiam (iiam tribuit, quoniam Deus, 

/ qui 



qui totus vita eft, res omnes creaverit,ecujus manu nihil 
quod mortuum fit prodeat. Quod fi verum eft , non 
jam truncos ftipitesque amplius fine phantafia habebi- 
mus. Ab Helmontii lententia non multum abit Mar- 
cus Marci,qui ideis fiiis,velutDelphico gladio ad nodos 
omnes iblvendos utitun Nam cum in Pbiiofopbtz fuz 
veteri reftituti part. 4. fkbfeB* f.p.jfo. in cauiam in- 
quirk, qua fbnus tarantulam moveat, mutum animal 
& (urdum; ideas loni, ideis (cminalibus tarantulas anne- 
xas,in theatrum adducit,quibus certe nihilo plus,quam 
dudum (apimus. Nam (atis quidem ilia lonora lunt& 
arguta, quae Vir do&iffimus fiiper hoc argumento Uifle- 
rit : led exigua illis demonftrandi vis ineft. Pene eo- 
dem loco habendi, qui ad potentiam numerorum har- 
monicorum recurrunt, & Pythagorico philofophandi 
modo hie uti malunt ) quorfum etiam inclinare videtur 
Daniel Bartoli Trttt.j. c. 2. Quae quanquam veriflima 
tunc, & myfteria abftrufiora involvere videntur, ut in- 
dc ad orbis univerfi fabricam Pythagoraei transferre vo- 
luerint : quemadmodum operofiflime Francifcus Geor- 
gius in mo de Harmonia mundi libro hoc argumen- 
turn tradavit: tamen proximis illi caufis pntteritis , vc- 
ris & rcalibus, ad generales illas & notionales confuge- 
re malunt. 

Sed mittamus ilia aliorum commenta : res usque 

I adco 



66. . k r 
adeo difficilisnon eft, ejus racionem explicare,fi natu- 
ram tenfionis & motus reciproci accuratius confidera- 
verimus. Tendituf vero corpus vel fecundum line- 
am , uc chorda , vel lecundum iiiperficicm uc tympa- 
num, vel fecundum (bliditatem ip&m> ut metalla, vi~ 
tra , aliaque ejus generis. De chorda primum videa- 
mus. Ejus tenfe motus examinabimus. Ha- 
bet vero corpus tenlum partes e quiete & motu,ut ita 
dicam,miftas, nam in extremis quiefcit, reliquis parti- 
bus inreciprocum motum agitari aptis. Fit autem ten- 
fio per dilatationem partium majorem vel minorem_> , 
prout tenfio ip(a major vel minor eft* Hinc in forti 
tenfionc frequentior reciprocatio 8c celerror, quae in de* 
biliori tardior. Unde patet meatuum etiam rationemL* 
in corpore tenfb efle habendam , ac phis minusve aeris 
illud pro ratione tenfionis admittere. Hinc eonfequitur 
porro tenfionem fortiore ponderi majori arquiparari, mi- 
norem minori , ut arguunt pondera chordis fuper gemi- 
nisbacillisferreisappenfaProut enimponderamagis mar- 
gisque gravant , ita chordae inter duos bacillos ferreos 
vel graviorem vel acutiorem fonum habenr, qui forma- 
tur vihrationibus,pendulorum ponderum ofcillationibus 
proportione quadam refpondentibus. Corporis enim 
tenn vibrationes pcnduli motibus quodammodo font 
aequalcs. Ut hoc levi aeris impulm movetur > ita & 
chorda tenfa t Hacc cum fecus, quam in pendulo , duo- 
bus 



bus exttemis firmetur, tot vibrationes celeriorcs & brc- 
viorcs efficit, quot pendulum majores & tardiores. In- 
ter pendula vero & tenia haec eft differentia > quod ilia 
uno centro libere moveantur , horum motus duobus c 
pun&isquafi quibusdam polisdeterminantur, & intra 
niiiim illorum pun&orum ad quietem feruntur. Quan- 
tum itaque pellitur chorda aliqua fui parte ,tantumrelu- 
stantibus extremis repellitur. 

Praeluppofita jam chordae tenfione,corporibus cer- 
ta ratione gravibus aequiponderanti , deinde ejus facili 
ad inftar penduli mobilitate , canon ille pro fiinda- 
mento fubfternendus eft : Corpus motum occurrens 
corpori aequali, led quielcenti , partem lui motus com- 
municabit cum altero, & cum refiduo refle&etur. Jam 
vero chordae unilbnae duo (unt aequalia corpora ; nam 
aequali pondere tenduntur. Itaque chordae unius pul- 
fus aereus incidens in chordam , corpori, undelpargitur, 
aequetenfam, motum illi impinget dimidia parte mino- 
rem. Nam motus redtilineus hie aequatur reciproco. 
Ut tempora vibrationum chordam unam impellunt,ita 
neceflario alteram impellent, ex lege aequalitatis in motu. 
Neque opus eft corporali contadu , qui in re&ilineo 
motu eft , aut cum unum pendulum impellit alte- 
rum. Nam chorda tenia, cujus celeriores reciproca- 
tionesliint, fortius impellit aereas particulas, veluc lagit- 

I 2 tas 



6%. 

tas ad metam , quam pendulum corporali contaftu, 
quod fola circulari gravitate ferit, perpendiculari vero 
deorfum Temper tendit. Ideoque aer tarn fortiter per- 
cuflus aptus ell chordam alteram vicinam in propor- 
tionals commovere vibrationes, & quidem re<3a per- 
cuffione. Nam fi accurate advertas, invenies illaparte, 
qua alteram vel in arcum addu&am tetigeris , eadem 
alteram in latus ab impellente averfum recefluram. Si 
vero alteram chordam non ad latus, (ed lurfum emo- 
vendo vellicavcris, manifefto minores in altera impetus 
deprehendes. Imo palpabiles quodammodo hos im- 
pulfus efficics, fi chordae longiflimar modice tenfe un- 
gues, in quibus acutiflimus taflus eft, ita admoveris,ut 
non tangas. Et quidni aeris impulfus tantum efficiat, 
cum ejus tantam vim efle videamus,ut interdumEcho ta- 
lem impulfumfortiusrefle6lat.lmpelluntur;autcmomnes 
chord* cujuscunque foni , ut videre licet, ex unanuhs 
chartaccis fingulis chordis impofitis. Unifona chorda 
ftatim fortiter excutit illos, hinc Diapafon , deindc^ 
reliqux confonantix movent & debiliter excutiunt 
Monx autem chord* movent tantum , nec dejiciunt. 
Unde patet omnium in omnes chordas efTe i<5tus,nullas 
vero vibrari nifi arqualiter aut proportionaliter tenfas. 
Atque ita fe rem omnino habere e pendulis duobus x- 
q^ialibus planum faciemus. 

Sint 




Sint duo pendula A B , C D , elevetur pondus 
B in E, & lapfa liio impinget in D. Cum D propelli- 
tur in F , perpcndiculum alterum e D rclabitur in B. 
Cum e B iterum aflurget in G, alterum c D afcendetin 
K. Rccidcnte G ad B , K ad D rcvcrtitur. B ad H 
tranfeuntc, D ad I procedec Atque fic peridromi dc- 
inceps proportione media hue illuc fine utteriori conta- 
6tu Ferentur. Eodem modo in duabus chordis xque 
tenfis res (e habet. Chorda una vibrata nihil pnetcr 
motum & impetum diffundit. Itaque (emel mota, ea 
parte, qua movetur, impellit vicinam jequaliter tenfam : 
nec nifi (emel, (ecus quam aliis viium fuit, Suntenim 
qui repetitis pulfibus (bllicitari exiftimant. Quod 
fi fieret, non poflet fe libere movcre per Ipacia fiia , fed 
ftatim fifteretur circulis aeris fe implicantibus. Igitur 
unus illei&us iufficicncermovetchordamdigito non ta« 

I j <3am 



6o. 

aam,cujusvibrationcs alteram illam fuaproportioncnon 
impedit#c5fequctur,quod&reliqui$ confonatiis accidie 




Sint chordae A B,& E F *queten&, A B per pul- 
lationemaccollatur in C, aereae particular propullicnor- 
dam E F atcollcnc in H, (patio proportionato. Rela* 
benteitaque chorda A Bad pundum D, chorda E F 
adpun&ura G le remittee, atque ita imminutis xquali 
decremento lpaciis, le non amplius contingentibus, u- 
traque demum quiefcet. Procedere vero ab i&u uno 
vibrationes vicinae vel ex eo patet , quod fi chordarum 
fuper uno inftrumento aequaliter tenlarum altera pulie- 
tur, ftadrnque digito compelcatur, altera tamen vibra- 
re non definat , quod lecus efle" nonnulli exiftimarunt. 
Imo 8c chordam diflbnam vicinam , puliata primunij 
chorda fupprefla,exiguum ederelbnumdeprehendi,cer- 
tiffimo indicio, etiam adiflbnx chorda: vibrationibus 
cam leviter fuifTe tadtam , led impeditis vibrationibus 
lbnum non continuari. Unde patet facile folvi pofle 



6i. 

bium , quod adfert Daniel Bartoli Tratt.j'c.f. de chor- 
dis aequ^ renfisj quarum altera rupta integram unifbnam 
fonare fecerit. Quomodo enim ait vibrationes percel- 
lere potuerunt chordam alteram, cum chorda quxrum- 
pitur , vibrari non poffit. Nam lane ad fbnum incuti- 
endum chordae vel unus impullus faffecerit , qualis a 
rupta chorda invkinam facile tranferri potuit. Nemo 
melius caulam hujus rei, & ad noftram lententiam ac- 
commodates delcripfit, quam Fracaftorius m libro 
de Sympatbia & dnt'tpatbia. Unifonum , dicit ille^, 
Aliud unifonum commotat % quoniam qua fimilitcr ten fa 
funt chorda \confwtilcs aeris undat tones & fdcere (fre- 
ezer e n At* font: qua vero disfimiliter pint tenfa\non 
iisdem circulationibus nata funt mover i ,fcd una cir- 
'culatio Alt Am imp edit* lflus enim chorda efl mot us 
*compo(itus ex duobus motibus > two quidem, quo chorda 
peltitur Ante , hoc eft verfus aeris ciculationes ; aRo 
vero, qui retro fit , chorda reducente ft ft ad fit urn pro- 
l pPium. Si igitur mot a uka chordA debet & Alia mo- 
ver i , oportet ut infecunda tails proportio ftt y ut * unda- 
tiones & circulations aeris , qua impellunt & faciunt 
mo turn ante, nonimpediant mo turn, qui retro fit a cbor* 
da. guamproportionem folum ea chord* habent y qua 
etiam confimilem ten/ionembabent: qua verb disfimilem 
' fortitafint tenfioncm ,non ftfecommotant,qttoni*?ndum 
fecundus fit mot us, id eft r edit us chord* retro* circula. 

tip 



7*- 

tlo fecunda illi obviate & Jeft impediunt : unit nec mot us 
fit uiitii , prAter primam imputfationem y qua. infinfibi- 
lis eS. Hxc Fracaftorius , qui rem ipfam attente la- 
ds contemplacus eft, ad quam amplius illuftrandam->, 
quod ipfe oblervavi, non panim conferet. Nam ut in 
pendulis acqualibus idem deprehendi , quod in chordis 
Fracaftorius; ita & in inaequalibus has implicationespe- 
ridromorum (enfi,quas ille in chordarumvibrationibus 
efle conje&at. PonduS VIII librarum impa&um V. 
librarum ponderi, incuffit illi motum aliquem, (ediru 
fecuriu lemper denuo impellebacur a majori, unde mi- 
noris ponderis motus jam increlcebat ,jamretardabatur: 
(ecus autem in chorda tensafit: nam reperici circulorum 
acreorum impulfus le liftunt mutuo, debilioris eniiTL» 
tenfi vibrationes cardiores velocioribus fortius tenfi fta- 
rim in principio fiftuntur. Circuli enim aerei iemelim* 
pediri , quieicunt renitcnte corpore inxqualiter tenlb , 

3uod ad quietem ab extremis iollicitatur : cum in pen- 
ulisadaliquod tempusgcminatorumimpuliuum moftif 
hor(iim,vorium,ledinacqualitertame,continuatur.Quod 
fi pondus V librarum in pondus VIII librarum incurrat, 
motum illi exieuum incutiet. Quare & vibrationes ac- 
re* chordae deoilius tenCc , imperceptibiliter movebunc 
fortius tenlam, & quia majore temper (pacio recurrent, 
impingendo in illos circulos aereos, filter.:. 



Ex iis, quae ha&enus adduximus , abunde confta- 
re puto, ncceflarias omnino elTe chordarum conibnarum 
vibrationes, ex lege mocus & percufTionis. Dato enim 
corpore moto,neceflum eft, ut corpus impulliii propor- 
tionatum ab impellente moveatur. Nam ut impulius, 
qui non habet proportionem ad mobile, eft absque mo- 
tu , ita & vice veria mobile ad impulfum le habet. Hanc 
impulfas aerei vim in funiculisaequali pondere tends de- 
prehendi. Cum enim adducerem unum funiculum, e 
motu ftupae funiculoalteri adtacentiimpuliiim animad- 
vertere potui. Ideoque non latis accuratum oblervato- 
rem egiire Merfcnnum exiftimo , cum ait : le in o&o 
chordis unilbnis, faper unam regulam tenfis, non omni- 
um vibrationes deprehendifle,fedjam has jam illasquafi 
ex arbitrio fuo fubfultafle* Nam lane data causa, effe- 
&us ut confegueretur,necelTefuit, itatamen ut in propi- 
us objedum fortior eflet impreflio. Ego certe fallum de- 
jsrehendi in chordis quatuor, led diverse craflitiei luper 
iambuca ad cundem lonum attemperatis. Qu# omnes 
una tada movebantur, fed vibrationibus dilparibus pro 
ratione vicinitatis & craflitiei. 

Quae omnia cum fint certiflima, miror tamen du- 
bium hie haerere Danielem Bartoli , an caulam hujus 
vibrationis in chordis tremori inftrumenti,an chordis ipfis 
adferibere debcac. Ait enim obfervafle le ? omnemchor- 

K dae 



74- 

cbe confbnae fbnum fupprcfliim, fi corpus inftrumcnn 
Muficilanae aut culcitae impofitum. Viderienimchor- 
dam quafi partem inftrumenti, quaeobtulb inftrumento, 
obmutefcat,& ad aliarum chordarum pullum quafi fiir- 
da fiat. Verum ut ego exiftimo , prima fit in chor- 
das impreflio, quam fequitur altera fbni intra cavita- 
tcm inftrumenti reflexio , qu* tamen & augere fbnum, 
& chordarum vibrationibus quafi vicariam praeftare o- 
peram poteft. Ulo inftrumenti tremore impedito, fb- 
nus quidem chordarum obtunditur, neque aa aures pro- 
pagatur, fed umen vibrationes illarum non ccflant. 
Tremori autem inftrumenti non adferibendam eftecau- 
lam , vel ex eo patet : quoniam inter chordas plures 
fuper uno inftrumento tenfas, aeque teniae tantum fb- 
nant , reliquae tacent: quod non facerent, fi tremor in- 
ftrumenti per totum corpus diffunderetur. Nili fortas- 
fis certae partes in illo inftrumento fint certis chordis pro- 
portionates, Sed turn novo Oedipo Sc demonftratore o- 
pus eflet qui partes illas mdaget. Alioquin nodus nodo fol- 
veretur. Facile quidem concedo, ratione fbni multum^ 
differre , an viridi , exficcato , fblido , cavo Iigno fuperdu- 
cantur chordae* Sed puto infidum efle hie aurium ju- 
diciu,quae repercusfione (bni implentur,nonprimisillisvi- 
brationibus,quarumen(uraocuusdifccrni nequit. Itaq; ut 
chorda fonat,fi imDura,fiinaequalis;fic relpondct cavitas li- 
gni,in quam chordae fonpmediante ponticulo traducitur. 

Nemo 



Nemo , ut puto , ambigct jam amplius , phaenomcni 
rationes ex aequalitate tenfionis & proportione impulfus 
ad mobile deduci deberc exemplo pendulorurru ; 
atqueexillorumo(aUationibus,7<5tJv Xoi^ao'wS? five 
vibrationum in chordis menfuram ineundam. Quae fi 
(eniu ullo percipi poflent, proportionem illam depre- 
hendcremus. Pulicum (altus metiriolimnonnullipotue- 
runt. Sed ilia earum celeritas eft, utnec Lyncei oculi 
aflecjuantur. Evidentius aliquantum in chordis ex acre 
bene tenfis& laevjgatis, fiad (blis radium pulfentur,illae- 
quc radium refl$£fcant,e reflexi luminismotu chordarum 
vibrationes in oculos incurrent. Sed vix ego fieri pqflc 
puto, quod putabat Daniel Bartoli Tratt.j. c.j. furdum 
e chordis unius inftrumenti jufta rationc confbnantibus, 
alterius inftrumenti chordas diflbnantes,ad vibrationes 
illarum, quas accurato villi oblervat,temperaturum. 

Similia chordis acque tenfis experimenta in reli- 
quis (bnoris corporibus deprehendas. Si enim c fcyphis 
ventricofis vitreis odo fibi contiguos polueris, ita ut in- 
fusa fingulis aqua, toni usque ad diapafonfibi fiiccedant; 
videbis, fi digito madefatfo lupremam (cyphi unius o- 
ram ftrinxeris, in vitris harmonicis aquammagis vel mi- 
nus, proratione vicinitatiscorrugari,in diflbnisveroqui- 
efcere. Si e duobus (cyphis peraquam adconlbnanti- 
am redans, alterius margini aciculam inflexam aptave- 

K 2 ris 



66. 

ris, videbis illam cum ftrepitu quodam fubfultantcm_>, 
ubi alteiius marginem digito, uc ante, preflcris. Ica^ 
Monochordumcontingenstabulam ejusdem lbni,fonum 
duplo majorem efficere teftatur Berigardus. Oblerva- 
vi ipfe in tuba Stentorophonica (bnum longe crafliorem, 
& termeululatui fimilem, ubi incidebamin tonos lami- 
na, unde confectaerat,con(onos. Hanc arcanam fo- 
norum conlpirationem etiam antiquis non incognitam_> 
e Vitruvio Itb.f. c.f. difcas licet, ubi dc Theatris vafis 
prolixe agit , quomodo (ecundum tonorum proportio- 
nem locanda lint , ut major fit fonoruiwpercuffio.Re- 
voco etiam mihi in memoriam,quid,Coll: hon:, tibi fiftu- 
lam certo quoda tonoinftantiaccidcrit,cumin ellychnio 
pcnfili laminam ex orichalco ejusdem toni confbnantem 
obfervaveras.Nolo ea,quaeKircherus inMufurgia,ac alii 
paflfim exempla afferunt , Wc congerere , funt enim no- 
dflima neque omium fatis explorata fides eft. De uni- 
co hie monenda quacdam duxi. Putat is Muficam ex- 
hiberi fympathicampofle, fi inftrumenti cujusdam chor- 
ds ad organi pneumatici fiftulas attemperentur : move- 
buntur enim, ait illc,ex certa diftantia, quaminventu 
difficilem efle putat. Ac fieri fane vix poterit, ut loco- 
rum ratio adeo ad numeros difponi poflit. Refert 8c fta- 
tuam fuifie in qnapiam Ecclefia, quae ad campanaevici- 
nse &c certae in organo fiftulae Ibnum moveretur. Il- 
lam ita conficere jubet, Statuam e porofo 8c bene 

■ : " ' : ' caco , 



77* 

catoligno fa&am,& fbnoro corpori proporjionatatru 
fapra trabcm organoj vcl campanae conciguam , po- 
ne vulc , unde effe&um ilium Ipcran. Sed argre 
confilio & arte talia fieri pofliint, quae calu interdum 
contingere videmus. 



1 

CAP. V. ?io r * 

TEnfio Corporis fecundum fuperfciem in Tympano. 
Duobus tympanis aqui ten/is, puljato uno y tremor 
fortior fenttetur , quam ft non fint aqui ten/a. Aliqua 
ejus ret experiment a proponuntur. Tympanum puerile^ 
qucd friclu pnljatur , <vulgo Rommelpot. Tympa- 
num cum appenfis inttts tintinnabulis. Tympanum au- 
ris nolira vulgarirefpondet. Ejus tenfw impulfibus pro- 
portionata. Cur fur da If ri inter intenfbs ft rep it us fonos 
exiles percipiant ? PeSus & dtapbragma a tympani 
fono percujfum* Inaqualis tympanitenfio varios in illo 
fonos efficit* Tenfto corporum rat tone folidi. Ten/to 
in omnibus qua crefcunt & nafcuntur ^ fed non aque fo- 
nor a. Fluida font non funt capacia, nifi affriclu adfe- 
lidum. Organa hydraulic a Mufica. Glacies fonat y quia 
ten fa. Contiguitas durarum partkularum in finis ne- 
ceffaria. Durittes aliqua vifcofitate temper art debet* 
Lapides quare non fonent. Lapis fitrdus Scoticus. Ten. 

Kj fa 



7%. 

(to in metallic , plum bo , a uro , argent o yferro. Miffi§ 
metaUorum fonum pur tor em cfficit. Aer vel atber in* 
inter ditiis metaHornm detent tu fonum format. Ten/to 
particular urn in lignis. Sgua Itgna ad inffrumenta Mu- 
(ka apt a. Bacilli Hgnei mufici per omnes tonos , 1c cla- 
quebois. Ten/to particularum in Vitro defcrtbitur. 

DE Corporibus lecundum lineam re&am tcnfis vi- 
dimus , nunc ad ilia veniamus > quae (ecundum. 
fuperficiem& loliditatem tenduntur.Ut chorda per 
lineam, itapellis& membranaperfuperficiem tenditur, 
in tympano, funiculis ad omnia larera addkis , quibus 
magis minusvc vcl adducatur velremittatur, 6c ad certos 
fonos atcemperccur. Qyando itaaue duo ejusdem toni 
tympana( tonos cnim in illis beneaiftinguere poflumus) 
multisafe paflibus diftant,alrero corum pcrcuflb , alte- 
rum validepercutitur, tremit & fbnat,con(bnante etiam 
va(e aereo, intra cujus cavitatcm ionus,cum aliquoauafi 
mugitu , rcciprocatur. Ut fubfultationis hujus modum 
aliquem inirem,globulos, quibus pueri ludcre fblent, 
trcs tympano impofui , unum centro, altcrum margini 
extremo , tcrtium loco inter marginem & centrum me- 
dio, Sc aequalibus tympanorum lonis omnes excutie- 
bantur, pulfato altero tympano: inaequalibus, centro 
impofitus globulus prae aliis fubfuhabat, rcliquis minus 
agitatis. Accidcrc id quoque ientiebam altero tympano 

in 



79- 

in condavi vicino , claufis foribus , pulfato : fed turn 
confiftebant omncs fupcr tympano, & leviter tantum^ 
movebantur. Piforum impofitorum faltus evidcntiores 
fuere. Animadvertebam itaque membranam tentem^ 
omnilonoimpelli, in aliquos tremores; maxime vero 
lbnis xqualibus. Ad motus hos in tympano, cum vali- 
dior impulfus requiratur , quilibet videt, non omnibus 
inftrumentis ad fonos provocari aequales tympani lonos 
pofle. Vox humana & tuba aliqua ex parte id efficient. 
Nil! enim corporis lonori quantitas,& impulliisaeris rc- 
fpondent tenfioni corporis, nihil efficietur. Aerquo- 
que in cavitate concluius fub membrana tenia multum^ 
ad lonum confert, fi &iplum corpus, quod aerem hunc 
continet, fonorum eft. Alioquin tonos vixdiftingues, 
utin vulgari illo militari tympano , aut illo, quo pu- 
cn ludere lolent, quod vocant Rommetpot Vefi- 
camilli bubulam fuper ollam tendunt, centro hujus 
membrane arundinem illigantes. Quam cum illi ma- 
nu madefaaa fricant, e fnduillo, 6c membranx conti- 
nua addudionc & remillione, acre quoque intra cavi- 
tatcmmoto,fonus aliquis quafi grunniens cditur , qui ex 
forti fridione intenditur, debiliore remittitur, gravior 
quoque, pro capacitate oll*,&latitudine membran* effc 
folet. Defcribit Suidas tympanum aliquod cui 
introrfum multaappcnfa tintinnabula, quod dum pul- 
fcbatur, mirum ederet lonum, tympani mugitu acuto 

ten* 



8o. 

tintinnabulorum tinnitui permifto. Cujus cum memi- 
nic Magius^fc Tintinnab. cap.12.zAdk: accepifle ie a Jo- 
lepho Zarlio Clodiano, mufico celebri , quod Venetiis 
non abfiinilc tympanum racione muficafaDrefa&umalH 
quando conlpexerit. 

Non parum ilia receptio motitum variat, prout 
tympano obdu&a pcliis tenuior vel craflior eft. Hinc 
Natura auri noftr^ membranulam tympani inftar iub- 
duxit, addito malleolo, qui iono cxcerius adveniente_p, 
forti, debili , gravi, acuto, millerationibus 8c modis fi- 
gurato, ad certa pulluum genera determinctur , ac 
membranulam iiippoiitam impellat, uc nos omniums 
diffevenciam accuratiflime dijudicare poffimus. Hinc 
patecquam lubcilis lit ilia pulluum aeveomm propor- 
tio, cui indagando nullum lufficit ingenium. Rude e- 
jus exemplum hoc efto : Si charram duabus manibus 
e\panfamtenueris,fenties pulsus tympani vicini jam for- 
riores jam remiiTiorcs , prout chartam tctendcris. Nam 
in tenfione debita mulcum fitum eft. Hinc obiervatum 
eft, eos,quibus membranula auns non fatis tenia, (iir- 
daftros cfle , quae officium non prxftat, nifi voce & io- 
no intenfiore tendatur. Sunt qui fubmillbs & exiles 
fonos non exaudiunt , nifi inter tympanorum pulilis & 
ftrepitus maximos; cum, alii quibus membrana debitc 
tenia eft > hos non audianc, Cum enim laxitas mem- 

branac 



8* 

bran* per fbnos validos diftendatur, (bni ctiam exiles 
reliquis admifti impellere illam pofliint, ut percipiantur. 
In iis vero, quorum membranae impulfibus acris jufta 
proportionerelpondent,major fbnusadeovalide impcllic 
membranam, uc minor motus fentiri non poffic. Car- 
ter um &in auditus organo redteconftituto, providus il- 
le opifex mufculos membranx addidit, quibus ilia f>ro 
ratione foni vcl adduci vel remittipoffit , ut funiculis fuis 
tympanum. Singulis itaque impulfibus membrana hxc 
niulculis tenditur. Quoexemplopatet, omnes tenfio- 
nes quorumcunque corporum, fi motus utrinque con- 
fpirare debcat, debere cfle proportionatas. Illud quo- 
que confideratu dignumeft, quod Dn.de Perrault in /?« 
bro de Sono G alike /crip to part./, cap. 4. obfervat j fb- 
nos tympani , tubae , aut chordarum Pandurac majoris 
ipfiim nonnunquam pe&us percutere. Quod, ut ille-* 
judicat, fieri non poteft, quam confpiratione aeris in- 
tra pe&us.conclufi cum aere exteriori. Neque id fic 
omnibus tonis , fed iis tantum, qui refpondent tenfioni 
diaphragmatis. Namque in illam peculiariter operatur 
certus inftrumenti talis lonus. 

Satis ex iis quae diximus patet , (uperficiem eti- 
am tenfam ab impulfii proportionate affici & in aequa- 
les tremores agicari pone j modo (ccundum omnes par- 
tes acqualiter 3la tenia fit. Nam nifi tenfio xqualis fit, 

L aequa^ 



82. 

asquales vibrationcs non crunt, ncc fbnus purus. Quod 
intympano, non aequaliter addudio, facile quisdcprc- 
hendet: nam in latere illo,ubi partes tympani addu&ae, 
acutior fonus crit , quam in remilTioribus. Idem iru 
corporibus aliis fonoris evenire pofle , hoc excmplo con- 
ftat , ut aliae partes aliis magis minusve teniae fint, eam- 
que ob caulam fono varient. Hinc fepiflime in vi- 
tro non unius foni , unum laceflere fimili fono vocis 
pofliimus, altero non confonante, quod partes illae vitri 
tantum aptae fint, ut hoc aeris impullii percellantur. 

Tcnfio corporis, rationc folidi homogenei, per 
totum corpus cjusque particulas diffula eft. Nifienim 
ita eflet, nullus audiri lonus poflet. Eft vero tenfiocor- 
porum non omnis fonora. Nam omnia, quae mifcentur, 
ccrta ratione tenduntur. Vcgetatio, nutrititio nunquam 
fit fine tenfione aliqua , per quam quafi ftamina ducun- 
tur corporis fabricandi. Ita in generatione animalium 
fieri videmus : nam materia in certa quafi lineaments 
extenditur,quar perpctuisincrementis admajoremquan- 
titatem additisparticulis fuccrelcit. Ita in nobis ipfis ten- 
duntur nervi, mufculi, quorum pene ip(a harmonica ra- 
tio eft. Nam fi corpus animalis ita exficcari poffit , ut 
humidis partibus ablumtis , ncrvola remaneret, eventu- 
um vidcremus,ut nervi ipfi certa ratione fonarcnt.Quod 
Mercurio lyrae inventori accidifle, fabulis traditur.Cum 

enim 



ft 

cnim forte fortuna teftudinem inveniret , carnc & hu- 
midis partibus ceteris coniiimptis, nervis illis narivis o- 
prime ibnantcm , artificio fimilis inftrumenti, quod te~ 
ftudinis nomcn indc accepit, naturam imitatus eft. 

Sedtenfiocorporum in ifto ftatu pofitorum (bno- 
ranoneft,ob humorem& pinguedinemhinc illincdiffu- 
lam, quae uniformem aeris internimotum eflenonlinunt. 
Debet itaque hacc tenfio corporum efle durorum ; du- 
ricies enim particularum , earumquc certa contiguitas 
ad fonum requiritur. Fluida nullius loni font capacia, 
nifi qui attritu illorumadlblida excitatur.Ita aer flagella- 
rs, quafi gemitualiquo allifionem partium (blidarumte- 
ftaturidem in aqua fieri conftat. At vero fiaer& aqua cum 
impetu 8c proportione certa allidantur corporibus,foavis- 
fimus lonus oritur j parum tremulus,utinchordis&cor- 
poribus (blidis, nifi forte tuba fit; led magis undulato- 
rius , cujus non tanta vis eft in corporibus ad confo- 
nantias (ympathicas dilponendis* Ita beneficio aqua- 
rum inftituta olim fuere organa hydraulica , quorums 
typum c Vitruvioob oculos pofuitllaac. Voflius in libro 
4e Poemat. cantup. roo. qualia pneumaticis illis, quibus 
hodie utimur, nimio ut put© antiquitatisftudio,prcfer- 
re non veretur. Accidit & iis quaedam tenfio , led 
exterior, & impetu conftante dire&a. Quod fi aqua, 
quae particulis non confiftentibus conftat , in glaciem^ 

L 2 ver- 



84* 

vertatut , corpus quod antei per fe ten (urn non crat, mi* 
(Hone folis nitron tenditur , ita ut partes indurentur, 
& fibi contigux fiant,cum inccrftiriis, partim aqua, par- 
rim aere plenis. T Nam quanquam minima ejus in mi- 
nora ipaciacoar&entur, totum tamcn aquae congelat* 
corpus majore mole extenditur , ob nova quae illi accc- 
dunt interftitia* tt fimc multas tales veficulas acre ple- 
nas obfervavit in glacie Valerianus Magnus, I'tbro de In- 
corrupt ibilit ate *^#*,dequibus more liio lubtili/Timam 
clifquifitionem inftituit RobertusBoilius in Traclatu An- 
glico de Frigoretit.p. Ut vel inde appareat meatus acre 
repletos ad corpora lonora cfle neccflarios. Aer enim_> 
fonum efficit, turn interius cum particulis collidendo, 
tumexterius allidcndo. Sonum itaque debilcm Ibrti. 
tur, fed clarum tamen, & cum aliquo tinnitu, aquaj 
congelata,quae antea effufa tantum ftrepitum quendam 
fiicceflivum edebat , qui tamen oftenderet, foni eflc ca- 
pacem , fi in aliam maflijm converteretur. 

Praeterea & contiguitatem durarum particularum 
requiritfonus, fed proportionejultafibi relpondentium> 
ut in ipaciolis illis comprimi 3c dilatari aer poflit. Ejus 
rationem in lacco pifis pleno quodammodo obferves. 
Congeruntur in illo corpufcula globoJa, modice dura^> 
& laevia, quae inter fe e percuffione colliia , ftrepitum-* 
clarcedunt, fucceffione quadam & fluxu propagarunij. 

Ve^ 



*. .... 

Verumquomamaernon captivusillic detinetur, fed cum 
libcrtatc quadam intercurrit, lonus indc vcrus formari 
nonpoteft Pro gravitate tamen impulius, jam elario 
rem, jam obtufiorem ftrepitum deprehendes, 

Sed nec omnis durities (ono apta eft, debent ita 
particular efle durae, ut non fimul fint rigid* , fed qua- 
dam vifcofitate, at modica,& quae indurari poteft, eom- 
pa<5te Sc laevigata, quae acquales particulis figuras tribuit 
& meatus, ut aer vel aether, non velut uncinulis qui- 
busdam retineatur & imSle&atur , led comprimendo 
& dilatando latera particular um jequaliter pullet. Qua- 
rc nec Gtxa tarn font ad lonum apta : vifcofitate enirru 
debita deftituuntur , nec acquales meatus habent. 
Non eft omnino incredibile dari in Scotia lapideiru , 
quern lurdum vocanjt, qui vehemcntiffimos etiamfclo- 
petorum fbnos arccat, ut audiri non poffit, fi quis auv 
rem illi apponat. Quoniam enim lapidis textura talis 
eft, ut aeriae particular in illius lpaciolis non poflint mo 
veri, tonus hinc excluditur* 

Maxima proinde tenfio eft : qua corpus e natu- 
rali illo ftatu in violentum ,- fed aequalern compingitur, 
qualisin quibusdam metallis habetur, quorum particular, 
cum per ignem vehementiorem e lapidibus in maflamo 

L ; ali- 



j by Google 



8& j 
aliquam colliquantur , jam quidem inter 1c ill* tenfe 
font, &c (bnum habent : led non ica ordinata eft parri- 
cularum congeries, nec figura externa (bnum juvat. In- 
ter metalla plumbum & aurum , per fufionem quidern 
tenditur , fed oblcurc fbnat, ob nimiam foliditatem & 
compa&ioriem particularum. In plumbo admiicetur 
impura materia tcrrca , in auro vilcofiim metallicum-> 
nimis abundac Sed tamen plumbum diu aeri expofi- 
tum , fonuna aliquem fbrtitur: quod argumento eft, di- 
geftione quidam externi acris, (ubtiliari hoc metallum, 
ut proinde non inter aniles febulas reponendum fit ab 
Honorato Fabro , poise c plumbo veteri leparari ar- 
genti particulas, Hxc cnim quibusdam inter arcana 
turtle icio , & cum lucro tra<Sfcata. Aurum graviorem 
lonum habet , ut (blent ingravelcere corporum foni , 
qui duris quidem partibus conftant, led humore multo 
intermiftis. Argenti fbnus argutus eft, unde fequitur 
frequentes in illius corpore efte particularum vibratio- 
nes, easquc fortitur tenlas. In Ferro majorem vel mi- 
norem tenfionem facit temperatura externa , cumin di- 
verfis liquoribus exftinguitur ; Quod optimenoruntar- 
tifices, qui varii generis inftrumenta e ferro conficiunt. 
Sue co fabarum & mal varum ferrum extin&um molli- 
us, liicco rapliani acerimum fit. Chalybs quomodo 
arte ifta tra&etur , (upra di£him eft. Hinc tantam non- 
nunquam iftarum particularum in gladiis tenfionem^ 

vi- 



87. 

ndcmus , ut arcus inftar lunati, in reaitudinem fe redu- 
cant. Paret ex hoc argumento meacuum diverfitatem 
ad tenfionis gradus requiri , & particulas heterogeneas 
intercedcre igni tendenti, ac meatus illos pro indole fua 
refingere. Quarc & duci ferrum in fija cxigua fonan- 
tirtima poteft, & feliciusin hunc ufum, auam extern^ 
metalla tradatur. Sed ad corpora e mctallis lbnantiora 
conhcienda , multa funt mifcenda metalla , atque ita^ 
temperanda, utduriora mollioribus debita proportione 
aptcntur. Ita ut acutior arris campani fonus tempere- 
tur, ftannum admifceri folec ut bctius fonet , anti- 
monium : complanat enim alperitatcm partium sris, 
6c iuperficieculas lacviores reddit, humoiem nimium_* 
quafi exficcans , unde tenfio materia fono magis ad*- 
quata fequitur. Arcanioraipfi artifices norunt , qui quo- 
tidiana in his fufionibus oblcrvata inftituunt. 

Haec metalla per ignem fimul colliquata ac fibi in- 
corporation particulas oblongas complanantur,ut omnia 
fluida, atque ita inftar chord* cujtisdam tenduntur; 
qtiarordine &fitu in orbem confluunt, cum funditur 
campana,utfit quafi mafia qu*dam c chordis circulari- 
ter tenfis & conglutinatis compofita. Illis per qua> 
dam quafi ftrata fibi appofitis, aer vel aether, qui in fu- 
fioneparciculis comprehenditur, aut extrinfecus accedit, 
cum iphs arfteSc aequaliter miftus, in illis lpaciolis capti- 

vus 



vtis derinetur. Hinc particular horum 'corporum non 
ita rigicke, ut in vitro , led flexili ores, ut fe claftice di- 
latent,& aer ipfis mow elaftico re(pondeat.lnde procedic 
vibratio& tremor internus , qui, licet cerebrum ruperis, 
alia explicari rationc nequit Et patet quoque, quam 
ob caulam laminae metallic*, malleo contufe, non itafo- 
nent, ut metallafula: Meatuum enim figure eorumque 
aequalitas his contufionibus turbatur. 

Habemus & ligna, quae quidem,cum crefcunt, 
ttndunrur, fed ob humores interfufos non fonant ; nifi 
cum exficcata. Durities quoque lignorum diverfe eft; 
Nam quo ilia duriora, eo minus ad ibnum vel forman- 
dum vel propagandum apta. Molliora vero ligna, ut 
abies,pinus,carpinus cum tempore (bnare luboblcurc in- 
cipiunt. Hinc fifla ilia in tenues aflerculos ad in- 
ftrumenta muficaadhiberi (blent , fed excodtis prius par- 
tibus refinofis , & per multos annos exficcata. Nam ut 
Boilius ex inquifitione artifictim teftatur , ad prcftan- 
tillima inftrumenta mufica ligna odoginta annorum 
fpacio demum apta redduntur. Ac folent artifices diligen- 
tiflimc aflerculos illos complanare , (Iiperficies pro va- 
rietate chordarum , quibus (ubjacent vel tenuiores vel 
crafliores dedolationibus fuis efficere. Solent & bacil- 
li lignei,fecundum omnestonos,non fine aliquoingenio 
adaptari, quale rufticis inftrumentum notiflimum eft. 

Di- 



8p. 

Dicitur GallicalinOTa£r/^ 

Quo longiores hi bacilli font, co gravior fonus eft. Un- 
de patet luas eriam lignis efle vibrationes. Particul* 
vero iliac in lignis turn incipiuntad fonum tendi, cumu 
vel aqua bulliens,vcl acr externus partes refinolas &hu- 
midas abfompferit; nam fibre ilk lignex, quafi chord* 
coagmentatae, ac inter (e parallel*, interftitia sequalia^ 
aere plena habent , quibus acremfibi coextenfom com- 
primere poflunt. Rudem quoque fonorum in lignis 
diverfitatem in fohidiis temere proje&is deprehendero 
pofliimus. 

Clariorem in ligno fonum vix efficiemus , nifi, cum 
in cineres redadum,eiale gus per ignem ten fo, novus& 
clarior quafi per TxraXiyyevecriav arrificialem in illoex- 
citatur (onus. Salem ad fonum facere nonnulli judi- 
cant, ut in prioribus diximus, neque fine ratione : nanij 
fuperficies lalium plan* font & Ianigat*. Ut enim 
acr externus , ficorpori allidatur, magis undulare fo- 
num facit \ ita aer internus,qui laevium particular^ foperfi- 
cicculisimpingitur,ordinatioribus tremoribus concuti- 
tur.Elignorumitaquevel filicum falibus, (ale communi 
arena , vel filicibus , imo & aliis materiis, conchis, ar- 
gilla, vitro, jufta inter foproportionemiftis,vitrum con- 
hcitur. Particular enim per ignem colliquat* in (latum 
qucndam re&um tenduntur, non vero ita , ut metalkj* 

M ut 



ut apparet e filamentis, & c vitreo fcypho in helices per 
funiculum ardentem rupto : fed fi fupra modum tendas, 
fran^itur. Qux igitur integro Vitro compctit tenfio,& 
fragilitas, ilia & parriculis competit. Nam ut in fcypho 
integro helices ad aliquod fpacium tendi pofliint, fed ni- 
mium tenfe franguntur, ita particular quoque frangun- 
tur, fi nimium per vibrationcs fonoras,quae tenfionem 
fequuntur, comprimantur* Sunt vero in vitro primum 
parricuk abfolute primx>qux admodum funt exiguar, 
&c fortalTls fpharricae, fed particular majores filaminum-> 
&c armillarum inftar ab igne fuforio formantur. Vifco- 
fitas quzdam, fed exigua, arenae& faliumfuforum,per 
ignem inter haec corpufcula arqualiter diftributa, ilkj> 
concrefcere facit > fpaciisfubulioribus,quam in metal- 
lis, quorum latufcula fumme lacvia, relidtis. Hinc fra- 
gilitas & fonus. Hinc in vitro fradurac laeves, cum me- 
tallicx, ob copiofiorcm vilcofitatcm, ferrate. 



CAP. VI. 

MOt us finorus e miff tone plurium motuum eonftdt. 
Motus externus & internum. Uterque partus. 
Mot us impresfionis. Motus internus conf/ffit in com- 
pre if tone & emotione particular urn. Motus ilk in ten 
fo cor pore quornodo concipiendus e fententii Leitnizii. 

Embo- 



$>*• 

Emboli & tubuli in corporibus. BoreUi fintentid d^s 
armillis rigidis corporum compresjtonis capacibus. Mo- 
tus trepidationis Veruldmii. Singular e experimentum 
de lineis in lamina area parallels, emotu circulorumdi- 
reorum, duftis. Motus ilk vibrdtorius particular urn in 
reliquis finftbus invenitur. Motus undulatorius air is. 
An aer crasfior font vebiculum ? Motus ille undulato- 
rius in aqua , qui fcypbus impletur. Non [implex, fed 
vdrius. Idem motus aqua in catino eB , qui in fcjpbo 
vitrco. Trout aqua movetur , itd fiuBudtfonus. Circuit 
in aqua ad fonitum cbordarum. Motus undulatorii ma* 
gna ratione medii diver (it as. E fono v a forum praflantia. 
*vini dignofiitur. Sonus infustdqui in fcjpbo ingravefcit. 
Error Hamelii f Vcrulamii, Kircberi. Toni in Jcjpbo to* 
treo (purii. Som corporum comparati. 

CLlm natura fbniin tenfione&motuconfi(lat,dc 
tenfione autem jam plurib 9 a&u fit,porro in motum 
ipium inquirendu qui non unus,(ed variusin (ono 
eft , ut in omnibus corporum phxnomenis ille miftus eft, 
Quam mixtionem motuuimh corporibus qui rede in- 
telligit, ut Vir illuftris, Stephanus Gradius , Bibliothe- 
cae Vatican* pradfe&us differt. 2 de causa motus decele- 
rate optime judicat , rariflimas naturae operationes cx- 
editas dabic Varietatem in corporc fbnoromotuum 
ac ratione, ut puto, concipere poflumus. Motus o- 

M 2 amis 



Oft, 

ninis in corpore fbnoro eft vel externus , vcl interims. 
Externus duplex eft , ratione principii 8c finis : nam vel 
eft ab illo , quod puliat extriniecus corpus, vel qui con- 
fequitur motum internum in aere externo. Mocus 
internus particularum corpus conftitucntium confidera- 
ri vel abiolute poteft, vel relate. Relate iterum multi- 
pliciter , vel quatenuscomparatur cum medio, per quod 
propagatur, aere, aqua; vel cum aliorum corporum_> 
motu fonoro interno, five ilia corpora lint diverge tex- 
ture & ponderis, ut vitra 8c metalla , five diverfe quan- 
titatis, ut corporis Tonus comparatus ad fonum chorda?, 
vel ty mpani , vel vocis. Eft 8c alia ratio loni , cum edi- 
tur tibia vel tuba, aut alio quodam inftrumento pneu- 
nutico;alia, cum ab alpera arteria hominum vel ani- 
malium formatur. Quales omncs motus figuris fuis 
multum differre oportet. Scd de iis in prclentia nihil 
nos movebimus, extra circulos noftros non divagaturi. 
Neque cnim de (bno in univerlum agimus. In eo ve- 
ro convenire omnis loni ratio videtur, quod le habet 
vel ad modum diametri vel peripheric , quanquam pro 
corporis (bnori figura, aerJSfcjue vibrati in ifto corpore 
reflexionibus , diverfe fint ac varicnt moti aeris figure 
In choidarum fonis maniteftiora funt omnia , ac iatis 
explorata. Nam &GaliIaeus 8c Merfennus,ac alii pen- 
dulorum motus , ad chordae motus demonftrandos ap- 
plicuerunt, 8c nos cap. 4. prolixademonftratione hoc o- 

ften- 



ftcndimus. Nunc itaque ad motus reliquos corporis lb- 
nori pergimus. 

r 

Motus ergo hie primo externus confiderari de- 
bet , qui a causa impellente oritur , quern imprefllonis 
vocat Verulamius in tra&atu Anglico devariis motio- 
rumgeneribus, qui inter opera ejus poftuma reperitur: 
ubi eleganter hunc motum appellat Generationem Sa- 
turninam^ quoniam effedus devoratur a fua causa, utin 
excitatione !uminis,& foni,ubifublata prima causa fimul 
effeftus tollitunfecus ut in motu a(Iimilationis,quem idem 
vocat Generationem hvia/ent y quod prima causa fubla- 
ta, maneat tamen efltaSius. Externus ille motus parum 
ad lbnum , nifi quod extrinftcus movet , confert. De. 
bet tamen inter corpus lbnorum & gravitatem impulfts 
quxdam efTe proportio. Qua? fi defecerit vel excefle- 
rit, debito motu interno non movebitur corpus. Si cla- 
ve campanam majorem pcrcufleris, non ilium percipes 
fonum, qui dabitur percuflu mallei velpiftilli proporti- 
onate Imo fi gravius, quam debet, fit percutiens hoc 
inftrumentum, vel confringere potent corpus, particulis 
ultra, refiliendi potentiam mods. 

Motum externum confequitur internus m ipfo 
corpore,quo particular aerix velaethercarelafticcmoven- 
tur , & aliquas extra corpus e meatibus protrudunt. 

M J Cum 



94- 

Cum cnim affri&u hoc fieri videamus , in atxradionc 
ele&rica , quidni &c impuliu magis fiat , alio praeterea 
mow minimorum cooperantc. Jam vpro inquirendum 
cflet, qua ratione minima corporum moveancur in cor- 
pore fonore tenfo. Cum itaque deficiant hie lenius, 
ingenium vocari in fubfidium debet. Minimis corpuf- 
culis componi vitrum, ( nam deillopotiflimumagimus) 
certum eft , cum corporis hujus fabri ipfi fimus. Mi- 
nima ilia exigua efle, & anguftiflima habere interftitia 
vel ex eo apparet, quod nulla corpora, adeopoliendo 
kvigari ut vitra poflint. Interftitia tamen aliqua con- 
cedenda efle, nemo negabit, qui fuperius a nobis tradi- 
ta attento animo legerit. Particulas deinde majores per 
ignem formatas in vitro agnofcimus, quae comprimi & 
refilire poflint , prout aer inclulus movetur. Aerenim 
in duriscomprimitur ,in mollioribus elabitur. 

Increniofiflimus Leibnizius hanc motus rationem 
in tenfo corpore multa cum cura veriavit. Quam ut 
in Theoria motus concreti explicatam daret p. 64. fin- 
git duplicaturas tubulorum , quibus componuntur cor- 
pora. Illos autem tubulos eo latere ,quo alium accipi- 
unt, facitocclufos,inaltero, quo alteri in(eruntur,apertos, 
ut vicem praeftent embolorum ad (enliim infinitorunxj. 
Qux igitur difficultas (entitur in cmbolo extrahendo, 
dum aerem vafis pneumatici exhaurimus , & quae faci- 

litas 



9* 

litas redu&ionis eft, cum embolum dimittimus , ac aer 
reforbetur, eandem illc in tubulis his & cmboliscxiguis 
concipit. Satis quidem acute, fi demonftrari ad fenfus 
ilia poflint. Aliquid tamen huic motui analogum fiip- 
ponere nos ratio jubet. Nam ut rede Berigardus Circu- 
IoPifono/rfr*. 4.ctrc.j.p*39g. Sonar e non pot eft fcypbtu 
vitreus , aut areum t 'tnt 'tnnabulum , cujus tremunt (in* 
guUpartes^mftlnqmbsudamraritas^ in q nib us dam den* 
fit as producatur. Debent itaquc figuratac cum in modum 
efle partes, & interftitia, ut ea denfitas & raritas, qu« 
in compreflione& dilatatione confiftit, dari poflit. 

Aliam hujus motus internirationem inftituit Joh. 
Alphon(usBorcllus//^/W<? Vipercusponu^ qw,cap.2& 
& cap.j/.doccz: quod omnia concreta corpora, etiam 
dura Sc rigida conflcntur e particulis flexilibus , qua- 
rum aliquae vedtis officium expleant $ ali* cunci > alisc 
ad modum laminae extenfe fint, alias velut armilke cir- 
cumfledtantur : inter quas innumera Hint fpaciola , in^ 

3uibus fledti poflint, ac ad modum machine rcfilire, un~ 
e compreflioilla & dilatatio oritur, quxiteratur ad mo- 
dum funependuli, unde tremor ille in corponbus. De- 
monftrat & ulterius propof.p/. Jam qui in fpaciolis 
iftis aer vel fubtilis materia habitat, xquc componitur c 
lpiris feu machinulis refilientibus, qua refiliendi vi rum- 
pi corpora folidiflima videmus , ac pondera magna vi 



pro- 

igitizeci hy ^^ anoft 



propelli, ut in catapultis pncumaticis. Nimirum quae 
eft in univerib acris fyftemate refilicndipotentia, ea mi- 
nutiflimis etiam particulis,praecipue fi inclufe fint,com- 

!>ctit. In co Icilicet rerumquendam inanimatarum len- 
iim aliquis confiftcre dixerit,quem intcgrolibro,quan- 
quamaliaratione, aflertum ivit Thomas Campanella. 
Vitrum vero innumcris talibus conftare armillis , fed 
minus Hcxilibus vcro eft fimile: quod &c deprehende- 
re ex experimento illo Hookii dc Vitro ftillatirio licet, 
cujus (upra meminimus. Verulamius in laudato fupe- 
riustra£tatu,hunc motum trcpidationis vocat,alio tamen 
(enfii , quam Aftrologi , corporum fcilicet in perpetua 
quafi captivitate conftridtorum. Quae continuo tre- 
munt & inquieta flint, quiaab illo pofitu &c fitu liberare 
(e volunt. Hujus ille motus exemplum quamquam in 
corde & pulfibus animalium proponit , rcvera tamen 
& in corporibus fbnoris concedi debet. Licet e- 
nim illic particular non temper adu ip(b & per fe mo- 
veantur, quod fieri tamen interdum hiperiusdiximus, ta- 
men in perpetuo mobilitatis ftatu funt. Quae fi admit- 
timusprincipia, (nam admittere nos ipla rei evidentia 
jubet)facilehincpatet, quae fit in corporibus fonoristen- 
fio particularum. Comprimuntur enim machinae flc- 
xiles corporis (bnori,quibus praecipue metalla conftant: 
ut depr ehendere licet, cum in minerisfuis, quafi ftriisqui- 
busdam dilperfa, latitant, quas ar&ius poftea conjungit 

ignis 



97- 

ignis fufbrius. Una cum iis coar&atur etiam acr inter- 
cluius & extra poros pullus externum aerem movet in 
infinitos circellos : led qui intra majorem gyrum, quern 
corporis fbnori capacitas circularis definic , movetur. 
Qui gyrus fi a corpore fphserico vel conico pulfoto pro- 
cedat, in figuram ellipticam comprimitur, ac in circu- 
Iumiterum retrahitur, ut ipfam corpus , unde emanat 
lbnus, ovalem quandam figuram nanciici vidcatur. 

Hujus motus interni vis demonftrari etiam hoc 
experimento poflet,fiverum eft, quod e Galilaeo,quam- 
vis non nominet, Berigardus^r/. 6. circ. if. p. fgj, pro- 
ponit. Portento % 2\K.)Jimilc f videtur,quodfiqui6 laminam 
jLtieam lavigatam cultro radat ftridoremque efficiat> *va* 
rid lined in ez exarentur 9 non ubi c niter laminam tan- 
git , fed in alia parte: (i autem radendo fonus arts dia- 
pente vet diapafbn efficiat % tunc line a par a lie la confpici- 
entur , ez proportioned quam exigit numerus barmonia y 
ilia *vero exarari non poffunt alia vi , quam circulo- 
rum, quifiuntin aere, & as pariterac membranamau- 
ris afficiunt , earn grata proportione percutiendo y qua. de- 
ficient e ftrtdor apparet ex percujfu inaquafc & inju* 
cundo. Idem quoque cxperimentum tentavit Daniel 
Bartoli, aculterius illuftravit Jibro toties laudato Tratt. 
j. c. 4. p. 14?. Mihi quid ea de re judicem non liquet, 
cum iplc periculum non fecerim , Virorum interim- 

N do- 



doaiffiawrum fidetn, 6c aiitoriutcmi minimi vilipen- 
dens. 

Gcterum non tnoventurtantum intus hx parricu- 
fee, fed 8c expellunrur.ad aliqnam diftantiam & corporc, 
ita tamen ut fe reducant , quemadmodum pendula re- 
ciproce mota , &c tandem quiefcantiidquc in campanis 
tnajoribus etiara vifii obfervaripoteft,dum circularisejus 
figura vclut in ovalcm commutari vidctur.Primum qui- 
dem uno in loco a malleo moventur particular, hx vi- 
cinas in orbem movent , & continua coardtatione eli- 
dune. Im6;verofimile eft illud quali fyftema particu- 
larum motarum , aliis motibus elafticis in ipfis minimis 
aaitari. Sine hac trepidatione &c cmotionc partdcularum 
nullus fit fonus. Atque ita non folum in auditu ,fed & 
in omni fenfuvibratioparticularum accidk, nec fine ilia 
fenfatio procedit, maximo argumento, efficaciffimas 
cflc a motu minimorum operationes. Neque enim e 
crafliori & evidenti illo motu metiri fenfus debemus , 
fed occultiorc illo minimorum. Applicatio enim rei 
odoriferxad nares,rei fapidae ad linguam, feniationem 
non facit, fed fingularis quae dam minimorum motusvi- 
bratorius. Id in conta&u corporum videmus: utenim 
minima fe movent, ita (lint operationes. Aqua fimplex 
linteo affuia pertranfit, fortis earn corrodit , alius e- 
oim in hac minimorum mo t us , quam in ilia. Equidem 

per- 



99- „ 

perfuafiis fum multain his latitare arcana, quae nos cai£ 
Fam ignorantes ad fafcinationcs, magnetifmos, (ympa- 
thias limiliaque commcnta refcrimus. Vibrationes & 
tremores radiorum hicidorum in vifii quis non obfcr- 
vat? & ipfi illi radii ,quatenus cmanationibus (iibjedo 
rum permifcentur, iuas quasdam vires nancifcuntur. 
Pitiflando, auc guttulas aliquas linguae applicando,plus 
guftamus : nam minimorum vibrationes magis le per 
papillas nerveas difFundunt-Tadhi fiibtilium corporum 
vibratio ilia in titillatione fcntitur, quae magis interdum 
Ipiritus movec quam ta&us aliquis validior , quo mini- 
morum motorum vis obtunditur. InOdoratuvibran- 
tur a corporibus effluvia minima, five ilia fri&u provo- 
ccntur, nvc aere externo calido. Illorum eciam acudor 
feniiis eft, fi non confertim nares implevcrint, fedqua- 
fi pun<5hilis vcllicando. Tunc enim minimorum mo- 
tus magis percipitur # Hunc motum internum parti- 
urn confequitur acris extcrni corpus (bnorum in cavi- 
tate ambientis motus , nam ad cavitatem emoventur 
particular, circulari ilia figura omrri a latere ad centrum 
prjmente ; Atque ille intra campanam perpetua decus- 
iatione fluit particularum internarum moventium im- 
puMiim fecutus, diciturque unduIatorius,qui cadem mo« 
tus proportione per totum acris, ut ita dicam, Ocea- 
num ftdiffundit. Sed dubitari tamcn potcft,an ab 
illo undulatorio motu Tonus, qui illo celerior , eumque 

N 2 loo* 

kt 



longc antccedere videtur. Nam in campan* pulfu, pri- 
mus ftacim icSlus auditur,ac ipfa aeris undulantis fludua- 
tio dchinc auribus pcrcipi poteft. Quo apparet fubti- 
liusaliquod fonovchiculum pntter aerem liibfterni, qui 
licet line crafliore acre formari non poffit ; ab illo enim 
tinnitus ilk undulatoiius eft: tamen ilia aere fubtilior 
materia harum aerearum undularum pulfus fecundanos 
ctiam deferre videtur. Quod aliqua ex parte e fono 
campan* in vitro evacuato probari poteft. Obicrva- 
runt enim fagaciflimi inquifitores , tenuem campan<e 
pulfatx fonum audiri, aere crailiore exclufo: ejusexi- 
gua tantum parte per fiphonem admifla, clariorem^ 
Hlum percipi: unde patet vehiculum tftheris, pulfus illos 
& pnmos,&deinceps,deferre: tinnitu autem, qui pro- 
cedit ex aeris externi ad corpus fonorum ejusque parti- 
culas affnau, deficiente, obcraflioris aeris abfentiam.,, 
prxter pulfum unum vel paucos, deportari ad aures non 
poffcju Non it*que radiorum tantum, quod ahqiii 
volunt, fed & foni, vehiculum materia ilia fubalis 
eft, licet hujus motus tardior fit. Quanquam enim in 
explofo fclopeto elonginquoignemprius videmus,quam 
fonum audimus: tamen fiquis accurate attendent >a 
cum k,0 vilo ftibobfcuram aens percuffionem perci- 
npiet -j led fonus e flu&uum aereorum fucceffiva collifi- 
one tardius propagatur. 



Mo- 



IOI. 



Motus hujus undulatorii veftigiadeprehenderepo£ 
famus inlcypho vitreo,fiaquaipiiinfundatur: Namfi 
ilium pcrcufteris,autdigito madidooram ejasfupremam 
levitcr ftrinxeris, rugas in aqua vidcbis magno numero, 
quafi fiilcos aeris in figuras ellipticas abeuncis , redeun- 
tisquc in circulum. Nam figure rugarum in aqua, 
pcne re&ilineae apparent , (ed cum aliqua crifpatura. 
Iconilmus figurarum in aqua lllc eft, quern Daniel Bar- 




toli, quoquc exhibct. Ex earum figura patet aererru 
c poris vim emotum has fti ias ducere, fimiles illis,quas 
ventus transverfo mocu luper aquae fuperficiem latusex- 
citare tblet. Imo deprehendi ego in bulla quadam ma- 
jori ad latus fcyphi exorta, cum digitus illam partem pre- 
meret, quafi fibilum tenuis ventuli intra bullam agita- 
ti. Vidi quoque fubtiliflimas bullulas e vitri luperficie, 

N J qua 



qui fllam tangit aqua , exortas, Sc Ipfi aquae (upernatan- 
tes, manifeijo indicio: quod emotae (iibtiliores aeris vel 
sctheris particular has turbas excitent. - In aqua calida 
vehementiores etiam motus obfervavi,quam in frigida: 
nam particular jam turn motx facilius movcntur , quam 
quiclccntes, & nifi mc omnia fallunt, plane alius illcj> 
motus videbatur. Habet 6c aqua alium quendammo- 
tum>a crifpatorio illodiverium,undulatoriofimilem cum 
latus fcyphi percutitur. In digiti preflione, ctiam fii- 
perficies aquae in orbcm moved videtur. Eundem_» 
ego in campana & catino aqua impleto motutrL* 
crilpatorium obfervavi, qua in re difcrepat a nobis Da- 
niel Bartoli, qui Tr*tt. /. r.j. non nifi -orbiculares mo- 
tus turn in aqua , turn in argento visfc, quo imple- 
tum erat vas, fe obfervafle ait. Eteft (ane talis orbicu- 
laris motus in aqua, qui a percuflione procedit , quern 
in (cyplio vitrco, fi accurate attendimus, ctiam notare 
poflumus. Sed crifoatorius ille , qui a tremore vafis pro- 
venit, in denfiore illo argento vivo forte deprehendinon 

f)otuit. Aqua ilium mihi oftendit.Imd attcntiusremcon- 
ideranti, qucmadmodum in catinopercuflb uterq; motus 
apparuit:ita& in vitro eelerioreagicatione digiti, mihi vi- 
lus fuh, hoc modo, ut iconilmus exhibet. Unde quafi tern . 
peftas»& nefcio qui in fimpuloflu&us excitari videbantur. 




Eadem ab horizontal! illo in vitro flatu inclinata, eas- 
dem ftrias led deorfum tcndcntcs in latere tantum per- 
cuflionis monftrabat, incerto & fludtaante fcyphi fono 1 
Prout enim aqua ad oram fcyphi fe porrigit, ita tonus* 
ingravefcit, pro rationefpatii aerei, quod tori illi glo- 
bo decedit. Nam fi toto fcypho aqua repleto , tonus 
pene ad diapafon ingravefcit; aqua ad medietatem in- 
tufa, qua in ovalibus ilJis fcyphis circa partem protube* 
rantem ingravefcere incipit fonus, fiinclinatur adbram 
extrcmam,uno vel duobus tonisdecrefcitprimusillc vitri 
tonus. Similiter fit in omnibus aqux copiofioris infu- 
fionibus & inclinationibus , ut inclinata aqua uno aut 
fummiim duobus tonis fuperet planam. Quod ex tre- 
more inzquali provenit, qui in uno latere aere repleto 
celerior, in altero aquaperfufo, tardior. Pro ratione 
fegmcnti vel amplioris vel ftri&oris variat fonus, quenv. 

ad- 



s 



io4* 

admodumcnorda,fi(cmcl percufla , verticilloadducitur, 
auc fi plc&roaliquo (ecundil longitudinem perftringitur , 
lonum perpetuoquafi fluxu, ob vibrationis lucceftivae 
vcl imminutioncm vcl augmcntum quad cum gcmitu 
quodam protendit. Vidit etiam Daniel Barcoli circel- 
los in aqua fcyphi vitrei , ad fbnitum chordae in teftudi- 
ne pro gravitatis proportione majores vel minores: fed 
obtufiores & rariorcs,cum pullaret chordas foni acu tioris, 
de quo ipfe videacur Tratt.3. c,<f. 

Ex illis quaeha&enus adduximus, conjicerepoflu- 
mus , quam longe plures , llibtiliorcs ac concitatiores 
in medio longe (ubtiliori ac puriori, aere ic.,formentur 
tales undid*. Patet & ex hoc experimento, quanta fit 
fonori corporis diverfitas , cum per medium craftius pro- 
pagatur fbnus. Qui etiam pro majore vel minoreme- 
dii denfitate variat. Sic longe eft concitatior motus in 
lpiritu vini infuib, ut guttulx pene ad ulnae diftantiairu 
c vitro dilpergantur , ac bullulae quaedam in medio li- 
quoris vorticis inftar glomcrentur. Quod in aqua non 
ita fieri oblervabis. In cerevifia, oleis, aliisque liquo- 
ribus lpiflioribus ne minima quidem notatur corruga- 
tio , ac obtufius lonat vitrum. Hanc ob caulam folent 
nonnulli Oenopolae vini preftantiam e lbno va(brum_> 
judicare. Quo enim clarius vafa ionant , eo praeftanti- 
us vinum eft, qudobtufius& denfius,cd magis feculen- 

tum 



105. 

turn & impurum/Juod cum non intelligent homines fimi 
plices,mirantur fepe emptores quafi hariolationequadaai 
illafibi vafa feligere,qu£ipfifibifervare mallent,ac quo- 
rum praeftantiam ipfi cliflimulant. Sonus in media aqua 
conceptusexiliseft, &c longinquoquafi auditur,ut expe- 
rimento hominis in puteo iiib fitula clamanris probat 
Verulam. Sylv. Sylv. Cent. 2^ n. /jf. Scy phus vitreus 
leviter lonateotono, quern aqua infula dedit, fi voce vel 
unifona vel diapafbn provoces : cum ad tub* fbnunu 
longe fortius illc confonet, &majori impetuaquamo- 
veatur. Ejus accuratarn meniiiram facillune iftnoc.pa- 
ilo inieris , fi fcyphorum capacitates & liquorum pon- 
ciera inter fe contuleris. Ego in modicx quantitatis 
fcypho vitreo conico , aqua ad fiimmum impleto , fb- 
num ad diapafbn ingravelcere animadverti : plus minus 
verd inaliis, pro eorum figura 8c capacitate. Tradit 
quoque Verulamius oblervatum efle nonnullis , vas va- 
cuum digito percuflum diapafbn edere , refpedhi fbni ex 
vafc repleto. Hinc aqua pene ad medietatem Icyphi 
conici infusauno tonogravior Ibnusefhqui temper, 
pro aquae augmento, per minora intervalla magis in« 
gravefcit. Cujus hxc ratio : quod, cum minor fit 
vibratio vitri ( inprimis conici ; nam in (Jylindncis 
aliter res fe habet ; circa pedem , major circa me- 
dietatem : maxima circa oram extremam ; iis quo- 
que gradibus ionus gravior fiau Id fieri fimiliter 

O in 



io6. 

ntpoculis metallicis videmus. Quo magis miror elegan- 
tisnmum Philofophum du Hamel de affcftationibm cor. 
porum lib. i. c./o. cxlremo contrarium fcribere: Quod 
quo plus aquae fcypho vitreo infit, dum in orbem ado 
digito aquacrifpatur, fonus acutiorefficiatur, quia turn 
celerior ht aquae vibratio, & quo minus fit aquae , hoc 
fonus fit gravior. Plane enim repugnat experientia. 
Longe autem alia ratio eft vibrationis in fiftula, cujus il- 
lic exemplum idem affert Autor. Inciderat jam antcj> 
in eundem errorem Baco Verulamius. Is in Sylva Sy 1- 
varum feu Hiftoria Naturali Cent. 2. Obferv. iSj. ita ha- 
bet: Vitreum poculum , prafertim infra artlius & (u- 
pra laxius aqua reple y , marginique ejus talitrum impin- 
ge, aqua deinde intervallu repetitU magis magis que ef- 
fufa, tonum femper talitro explora yfenties decrefcer^ 
fonum & gravior em fieri „ quo poculum inanius. Quae 
falfiflima funt.. Video 8c Kircherum in Mufnrgia hkf. 
idem dicere. Auditur interdum & falfus tonus oram vi- 
tri fricanti, fed invariabilis y quL apede fcyphi provenit: 
Is enim, fi latus & cavus „ fonum habet ab ipfo fcypho 
diftinftum 5 fcmperque prae primario ejus fono auditur, 
nifi fub # ipfo fcypho columnam digitis teneas,quo vi- 
brationis ad pedem tranfitus prohibetur. 

Quae hadtenus diximus, ad motum internum cor- 
poris, quatenus medio diverfocomparatur , pertinet.Sunt 



toy. 

& alias lonornm viciffitudincs & cfFe<5his ratione cor- 
porum inter le comparatorum, ut chordarum 6c tym- 
panorum varii generis, & rarione aliorum corporum, 
ngura, mole, pari um vel imparium, quae omnia excutere 
hoc in argumcnto operolum nimis videri poflfit. Dc i is 
in i equenubus non nulla , ubi occafio dabitur , attin- 
gemus. 

* 

CAR VII. 

\ JItra pro varietate figure Jono variant. Scjpborum 
V *vttrcorum per vocem fraBorum qua lis figural Air 
in fcypbo fiperius coarfiato valtdius move t nr. Partes 
in cavo vitriplus movent ur Mis, qua fint in eonvexo. 
Sujpicio dc externo aire partes cavitatis in vitro per* 
rumpente. Diver (it as foni , quo vitri (onus provoca- 
ted Vox ad ululatum accedens fortius ferit vitrunu. 
Ejus can fa. Cavitas reflcBit varie fonum. Sonus (pe- 
culo Parabolico coOeBus. Auris ftruBura. Tuba St en. 
toropbonica. Buccina Alexandri Magn'u lconismusc* 
jus a Kircbero produBus. Alius ab Mo diver Jus. Quid 
de iUJ fentiendum. Ejus experimentum cepit Dn, dej 
A lance, Sonus ex barpagio intenfisfimus. Spelunca 
fubterranea. Immanes boat us & temped at es ex Mis 
per fonum excitata* Tufsis in vallibus montium hives 

O a 

Digit i 



A 



log. 

leturbat. "Doha fubterranea adium fon'Uum augent. 
Terribilu per canalem fremitus excitatus. Fons ad ti- 
bia finitum fe eff undent. Ftns in Helvetia nomine fuo 
tet -vac at us funditus exattuare dicitur. An vitrunu 
per fonum ex repercusfione den/at urn citius, quam per 
clarum rumpatur. Tabula vitrea e longinquo etiam/o- 
nopulfitur. .ttjmag 

Ccidit etiaminlcyphis vitreis, ut pro diverfita'te 
fieurx diverfi fine ioni : quemadmodum in campa- 
nis,qua: vulgari mo^o formantur, fieri videmus. 
Omnes enim plures habent tonos aliterque ibnant, cum 
in mareine extremo; aliter cum medio; aliter,cuiri in apice 
pulfanmr-.namfimplici figure non continents, fed fpira- 
lilineacurvantur : validiffimavero tenfioacparticularum 
vibratio in extremo margine efiS ubi maxima eft craflt- 
ties & capacitas. Scyphi vitrei, qui voce franguntur , 
cuhiscunque figure efie pofliinr, modo alterms generis vi- 
tro non varie£ati,aut bullis, nodis,fimilibusq;ornamenus 
incruftati,lineis vel ftriisexcavati,quibus foni fluxus 1m- 
peditur & adverfus vim vocis firmari potcft. Neque_s 
nimis fittt exigiii , quales tonum acuuorem habent , quam 
ut vox ipfis relpondeat. Qyps Daniel Bartoli voce fra- 
ftbs vidit, ii lex feptem digitos, dempto pede , alti; 
orificium eorumtres quatuor digitos latum fuit. Si fcyphi 
noftri vitrei, qui voce ruptus eft, figuram confideremus, 



ca ad cllipticam > ac quodammodo circularcm vcl ova- 
lem inclinat, cujus fegmentum cxhibet. Eum cnim in 
modum formantur leyphi illi , quos Germanic^ liitgai 
Komer vocamus* Figura vero eorum cum fimplicior 
fit,quamcampanae, non aded variat lonus, nifiinaequalis 
cralfities vel temperatura fit. Turn enim impurus lo- 
nus eorum eft, ut eft chordarum illarurti, quae inarqualis 
lunt craffitiei, & falfae a Muficis vocari folcnt. Vitri ve- 
ro ipfius particular eo magis tenduntur , quo magis aer 
intra cavitatem Icy hi conclufuseft, quamin campana, 
ac pulfu agitatus in (e refle&itur. Quod circa vitri me- 
dium accidit, cui earn ob cauiam os clamantis potiflft- 
mum obverti debet. Nam fane lonus in Icypho talis 
figurae aerem externum ad latera validius impingit,nec 
tarn expedite foras propellit. Ut videre licet in Icypho 
rotundo , anguftioris orificii , ad duos circiter digitos , cu- 
jus lonus omnis ceflat, quod acr exterior non effluere 
libere poffit. Simulac autem orificium amplius red- 
ditur , pro ratione amplitudinis , lonus hicremen- 
tum capit. Obferves &. hoc , Iong£ eflc vehemen- 
tiorem motum aquae intra cavitatem vitri , fi pul~ 
fes , vel digito marginem perftringas , quam exterio- 
ris aquae, fi fcyphum cum aqua infusa aqu* imponas. 
Exterior enim aqua convexam fcyphi partem alluens, 
modice quidem crifpatur , fed non cum vehementiifta 
agitatione > quae intus deprehenditur. Quae me caula^ 

O J dti- 



no. 

dubium aliquando habuit, an non potius ab externo 
acre vitri partes concavas interius rcpercutiente fra&ura 
vitri deduci debeat. Convexa enim cicius a cava lu- 
pcrficic , quam a convcxa rumpuntur. Ut Gepe in fohx* 
rulisvitreisobfervatur, quibusaercum violenria Cc in- 
trydens, fundum facillimc excutit. Sed nulla hie talis 
externi aeris coar&auo eft , ut ab hac caufa procedere 
poffit. 

Debet & qus capacitatis tflc fcyphus vitreus , qui 
tion excefliifiio faperetconatum clamantis.Nunquame- 
nim in majorefcypho vitrcoidemOcnopolaiftetentave- 
rat. Quanquam Sc hlc rem fuccdliiram non dubitem, 
inprimis fi fortior vox fit. Illud etiam [accurate obfervavi : 
multum referre,quo fono , claro ,an obfeuro vitri fi>- 
num provoces. Si enim vox vocalium A , E , I lonum 
exprimit, nunquam ita valide ionabit vitrum , quam fi 
ululanti fimilis U Italicum exprimat. Turn enim ve- 
hementius tremit Sc fonat , ad majotcm etiam diftan- 
tiam : quod in tabula quadrata vitrea obfervavi. Ejus 
tonum cumexplorafiem,dabam alicui ad 50 pedum di- 
ftantiam ex adverlb tencndam,angulo aliquo extremo : 
ita tamen , ut re£ta linea vocis meae lbnus incidcre in 
centrum tabulae poflct. Quern cum diapafon a tabulae 
fbno difcrepantem , utin fcyphi vitrei ruptura, ederem 
ululatui quodammodo fimilem , fatis clare, ut ipfe ex* 

audi* 



in. 

audire jpoflcm, confbnabat tabula. Quod vix ad 20. 
pedes hebat , cum clariorem fonum ad vocalem A , E 
vel 1 acccdentem ederenv Cujus rei ratio in eo confi- 
ftit, cjuod talis fonus, ob rotundationcm oris , & ipiri— 
tus ecavitatc quadam, intra quam refleditur, cgreflum, 
quafi inlpifletur ,& cum flatu quodam emittatur ; quod 
non fit in clarioribus,qui e gutturc aperto dimittuntur. 
Sic cornua ob lonum in cavitate toties reflexum denfius 
fonant,ac longiu& audiuntur , quam tub*, quae re&io- 
res font , & circa extremum cavitatem per gradus dila- 
tatam habent, ac ad vocalis A (bnum accedunt. Quid 
quodipfaliterae figura, fonifui for mationem 6c tu- 
ba: extreme formamreprafentet ; ut U vel v cavita- 
tem cornu, aclbnifui exorerotundatoprodeuntis lpe- 
ciem exhibet. Linea vero transverla iu < prohibere 
quafi videtur, ne line* ardius coeant, ac vim illam^, 
qua li ncx (piritus fonori diftenduntur quodamodo innui t. 
Ob eandem rationem Buteonisvox longiusexauditur, 
quam eorum animalium,qux vocenxjunittunt clariorem. 
NoruntetiamGermaniveteres,quo9B militari clamore, 
( tefte Taci to libro de Moribus Germanomm,)<?^5*f ad 
os [cutis plen 'tor & gravior <vox rcpercuffu wt urn e feat. 
Non alia de causa in Ipeculo Parabolico foni in unum 
pundum colligi poflunt, ac cjusdem Ipeculi opera fieri 
poteft , ut qui intra lineas fertur fonus Honginquo et- 
iam audiri , & alio fimili ipeculo procul in uno centro 

col- 



1X2* 

colligiacmultismocfis reflect poffitj Quae mira vide- 
buntur illi , qui hujus rci rationes ignorat, Soni enim 
codem modo ut radii lucidi, imo plus quam illi refledti 
&augeri pofliint: ut3 praeftantiffimisMathematicisde- 
monftratum eft. Proinde non eft adcQ improbabilc f 
quod Vcmlamius in Sjha Syharum cent. 2. n. 121. exa- 
gitat: potuifle a quopiam opc Ipeculi urcntis c domus 
te£to detegi conlpirationem adverfiis Reginam Ma- 
riam j Exutimat cnim : percufTionem acris (olam cx 
cjusmodi (pcculis nullum edere fonitum. Hinc vide- 
musanimaliaaudituslenluprae caeteris pratdita aures ha- 
bere in tegmenta elliptica vel parabolica formatas: Sc 
ejusdem figure inftrumento, quod farbadan Hiipani 
vocant, auditus juvatur. Tuba quoque Stentoropho- 
nica, pra^primisilla,quacinconumaflurgit, frequentire- 
percuflione fonum multiplicat, ut ad aliquot milliaria 
audiatur , & dudum ante nanc tubam inventam Marius 
Bettinus in Apiar. Matbem* Progymn. 2. prop. 7. tu- 
bum ellipticumf^jicaredocuerat,quofonus eciam fub- 
milTus adingensPRiumpropagatur.i "Nam tuba nimis 
dilpergit (bnos. Qualiaartificia antiquis etiam fuifleco- 
gnita , e buccina ilia quae Alexandro tribuitur , qua ex- 
ercitum alloqui &c convocare fblitusfuit,apparet. Warn 
Kircherus primum in Arte Lucis & Umbra , hinc in 
Vbonurgii fab in lucem produxit. De qua , occaiio- 
ne ita ferentc, quasdam afferam , qua: a Kircheri defigna- 

oone 



tione difaepant. Nam in cundem librum , cui ritulus: 
Ariftotelis ficretum fecretorum dd Alex andr urn ex A- 
rabico in latinum converlum, quod Alexander Achif- 
linus una cum aliis dubias fidei opufculis Bonon. isi6. 
cdidit, incidi. In cu jus frontifpicio figura iftius buccin* 
aliter depida vifebatur,quamea, quam in iqusdem li- 
bri antiquiflimo Codice Vaticano te reperifle ait Kir- 
cherus : Nam apud Kircherum duac figurce habentur. 
A.B.Primx totus ckculus exhibctur , in cujus cenuiore 




parte orificium, craffiore exicus Cubiformis apparet , al- 

P tcra 



114. 

tera figura B canalis ellipeici , ea eft , cujus ex Mario Bet- 
tiito lupra mentioncm recimus. Sed ille ob ar&iorem ex- 
hum vocem exilem cam lace (pargere nequic Con- 
veniencior muled ad hos ufus ilia figura eft , quanu 
CI. Dn. Collega nofter Reiherus , c Cuba Seencoro- 
phonica reformavic , uc in iconifino D repraefencaeur. 
Tercia figura C, iconifinuseft ejus buccinae, qua Ale- 
xander urns dicicur, in ifto quern legi libro , quae quam 
differac a (uperioribus , hie apparec. Ucra propius ad 
iftum effe&um praeftandum accedac , ego non dixerim. 
Fortaflis res coca fabulofa eft. Nam apud Hiftoricos 
ejus rei nec vola eft nec veftigium. Ilia quam egopro- 
duxi figura ad loni diffulionem non cam apca vide- 
tur , quam figura A: cum figura C circulari ilia convo- 
lurione, & exicus coar&acionc , lonum in vencrc hujus 
machinae au&um, in exicu luffbeare videacur: nifi force 
qui duo pedes hujus machine videntur, cubi fine, per 
quos (onus colle&us (pargicur. Sed cui cum u(ui du- 
plex orificium & duplex exicus ? An quod a duobusin- 
flaridebec? Ac altera illafigura A per (emicirculos x- 
qualicer crefcentes, in craflmima parce orificio obver- 
sa, lonum per gradus audum expellee. De Alexandri 
buccina,an primae,an eertiac figure, mihinon conftac. 
Hameliusdecorpore animaco libr.2. ceftacur: Inter 
CQmpluraiquA in banc rem Vir CL Dn £ A lance facienda 
curavit* omitti non debet ilia , qua Alexandre* buccina 

tri* 



tribuitur ,qua exercitum fuum alloquifokbat, Cujusfi- 
gura cum jam in veteri codice Bibliotbeca Vatican a effet 
exarata^ at que a Bit in o defcripta^ an event u rem ip/arn 
comprobarety Vtr ftudiofisfimu* vo/uit experiri y & res 
ipfd bene procesfit. Nam id genus tuba cat era in banc 
remfabricata inftrumenta^ ft minus fuperare^ aquar^ 
eerto videtur. Quis illc Bitinus , vcl qu# hfc figura in- 
telligatur, abHamelio, non dixerim. Ipla quoque de- 
Icriptio buccinx C, qux in memorato libro additur, 
multum a Kircheriana dijerepat. Hxc cnim figure huic 
addita verba leguntur : Hoc aneo cornu mirabili artifi. 
cio fabricato Alexander Rex Magnifies ex LX tniUia- 
ribus exercitum fuum convocavit. Jguodob illius in- 
extimabile artificium & excedentem magnitudinem LX 
<virti regtbatur. Verum mult a re/onantium me tailor urn 
genera in eius compofitionem concurrebant. Nihil ho- 
rum apud Kircherum legitur. Quanquam omnia confi- 
da crcdam , uc ipfbs illos libros, quibus pntfigitur, no- 
tare tamcn diverfitatem illarum relationum volui. Quan- 
tum ex experimento Dn. d' Alance (uperius allato colli- 
gitur, ultra tubam Stentorophonicam lbnumnon exten- 
ait, buccina ad ejus exemplum confedla. Sed Alexan- 
dria ilia forte multo major fuit, utcfle lane debuit,qu*e 
adCftadioru& LX mill.imanemdiftanciamlbnu dilper- 
geret.Qyomodo in tuba Stentorophonica (onus augea- 
tur,prolixc intcgris librisdemonftratum eft, quae omnia 

P I bre- 



brcvitcr proponit Dionyfius paflfim in Memoriis (iiis 
Gallice fcriptis , de Anno 1672. Proccdcrc talia foni au- 
gmenta etiam in aliis tubarumfiguris,nupcr cafu aliquo 
Sdici, cum incidcrcm in harpagium, inftrumentum_> y 
quo hortulani in rigandis herbis uti folcnt. Tubo cnim 
E protcnfo varios immittensfonosruptos , <juales labro- 
rum motu in tubis formari folent, mirificc illos in vafc 
illo cylindrico augeri dcprehendi : cum vcro inciderem in 
ilium, qui cum vafc confpirabat, tarn validum fonunu 
obfervavi, qui ad latcra laminx F, quafi bifeftus, rupto 
illo & a^ero tubx clangorc infonaret,ut fauces, pe&us 
os, aurcs tremore illo non fine dolorc aliquo coneute- 
rcntur :cum rcliqui loni omnesoblcuriores,&in eoipfb 
fono, lamin* (upcrioris margine pano obdu&o, abrupta 
ilia aiperitas ceflaret. Ex ilia mulriplici foni repercuffi- 
oneprovenic, quod inlocis cavis & concluGs levislbnus 
promagnitudinclociin immenfumprotendi poflit,quod 
experiuntur illi , qui in fodinis laborant. kteoque non 
eft omninohoc a vcro alienum, eflc lacus aut Ipeluncas, 
oux lapidis exigui jadlu honbiles boatus effundant , auc 
vaporcs emittant, tempeftates cicntes* Pored enini_> 
talis cavitas repleri variis vaporibus, ad fermentandum 
aerem aptis, qui levi motu ebulliunt , & (piracula fu\j> 
aeri immittunt. Faciunchuc,quacadfpelunc^ illius,qux 
vocatur auris Dionyfii,& adcavitatis in monte Vcliivio 
' defcriptionem prolixe adducit Daniel Bartoli trait. 4. c.7. 

Ean- 



*7- 

Eandem ob caufam periculofa tuflis eft in valle, quam 
undiquc montes praerupti nivibus te&rcingunt; Nam 
ut Claubergiusin Phyficis {\\\%tb.6gy. obfervat,fonusilIe 
repcrcuflione ad mentis latera nivium globos movec, 
ut cafii fiio ambulantcm obruant. Ita va(a vcl dbKa 
fabxdibus in tcrram defofla, ipfas xdes faciunt fbno- 
ras, dequo inAriftotelis problematibus. Spe&athuc 
quod Verulamius Sjlv. Sylvar.cent, 2. 140. proponit: 
Eft in >. cam pis S. lac obi , inquit, can* lis I at c r it it is ^ cut 
lacunar quoddam bit mile contiguum >& ad cuius cxtre~ 
mum rotunda domus ex lapide* Canalls illc feneftram 
babet , domus fiffuram , autmodica lat it u dints rim am* 
In banc immiffa vox terribilem circa feneftram excitat 
fremitum. Forte 8c occultiori alicuicavitati fabterranear, 
intra quam fbnus reciprocatur , adfcribendx , fi ve- 
rse font, iftaeoperationcs,quas defonte in Halefina rc- 
gione commemorat Solinus c. //. qui alias quietus, cum 
inibnuerunt tibiae, exulcat& tollitur ad cantum, & 
quafi vocis miretur (vavitudincm, ultra marginem intu- 
mclcit. Cui fimile eft, quod de fonte lacus IV Ci vita- 
turn Sylveftrium , narrat Wagnerus in Hi/for. Natu- 
rali. Helvet. ftSI. artic. 21. eum, fi ter voce clara 
nominetur , mox tanta vi moveri , ut fubito indc 
homines iecedere cogantur : ilium autem , qui ita voca- 
vit, eo anno non lupervi&urum. Verum fi haec cauia 
fubeflet, non ad tibiae tantum^ut nominis fui ibnum_>, 

P 5 fed 



fed ad qucmcunquc movcrentur. Vereor itaque ncJ 
hxc fabulola fint. Pofteriorcm ccrtc Hiftoriam ipfej 
Wagnerus inter ilia quae dubiae fidei (untrcponit: neq; 
qus rei vcritatem cum vitae fiiac difcriminc facile quis 
periclitabitur.Nelongiusabeamus, iptaauris noftrxftru- 
durateftatur, ad foni augmentum requiri cavitatem^ 
aliquam , quae hanc cum locis, unde Echo prodit, fimi- 
litudinem habet. Singularem modum,quo chordaruiTL# 
fonus perrepercuffioncs frequentesaugeri poflit, propo- 
fuit Perrault. dt fine. part. 2. c. 12.fi. if 6. & Baco Verula- 
mius in Sylv- Sylvar. Cent. 3. n. 232. qui ca de re legan- 
tur : nam nos in hunc excurfiim delapfi fumus , occafi- 
onc (bniper oris cavitatem audi, quern fortius ferire ta- 
bulam vitream, & fcyphum diximus, quam lonum cla- 
riorem , per Vocales A, E, vel I formatum. Neque_j> 
tamen id temere dixerim, pinguiori illo fbno citi- 
us rumpi fcyphum, quam per clariorenn Quanquam 
' cnim illo validius fonat , clarior tamen , quia acutius ferit 
& ftringit vitrum , forte majori in certos vitri tradus 1m- 
pulfu fertur , ut facilius frangatur. Quae omnia ulteriori 
dilquificioni rrlinquo. 

Interim videre i noftro dc tabula vitrea exgeri- 
mento tuperius addudo licet, quanta fit fbnorum limi- 
lium ad tan tarn quidem diftantiam, font Sc majorem^, 
confpiratio: cum dilcrepans vocis tonus, quanquamu 

Ion* 

- - • 



np. 

longc fortior nc tantillum quidem fbni tabulae incuti#. 
Cum fcypho vitrco , ut exiftimo , res ifta diftantia non_j 
fuccedec : planitics cnim tabulae magis aeris pullum re- 
cipit, quam convexitas fcyphi. Ncc dubito,quin co- 
dem modo rumpi tabula poffit, qud fcyphus: *que e- 
nim fortitcr , ac fcyphus fonat, praecipue fi os ccntro ta- 
bulae admoveas. In caeteris cnim partibus tcnuior To- 
nus eft. Id quoque obfervavi conlbnare tonos (ubor- 
dinatos in tabula, fi eosdem voce edas, confonante et- 
iam tantillum lono primario. Flatus enim quicunquc 
levem fonum tabulae incutic, fed quern vix obferves. 
Illc vero extcrius tantum pulfot , interiora autem vitri 
non vcllicat. 



CAP. VIII. 

FRaBura Vitri ex quvL causJproveniat. Cur vitrum 
nonin mult as partes minut "as dis filiate Vis per cm fo- 
nts continuation ingrave/cit. Exemplo mallei c/avem fi- 
gent is & trabis murum percutientis illuftratur. Scypbus 
'vitreus frangitur per fonum friclu digit i excitatum^. 
Campan* etiam frangi poffunt contrariis pcrcusfioni- 
bus, & fiio campan* circutnpojito. Pbiala vitrea aqua 
caiid* immerfa difienditur , gelid* immerja caarfla- 
tur. Ejus caufa % Hobbefti fententia de motu minima- 
Iffl rum 



120. ? 

ruindurU cotporibut. Idemfphaltnata inmftone t/ffcere 
creditor. In quo confiftat ratio fragilitatis. Tot fyctura* 
xalayJdy 7rie<?ci, znAfjld, oizr'ifafla. Jj>ub vitrum fit 
referendum. Kireberus not at us. Frafiura in vitro 
pervocem percuffopene regulars, llludratur exemplo vi* 
triper ferrumignitum& aquamadjperfamfratii. Eo- 
dem modo feixa frangipofjunt. Rapes ab Hannibale 
fraBa. AJfcritur adverfusPoljbium & Naud*um< 

SAtis > opinor , ex iis,quae prolixe difleruimus , pa- 
tet,qu2e cauia vitrum rumpac : data enimprimum 
tali conditionc materia cx armillis parum flexili- 
bus conftantis,dato etiam eo, quod movcri ac compri- 
mi iliac ab cxterno impcllcntc & undulis illis acreis pos- 
fint, fieri poterit, ut ultra refilicndi potentiam compres- 
articulaedifliliant ,ipfeque.acr vi quadam erumpens 
ipmm vitrum rumpat, ca rcgione , quae quam maximc 
ab aerc impellente ftringitur. Neque neccflum eft , ut 
vitrum in plurimas minutas' partes difllliat, quemad- 
modum fit in ftillaticio illo: cum armillis contiguis per 
uriam lineam fradis, Ipatium concedaturreliquis,ut fc 
reducant : ac ceflat interrupta continuuate motus. Quod 
ver6 hoc fimplici talitri alicujus pulfu non contingat, 
cauia eft, quod motus particularum longc fit debilior, 
quam a pullu aeris intima vitri tenfione continua nec 
interrupta prcoxncfe Accedit quod ip& energia & vis 

per- 



percusfionis fe iplaper continuationem iftam majorfiat. 
Eademenim eft ratio armillarumconcrcri corporis fem,el 
motarum , quae funependuli: Nam fi fupcrvemat (ccun- 
dus i&us in termino rcfilirioms , vis ilia impulfiva du- 
plicator; tcrtio , quarto , quinto pluribusque impetus 
temper accrefcit , ut demum ruptura fequatur. Sed forte 
continuitasimpulfus refilire ? particulas emotas vixpatitur, 
ut nullus fit vibrationum occurlus , cui rupturam vitri ad- 
Icribit Dn de Perrault. Illius pullus vehementia , vel ex 
mallei percuflionedemonftraripoteft, qui cum clavum 
ligno infigit , fingulis percuflionibus vires fiias dupli- 
cate utBorellusi& cap. '27. prolixe o- 
ftendit,ad centum librarum gravicatem lemper auge- 
tur : ut fi prim* percuflionis evefy&ct 100 libris, altera 
200 , tenia 300 , atque itadeincepsrelpondeat. Quam 
vim imaginari nobis fimiliter in vitro per vocem per- 
cuflopoflumus, cujus major eft, quam bacilli alicuius 
percutientis gravitas, utquaenon unoin locotantum fe- 
rit , fed totam particularum fcriem fimul impellit. 
Quemadmodum enim trabs aliqua murp fecundum 
longitudinemimpa&a, omni ariete fortius pullat j cum 
quot in trabe pundta Hint , 'totidemfint mallei; ita pun- 
dtula ilia aeris fingula, ut malleoli puliant, & ut cuneo* 
li diftendunt , qux prater puliiim fimultaneum , conti- 
nua preflione lemel motis particulis incubant. Quae 
preluo etiarnex ftridore illo, qui in vitro per vocem mo- 

ft. to 



toauditur ,patct:namftridulus ille tonus ecompreflione 
inxquali & multiplici parcicularum oritur, ut cum fer- 
rum limatur,undc illud innumcris vibranonibus fub- 
fultat. Obfervavitquoque Dn. de Pcrrault fcyphum^ 
vitreum fraaumfuifie a continuo or* extremx per digi- 
tum fri<5ru:nam & foni continuitas cadcmhic eft, &per- 
petua particularumemotio , quanquamnon adeovalida, 
' ut in vocis impulfu. Quare validiora vitra hunc in mo- 
dum non frangi poffe, fed tenuiora tantum exiftimo. 

23i r 

Sunt Sc ipfe campanx a ruptura non immunes,ii 
cum in uno marginis extremi punaopulfatur, eodem 
tempore quispunaumoppofitum ptrcutiat.Nam uno e- 
odemque tempore cbntrahuntur Stexplicantur circuli, 
unde ex confliclu mows xque validi ruptura evemet. 
Imo loach. Fortius Ringelbergius in Experiments En- 
cvclopxdi* fax adjedis , hxc notat : campanam maxi- 
num,fipulfatur, veltenuiftimofilocircumdatam, nndi. 
Quod fi verum eft, inprimis particularum emotioncny 
aemonftrat, qux etiam levi impediment a fuo curlu 
3eturbata , ad rupturam corpus , (uffocata quail repcr- 
cu(fione,impellat. 

Sunt 6c in parte convexa fcyphi talis v itrei , pori pa- 
tentiores, quam in parte concava; quod non (bhim dc 
laminis vitreis inflexis verum eft j'utdemonftrat Borel- 

lus 



12}. 

his proportion? 104* fed & de vicris per infuffitaionfcm- 
£xcavatis ; uc itaquc aercae iftac particular vclut cuneo- 
quidam poros amplius ad rupcuram usque diftende- 
rc poflint, Praeterea omnia ifta corpora , quae per i- 
gnem fuforium compafta, redioribus praediti poris vi- 
dentur , ciim adeo facile divellantur. Ipfa etiam metalla 
fu(a citius rumpuntur , quam malleo didudta, quod re&i- 
tudo pororum ob vehementem contufioncm conturbata. 

Lit planius faciamus , quod ha&enus de modo,quo 
vitrum frangitur , diflertavimus, juvat afferre,quae acu- 
tiffimus Borellus in libro laudato propofit.iof. commcn- 
tatuseftde vitrea phiala,quac intra calidam aquam fiibi- 
to immeHa, mcatibus fuis diftenditur, capaciorque fit, 
manifefto documcnto, quam minima vitri dilatari &. 
conftringi posfint,ut minus proinde mirum fit, a voce 
certa pofle penetrari. Sit phiala vitrea ABC 

M 
I 




ejusque fiftula tenuiflima A B, impleatur aqua usque-? 

CL2 ad 



124- 

ad D. Immergatur hxc in vatf EF G H calida plenums, 
& fiibito deprimetur aqua a figno D usque aaO. Exi- 
maturftarim : (nam fi illicrelinquatur,ufque dumomnis 
aqua incalefcat, ilia HipraD afcendet, cum infinitis bul- 
lulis,aeris transmit receptaculis; Mcrgacur intra aquam 
glacialem iubito , & aqua ufque ad I adfeendet. Quo- 
rum effectuum ratio hxc Borello datur, quod immerii- 
onc in calidam corpufcula ignea cxtimam fupcrficiem 
vitri penetrantia,non fecus ac cunci, vitri amplitudinem 
augent,unde vafiscapacitas crefcit,quam ut impleat,aqua 
delcendit. E contrario in gclida aqua rurftis coarctatur 
vitri luperficies, & capacitas vitri minor fit, undc aqua 
clevatur. Hujus rei veritatem innumcris fe aliis expert 
mentis probafle ait , inter c\ux&c ilia funt, quod lamina 
vitrea curva , fi ejus convexa fuperficies aqua vel panno 
catido tangatur, magis incur vetur,& contra fi cavafii- 
perficies calefiat, ftatim ejus curvitas imminuatur. Patet 
hinc,cum convexa fuperficies patentiores meatus habeat, 
facilius illis pofle inlinuari particulas , quam fuperficiei 
cav*. Ideoque nec fonus ita auditur, fi vox Icyphi ca- 
vo imittatur, quam fi foris impellatur,tunc enim & un- 
dulatio acris lioerior eft. 

Non dilcrepant ilia ab Hobbefii fentenfia,qui in 
Trohlematibuspbyficis cap.j. rationem duritiei in corpo- 
ribus explications, duriffima corpora ilia efle ait, in qui- 

DUS 



125. 

bus partium motus & velociffimus eft, & intra foacia 
breviflima : quae duritici ratio licet non omnibus duns 
competat, his tamcn quae lonora lunt prae caeteris apta 
eft. Itaque fi ignis, in quo motus partium valdc velox 
eft , led in fpaciis majoribus, (atis vehemens fit ad ftpe- 
randam duri refiftentiam , faciet ut partes duri motum 
fuurh exerceant in lpaciis majoribus. Atque hinc ilia 
diftenfio vitri,& major vitri in aquacalida capacitas, quae 
in frigida iterum reftri&a. Hinc eftille partiu in vitrocona- 
tus ad motum perpetuus, unde caufafndeducit,quare la- 
cry ma vitrca,velutarcus tenius,e pedunculo, velut cen- 
tro redu&us , in minutiffimas partes frangatur. Ex eo- 
demconatu partium internarum in vitro , quam vitrum 
aitacquifiviflee fufione& refrigeratione,putat idem pro- 
venire, quod in Ipeculo corpora non eo ordine in uno 
pofituvideantur,quo videntur in altero: cui rei aliam ta- 
men ego fubefle caulam exiftimavcrim. 

Hunc conatum partium internarum , accedente 
earum collifione , in corporc non usque adco tenaciter 
mifto, necefiario denique iequitur fra&ura. Si corpus 
percufium in le ipfum fidit , & fecundum aliquam fiii 
partem locum mutat , ut cera, plumbum, nulla nt repcr- 
culTio. At cum lblidum corpus, quale vitrum, etiam_> 
voce percutitur, totam illam percuflionem fimul admit- 
tit, omnesque partes moventur, & iecundum miftionis 

Qj fuac 



ii6. 

fuae naturam franguntur. Eft vero vitrum inter rd 
§r%av?d> quae in multafragmentadifliliunt. Qgaucic 
elt, cum in partes plurcs,qtiam duas corpus abit , ut te- 
fta, vitrum. Cujus rationcm dat Ariftoteles troTkvg 
e%iiv Txrct^aT^drlovlag TxroPxS) cum ilia quae con- 
tinuas habent particulas& kcu outlet vocantur, plerumq; 
in duas partes diffiliant, ut lignum &c os: xdlagic enim 
defignationem minus fallit, & partem illam, quae inter 
plagam media eft, pro vedte habet, hypomochilium lunt 
cxtrcma. Inter corpora porro alia dicuntur wie^d , in 
quibus eft particularum (jLeldraa-ig . & quae compref 
fioncm admittunt; ilia fi permanet, ut in plumbo & au- 
ro yinAjfld vocantur : uvero contra preffionem ni- 
tantur, d7riXy\\<z. Vitrum vero , ut inter rd S-gau- 
<?d eft , quae in multas partes diffiliunt, certa rations 
ob partes in illo renitentes inter du;iXv\TcL referri de- 
bet. Atque id de omni vitro verum eft, ut inutilis pla- 
ne fit opinio Kircheri in Phonurgia libro 2. feci, r. 
p. ipj* cumputat, vitrum facilius rumpi per vocem pof- 
1c, fie tali materia praeparatur , c qua lacrymae vitri 
parantur. Prodiit, incpiky praterlap/Is annis invent um 
vitrum certa aqua it a praparandi, ut unum ejus fruftu- 
lum in ext remit ate r upturn tot am majfam in infenfibi • 
lem pulverem redigat* Si itaque ex bac materia vitrea 
ampulla confletur^ non dubium , quin voce graviori irL» 
finata ampulla e ve/ligio difolvatur. Miror taec exci- 

diflTe 



127. 

diflc tanto rerum naturalium promicondo: cum fane 
mnibus conftet,non praparari ccrtam materiam adtalia 
vitra,fed rationem fra&ionis in vitri externa figura,& certa 
compofitione confiftere , qualis dari in poculo vitrco ne~ 
quit, quod orificio aperto ad fbni formationem indigec. 
Quando itaque motus minimorum in vitro produci- 
tur, partes, quae pcrcutiuntur, quafipraccurruntcaete- 
ras, quas cum alias coniequi non poflunt, diftra&iono 
mutua a le dilcedunt, cum major ad movendum vis eft, 
quam retentio unitiva.. Efleautem mptum in vitro regula- 
rem quodamodo^c in orbem fiicceflivu,ex eo patet, quod 
non inplures partes fcyphus abeat , ut in percuffione,ea 
parte , qua impetus maxime urget , led in duas , (ecun- 
dum (cyphiperipheriam: plane ut circulari ferro can- 
denti vitri particulae certa lerie moventur , quae afFuHj* 
gelida fc ftatim reducentes, ordinatim franguntur. Eo 
enim cxemplo non fane incongruo ufus eft Hamelius, 
in rationem vitri per vocem fra&i inquirens.Minimorum 
enim ultra refiliendi potcntiam motus rupturam efficit. 

Huic fimilein vaftiflimisrupibus deprehendas, qua- 
rum partibus per ignem vehementiflimum ad motum 
incitatis , (ubita frigidae affufione fe reducentibus, tot* 
iaxorum moles finduntur. Quod in Svecia fiepiflimc 
fieri cognovimus. Lit ita dubium milii non fit, eadem ar- 
te Annibalem olim Alpes rupifle, licet fabulolum hoc 



128. 

hoc habcatdo&iflimusNaudanis de ftudio militari. 
p<*42' tififfl* operoleadverfiisLivium,Plutarchum>Ap~ 
pianum, Eutr opium , /Emilium Probum, Amianum Mar- 
cellinum, PaulumOrofium,SiliumItalicum dilputans>& 
Polybium unum ,qui hare refutat, tot aliis opponcns.Non 
eft hie locus omnia quae ePoIybio advedusLivium & alios 
afferuntur argumenta, vel ip(eNaud*usexcogitavit,diF- 
cutere : ego putem non contemnenda tot hominum-> 
teftimonia, antiqua prxterea fama confirmata, dum & 
HerculemantcAnnibalemeadem arte transgrefliim Al- 
pes crediderunt. De eo cnim ita Silius. 
Primus inexpert as adiit Tyrinth'tus arces. 
Scindentem nubes ,frangentemque ardua montis 
SpeBarunt fipcri, longisque ab originc fee lis 
lntemerata gradu magna vi fax a domantcm. 
In eo errafle autcm omnes puto, quod aceto ufiim eflc 
exiftimant , Annibalem,qui aqua utebatur. Cum enim 
inaudita fiierint ipfis hujus rci experiments, falli facile-? 
potuerunt, utper putrefa&ionem cum aceto emollitas 
fuifle rupes crediderint. Ccrte adeo graphice Livius 
hxc defcribit lib. 21. ut vix fraudi locus efle pofle, nifi 
hoc uno, videatur. Inde ad rupem minuendam , per 
quamviauna ejje poterat , milites duBl: cum cadendum 
ejfet faxum^arboribus circa immanibm dejeflis ', detrun- 
catUque-tftruem ingentcm lignorum faciunt, eamque cum 
vis vent i apt a faciendoigni coorta effet,ficcen4unt, ar*' 

den* 



E9' 

dentiaquejaxa infufi ace to putrefaciunt\ it a tor rid am 
incendio rupem ferro pandunt moUtuntque anfraclibus 
mo diets clivoSyUt nonjumenta folum ,fed & elepbanti educ'% 
pqffent. Hxc Livius: Cui Plinius Itb.jj. c. 4. fcrt luppe- 
tias. Metalli foflbres (aitille)iilices igne& accco rum- 
puntQuod Africanis,ut bonis metallurgisjnon adeo igno- 
tus fuille verofimilceft.Sed dc his alio loco plunb 9 agem 9 . 



CAP. IX. 

QUd catifatfuedper dtapafonvitrum rumpatur.Via- 
pafonproporttonemduplambabet. UnduU in fypbo 
aqua impleto dividuntatr a (ino oStav*. Diapafon perfe* 
Elisfimaconfonantia.Factlis in omnibus in ft r umcntis 9 ti- 
btis , tit bis, 'voce , ad 0 Slav am prolapftis. Dubia contra 
banc fententiam mot a. Vitrum revert per diapafirLM 
fraclum frit, & per unijonum quoque. In vitri torn 
explorando decipi po£umus y obmifiuram altar um confo* 
nanttarum & ipfiui oBav&\ Want fiu per lor /onus eligi 
turn debet- Soma gravis tnovetur & augetur a Jono 
oflav*. Soni raritas in vitro auribus Jxpe imponit. 
Teffes allegantur Vitri per OBavam rupti. Hame* 
lius. Kircberus ex dijfertatione ea de re fcripta-*. 
Experiment u?n Florentinum de fiypbo vitreo unifinA 
chorda Violini majoris per fubitam in didpajon acu- 

R tio- 



tiorem commutationem fra3a. Alia de Oenopola Am- 
ftelodamenft re/a tie, defraSo vitro per fubjeSionem 0- 
8av£ unifino faftam. Rejicitur. Rationes Juper hoc 
argument o a Daniele Bartoli adduftd. Noffra fiuten- 
tia proponitur. 

UT vitri fradti rationes demonftraremus , etiarrL? 
montcs & faxa follicitavimus. Ab illis ad vitrum 
noftrum rcdimus. Quare nihil , tit vidimus , refi- 
det difficultatis in co, quod ita dilpofitum particulis vi- 
tarum fit, ut fubeunte acre movente, ille a fe divelli, ac 
vitrum rumpi poflit. Id nunc dilpiciamus, cjuam ob 
caufiim adrupturam ulque moveantur vitri minima, a 
voce , quae odtava faperat tonum vitri. Moventur 
vero & ofJLolova) voce , & fi diapa(bn infoncs, quo vi- 
trum mihi fra&um : Reliquis tonis ne auditur quiderrL> 
fonus , nifi levior aliquis , quern flatus exterior movet. 
Diapafon enim cum fit harmonia omniu perfe&iffima, ac 
abfolutiffima,& omnium conlbnantiarum complement 
tum,hanc prcrogativam habere videtur.Habet natnqjDi- 
apafbn ratione dup!am,ac numeris exprimi tur inter fe earn 
proportionem haoentibus,quae integris non fradis nume- 
ris competitut Quibus fignificatur minoremnume- 
rum ita eflein majori, utnihil fit refiduum : quejnad- 
modum i bis eft in 2,& i in 4. Hinc Ga!ilxu§ Galilxi 
obiervavit undulas in fcypho vitreo aqua impleto, fbno 

o&a- 



o&ivx in duas partes dividi. Teftatur &c Berigardus, 
Circ, if. part 6. Videre* inquit ille, tnfcjphis aqua imp let is 
licet circttlos aqueos prior es inter ficari ab a His tenuiori- 
bus exortis, ftatirn At que [onus intenditur ad Diapafin. 
Idque in aere (imiliter fieri intcrpretandum es7. Hinc fir, 
k - quod ob eclcriores 8c frcquentiores vibrationes, diflb- 
nantia in acutis fonis non ita obfervatur , quam in gra« 
vioribus. Longc alia proporcio eft in ceteris confonan- 
tiis. Rationem harum proportionum elcganter tradi- 
dit inter vetcres autores Grxcos , Ariftides Quintilianus 
de Mufica lib. j. quern una cum ceteris edidit ac dodtis- 
fimis notis illuftravit Marcus Meibomius, c ponderibus, 

3ux chordis appenduntur : nam duo pondera appenfii 
iapafon faciunt. Quid quod Galilseus , Merfennus , 
Honoratus Faber unica pulfetione chorda: etiam con- 
fonantias (bnaredemonftrant, inter quas pracipuaeftdi- 
apalon : quod in ceteris corporibus lbnoris , campanis 
ac vitris non femel obfervavi , ut & in tubis & fiftulis,in 
quibus facillimus ac primo obvius eft loni ad diapafon 
tranfitus. Hinc fit, ut, cum diapafon rationem duplam, 
reliqux vero conibnantix proportionem quodammodo 
irrationalem habeant, ac inter fe fint incommenfa- 
rabiles , ita ut Temper fiiperfit aliquid ; lola diapafon 
moveat fonum fibi commenliirabilemin corpore, quod 
jam turn confonantiam diapafon continet , & fortius 
quidem ob vim motus duplo vehementiorem. Vide 

R 2 dc 



Si- 
de laudibus diapafonPappum libro de Conjonantiiscap. 

6. Si quid ad rem pertineret, multa Mc de confbnan- 
tiis&nutneris irvSretyo^eiv poflem: fed ilia tinniunc 
tantum, nec quicquam demonftrant. Qui ea re dele- 
itatur adcat Arittidis Quintiliani librum,quem modo lau- 
davimus. In chordis eandem confonantia: diapaforL3 
vim obfervat Baco Vcrulamius Sy/v. Syharum. n. 297. 
Difdiapafon vero dcbilius fonum vitri laceflit , quia egrc- 
cli videtur fphmm confoni corporis, ob anguftiores vi- 
brationum periodos. Earum confonantiarum cationes 
in omnibus corporibus (bnoris prolixe demonftravit Dn. 
de Perrault. libro de Sono p*rt.2.c.u, Merfennus in 
tra&atu de Tuba de re eadem plenius agit. In arborum 
fibilis, in caminis, cumaerem virga,(cutica, ftringimus, 
idem obfervamus. Nam una ilia parte adftri&a_?, 
altera libera , fecus quam utrinque adftricte. corpo- 
ra, omnesrecipere tonospofliint. Imo chordae, quam- 
vis tenfie, a vago ventorum impullu , pro uno lbno vari- 
os edunt. Pertinet hue, quod Jlaacus Voffius libro 
Toematum caMu p. jog. oblervavit: paucitatem forami- 
num inveteru tibia, nonobfuiiievarictati foni: cum uno 
foramine pro mipirarionis menlura trcs reddi potuerint. 
Quod voci human* pnefercim infantibus &c iraris eciam 
contingit , ut quando fpiritus velocius currit, illico - ox 
nullis fa&is gradibus ad diapafbn, &, fi eelerrime fluat, 
ad disdiapalon alcendat. Fallor an hinc odonarius nu- 

me- 



*3j- . 

merus in proverbium ^crfe&ionem fignificans apud 
Graecos abierit!n#j>7# oktoo. 

Haec ante deccnnium fcripferam, cam primam 
ejus rei cxperimentum fieri apud Petterum viderem , ne- 
que aliter obfervare turn potui , quam vitrum per dia- 
pafon fuifle ruptum. Ac mihi ccrtc ipfi in vitro tenuio- 
re res lucceflit. Poftea in interpretem Epiftolx mex 
Bclgicum incidens, deprehendi, dubium apud illume 
de hoc fbno movcri, illumque aflerere, non ntfi unifb- 
no tono rumpi vitrum pofle. Ac fatcor mihi ipfi uni- 
lono tono ruptum non ita pridem fuifle vitrum. Di- 
(piciendum itaque nunc amplius eft , & in rei veritatcm 
inquirendum^. 

Ac primo quidem noto, non parum diflkultatis eflc 
lacpe in vitri tono accurate definiendo. Solet enim cum 
primo tono etiam o&ava fonarc, interdum etiam alii to- 
ni in vitris impurioris loni. Quibus cafibus Ccl\qkX<l~ 
nofter tonum eligere fuperiorem jubebat, 8c ipjfe e- 
ligebat, vitrum, in quo fbni varii erant, fra&urus : cu- 
jus ego multa (pecimina vidi. Unde patet ,quemadmo- 
dum acutior fbnus tali cadi prcevalet in frangendo vitro 
etiam octave lonum unifbno praeferendum, tit qui du- 
plo celerioribus 8c fortioribus vibrationibus movetur. 
Ut praeferendus omnino eft, quando fbnus cum o&ava 

R 2 mi- 



120. 

mifcetur,quod rcgulariter fieri (blet,ute digiti fri&u pa- 
tct, per quern fonus facile ad o&avam extendi poteft. 
Imo vix differre diapafon ab unifono videtur, cum ad 
loni augmentum chordis gravibus acucas jungere lb~ 
leamus, unde unus ex utroque compofitus ad aures per- 
ducitur. Ec vero fallum eft, quod aliqui e Mathemati- 
cis cxiftimant, (bnum gravem quidem o&avam acucam 
movere, non vero vice versa acutum o&avam gravem. 
Nam Daniel Barcoli Tratt.$. c.j. plane contrarium de- 
prehenditjcui acuta o&ava pulfata, lonus chordae gravis 
Feftucam validiffime dejecit. Sed ip(e tamen potius in 
illam inclinat fententiam : quod vitrum potius per uni- 
lonum frangatur,quampero&avam. 

Alia quoque difficultas auribus etiam accuratis- 
fimisin explorando vitri tono imponit. Quia enim lo- 
nus vitri non adco denlus eft,ut in campana & aliiscor- 
poribus, led rarior, ob tenuiorem (ubftantiam. m Ideo- 
que lipe accidit , ut tonus gravis habeatur , qui revcra 
acutus eft. Qua de re dubitafle fiepc exercitatiffimos 
Mulicos obfervavi. An ergo mihi etiam hoc auditus 
Iphalma, an aliis etiam viris dodis interdum impoluerit, 
non temere dixerim. 

Sunt fane Philofophi do£tiflimi, inquifitores rc- 
rum naturalium lagaciflimi , qui ea in re priori mcx fen- 

tcn- 



tentiae adftipulantur. Hamelius de cor pore Mima to lib. 
2. cap. ^. cum mcntioncm facie hujus experimcnti apud 
Clariflimum &c maximi nominis virum, Juftellum iden- 
tidem inftituti, rem omncm his verbis proponic: Prim urn 
ad quern velut tonum partes vitri Jint compofita, exlevi 
talitro aut digit i percusfwne exploratur: turn vox ipfa 
buic tono accommodatur , & paulatim augetur , dum± 
ultra diapafin veloBavampervenerit: partes vitri in- 
fenfibiles iter at is iff/bus percuffa , tremulo motu agitan- 
tur, quin crefcit>cum oportunis plagis feriuntur ; adeb 
ut impetu autfo tandem ditfthant. Obferves hie , etiam 
ultra diapafon extendi (bnum debere, qua in re ipfum 
falli certum eft: Quando & Kircherus dc hoc ipfo ex- 
perimento in Phonurgia fua agit, laudat diflertationem 
de hoc experimento mihi nunquam viftm , qux ean- 
dem de vitro per odavam rupto fententiam tuetur. 
Prodiit, intuit, it a pr idem tn Bataviz opu/culunu, 
cm tituliu : de vent rice fa ampulla vitrea ruptura /ono 
vocis cau/ata, invent ore quodam Haflurgo Opifice vitri- 
trio. Et hoc paBo experimentum monfirat: Exp/o- 
ratoprius vitrei vafis f ampulla Jbno per praviam pul- 
fitionem, deinde per orificium vitri , vocem it a accom- 
modatam infonat^ut ad fonum vitrifupra focLTcto-tov 
fere exalt et vocem i. e. quafi paululum fupra oBavarn^ 
feu diapafon, conjonantiam harmonic am Muficis not am 
in dupla proportion confiflentem> ex quo mox conjequi- 

tur 



tur vitrei vaRs ruptura. Vidcmus cadcm hie dici,qux 
apud Hamelmm habentur : fed fbno ultra diapafon nihil 
effici certiflimum eft. Adduci etiam hanc in rem de- 
bet experimentum Florentine inftitutum, cujus meminic 
Daniel Bartoli , tratt.j. e.g. quod ipfis ejus verbis hlc 
infercmus: Prendafiilvero tuon del biccbtero , ejuvna 
gran viola la cor da cbe gli rifponde all unifino. Cone/a 
accoftatoft, quantoilpm ft puo da prejfo al biccbtero, fi 
fuoni colt arc bet to bene ate at o quella tal cor da, ma tc* 
nendofenza ahentarc per quattro> cinque, piu o mem 
battute la medefima intenftone del medc/imo tuono , fino 
a -vedere, e [entire ilbiccbter fortemente agitato daltrc* 
more cbe ne baura conceputo. Allora falttft fubitamen- 
te coltarchettofula cor da cbe rende tottaua acuta; e 
[uonifi con velocita e buonpolfo, e incontanente ilbiec- 
cbiero dark lo fcoppio, cbe U mette inpezzi. id ell Ex- 
plora tonum fijpbi verum , & ftringe cbordam -vtoli- 
ni maioris , qua ipfitono refpondct. Admove cbordam 
fcjpbo , quoad fieri potcft, & per quatuor, quinque plus 
minus , plaufu Mujtcos , ftringe arcu forttter cbor- 
dam , ttfque dum <valide conjonet Ditrum: turn e wHi- 
gio arcu ftringe cbordam, oBava acuta fonantem , 
ve/ocisftme fonabit vitrum , usque dum rump a tur. Non 
vidit ipfe Daniel Bartoli hujus experiment fucceflunu, 
quod fane & mihi mirum videtur. Minoris cnim vio- 



Hni chordis vitrum ad fonum commotum nunquanu 

ob- 



obfervare potui.Sed multae lunt cxpcrimentorum minute 
7re^i^(tG-sig^ quae non rc&e obiervatae dubiam rcddunt 
experientiam.Ideoquefuo loco rem illam relinquo Ex- 
iftimat idem Daniel Barcoli mulcum hie in voce fi- 
tum efle , ut robuftioribus faucibus etiam o&avA & 
quinta rumpatur vicrum , cum ordinane uniibno fran- 
gatur. Affert & idem relacionem dc Caupone illo Am* 
Itelodamenfi , quam Florentia acceperat; quaekafeha- 
bec: Temperabat Caupo vocem ad fcyphumin unifino^ 
que m manu for titer tenebat : Hanc vocem, cum per alt- 
quodtemporis (pat turn continuajjet > uno traBu ve/ in 
fuperiorem vc/ inferiorem finum commutabat , 0* in 
bac mutatione frangebatur wit rum* Non fuc cede bat 
autem ilia Jem per mutatione voc/s acuta in gravem, 
fed gravis in acutam converftone > ac pr&cipue quando 
unotraliu jaltum facie bat ad oflavam. Hare refpon- 
dent aliqua ex parte fuperioribus: quae tamen ego falfit 
efle auuldiflYiq teftisprofiteri poflum. Caeterum proli- 
xe ille & ingeniofimme in rationes verofimiles inqui- 
ric : quare e iubjun&ione o&zvx poft unilonum rumpi 
vicrum poflk, quarum lumma ha:c eft: vitrum ab uniib- 
no fimplicibus vibrationibus primum motum, in(e* 
quence o&ava pene eodem tempore ad motum alium 
impelli> &quoniamduobusobfequi motibus nonpos- 
llt , rumpi. Si res ita fe habcret , dicerem pocius, ideo 
fiangi vitrum , quod per unifonum emotx femel par- 

S ticu- 



1J8. 

ticul* , acuto fono % , duplo intenfiori, acutioreque com- 
preftione ad fra&uram ufcjuc moveantur. Verum Da- 
niel Bartoli potius ad illam fcntentiam de vitro peruni- 
fonumrupto inclinat: ino&ava autemexaccidentitan- 
tum fra&uram contingcre exiftimat. Nos in hoc di- 
vortio expcrimentorum & fententiarum conftituti ad a* 




f oog obtineri pofle exiftiraemus. 



CAP. X. 

Qua ratione vitri partes a fono bomogeneo movean- 
tur. Res omnis ab impulfu & rnotu procedit. Tra- 
chea w in voce emit tend*. Omnium inflrument or urn 
fonos amulatur. Em memorabile exemplar**. M'tra- 
bi/ls eft & bumano ingemo inexplicabilis vocti bumana 
tf animaltum varietas. Pulcbritudo corporis e vo- 
ce a Caco dijudicata. Fiftularum variety mira^ 
apudantiquos. A laxitate trachea gravitas font. Tra- 
chea leonis & vituli. Annulorum trachea adduSio.Tu- 
bi cocbUati fonum vebementer augent. Qualti V oris 
bumana impulfus. In illo folo non conftftit cauja vitrum 
frangens. Vitra non confonant omnibus tonis. Poro- 



rum 



I 



rum vitri cum motu derearum particularum configura- 
tio accedere ad impetum debet. Ejus in omnifont) ne- 
cesfitas. Probatur ftiffragio R. Botlli^exempk y fulgu- 
rationis. Motus configurativus^ pertranfttivus , poli- 
tic us, Verulamii. Neces/ario in rerum nature admit- 
tendi. Vox nihil aliud quam air certo modo figura- 
tits , e fintentia Epicuri & Ari/lotelis. llluftratur ex em* 
plo tur bints. Democriti quanarn fentential In 'vitro 
movent ur per fr ilium particular cras/iores, ut odo- 
remgravem Jpargant. Subtiliores per aeris affriSIunLM 
proportionatum moveri pojfunt. Particula quadant* 
movent ur in corpore,quiefccntibusrcliquis vel reluflan- 
tibus. llluftratur exemplo Cylindri Orbicularis. Ap- 
plicatur ad mot urn par Hum in vitro. £>uia ab exter- 
no aire non procedit fin us, necejfario prove nit ab inter- 
no. Inter nus excitari non potefi , nipper configuration 
nem meatuum & particularum. Particula aerea vel 
atherea primo movent ur: bine reliqua. Proportions fo- 
norum in naturU radicata. Experimentum fingu/arcj. 
' Eadem proportions in vitro funt. Configuratio par* 
tium e proportion corporum fonororum amplim often- 
ditur. Variis experiments doftrina bac il/uftratur^ 
Vis font [ingularis & miripca in humor e Tarantula mo* . 
vendo. 

f S 2 Ac- 



140. 

ACcedimus jam propius ad ilium operandi modum> 
quo vitrum voce movetur. Qua ratione veto no - 
. dum hunc expeditum dabimus? Obfcura enim_> 
ifta funt, 8c ut fenfum, ita intellc<5tum fugiunt. Id 
tamcn apparet corpufcula undularum aerearum voco 
propu! Guar urn hoc praxipuc in lbno poris vita efle con- 
figurata, ut cos fubcant i in reliquistonis nonita.Ab im- 
pulfu cnim & motu rem omnem procederc fans quidem 
patct : cum vcro in fingulis fonis definirc, vix humanac 
eft induftri* opus. Qui cum ab afpera arteria formen- ^ 
tur, ejus quoque compofitio confideranda eft. Ilia a- 
mnium fere inftrumentorum foni vicem gerit : nam vi- 
bratur & tenditurinftar chordae, ut tremulumilfum mo- 
tum & vifu & tadu deprchendere poslimus, ac fiftulam 
quoque imitatur. Quare mirum non eft fuifle, qui be- 
nefieio hujus tracheae omnium inftrumentorum fonos 
exprimerepotuerunt, utejus exemplum notavitdeLo 
Cerda. comm. in Eclog.i.Virgilii. quod hie adduccrc 
non gravabor. Novi juvenem Hifpanum in regit Phi- 
lippl Regis magni , prodtgio fimilem , qui cum nuUas 
fciret litter as , neque prima, ipfa Mufices clement a J amen 
Juavispmi modulabatur , & ore ipfo expriwebat voces 
omnes omnium inftrumentorum , avena y tibia, bucci- 
Myrfas/tci, cornuum^ organorum: adbac Jclopctorum* 
fibila^ Arts tinnitus, bombos omnes. Dicebatvero % in 
vita pad or ait ufum fe t ant im magifterio rupium, # ar- 

borumf 



borum> cum in ed/ vent us ingruit % *tquecdit v an* mur- 
mur* tftrcpitu* ^fonores , raucedmem , mugitum* Turn 
ctiam dtttndijje ruentium fiuminum cataraSlis y fra- 
gorihusytf inde except/ft quidquid fiiret^ non aliunde. 
Si qui* audiret duntaxat* nec^ wider et , put are t fe met* 
inftrumenta-) non bum a nam vocem audire. Refer t & 
Pontan. Att. Be//, p. 653. novifle fe idiotam quendaiiu, 
qui organi cantus vario flexu vocis 8c linguae referret: 8l 
Dn. de Perrault exemplum affert alicujus , qui lolo ore 
tubas fonitum imitari potuerit- 

Conftat vero tracHea innumeris annufis carti- 
lagineis , quibus aer per Ipiras evolvitur , majorcs, cum 
gravior fonus eft 5 breviores, cum acutus eft: turn enim 
trachea tenditur, 8c ob minorem tubi cavitatem mino- 
ribus fpiris aerem emittit. Hinc crebriores 8c fortio- 
rcs font vibrationes , quam ubi in trachea rcmifla Ipiris 
majoribus decurrit aer. Spirales enim aeris in fiftulis 8c 
tubis motus efle e tubis vicreis, fi paululum aqua: inr 
miferis , deprehendas. Eosdem enim motus in aqua 
obfervabis Non poteft vero humano ingenio fatis expri- 
mi mirabilisilla vocis formatio, cujus pene infinite hint 
in variis turn hominum turn caeterorum animalium-j. 
trachcis modificationes , quarum rationes qui demon- 
fttaturus fit, (mathematics autcm legibus ill* conftant). 
tlx is homing mihi major habebitur. Exercuerunt hie, 



142. 

prater Anat6micos,ingenium fuum Kirchcrus in Mu- 
iurgia, lib j. Dn. dcPerraulc. lib. de fonopart. 2. cap. 12. 
ac plures alii. Sec! parum ilia ad hujus rei indagationem 
occultiorem faciunt. Quis unius hominis explicct vo- 
ccmj cujus alia eft in fingulis modification Ut enirru 
vulciiiim , ita vocis eft diverfitas. Ipfa denique , quomo- 
do per loquelam,aife<5tus varios, in fingulis minuciis va- 
rietur , quis unquam explicabit ? Imo quod mirum , a- 
deo conformationem omnium partium confequitur vo- 
cis ratio: ut fuerint caeci , qui cum hominem non vide- 
rent, c vocis tamen fono,proutiflc vel ferocior , vel mo • 
deftior, vel afperior vel fvavior, de pulchritudine & for- 
ma ejus accuratum tamen formarint judicium. Qua 
de re in libro de paradoxic fenfutvn pluribus agemus. 
Vocis fono percellimus, folamur, blandimur, perfuade- 
mus, & mille aliis modis eum ad varios ulus determi- 
namus. Hinc fadum credo , ut naturam armulances 
antiqui,inftrumentapneumatica, proxime ad tracheae 
formationem accedentia , prae ceteris excolerent. Ac 
mirum lane eft, tot fiftularum fuifTe antiquisformas, no- 
ftris hodie Muficis ignoratas , quibus illi ad varios mo- 
dos & affe&us feliciter ufi fuerunt. Minime enim pro- 
mifcuus eorum fuitu(us,ut nunc eft, cum nullum inftru- 
mentorum deleSum inftituimus, led ad omnes modos 
omnia indiftinclcadhibemus.Diligcntifiimus in tibiarum 
recenfione & explicatione fuit Cafparus Bartholinus, 
> r Pa- 



HI- 

Patris Cclcberrimi Filius ClarifTimus, in erudita deTi- 
biis commencatione: ubi triginta pene earum Ipecies, 
diftin&osque ufos proponi videas. 

A tracheae hujus laxitatc & longirudinc gravitas 
(bnieft: quam fingularem notarunt , quiParifiis cada- 
ver leonis lecuerunt. Nam in ejus trachea annuli o- 
mnes fuerunt integri, prater unura aut alterum laryn- 
gisannulum,cui 2 linearum latitudoad 4 digitorum cir- 
cuitum integrum vix defiiit. Ex laryngis rimu- 
Ja gravitas & acumen vocis quoque dependere cre- 
ditur: unde funt , qui vituli graviorem quam bovis 
boatum, ex hac causa deducunt, quod illavitulis, quam 
bovibus laxior. Ip(a quoque oris <Sc palati confor- 
matio multum ad gravem voccm confert. Vero- 
fimilc quoque eft illos tracheae annulos a nervis rc- 
currenribus adduci, autdiduci, ut Ipiritus erumpens (o- 
no certo tendatur: cum iis refciflis animalia lonum am- 
plius non edant. Sunt quoque qui annulos illos exifti- 
mant efle velut totidem follium pficas, qua? diduci de- 
bent ilia inlpiratione. Hxc addudtio annulorum ad 
augmentum loni maxime facit. Unde & tubi illi,qui ad 
formam illam quadamtenus accedunt, pnc ceteris Hint 
fonori. Qyorum circuli fi ad modum trachea addu- 
ci& remittipoflent, etiam variatio Ibnorum pro Jibitu 

dari 



H4> , 

dari poflet. TaKumtuborum cochleatorum varias for- 
mas Kirchcrus in Phonurgia fua cxhibuit. 

Quando itaque vox protruditur, neceflario trachea 
per annulos fuo modo tenditur, 8c ipfe Ipiritus indeex- 
pulfas, non modo ccrto impetu fertur , fed & minima 
qus, pro tracheae vibrationious, quas manu pc&ori im- 
pofita fentimus,& annulorum dilatatione, motibus a 
primo illo diverfis , agitantur. Totus ergo cylindrus il- 
le aereus ex ore procedens & vitro impa&us, quafi (agit- 
ta a nervo percuda fertur , moturus aliud quoddam cor- 
pus fimiliter jtenliim , vel plena inter impellens &c cor- 
pus ten(iimproportione,vel pro partibus commenfura- 
bilibus divisa. An ergo impetus iftc aeris tenfioni par- 
ticularumin vitro relpondet, easque movercaptus eft? 
Daniel Bartoli caufam adaequatam in lolo impetu & vi- 
gore (bni reponit. Sed cur idem in cacteris tonis etiam 
acutioribus non evenit , in quibus impetus fortior eft * 
Quod fieri omnino deberet, fi in lblo impetu res con- 
fifteret. Teftatur <|SidemDan. Bartoli tratt.$.c.4. ad 
quemcunque (bnum fibi refpondiife vitrum. Putat ita- 
que non e tremore harmonic© , fed ibla percufiione_$ 
nioveri vitrum* At ego teftaii poffum mihi ad dilfonos 
tonos etiam fortiffimos nunquam fonuilfe vitrum , nifi 
cum uno circiter tono a vitri tono abeflem , aut in con- 
lonantias inciderem \ turn enim obfeurum aliquem 1b- 

num 



x 45- 

num dcprehcndcrc mihi vifiis fiim , & nonnunquam in 
vitris mifti toni, illc confonare audiebatur, in quern for- 
ce fortunayox incidebac 

Aliam itaque caulam praeter impetum fubcflc, 
vel illi jungi oportet. Debet figura pororum itu 
vitro ratione foni eflediverfa, quam forte abinfufflatio- 
ne artificis , aut aliunde acquirit. A majore enim vel mi- 
nore compa&ione (onus variat. Debent porro & iplae 
particular per vocem extrufc ita efle comparatx, ut pro 
ratione tonorum varie figurentur,quaeque hoctono fub . 
eunt poros vitri moventquc ejus particulas; aliis tonis 
ncc fiibcant , ncc moveant. Cumque duplex fit in ac- 
re illo externomotus , vibratoriusatremorc tracheae pro- 
cedens, & tpiralis ab annulis iftis cartilagineis, ab illo 
ingrefliis in poros, ab hoc impetus derivari forte pote- 
rit. Nam (ane quicquid alii ctiam dixerint , veriffimum 
eft , e celeritate, modificatione, & configuratione mini- 
morum rem omnem illam pendere. Pulcherrima eft 
Viri illuftris Boilii faper hoc argumento diflertatio in li- 
bello de inftgni efficacia effluviorum, c. 4. Unde aliqua 
excerpam , cum mirifice rem noftram illuftrent : £)uetn- 
admodum > inquit ille , motus celeritas vim concilia- 
re potcfi corporum cmanationibm ; ita alia ejfe pop 
font modiUcationes mottu , qua non parum conferre eo* 
dem poJfunt % ncc prorjiu hoc loco font negligcnda. Ut 

T cnim 



i+6. 

enim major a cor pot a fecundum has illasve modification 
ties operari videmusy multumquc inter eft inter efeBum 
ejus item teli ve I j acuity it a conjeBi,ut ejus mucrofemper 
antrorjum vergat , acrurfus it a vibrati % ut durante^ 
mot u ejus progresjtvo, extr emit ates cir cum gravitatis 
centrum internasve quasdam partes volvantur , ut turn 
fit, cum pueri bacillos jaciunt,ad fruBus ex arboribus de-> 
cutiendos\ Jtc minimi dubitandum eff , in ipfts corpufcu- 
lis perinde non ejfc quoad ipfirum effeBus , utrum cunh* 
rotatione ,an citra earn move ant ur t ac utrum tali vel 
tali line a , an cum vel fine undulatione*, tremor e , t alive 
conjee utionc\ ut verbo die am , utrum mot us talem 
vel t ale m babe at modificationemparticularem^qua quan* 
turn variare effeBus mot or urn corporum que at , ex mo- 
tibus Hits apparet, qui in aereis particulu ab mflrutnen* 
tis Muficis efficiuntur. tixc Inquifitor ille naturae ma- 
ximus, cujus fi tra&atum, quern iliic allegat, deHarmo- 
nicorum ibnorumviribus,haberemus,multa doccri for- 
te poteramus , quae ad noftrum hoc argumentum fpe- 
dtant* Quod n &c alcerum ejus tradlatum, quern de Po- 
ns corporum 6c figuris corpufculorum, ab ipfo c. 5. e- 
jusdem libri citatum viderelicuiflet, multa & inde ad il- 
luftrationem hujus rei depromi poterant. In illo enim 
de relatione inter corpufculorum figuras & craffiorumj 
corporum poros ex profeflb agit : cum illo cap. 5, pau- 
cula tantum ejus argumcnti attingit , nimirum effe&us 

ful- 



147- 

fulgurationum , quae partim ad cclcritatcm & modum 
appulius, partim v ero ad diltinctas figuras, & magnitu- 
dines corpuiculorum deftru&ivam materiam compo- 
nentium, necnonad peculiares relationes inter illius na- 
turae particulas , ac eorum , quaeinvadunt corporum ftru- 
dturam referri poflc videntur. Qualem configuratio- 
nem etiam in ionis eorumque effe&ibus , ac longeiub* 
tiliorem efle , res ipia clamat* Duobus itaque moti- 
busillis, quos Verufamius in Anglico lllo tradtatu poftu- 
mo de variis motionum generious , configurativum_> 
& pertranfitivum vocat , quosque in natura inquifitu 
dimcillimos efle ait , etFe&us ille determinatur. Qui- 
bus accedit tcrtius ille motus, quern Politicum & prae- 
dominantem vocat: quo alii motus (ubordinati dirigun- 
tur, ut fepe fit in vitris, cum fuperior tonus infcriores 
etiam ad motum per contiguitatem impellit , fi aeque va- 
lidus fit, vel altero validior : nam fi debilior fit > exiguo 
quodamtra&u con tenuis, feorfimfonat tono fimili pro- 
vocatus : quod ego fepiffime in vitris obfervavi : Veru- 
iamius eleganter ait : videri effedum talem dvairiovy 
qui rcvera non fit: &extafi quadam animum corripi, ubi 
in rerum illarum inquifitionem delcendit ; quae vi- 
dentur potius (ecundum experientiam,quam lecundum 
caulas examinanda. Sunt quidcm, inquit ille , multa_> 
in rerum natura ultimato dvctmot : inter ilia tamcn re- 
ferri calia non podunc Exiftimamus enim certum efle 

T a con- 



confcnfum & harmoniampartium in univerfo, cujus ob- 
fervatio nulla inftitutaeft. Et huic illc caulac ex parte-? 
motus magneticos adferibit, jundto tamen altero mom 
pertranfitivo , quo corporis minima apta font alterius 
corporis poros pervadcrc. Videmus a folercifTimo vi- 
ro cadem animi cogitata praecepta , quae poftca Boilius 
clariore luce illuftravit. Sunc vero in hoc negotio illsu 
pro folo quodam & fundo huic difquifitioni fubfter- 
nenda , nec inter Chimaerica ingeniorum phantafmata 
referenda-*. / 

Lit ad rem noftram ilia quae diximus accomode- 
mus,certiffimumeftvocem emiilam certo modofigurari, 
Scab lllo motu be modificationeindolem nancilci a re- 
liquo aeris corpore diverfam , quod vel c repercuffione 
patet. Id antiquiflimi Philofophi jam dudum notarunt, 
nam 6c Pythagoras primus illcHarmonicorum ionorum 
&, acerrimus indagator: Vocem efle ait aerem certo modo 
fkuratum.To ^yLe^Figura^i Pythagorac iententia refcrt 
Plutarch. 4-de Placit. ) qui. in aere ej tuque (upcrficie fit % 
certo ex iftu (koHoL woiav^ irXrifyv) evadtt 'vox a qua 
do&rina nec Ariftotelesdifcedit. Epicurus profundius 
rem hanc rimatur,cum ait. rsro pet act. hq o(jLoio<r%y~ 
fiovot Srqvifce&ai Q-^aucrfjiotra. Hunc fluxum deri$ 
in fruftula (irnilis figure comminui. Quod ad fenfarrL* 
c vorticibus & turbinibus lllis, qui aeftatis tempore non- 
nun* 



nunquam oriri lolent,demonftratur, certum cnim acris 
tra&um in vertigincmcommovent, omnibus acris parti- 
culis, a primo impullus principio ufque ad ccrram , 6c 
pulvcre aliisquecorpufculis faalc mobilibus per cosdem 
gyros contortis. Differt verd Epicuri fcnterraa hac in_» 
re a Democrito. Epicurus exiftimat voce ab ore emis- 
sa, primitivam illam vocis effluencis texturam confrin- 
gi in complures minores texturas, lllas iterum in alias, 
icd adhuc minores, Prototypo illi forma per gradusim- 
minuta, led aequali tamen reipondences. Democrkus 
vcro putat fonum extendi per propagationem : fono 
cnim inmyriadesminutorum fragmentorum confra&o,* 
quodlibet f ragmentum contiguum fibi aerem in textu- 
ras, Prototypo refpondentes j & illas eo modo formarc 
deincepscontiguas ak« Qua: nos fiio loco relinquimus; 
nemo enim fi vel tarn acutum viderit , quam aut aqiula, 
aut terpens Epidaurius , horum motuum figuras deter- 
minable Ex erFe&u tamen ipfo lentimus, neceflario da- 
ri debereccrtas aeris moti figuras, quae impulfu certo in 
obje&um ferantur. 

Porro Sc Vitro foos efle meatus, inquc illis parti- 
culas facile mobiles, prolix^ a nobis liiprademonftratum 
eft. Scilicet , ut Verulamius in modo laudato tra&a- 
tu ait : in corpBribtu naturaiibtu nulla eff vera & ab- 
filuta quics, veltttius vclpartium rat tone y niji appa- 

T s ten- 



150. 

renter^ Boilius fingulari de abfoluta corporum quie- 
te libro, ac in alio de atmofphaeris corporum ulterius ex- 
plicuit. lllic cnim />. 22. de vitro agens , oftendit e fridu 
vitri mutuo, (c non modo odorem(enfibilem,(ed aded 
quandoque gravem , ut oftenderec, deprehendifle. Pa- 
tec & hoc ex eo, fi cerae figillatoriae incenfe guttuk fu- 
per vitrum ftillenr \ illas pene ar&ius illi , quam ipfi li- 
gno inruerere. Particute enim vifcidae hujus cerae vali- 
de perignem motae vifcidas illas vitri partes, quae alias 
emoveripofliint , hoc in locoevocant,atque iis ar£bus (c 
uniunt, quam in metallis fimilibusque corporibus, licet 
*ninus politis. Atque hinc ex illo affri&u ele&ricitas 
vitro quoque conferri poteft. Qyando itaque vitri par- 
tes vifcidiores per fri&um moveri & expelli ex ipfo vitro 

S>oflunt, utfecum rapiant corpufcula exilia. Qujdni 
ubtiliores particular per affridtum vel pulfum acris inlb- 
no e vitro excitari poffint? 

Poflc ver6corpu(cula ccrta moveri in aliquo cor- 
pore, vel quiefcentibus reliquis, vel contranitentibus , ne- 
gari non debet: nam cum in corpore compofito coag- 
mententur variae figurae corpufcula , prout ilia focantur 
& texuntur inter le diverfis modis , capacitas ad certas 
motiones &c commotiones illis fimul intexitur. Non 
itaque Temper acqualiter recipiuntur pulfus, five ab acre 
illi, fiveab alio corpore infligantur: paraculis enim inar- 

qua- 



aualiter pofitis, illi quafi difcerpuntur, neque tarn lati 
fe extendunc , quemadmodum fit in corponbus , quae 
'Trie so, vocantur > minusque ionant. At in iis, quae lono- 
ra funt, ut vitriim > refiftentia eft partium, led ceflioni 

3uafi mifta. Gaudent enim elatere fuo particulae, five 
lae aeriae vel aethereae fint* five ipfius corporis integri. 
Quae nulla fiii parte cedere pofllint & aequaliter refiftunt, 
minus lbnora funt , neque rumpi tarn facile pofliint. 
Quare Marcus Marci alicubi obfervat, faxaitfa, quae 
(urdavocantur,ac minds Ibnari tad (uftineridum tormen- 
torum impetum in muris efle aptiofa. Videmus in Cy- 
lindro, £ laterculis, quibus ludi lolet , coagmentato, 
quern volumus orbiculum pofle e medio illorum extur- 
bari,reliquisiterum coeuntibus,fi globulo aliquo e tubo 
pueumacico expullb,re6ta &celerrima percuflione feri- 
atur. Sed cum obliqui i&us aut lentiores font , plaga^? 
rton tota infligicur , led latere uno tantum ftringetur. 
Ideoque alia ratione movebuntur laterculi. Orbiculi 
quoque metallici pro ratione impulius vario jpodo ab 
aliis orbiculis moventuf. In quibus gravitas raam mo- 
turri determinat. Gravitas enim orbiculorum , major 
quamin ligneis, gravitatem aliam externam &c veloci- 
tatem defiderat, ut quo velimus modo, moveatur. Nam 
rudi hocexemplo, quod profundiflimas in Mathefi fpe- 
culationes admittit,(ut eas maximoingenio Marcus Mar- 
ci in libro de proportion motus propofuit, eo ic. capite, 

quo 



quo de proportione motusorbiculomm tarn ad (c,quim 
ad motum orbicirii concigui , a quo impelluntur , agit) 
etiam minimorum motus , ob oculos poni poflunt. Ut 
cnim Cylindrus cx orbiculis componitur , ita £ variis 
particulis corpus. Uc gravitas orbiculorum mutua mo* 
tus determinate impellens vel atquale, v«l levius^veljjra- 
vius eft : ita 8c in particulis corpus quoddam confutu* 
enribus gravitas quaedam mobilis eft,e tcnfione proce- 
dens, a particulis aereis pro rationc incidence & pullus 
vcl leviter vel fortiter mota. 

Tales motus per (onum homogencum in vitro fi- 
eri dubium nullum eft. Moto enim aere per vocem^ , 
ubi Tonus diflbnatavitri tono, nihil mo vetur vitrum, vel 
parum admodum, nunquam tamen ita,ut rumpieo lb* 
no poffit vitrum. Nam debilis vox confona fonare vi- 
trum facit ; diflbna, ctiam fortiflima, non movet vitrum. 
Ideoque cum tonus ab extemo non incutiatur (fimilitec 
enim qAi omnibus tonis fieret ) fed intriniecus vellicen- 
tur partrculx, ille motus per meatus vitri , circulis aereis 
configuratos, transfundi debet. In diflbnis vcro tonis 
afc'riac particular forte obliquioribus idhbus motac , per 
iuperficicm devolvuntur : ut alias fieri folet in fuperncic 
convexa, Nam quemadmodum lonus in cavis circu- 
laribus major cm vim acquirit ; ita in convexis candenu> 
perdit } reflexis lineis, & in alias partes diffipatis: nifi 

via 



via quaedam aeriis particulis configurata > impre (fionem 
motuum admittat , quod fit in tono coniono. Aer au- 
tcm ubi fortitcr comprimitur , ut fit in lbno> tefte Ve- 
rulamio, aequat durum corpus. 

An vcro vitri partes primarid, an aeri* vcl aethe- 
reac movcantur,dubitari poffit. Ac verofimilc eft primo 
partes acreas , vel potius aethereas, confequenter ve- 
ro cacteras moved, ut Sc. fiipra diximus. Nervi enim mo- 
ti aut vocis cmifEe (onus non eft continuum quiddam, 
fed c motibus difcretis conflatus: ita aer non externus 
tantum, fed & internus unicuique rei prxfens ad (bni ra- 
tionemmovetur:ita,ut fi (bni fuerintin proportione du- 
pla, aeri eandem proportionem imprimant , &fic dein- 
ceps. Atque ilia proportio quad zternis legibus in na- 
tura fundata eft , adeo ut Kircherus obfervarit , fora- 
minibus circularibus , proportione harmonicaampliatis, 
in paricte chartaceo , ita tamen , ut chart* circularcs non 

!>lane exfecentur, fed aliqua parte cohacreant, immis- 
um ventum ipfoftridorc iuo confbnantiarum tonos ex- 
primerc. In tuba id quoquevidemus,in qua toni non 
nifi harmonicc crefcunt. Spiritus enim intenfio 8c pro- 
portio ordinem nature in numeris & lonis (equitur, ipla- 
que ilia acris concitatio tenfbrum corporum proportio- 
nes in confbnantiis fequitur j quod in ventorum pull Ibus 
ipfis obfervarc poflumus, cujus impetus intra diapalbn 

U cref- 



*54- 

crefcere videtur,quodvelex co apparet,cumin chordas 
cenfas,rudcntesna\ium, arborum ramos incidit.Quarc 
& vitris, pro rationc vel capacitatis vel compatfionis, 
cx tcnfione ilia proportio guafi ingenica eft, ut hodie_? 
campanx fecundum omnes tonosccrtamenfura per ar- 
tifices formari pofllint. Hinc ad vocem, qnx eft qua- 
il cylindrus aercus, inftar chordx tenfus, vibrans , & 
cum impulfu moms, fi xqualiter premat , acrex par- 
ticulx , quas Verulamius fpiritus corporum (onoros vo- 
cat, ad eosdem modulos fubfultant,emoventur,& vicinas 
fibi partes corporis movent , comprimunt & dilatant. 
Confonat huic noftrac fententix Verulamius 
Cent. 2. num. 149. cum ait : Semi per corporis Uvisfuper- 
ficlern nonfolum devolvuntur, fed cotnmuhUantur quo- 
que (piritibus poros corporis injidentibus. 

Rem non aliter le habere vulgaribus etiamexperi- 
mentis difcimus. An non videmus rrabem, fedilia , af- 
feres certo fono moveri, reliquis quiefcere ? Quidcau- 
ix? nulla alia nifi ex aditu particulis moventibus dato. Ita 
Galilxus in tabulatoteftudinis,fetulasnon omnibus, fed 
certis quibusdam tonis (altantes vidit, quod lignum ali- 

2 tubus partibus moveretur, quibusdam quiefceret. Ipfa 
cnique corporum (bnororum proportio mutua , id te« 
ftatiu^ L Chordx ex inteftinis oviumconfedtx, licet u- 
niibnxj debiliter admodum movent chordas metallicas. 

Chor* 



Chordae metallic*, pro variis fuislpeciebus,etiam dilpa- 
rcs motus habent, quos ad certum canonem reducerc* 
aliqui laborant. Nam argenti Sc seris prae auro major 
eft pro fbno rccipiendo capacitas: quamquam Verula- 
mius. Syh. Syh* Cent. 3. n. 222. aflerat : expertum (e_5> 
cfle egregium aurei tintinnabuli Ibnum, vel argenteo 
& xrco praferendum. Quod nulla alia rationed 
fit, quam quod his laxiores, aliis ftrictiores fine meatus, 
nec aerei puliiis fe infinuare aequaliter poflint. It u> 
quoque corpora lecundum lineam tenia , iui generis ib- 
nora fortius movent, quam ilia quae fecundum luperfi- 
ciem & ibliditatem tenia lunt. Corpora autem ibncti 
ra, (ecundum loliditatem tenia , cseteraefficacius movent, 
habita tamen ratione magnitudinis , denfitatis & figu- 
re. Qiialis proportionis experimcnta ut diligenriflimc. 
inftituantur,(uadet Verulamius loco laudato //.^c.Eius- 
dem rei luculentiffimum fpecimcn apud Danielem Bar- 
toli Tratt.j. c.^.p./jy. reperitur, qui ad varietatem lb- 
norum, varias in fcyphis aqua impletis undulationes,c 
tremore vitri provenientes,oblervavit : utvelinde pateat, 
aliterparticulasaliterqj pro tonisconfigurari,lccK infinua- 
re corporibus.Memorabile &hoc exemplumeft:,mcatuu 
certos pofitus vel adjumento vel inapedimento efle mo- 
tibus fbnoris tremulis, quod idem Daniel Bartoli Tratt. 4. 
c,6.p.27S* producit, deTeftudinc, quae intcgra ftupi- 
dum plane & obtulum fbnum ederet, per indignationcnt 
autcm confradta, & per partes conglutinata, incompa- 

U 1 ra- 



156. 

rabilem fomim nafta fucric Sunt & qui I fono metalli 
accuratiflTimc de ejus miftura judicata Motu particu- 
larum jam turn in corporc cxiftente , citius ilia per ib- 
num moveri poflunt. Ita verofimilc putat Kircherus 
vicrum calefadum citius fonorumpi poflc, quam frigidu: 
fcegolongc celerioremmotum aquae calidx in vitro fo- 
nante deprehendi, quam frigid*. Summumdeniqv& ad- 
mirable naturx arcanum in tarantulis, & iis, qui ab iis 
punguntur, eft. Nam non tarantube tantum , fed 3c ipfi, 
in quos eorum humor transfufus eft, a ccrto fono mo- 
ventur, argumcnto evidentiffimo, configurationem mi- 
tam efle partium in aerc moto cum humoribus hujus 
infedi. Nullum (anc fubjeauro in tota rerum natura 
eft, in quo magis ilia lucis & foni fubtiliilima modifica- 
tio& configuratio innotefcat, multo accuratiorc, guam 
hadenus fadhim eft^nquifitione dignum Ut lucis fimius 
eft fonus , & utriusque radii pene fimiles motus ad- 
mittunt : ita in hoc mfedo utriusque modifications 
conjun&as cernimus. 



CAP. XI. 

Uperiork argumenti ulterior conttrnplatio. Rober- 
tt Hoocku [inguUris circa comxnientiam pororurtL* 
indutlria. Omnia corpora componuntur e fluidn vtl 



s 



i 



folidis. Utraque non unius generis. Sohdorum ($ flui* 
dorumuaria configuration fecundum conditionem corpo- 
rum e tubulis vitrei* demonftrata. ^uomodo folida in 
fluid* naturam converti videantur> arena excmplopro* 
bat Nr. Fufio procedit ab aquali tnotu partium ignis & 
ipftus corporis fuftbilu. Mot us naturales corporum ap* 
pofttecum cbordarum unifonarumfimilimotucompara~ 
ri poffunt. Ut chorda uni/ona tripdici rat tone tales: 
it a corporum particula tripkcirationt conveniunt y certo 
te(f>c8u difcrepant.PXberubini liber de vi contwuitatis 
laudatur 'in vitro per tonum confenum mo to eadem con* 
venientia pororum & mot us c once den da. £>ua in cor- 
poribus eor unique minimis part thus attendenda. Mo- 
tus JubtiUspma contemplate. Rich. Suiffeti Calculate- 
ris in hoc argument o quondam fingularis indufiria. Lu- 
dovici Vivis & lob* Pici de eo judicium. 

Vidimus Itfperiorc capke, quae fit vis configura- 
tiorris in partibus corporum, lh cuius ftupenchs ef- 
fe&ibus incjuirendis opcrofiorcs fuimus: nequc* 
argumentum hoc ctiamnum dimittcre poflumus. Non 
omittemus ergo hie, quae ingeniofiflimus Hookius & 
vcrc Lynccus minimorum venator, de co commen- 
tates eft : quo nemo plenius 8c ad fen (us accommo- 
dates hanc do&rinam propofiiit. Quid non ille Obfer- 
vatione Microgiaphue (iiae lexca tentavit , ut admirabi- 

U 3 lem 



158. . • 

lem hujus convenient^ & contiguitatis vim in corpo- 
ribus oftcnderet ? Nam a majoribus ad minima, & ab 
his ad ilia procedens, exemplorum analogifmo, variru 
nature phenomena illuftrat. Scilicet omnia corpora vel 
fluida feint inter fe, vel homogenea , vel heterogenea:vel 
(blida fluidis vel uni vcl pluribus mifta. Eorum partes 
inter (e coherent ,quatenus vel (blidi fluidum includentis, 
vel fluidi folidum includentis fuperficies inter ie reipon- 
dent,feque infiguras vel exa&e rotundas velellipticas,ac 
oblon<*as. pro ratione gravitatis ac preflionis limilis vel 
diffimifis coardlant. Illud in tubulis vitreis pen<Lj> 
capillaris fubtilitatis , & aliis Temper fibi quantitate-* 
fuccedentibus accuratiflime obrervavit , varios illis li- 
quores & argentum ctiam vivum infundendo. Quorum 
fuperficies &adfcenfusvariifuerunt, idque ratione con- 
venientix, quam cum vitro habuerunt. Sic notavit ille 
majorem aqux,quam acris cum vitri fuperficie conveni- 
entiam , & hujus majorem quam argenti vivi. Superfi- 
cies enim aquae in vitro fuperior cava, argenti vivi earn 
ob caufam convexa. Aqu* autem cum vitro conveni- 
ent major inde patet, quod radii per vitrum in aerem 
immifli magis refringantur,quam qui e vitro in aquatru 
incidunt. Ex qua causa , ut fupra diximus , liquor tran- 
fire interdum vitrum poteft, cum aer non poflit. Itaj> 
videmus in tubo vitreo aquam, aerem, & Mercurium 
inter fe diverfx figurac fuperficiebus difcontinuatos , ac 

mer- 



Mercurium reciprbco inter aquam 8c aerem motu agi- 
tari. Quod itaque in his tubis fieri videmus , id in cor- 
poribus , quae eiblido & fluido componuntur fieri veroi 
fimile eft. Imo & ip(a (blida quodammodo fluidi na- 
turam exhibent, ut in arena fiibtiliifima videmus, cujus 
cumulus eas particularum inclinariones habet, ut una_s> 
parte mota alia m6veatur jgravia in iliw fubfidant, levia 
etiam depreHaemergant,illaeq;vi£ fada,ut in clcpfamidio, 
liqudfis inftar eftiuant : cum feorfim pofit* majorcs 
partes quiefcant, ncC moveantur. Hunc quafi fluorem 
pnttera oftendimt tempeftates iliac arenari;e,quaein Ara- 
bia deferta viatores fepe luffocant. Videmus itaquc-p 
rudem'illam Sc craflam corporum arenaceorum conve- 
nientiam aliam huicparticularum iyftematiindolem tri- 
bute. Quare longe lubtilior in corporibus lubtiliori- 
bus ilia concipienda eft : utirt fufione corporum per 
ignem: Motu9cnim particularumignearumagitobcon- 
venientiam& xqualitatem in corpufcula fibi «qualia,& 
fta vibratione ad fimilem vibrationem & motum fob- 
fultorium difponit, expulfis heterogeneis particulis vel 
celerius motis per fumum, vel refradlariis in fcoriis fepa- 
rando. Haec cum attentiflima contemplatione confi- 
deraretHookius ( nam ex ejusmente, noftris tamen qui- 
busdam intermifta ilia proponimus) non potuit conve- 
nientiore analogifmo, quam motu chordarum xquifb- 
narum mutuo, rem omnem illuftrarc. Particul* fimi- 
le 



larcs,aitille,compairomrtoridem^ 
fis,qux Harmonix uoifonx inter fe vibrationibus col- 
liduntur. Diffimilares vcro particulx, quamvis cxte- 
rarum motus inter feproportionalis efiam alias diffimiU- 
tcr vibratas moveat,expdluntur undem continue oblu- 
dtatione, cum cxtecx hmilares xqualibus vibrationibus 
inter le ar&ius coeunt. Qucroadmodum vcro unifonx 
chord* dari ac inter femovcrippffunt , (i) fi duxchordx 
xque craflxfc longx xqualiter tendantur (2)fifint xqua- 
liter craflx, fed inxquaii longitudine & tepfione (J) fi 
craffitudine &c longitudine conveniant, differant tenfio- 
ne, vcl longitudine Tola xquentur, craflitic & tenfione 
difcordent: ita quxdam eft mifcibilium heterogencorum 
proportio, aliqua ialtem parte conveniens , cum extern 
difcrcpct,fecundum materiam, figuram, & molcm : qua- 
rum variationc infinitx in corporibus oriri difpofitiones 
poffunt,qux uno tamen vibratorio motu comprehendun- 
tur. Ex hac convenientia particularum in motu vibra- 
torio omnem explicat cledbricitatis & magnccifmi ra- 
tionem. Dato epim motu duorum corporum vibrato- 
rio , xquali & convenicntc , difcuflis ftatim parriculis flui- 
dis intermediis, hberiorc motu & ardiorc fc implicant, 
ufepdum vibrationibus cpropinquo fortius Temper agen- 
tibus acceflio, & quafi conglutinatio corporum hat Hxc 
fentcntia etiam experimento illo Danielis Bartoli dc 
fcyphopendulopcrfonum unifonura ad labra actraao, 



i6l 

cujus fapra nj^minimus , illuftrari poflet. Cxtcrum do- 
carina ilia dc vi contiguitatis & effedtus cx unionc & co- 
haercntia partium rcmltantibus, prolixius fingulari libro 
Gallico a P. Chcrubino d' Orleans fcripto, cui titukis: 
Etfets dc la force dc U contiguite des corps , deducitur j 
Cujus tamcn lententia in co difplicet , quod omnem ac- 
ris gravationcm evertcre laborct , qu* rejicienda noa 
videcur. 

Hare prolixius cam ob caufam adducerc volui , ut 
oftenderem non ingenii chimaerica hare commcnta efle, 
ut quibusdam vidctur , fed in corporibus funditus radi- 
cari. Faccor quae Hookius de analogifmo chordarum 
per (onum mocarum, cum particulis miftorum motis* 
diflerit, jamdudum mihi incidifle:& nunc fanejucun- 
dum hoc mihi eft , cum eadem ilia cogitata acutiffimis 
huius Viri meditationibus confirmari videam. Nemo 
itaque opinor negabit eandem poflc cfle convenientiam 
pulfus & motusinacris vel aetheris particulis > earn deni- 
que figuram &formam,ut vitri interiora tono confono 
perrumpant, imprimis fi acre, ut vcrofimile eft, difcuflb, 
iblar arthereae particular agant : particular enim crafliorcs, 
quali tin&urar folium terreftrium, in hoc fluido tcrrae cir- 
cumpofito, quafi lolutorum, quae (yftema hoc aereum 
conftituunt , ut hctcrogenea , quafi per prarcipitationis 
quandam Ipccicm, excuti videntur , in illis corporum-> 

mo- 



\6i. 

twotibus internis & tremulis, ut funt fono|j: ut de liber- 
tate aceheris per vkd poros tranfeuntis dubitari minimc 
poffit, quos velab aquacalida,ut fiiprademonftravimus, 
diftendi videmus , ut alabaftri moles per co&ioncrru 
cum aqua, diftentisporis, augetur. Nam fifimul confix 
derantur , quae in corporibus eriam minutis confiderari 
debent, (eadem enim majorum &c minimorum ratio 
eft 3 )utF/£W*, turn ratione faperficie^totius&partium, 
(phxrica, plana, elliptica, cylindrica,pyramidalis, vel pla- 
ne irregularis &mifta: Situs partium , ere&us, inclina- 
tus , horizontalis Sec : (W<?,quo certis tra&ibus, vel par- 
ibus locantur corpufcula: Modification quainter fe vel 
fbciantur, veldiftantz/V/, quibus interftitia inter parti- 
culas certis modis determinantur: Emanatio, qua ex- 
cluduntur & expelluntur quxdam corpufcula mobilia_$: 
Mixtio* qua corpulcula primo concrefcunt : Form* , 
qua quantitas modo quali artificialidivcrfificatur, ut par- 
ticular quaedam trochlearum,ve£tis,cuneorum,tcrebraru 
inftar habeant : denique Motus , qui mille modis vari- 
ari poteft : nam vel majori, vel minori celeritate diverfi- 
tate graduum, vel uniformiter vel difformiter, vel rc&a 
linea, vel circularit^r, vel elliptice &c. vel ratione fitus 
& naturae corporum collidentium , vel motu undulato- 
rio , five ille (olitarius fit , five alteri progreflivo, aut per 
centra lua rotatojun&us \ vel ratione pororum aut jundu- 
xx partium,pro earum anguftia, capacitate ,parallclilmo> 

* am- 



« ambagibus definitur.Hjec inquam omnia, fi fimulconfi- 
dcrantur : nam (anc levia funt interdum, quae totam cor- 
poris condirioncm immucarc pofIiint,uc cum charcaantca 
opaca, lolooleoillitoredditur per(picua,& fimilia infinity 
noftro inftituto applicentur ;nemo,tjtputoinficias ire po- 
tent , c convenientia acrearum particularum , earum- 
cjiie cumparticulisvitri configuratione>tum &c ipfo motu 
proportionate hunc effe&um provenire. De motu ipfb 
jam fiipra multa diximus : fed ea eft hujus argumenti 
infinitas, ut exhauriri nulla rarionc poflit. Summumillud 
in natura, cujusattentiflimacontcmplatio in mirificorura 
& inlblitorum effe&uum caufas nos dcducet. Vidit hujus 
do&rinse utilitatem jam turn, quod mirere, inter Schola- 
fticos Philofophos , Ricbardus Suiffet y cognomento Cal- 
culator, quern in caelum extollit J.C.Scaligendicit enim 
Excrcit. 324. ilium execs fiffe modum bumani ingenii Sc 
in excerc. 340. tarn acute Jcripjijfe ait, ut a paucis plene 
& pro merit is intelligatur^ dignum quern neque fenium 

Jenem faceret^ neque nature lex prtvaret vita. Fate- 
tur porro : buic viro maximo multa ft debere % plura de- 
bit urum , ft per ingenii fui hnbecillitatem licuiffet. Qua: 
invidendaprofe&oa tanto Viro elogia fiint, ut mirer Jo- 
hannis Pici, & Ludovici Vivis plane contraria judicial, 
quorum h\clibr.f.decau/Z corrupt. art. eumutfammum 
nugatorem eleyat : llle fubtilitaces ejus vocat quifaui- 

X a lias 



i<$4- 

lias Suifleticas , quas de motu uniformi, difFormi , uni- ■ 
formiter difFormi, difFormicer difformi , de infinite raris 
aut denfis in libro de Rea&ione proponiu Hxc ut o- 
tioforum hominum inventa, ad exercendum in icholis 
guttur,ne tacendoobduceretur,ridetPicus:(ed meo judi- 
cio,parum caute, cum ilium ceteris Scholafticis longe 
oculariorem fuifTe pateat : qui has motus difFcrentias mc - 
chanico plane 8c mathematicoingeniotam fubtiliterin- 
quifivit, quorum maximus infingularibus naturae &artis 
ufus eft , quern animi (ui fagacitare pnevidebat Scaliger , 
octeri qui nonadeo adaninaum admittebant, aut aliis 
ftudiis quam his occupabantur , ftrenue contemnebant. 
Mirum tamcn eft, adeo ignotumhujus jam viri nomeru 
e(Fc, ut in nulla Bibliotheca compareat, de quo Nau- 
cbtus in diflenatione Gallica de inftruenda bibliotheca 
p. g6. queritur. 



CAP. XII. 

ALU in fonts Sympatbu exempla diligent er inquires 
da. Sonus in lignis diverfis cj indent longitttdinis & 
crasfitiei diver fus. Ilia conglutinata unum (bnnm for- 
want. Experimentum de fono Vafis lignei e variis febi- 
diis compaSi. Tonus in illo primarius , S* varii p arti- 
cular cs. Ad vocis & fflula fonos umfonos confonabant. 

Tre- 



Tremor in hgneis infirumentorum tabulatis pcandum cer- 
tas partes pro rat tone tonorum vartp.Sympatbia finorum 
Xy lor gam. Scamnorum & men far um partes ad certos 
voces tonos tremunt. Textura ligni e fibris & ports. 
Pororum in illo tria genera. Car bones cur magis Jbno- 
rij quam lignum. Vttri longe alia pororum textura. Ilia 
faxior ar&iorque in ipfa format tone cert is praparatio* 
nib us reddi pot eft* Locus Macrobii explicatus. Fa- 
•vimcntum a frequentibus finis ever/um. Fornicibtts 
periculum eft a finis organorum. Etiam ilti concuti & 
tremere pojjunt. Lapis ingens , pavimentum vebemen- 
ter a fino cert a fiftula in organo concuffum. Statua ce* 
rea adfonitum campana tremens. Vitri /onus trachea 
anferina fimjli fino commotus. Vitra a certo tym* 
panorum pulju trementia. Vibratio & impetus debent 
con fungi. Cborda aqui/ona an vitrum move at ? A vi- 
tro ilia movetur. 

QUod Verulamius loco capite 10. laudato fua- 
det, ut experimcnta defympathia ibnorum, in 
aliis quoque corporibus fonoris inftituantur , id 
ad experimenti noftri illuftrationem, non parum etiam- 
facerct. Urinam vero ab llluftri hoc naturae myfta in_* 
luccm cditus fuiflet ejus de communicatione Ibnorum 
tra&atus , quern paffim promittit , & planiora nobis ilia 
forenr. Svadet vero ille, ut non folum in fimplicibus 



i66. 

Ibnis corporum , ut tintinnabulis, fiftulis , vcl ejusdem-* 
rcl alterius generis, fed & in (bnis fociatispervaria inftru- 
menta lympathia ilia exploretur, cujus hadenus non fi- 
cis accurata obfervatio inftituta. Aliud enim alio gra- 
tius eft inftrumentorum confortium. Sed ilia potius ad 
Muficz accuratiorem emendationem pertinent, &vim 
infignem in hominum anitnis movendis haberent. Ve- 
rofimile lane eft, ut fimplices (bni chordarum & corpo- 
rum in fc agunt mutuo ; ita fonos inftrumentorum quan- 
dam inter le vel fymphatiam habere vel antipathiam->, 
quorum accuratiorapud antiquos fuit, quam apudnos 
eft notitia. Nos ad illuftrationem experimenti noftri, 
de ibnorum fimili lympathia, alia quxdam exempla 
afferemus. 

Inter corpora (bnora nihil obtufnis lonat ligno: 
fed tamen certipro lignorum Ipeciebus fonorum gradus 
fiint. Quod pulcherrimo documento oftendit Daniel 
Bartoli Trtit. 4. c. 6. Ille frufta Iignea , ejusdem cralfi- 
tiei & longitudinis,ex abiete, quercu, fago,& plurimi* 
aliis, parari fecit, & fingulis diverlbs inefle tonos depre- 
hendit, quae tamen ar&e junda unum lonum ediderunt, 
cum interim frufta ilia iiios quosdam tremores a toto illo 
fyftemate diftin&os haberent .Idemquoque e teftudinc 
patet, cuius partes frad* iterum conglutinatae clariorem 
quam antea fonum nadx fucrunc, dequo (uperius 

di- 



t3iximuddemvulpri.^ocj5experimcntomihiprobatum 
dtVasenimcfchidiis faginis bene exficcatis , que luum 
gu a tonumhabent j cum per vietorem circulisligneis 
compingitur, (bnumaliquemacquirit quafi communem, 
& areliquis diftindum, utepulludigiripatet, ^Huicfi 
eundem vocis vel fiftula: tonum immiferis , refpondebit 
tonus totius vafis. Ad cartcros tonos audientur hinc par- 
ticulars toni fchidiorumjamclarijam obfcuri>ita tamen 
uclcviter confonetprimarius. Cachinnus per omncs to- 
nos volutus ordinearquales fibi tonos laccflet. *Nequc 
hoc, quod primo putabam, c Tola reflexione aut bom- 
bo provenit ; ilium enim bene ab ipfo lono diftinguere 
poteram. Imd & diftindi jpartium in ligno continuo 
trcmores demonftrari e Galihei ftpra merflorato experi- 
mento poflunt,de fetulis ad certos tonos in teftudinis aut 
clavicy mbali cabulato lal titantibus,quod quanquam in ie- 
tulis obfervare non potuenm, obfervavi tamen inparticu- 
Hs trachea anferinar arefadaecircularibus^u* inconvexa 
pane fuperinftrumenti tabulato,jaminorbemagebantur, 
jam reda linea procedebant. Quoniam enim in pun- 
dis confiftebanc/etulis illis tota iuperficie jacentibus,mo- 
biliores eranL Varia quoque iple experimenu inftitui 
in Xylorgano Germ. Strobffde/ diao m Ham vel chordisin 
vicinia puliis,vel campanis vel voceifemperaliquem in li- 
gno o/iolom deprehenderetremorem mihi vifus fum.Ob • 
icrvavi iipc in fediii ligneo, in quo mihi adfidebat alius, 

in 



r 



i£8. 

in mensaetiam ipfa, cui innitebatur, tremorcm , cum lo- 
qucretur aliquo cono : quod cum alius eodem in fedili 
ledcns diverfotonoloqueretur, nonfiebat* Quodpro- 
fe&o nullam aliam ob caufam, quam aequalitatem vo- 
cis cum lono ligni evcnire potuit. Senu non (cmel in 
conclavi aliquo tremorcm (ub pcdibus, cum ftringeren- 
cur ctttx quardam chordae violini majoris, quern noa-5 
lentiebam ,cum alix ftringerentur. 

Si caufam hujus fympathix & incufli tremoris 
quxrimus,nulla alia eft, quam configuratio partium mu- 
tua. Ea in lignd manifeftior eft, quam in aliis corpori- 
bus. Conftac illud fibris & poris iuis, quorum cexcura 
& fitus commode microfcopiis oblervan poteft. Nam 
diligentiflimc Nehemias Grew in anatomc fua vegetal*, 
c.j. illas inquirens, invenit duplicis generis poros, rnajo- 
res & minores , qui materia fpongioia & medullari 
repleti videntur. Quibus tertium genus pororum-a 
minutiffimum addit R. Hookius Micrographus folcrtis- 
fimus, per longitudinem trunci dedudtos. Porus vero 
fibre concavum exiftit, ita ut unaquaequc fibrarum jo. 
50, 100. jporis pcrforctur. Nihil denique aliud ipfi li- 
gnum eft, quam racemus innumerabilium &c tenuiffi- 
morum vaforum aut fibrarum concavarum. Illae ubi 
humor e (uffufe , non (bnat lignum: fimulac vero exfic- 
catur r poris patentioribus, in quibus aer movcri poteft, 



i6p, 

fonat. Quod cvidentifTimum in carbonibus eft, in qui- 
t bus , humidis particulis per ignem expulfis, pod pene ad 
oculum patent , ut argentum vivum iis infinuari pot 
fie , & fonus clarior audiatur. At in vitro longe alia po- 
rorumtextura,qu#licec oculis deprehendi nonpoffit,ta- 
men e variis cfte£tis,& ex ipsa rragilitate cognolcitur; 
cuivel ignibus certis,velalterius matcrix admitbonealia 
fipe temperies induci jpoteft. Ita Plinius /ib.jfa c. 26. 
incodlione falphuris ferruminari in lapidem pofle tra- 
dit, Sc Macrobius lib. 7. Sat urn aL notat vitro folvendo 
firmandoque ignem ex myricaarborecommendari, nili 
ex emendatione Joh. Ilaaci Pontani legendum format*- 
do: nam c V\\\K.2xdci\Sympoflib.3*qu&ft.io. ubi habetur: 
irgbg fre rtjv rS votAS (idActgiv tyy TU7ra)<riv: iuc- 
mendat : ut enim fictAafcic eft emollitio, ita tv7T<*)o-iq 
formatio.Patet tamen hinc in ipsa hujus maffeformatio- 
ne ardtiores vel laxiores vitro poros conferri pofle, &c vcl 
lblo igne , qui & ipias marmorum jun&uras folvere po- 
teft, notante in eodem loco Macrobio, fi de ole* li- 
gnis paretur. 

Pertinet hue quoque , quod a Viro Clarifllmo Wit« 
lifio mihi olim relatum eft: Memini enim, cum ipfi dc 
experimento Vitri per vocem fra&i narrarem , ex eo au- 
diviffe, quod in sedibus Muficis fibi vicinis aliquoties col - 
laplum pavimentum fueric: quod iple lonis continues ad- 

Y fcru 



170. 

fcribcre non dubitavit. Scio alicubi in *de fecra forni- 
cemanguftiorem, cui fubftruda crane organa Mufica, 
una cum iis collapfum, quod fa&um forte ob multipli- 
ccm foni percuffionem eft , pracfertim , cum & ipfi forni- 
ces fonare ioleanu Earn ob cau&m in organis iftis ar- 
tifices maiores tubos pneumaticos ita per totam ftrudtu- 
ramdifponunt, ne nimium concutiacur. Non rarotym- 
panorum puliii & tubarum (bnitu cemplorum fornices 
concuti animadvertimos, ac verofimile eft majorem eti- 
am vim incuri pofle aedificiis , fi (onus, quam fieri maxi- 
mepoteft, multiplicetur & intendatur, Quare miror 
perltringere Honoracum YsLbt.Pbjtftr.jJii.z.prop.z/f. 
aliquem e rccentioribus, quod decumanis etiam forni- 
cibus vibrationes tremulasegravium fonorum repercus- 
fione ortas tribuat : quod ille non ridiculum modo fed 
horribile di&u vocat : cum fepiflimc hoc fieri deprehen- 
tlamus. Quid enim vetat, acrem, utin minoribus cor- 
poribus, ita & in majoribus moveri pofle, & cum illo 
partes ejus corporis: cum fonus etiam levior per trabes 
longiflimas in aere praecipue fufoenlas propagari poffir. 
Modo enim fonusproportionat 9 fit,tum impetu aim mo- 
tu, eadc causa pofitaeundem con lequi eft e&u neceflceft. 
Varenius fane in Geofr. GenJibr. /.r./0.^.j,?tf.refert,inter 
oiontium anfra&us iclopetoexplofo tarn horribilem fra 
gorem fuifle exauditum, qui per (emiquadrantem hone 
durav ent,ut ver crecur,n e tocus mons cone uftus cor r uer ec. 

Re- 



Refcrt Kirchcrus Mujurg. f$b*p. r. 7. ingentis molis U- 

Eidem temper tremuiflc ad lonitum cert* fiftulac organi, 
oc vero nlentc , & rcliquis ibnantibus , nihil mocus 
fuille pcrccptum: Item cMerfcnno apud PP. Francifca- 
nus Parifienfe,dumorganapu]Iantur, pavimentum cir- 
ca diametri finem, quae ex quadrato na(cicur,cujus orga- 
na latus fint , ita concuti, uc ferme verearis,ne terra da- 
hifcat, quod tamen minimc ientias , fi vel propius ad or- 
gana acccdas , vel ab iis longiusrecedas. Idem quoquc 
polychordum fibi efle inMuleo ait,cujus una chorda prx 
cacteris omnibus ad vicinum campanx (onitum in lbnos 
animetur. Memorabilc & hoc eft, quod Fracaftonus 
in libro de Sympathy & Antipatb* cap. n. reccnlet. Vidi 
in quit, ipfc'tnccclefiaqujtdam, ubi mulU ftatud erred 
kcoalto d't/pafiU/Idbdnti pulfknte tintinnAbuloquadant^ 
unam ilUrum tremerc y rcliquu immotis permancntibtu. 
Ubi mirum lan^ videtur ccrx partes vifcidiores motu 
illo tremulo lonoro affici pocuirfc. Ex iis exemplis vi- 
demus, fi lignorum,lapidum , ftatuarum meatus per- 
vadat certus tonus, etiam vitri minima certam aeris ten- 
fionem perrumpere polle. 

Non prxtcriri hie quoque iflud debet, quod no- 
tavii Jacobus RohaultinPhvficis faxspdrt.t.e.26. vidifle 
fe vitra domus, certo auodam tympanopulfb, lenfibiR 
rcmorcpercufla, ad aliorum vero tympanorum longe 



172. 

^tcnfiorcs ftrepitus fine mow ullo perftitifle. Igitur 
hie una cum impetu vibratorius quidam motus conjun- 
ftus fait, qui validus fans in tympano eft. Vehemens 
cnim eft tympani tonus, prarierrimfi fuper tubum co- 
nicum pellis expandatur , quale tympanorum genus Kir- 
cherus in Phonurgia defenpfic. Ubi vero vibratio non 
eft cum notabili aliquo impetu conjun&a,debilior eft. 
Ita chordarum vibracioncs vicrum xqualis foni non fa- 
cile ad fonum commovent : abeft enim aequalis impe- 
tus, nec vibrationes illud rcda feriunt. Kircherus ta- 
men ex adverfo chordas intaftas incitare fono vitri do- 
cuit: Si quis enim fcyphi vitrei oram digito madcfa&o 
ftrinxerit, &fnprafcyphumchordam extendcrit, adeum 
fonum xquifonam , ; chordam fono refponfuram ait. 
Non video vero, qua ratione aptari vitro chorda poflit, 
ut illzsa chorda vitrum ftringi poffit. Accidit & mihi 
tracheam anferinam valide inflanti, ut vitrumacutiflime 
confonaret particulari alicui tono,qui primarium ter- 
tia fuperabat, illo interim velleviter moto, vel plane 
ceflante-?. 



CAP. XIII. 



^ »» - WUtii* 17*'.' •• ' . * 

IMpetus in fino vchententc magnA efficacia. Cui 
accedcrc tamen alius vibratorius motus poteff non obr 



1 



few at u f at His. Alius videtur efie mot tti part turn air is 
eras fior um , alius fubtiliorum. Ea forte caujafacitis 
fom ad diapafon t ran fit us. Soni e tonitru & tor mentis 
majoribus magna visjn frangendis corporibus>fcneflris % 
wis. Sonus torment i major is eH efficacia , qua m ipfum 
tonitru* Ova avicularum afninz t)oce rumpi credun* 
tur> cantu foveri. Exemplum e Digbao de fcjpbis vitrei* 
in nave ad fonum tormentorum longinquum trementi- 
bus, Torment i /onus longius propagatur, quam tonitruum : 
Explofio in tonitru time a. Cartejii fententia de fono in 
tonitru e nubium lapju rejicitur* Sclopetum intra mon- 
ies explofum tonitru aquat. An tonitru vinum & ce- 
revipam corrumpat folo Jono , vel fumulis fulpbureis. 
Poflerius qttibusdam verofimile videtur. Modus pra- 
fervandi cerevifiam a corruptione tonitruum. Prior ta- 
men fententia etiam admit tenda videtur. Soni vebe- 
mentis borribilia efeBa incorpore bumano. Sono cam- 
pana argentum vivum motum ad loofaffuum dill ant i am. 
Tempeftates fono torementorum & campanarum diffbl- 
vuntur. Rationes Pomponatii fuper re ilia adduBa & no- 
tata.Tuberaan poll tonitru c terra prorumpant. Sonusin 
Ucu Eupilo fertilitatu index. Ejus ratio e Cardano. 
Koftra de illo fententia. £>are lacus quidam & monti* 
um cavitates tarn borrendum (onum tempe Hates edant. 
Exigua corpora fape magnos (bnitus tumult us efficiunt. 
A tonitru lax at a alvus. Cerva abort iunt. Pi/cescxa* 

[niman* 



m\n*ntur#HtAb)guntitr\ utitf torment or um explofiooe* 

Clamor is militaris qu4ntd vis. 

AD (bnum Sc (ympathiam in corporibus (bnoris, 
non impetus folum ut vidimus, fed & vibratio re-* 
quiritur. Mamfi vel hxc,vel ille abfit, non ilhj 
efficacicas erit: Iblus impetus interiora corporum non_» 
pervadit, led extrinlecus tantum impellit. Vibratio inrH 

Ectu deftituta forte movebit corpus aequifbnum , fed de- 
ilitas ilia tenfionis , alcerius corporis moli non relpon- 
dens, facit, ut deprehendi (enfibus non poflit, Fit ta- 
n^en nonnunquam,ut (blius impetus in (bno magnus fit 
effedtus, fi nimirum vel corpus vel mottis magnitudinc* 
fvA omnia alia corpora eorumque motusexcedat. Hxc 
cffe&a concomitantia (bnum, non albnoproduda,(bli 
locali in aere motui adlcribit Verulamius Syh. Sy/var. 
Cent. 2.*. 126. Quod verumquidem eft, interim tamen 
fieri poteft, ut in iplb illo , quern vocat locali motu, ma- 
jorum lei licet maflarum aerearum, infit alius vibratorius 

1>articularum minorum , qui mira (acpe efFc&a magis £ 
onginquo, quam e propinquo producerc poteft , no- 
bis non adeo ienfibilis , quia objeda excedunt po- 
tentiam 6c capacitatem organi (enlbrii. Cum enim-* 
aeris partes zhx crafliores lint , alix (ubtiliores verofi- 
mile eft diverfbs corum cfle motus. Quam caulam-* 
Dn. dc Poiflbn clucidaoonibus in Carcefii Muficara> 



*7* 

aflignat, quarc inmotibus aens (bnoris, facile ad diapa. 
fon tranfitus fiat. Aic cnim (ubtilioris acris ccleriores 
efle motus, quaiti craflioris, unde acuciorille (onus or ia- 
tur. Cui fententiae illuftrancbe etiam hoc iervirc pos* 
fit, quod ut aqua lcypho vitreo infula tanquam crailius 
aere medium, o<5tava graviore luperat vitri tonum acre 
rcpletum, ica aer lubtilior crailiorcm o£Uva acutiorc-s; 
exccdat. 

Ad fblum impctum refbrri folet, quando in vio- 
lenta aeris explofione 6c incondito lono ipfis vaftiflfimis 
acdificiis ac tcrrae tremor incutitur. Quod fieri videmus 
cum tonitruauditur, auttormenta exploduntur, a quo 
lono & aedificia contremifcunt , & feneftrc frangun- 
tur. Qualia & obfervata fuerunt in lono Lampadisilli- 
us volantis, quam Petrus M. Cavina delcribit, quxquc 
inter Ephemerides Germanicas Anni o&avi rcperitur 
p. 2i2. Nihil (ane tonitruum fono eft vaftius, quo tamen 
Rud. Camerarius Cent. 3. obf 40. tormentorum fragores 
& vehementioresjcertorelpedu, & perniciofiores exifti- 
mat. Nam fi materia a natura cogi poffit in Ipacium^ 
aliquod iblidum ac urn vaftum, ut nubes eft , montcs 
protruderet integros, nec manesterrore, ut ait, vacarent: 
cum nunc exigua tantum nubis pars, in fpongiolb va- 
poris corpora bombos aliquos edat. Solent & ova, qui- 
bus gallinaeincubant ; co rumpi, vql laltem itapcrturbari, 

ne 



I7& 

nc puTIi exctudi pofiint, ac ipfi pulli pemnuntur. Noh 
rarunt & aliqui ruditu afinorpm fimile fatum avicula- 
rum nonnullarum ova experirj : Imo (iint qui ftiperfti- 
tiosecavent, ne fores ftabuli, in quo ovisincubant Galli- 
nar, cum magno ftrepitupoftibus allidantur. Ex adver- 
lb cancu fovcri ova,&meliore$ partus fieri, utincondito 
perduntur, autor eft Pompojiatius libro de incantatio- 
nibm cap. 6. p. pi. Memorabilia func , quae refert Dig- 
bxus deNaturz Cor porum cap. 2 8.11.3. de Icyphis vitreis, 
dum in navali pralio exploderentur tormenta, toto illo 
tempore trepfientibus, de papyraceis feneftris fiffis, ac 
ovis, quibus columbac incubabant , confradtis. Obler- 
vavit ille feneftrarum in (ua navi tremorem , cum ex- 
ploderemr tormcntum in altera > tanto intervallo diftan- 
ti, ut vifu vix detegi* ac fbnus audiri potuerit. Refert 
fimili occafione curliim navis fiiac fe mutate, ut aliis pu- 
gnantibus fuccurrerct, eumque direxifle fbno, velpotius 
motu leu tremore ex (bno impreffb , obfervato icilicet, 
quo in pundto pyxidulx nauticac tremor ifte apparerct, 
cum nihil quicquam audiret: quanquammultopoft ma- 
gna adhibita attentione & filentio obtufam quendamn 
ianguidumque fbnum difecrnere potuerit, ad quern fe- 
neftne in puppi c fiibtili vitro Mulcovitico tremuerunt. 
Qux omnia verofimilem oftendunt fentcntiam Bernar- 
dini Telefii de Rer. Nat. h% r. longius propagari fb- 
num, quanquam non adeo magnum , qui c tormenti 

cx- 



*77- 

explofione editur, quam qui a fulgure oritur, & tomtru 
vocatur.Qui ipfe quidem in inftanti gcneratus, & unicus: 
V" 1 ** in locis planisjquibus fere vercicalis explofio eft, 
oolervan p^vJi % & quern ipfe non femel oblervavi 5 la- 
te inde dinulus perpetuo ad montes, lylvas , nubes den- 
fiores appullii muftiplicatur. Nec enim cum Cartefio 
ncfcio quern nubium nivofarum & glacialium lapfam, 
undeis fonusoriatur, prater lenfam acrationem nngere 
nccefle eft. Licet enim non ncgem glaciales aut nivi- 
bus praegnantes nubes efle, ac moveri loco pofle j inde 
tamen tarn vehementem fonum excitari pofle pernego. 
Nihil ad rem facit ille fbnus, qui e nivium Alpinarum^ 
dcvolutione oritur, & cum tonitru comparari non poteft. 
Major enimiftius nivis firmitas & e glomeratione conti- 
nuapondus, unde accedente in vallibus repercuffioncLj, 
(onus ille oritur, quam in nubibus inaere liilpenfis, cu~ 
jus partes minus continue liint,& particulisnivalibus non 
ftipatae, led interlperfie,ac ventis practerea intercurrenti- 
bus agitata?. Neque lane nubes facile in lblidam gla- 
ciem converti poteft, & fi verteretur , non poslec tamen 
nubes fuperior in inferiorem decidens tarn vehementer 
cum ilia, ut molliore, collidi, atque inde tantus lonus 
procreari. Imo ob gravitatem tota decideret. Soniim 
ilium unicum tantum efle, & e repercuflione continua 
propagatum, pateteo exemplo, quod producit Bernhar- 
dt Varenius in in Geograpbta Genera It lib.i.p.jSs* dc 

Z fclo- 



i78. 

fclopcto in Gimmitate montis , & deinde in convallibus 
cxplofo, quae pofterior explofio multo gravior fuit & re* 
pcrcusfione continua tonitru durationead hora fc-^qu** 
drantc aequavit,cum prior ilia levcm ta«*«inad inftar ba- 
cilli frafti ftrepitum excitarit.Undefolet tonitru in fupe* 
riore aeris rcgionc , ubi incipit, minus fonare > quam in 
regioneinferiore, ubi graviorcs longc bombiaudiuntur. 

Solct & ipfe (onus aded movere minimas liquo- 
rutp vini & cerevifiae particulas, ut fermencantes vicium 
inde trahanc , vcl alia fermentatione corrumpantur. Scd 
adhuc lub judice lis eft, utrum ilia liquorum corruprio 
fono , an vaporibus fulphureis adferibenda. Ut ejus rei 
veritatem^xploraret,Boilius in lagenisvitreis cerevifiam 
turn lupulatam, turn fine lupulopneparatam, hcrmetici 
obfigillavit , cumquc in cadis omnibus cercvifia aco- 
rem e tonitru contraxcrat, fbla ilia in lagenis incorrupta 
perftitit, unde pen£ colligi poteft, non a lono, led £ hi- 
mulis fulphureis liquores corrumpi, qui vitri poros per- 
tranfire non potuerint. Eundem (ucceflum vidit in ce- 
revifia per fex hebdomadas in Vacuo fuo ccnlervata, 
quae per tonitru nihil boni laporis perdiderat. Vide- 
atur ipfe in Experimcntis circa confirvttioncm Corp$- 
rum experirn. rj.p.io.tf jj. Cui (ententix ampliui 
itluftrandae infervit Matrons cujusdam nobilis cxperi- 
mentum, quod Boilius libr. deinfigm efficac. effiuvio- 

rum 



V9- 



mm c.f. p. 14s. memorat , guar tonitru imminente, ad 
convcnicntcm diftantiam , lub doliis foculos cum pru* 
His ardentibus difpofita habuit, atquc ea ratione ccrevi- 
fiam iuam illibatam fervavit , cum aliis ilia acefcerct. 
Quo ferme apparet, fulphureos illos fumos a prunjs ar- 
dentibus occuparijne illi fe cadis infinuarepoffint,pene 
co modo,ut culinariexperimento prima la&i adufto imit- 
ti folet, quo effluviis illispartiumaduftarum, prunx dum 
extingitur aflbciatis, pravus lapor corrigatur. Ea- 
dem Forte racip dari poterat , cum ferrum vel chalybem 
cadis tonitru imminente imponunt : nam &c illua mc- 
tallum quafi fomes & magnes fumulorum fulphureorura 
videri poteft. 

Sed tamcnnonadco res illacerta eft, an foni null* in 
alterandis liquoribus partes^ fint, qui non adeototanu 
aeris maflamroovet, quam materiam fabtiliorem. Quare 
cum motus omnes naturales,qualis fermentatio,c pulfu 
materiae fiibtilis oriri videantur , ut Mayow in eleganti 
Je Sdlnitro libro/>./7/. contendit, non eft adeo impro- 
bable, quod & vehementi fono conturbari particul* 
liquorum compofitorum poflint, ut alio fe fitu compo- 
nant. Id ab inlblitis & vehementibus Corns etiam (piri- 
tibus animalium evenire videmus, ut varie aaitentur 8c 
percellantur. Sunt qui in epilepfiam , apoplexiam ex 
horribili fono incidunc. Nam violentcr quatiuntur 80 

Z 2 trans- 



1%0. 

translocantur humores , Ipiritus in turbinem circuma- 
guntur, unde illorum diilipatio,paralylis, tremorcs,cu- 
jus exempla videantur apud Fabric, lib. 3. obf. 6. & 7. 
Merc. /./. Med. Praff. c. 40. Libav. Li.fing.p.j/p. Lu. 
fit an. cent. 3. curat. 22. Teftatur quoque Rud. Camcrar. 
Cent. 13. obf 43. Cujus haec verba: Multos vidi quinttllo 
mo do ifli ac neatta&i quidcm ,prateroolantis t ant urn* 
vertici velauribtu bombardici iBus fragore & impetu^ 
Jtc attonitiprocubuere y ut liventibus went br is gangrana 
tnox invadente inter ier int. Idem eodem in in loco te- 
ftatur,pulverisnonadeo magna copia,forte inarmamen- 
tario incen{a,lblaaeris agitatione prodigiolbs effedius 
lecutos. Obfervavic lane Daniel Bartoli tratt.3. c. 6. 
fono campanx majoris per reftam lineam centum pari- 
bus geometricis remote, motam fuifle in alcero fcyphio 
vitreo aquam, in altero argentum vivum. Ac pervul- 
gatum eft,campanarummajorumlonis& cormentorum 
cxplofionibus diicuti tempeftatem pofle. Forte 6c earn 
ob caufem apud Chinenles omnes ttirres appends exte-» 
rius campanis perftrepunt. Ita & aeris tinnitu acrem fcin- 
dentefuDfidere apes credunt,utvolatu fuftineri nequeant. 
Solent aliqui ideo, telle Magio//£r. de Tintinnabulis c. 
j 4. hunceffe&um campanis tribuere, quod credant tern- 
peftatesaDxmonibus immitti, & campanas fogare Dx- 
mones. Pomponatius in libro de Incantatior?ibuscap.i2 m 
cundem campanis effe&um tribuk, led a propioribus& 



4Bfc 

palpabilibus caufis dilcedens, cacti tus & certa Conftcllad- 
one & virtute liderum in campanas evocata* hanc vim_> 
arceflit, qualem certae quoque herbae&lapides, imo 
homines quoque nonnulli, certis fideribus nati habeant* 
ut impcrent mari > ventis & tempeftatibusi Quorfijmj 
profane hujus,fcdineptae iuperftitionismyfteriumtendat, 
facile illi, cui naris non eft obela,fuUolet. Nam paflim 
in hoc impioKbro ,athei(mi femina fpargit ,unde adele- 
vandam do&rinaelacric autoritatem, tela fuadepromunt 
homines male feduli. Sed tamen oculatius feculum no- 
ftrum eft , quam ut incptis his influxuum commentis 
focum fibi fieri patiatur. Ita vero hujus virtutis men- 
liiram detcrminat Pomponatius : Si quant at em indu- 
8dm a camp ana contingat effi Dalidiorcm tempeffate, 
fugabitur tempefta* : (i verb qualita* fit imbecillior , Ju- 
perabit tempeftasy ff (uccumbit qutlitas. Quafinon 
a motuimbecilliorivel fortiori id potius proveniat>quam 
a fi&o illo aftrali jnfluxu, aut alia quadam re, quam no- 
minare tameti non pqteft, quae compofitionem campa- 
nx ingreditur. Ita ut (pirituilrti operationes clidat Pom- 
ponatius, in rationibus eorum effe&uum tradendis tem- 
per pel eft, ut cum nihil dixerit , aliquid tamen 
myfterii nos docuifle videatur, quo miracula* quae ido- 
neis argumentis impugnare non poteft, apud imperitos 
& (emidodos fulpicionibus fois incerta feddat. Quo- 
niam itaque campan* & torrtientorum explofiones 

Z J ' na- 




haturali operatione cempeftates difcutere poflunt : mi- 

rum non eft , fi tarn horrcndus fragor a tpnicru profc- 
6tus inceriora rerum commoveat, uc liquoresconturbet, 
quo cciam cancri commociforas prorumpunt. 

Quae cumaccuratiusreputo,non omninodenihilo 
rationem Scaligeri£#f/T./?0. cfle exiftimo, qui tonitri- 
bus terram quad, ac rariorcm fieri exiftimat , ut tubera ex 
imbribusnalcipoffint; quam lejicitVoffiusdf ldoUj.c.7. 

Suod terra &pius horrendis quatiatur ventorum tempe- 
atibus,nectamen ad tubera edenda (e laxct : namcertc 
major eft vis penetrans in tonitru , quam in ventis etiam 
validiflimis. Idem Athenxus lib. 2. c. 22. teftatur. (f)a<rl 
yd? oIolv vtiara, uelozrwftvd ^cy fyovlou yivwloti 
crKfaiqoLiyTOTe ywec&ajj. (ictikovoroLV di Ggovlah 
tig- rcLVTfjg diliotjre^ug xarYjg. dicunt eriim cum aqu* 
autumnalcs 5 & magna toriitrua fiunt , quod magna nafi 
cuntur, atque cum maxime maxima , illafi quidempra- 
cipua generationU e£e caufi vidcntur. Idem Juvenilis 
vcrfibus traditur. 

— poH tunc tradentur tubera, fi ver 
Tunc erit , C faciemt op tat a tonitrua coenas 
Majores. 

Sed aliam tamen rationem etiam affert Atheo*us,quam 
apud Plinium legas. Ait enim nafci exundatione flu- 
minura invedto feminc i collibus. Nam asrsffiuliK^ 



1 



i*? Xfl ctrtis quibusdam tcrris indite credituf , dtj 
*pa ampliusvidcas Cafaubonum Animadverf.inAtbc- 
naum ftbr> 2. cap* 21* Non cnim de his diflerendi locus 
hie eft. 

Huic quodammodo fimile eft > quod narrat Car- 
danus de Rer, Variety /. //» c. Sf> de lono fortilitatis vel 
causa vel indicio. Referebat % inquic ille> M. Antonius 
Major agius^ Aprili tnenfe audiriin Eupilo lacu (bnum feu 
vocem ejus modi oh oh oh 6h oh fed longiufculam , it<u 
ut extremayox concifa ejfet , & bis annu, neque enirn 
fingulis annis auditor, proventum uberiorem omnium^ 
fequi j vini > tritici* ac* carter orum. Ejus rei rarionem 
hanc affert Cardanus \ Hauddubium effe debet per cuffa y 
vel fob aqua, vel in imo ac fundo fonare> fed obtufo fo* 
no*, quod expert ifomus : aded ut concuffo fob aqua cor- 
pora aer qui ibi ell fonet, tranfeatque fonus in aquam ac 
rurfus in aer em. ltaque concalefaBo , ac cedent e vere y 
timo 0* in aer cm converfo, fit fonus : necneceffe eft (imp cr 
aquam fervere ob id, namfrigore aqua dis/ipatur, ant 
extinguitur vapor. guodfi disfyatur: motum in aqua 
comitate fed non uno loco ,ver urn per magnum Jp at turn* 
ut deprebendi nequeat : calor vero ilie fer till tat is ple- 
rumque fignum , quod omne folum aquk abundans ubi 



Cardanum cfto. Si vera funt quae ille narrat, force fonus 




1 



184* 

cflja pjirtibus nitrofiilphureis per fcrmcntationcm vahdam 
in explofionem aliquam agitatis, uc Ipiritus interdum a- 
liquos videmus mucuo affridu in calorem & fonunu 
levi aliquo motu incitatos. Qiiemadmodum ajunt, fi 
parriculamcaieidolio muftoplenoinjeceris,tantum exci- 
tari fervorem,utdolioa fraftione fitpericulum.Eatp cau- 
lam du Hamel dc Fojsiltbw lib.*, c.j. ftatuit,cur inje£ti$ 
lapillis lacus qui/dam tumultuentur.Nam in Confitatu Fi** 
xenfi inter Pyrenaea juga lacus eft in montis cacuminc, 
cui nomen FanumSan£ttBartholomarijqui lapide injedo 
nitrofbs ac fiilphureos exhalat vapores , qui in media ae- 
ris regione denfati in imbres & tonitrua le diflfundunt, 
Exigua font faepe , quae corpora naturalia certo in ftatu 
potenter irritant, qiiemadmodum aquae aliquot gut- 
tulaeaes dum funditur, ita commovent, ut motuviolen- 
tifiimo prorumpat, prpfternatque Scverbcrct, quicquid 
attingit. Sunt quoque fortaflis in locis fabterraneis, 
in quibus nonnunquam cavitates , aere variis par- 
ticulis impraegnato,repletae , non infolitae tales ex attritu 
carum explofiones , quae fi majores ac vehementiores 
liint terras motum producere poflunt, cujus quad rudi- 
menta 6c praeludia, ob materiae tumultuantis non adeo 
magnam copiam lacus ille dedit, fertilitatis tamen ilia 
dant indicium, & fundum vaporibus nitrofis vel lulphu- 
rcis turgidum oftendunt. 

Por- 



i85- 

Porro hue referendum, quod in A&is Philofbpht- 
cis Collegii Regii Anglici,^.jyo. refert Nobiliifimus 
Dn. Oldenburgius de quadam femina , cui cum tonitru 
audiretur , femper laxata alvus , crebraeque fuerint vo- 
mitiones, quales nec a fortiflimis effici medicamentis 
pofllnt. Nifi forte id ob confternationem animi accidit, 
illi apud Juvenal. Sat. 14. 

— trepido fo fount cui cornua vent rem 
Cum lituti audita. 

Quam ob caufam abortire etiam cervas nonnulli cre- 
dunt ,cum tonitru audiunt, addudti loco e Pfalm 2g. 8c 
Hebr.2Q^g. ubi tamen variant interpretum iententise: 
quod 8c de conchis aflerit Plinius lib. 9. cap.jg. Etiam 
Pifces tonitru exanimari, Scexplofionc tormentorum_> 
in pracliis maritimis abigi creduntur : non enim verum 
eft illos auditu carere, ut quidam volunt; cum nos aquS 
demerfi nihil audiamus: nam alia eft in iisorganorum ra- 
tio , quae appultu circqlorum acreorum afficiuntur. In- 
ter inconditos-illos ac confufos fonos militaris itidena 
clamor eft, cujus magna? etiam vires hint, adeo ut ex 
aercaves in terram nonnunquam cecidcrint, ejusqucj? 
tremor oblervatus fuerit , de quo legantur Alexander ab 
Alexandro Genial Dier. lib. 4. c. 7. Elias Reufiierus in 
Strategematogr : Gabriel Naudxus de ftudio militari 
lib. 2.pag< 494. Is fi conlbna voce ederetur , nec impar 

A a vel 



V 



i8& 

Vclvarius eflet, bene de exitu praelii ominabantm\ Id 
cnim indicem voluntatis ac animi habebant. Quin & 
intentior turn erat fonus. 



D 



CAP. XIV. 

ljquifitio de Murorum Hiericbuntinorum lapfi. An. 
_ Mi per fonum conciderint. Rabbinorum ea de re 
fententia. Mafii & Serrarii ratiocinia parum folida-** 
Soni major quam venti cfficacia. Soni t longinquo vis 
exemplo c Digbto offenditur, & alio^ ex Bore Ho. Loci 
conditio circa n^mos etiam confideranda. Rabbinornm 
mira de urbe lembo fabuU. Muri etiam fonum ati- 
quew babcnt, qui forte fono proportionato laces ft pot eft. 
Merfnnus huic fententU adfiipulatur. Tut at muros fo- 
lo fono fubverfos. Argumenta ejus recenjentur. Re- 
(pondet nonnullis objeilionibus. Locus Ezech cap. 2(5. 
a Merfenno produBus parum ad rem facit. Influxes 
ftderum & intelligent iar urn fruflra a Rghbinis lie ar- 
ceffuntur. Merfenni fententia amplitu illuffratur , ex 
biftoria ipsa JoC 6, v. 6. defcriptz. Exercitus to* 
tus buccinas inflaffe creditur. Buccin£ quantus 
fenus* De Buccini Alexandri M. nova conjeSluros* 
Cornu Rolandinum. Tuba Stentoropbomca etiam Per- 
fis in ufu % Si ex ere it us tot us buccinas inflavit, borribi- 

lis 



i87* 

lis ille /onus fuit. Spnorum y ut lucis radios aeri c a lot em 
inducers quidam (I attaint. Jguomodo fonorum multi- 
plicatio per proportions duplicHtas ere/cat, Oflen- 
fum in tor mentis be/lias fimul exploits^ Eadem odorum 
multiplication Exemplum adducitur. Dubia circa.* 
(peculationes Mas mot a % Alia circa buccinam Alexandra 
M.conjeclura. ^uo usque pertingat 10000 tubarumSten- 
torophonicarum (onus* Quanta fit vis aeris per fo- 
num vaftum intra exiguum circularejpatium compaBi. 
Mugientis foni magna ditatatio. Vacca mugiens ad 30. 
fiadia audit nr. Situs & locus ad augendum fonum fa- 
ciunt. Terra tremor incutitur a carnpana ingentis Jo- 
no, & ab aids leviohbus; ergo & muris. Deciditur 
tandem , miraculo divino collapfos muros. Simile in hi: 
llor 't* recentiore exemplum quibusdam adducitur. V 0- 
cis divina Jontes montes cone u tit terram ever tit. Ter- 
ra mot us ad injblita vocis intenfioncm Fdetis fingitur. 
%clAk6(Pojvoi. St en tor j Achilles. Robert i Norman- 
m vox borribilis. Cicada rumpere arbufta dicuntur. 

CUm mentionem hie clamorismilitarisfecerimus, 
& memorabile exemplum in lacris occurrat de 
muris Hicrichuntinis per tubaru clangorem & cla- 
morem militarern fubverfis : non abs re facere videbi- 
mur, fi pauld accuratius hie excutiamus: utrum vi na- 
tural! foni proportionate muri illi conciderint , an pet 

Aa 2 rai- 



i8g. 

miraculum divinum ever fi. Nam inter Rabbinos Levi 
Ben Gerlon expreise ftatuit , naturali ratione hoc fieri 
potuifle, additaillacitisa: quia magna vox magnoim* 
petu aerem impel/it. Quod quanquam ridiculum vide- 
tur Mafio hie in commentario, non tamen omnino rc- 
jiciendum eft. Eft enim profedto horribilis Tonus , qui 
a tot hominum millibus, quanta fieri poteft, contentio- 
ne oritur, & gravior, quia ululatui fimilis, unde & Au- 
XYiB-f^og id eft lupinus Tonus a Suida vocatur > qualem.* 
ferire fidera divinus Poeta dixit. FalTum enim eft,quod 
Serrarius in Cap. 6. lofua £*ha8. 22. compnentatur: non 
ciTe vehementiorem fortioremque aeris motum , etiamfi 
lint quamplurimi quamplurimorum Tonores : quod (a- 
na nos ratio docerc poteft. Eft & inepta hxc ejus argu- 
mentatio : Si ejono motus ad return ffrages adjuvaret 
tantopere, multo magis fi magni & integri exercittu 
€ ir cum circa impetu 0* celeritate currcrcnt maxima 
bracbia jafitarcnt , above quovis vebementiore modo 
aerem agitarent* Nam profe&o parum is fbni natu- 
ram intellexit , qui motu longc concitatiore aerem vel- 
licat & trudit , quam brachiorum jadatio, aut alia lon- 
ge vehementior agitatio. Multo fanius philolbphatur 
Cardanus in Probl. Matbemat./eff.f. probL Cur fi- 
nus m agnus ( quaerit iHe) adeo cone u tit ut frangat , cum 
fit res incorporea , neque enim ob motum aeris, cumven* 
tut longi concitatior id mn posfit , # acutus minus id 

agaf, 



189-' 

[ *gati quam gravis, qui tardior e/l? Refpondet: An 
quod jonm qua fit as fit cor pore a, non tamen corpus, ui 
candor •> idee penetrat ut incorporeus & Jecum deducit f 
#t fit quoddam vebicu/um ad ceieritatem : aer autem ve* 
[ loans mot us drvidit corpora pra/crtimdura & [ice a ? An 
quod ob fonum fapius repetitum mot us ilie y unde qua tit: 
quajfata autem non fimel facile oonfringuntnrl An 
quod in fono maxime gravi aer condenfatur , 0* tunc 
I attenuator ($ penetrat ? Haec quanquam dubie ac pro 
[ Philolbphiae fox ratiode dicat Cardanus, re&ius ta- 
men intcllcxit , quid lonus in aere movendo efficere po(- 
fit prae ventis etiam concitatioribus, qui prater aereirL* 
materiem longe fiibtiliorenijquxqjarinus corporacon- 
[ jiedtit, movere potcft 8c convellerc, undc & tanta ejus 
I in corpora efficacitas eft. Veriflimumenim eft quod ob- 
I fervat Gaflendus in Phyfiolog. Epicuri p. 2gy. non to- 
t tarn acris maflam eommoveri , fed quod in ea lolum tc- 
? nuiffimum, figurationisquc prxlertim capax eft, ut jam 
lupra oftendimus. 

[ Hoc in loco oportune ltiihi incidit, quae de muris 

i fani ingentis magna pulveris pyrii explofione fada> ad 
MM.pafluum diftantiaiti diflilientibus commemorat, lo- 
co quern fupra laudavimus, Digbaeus. Sed praeftat ipfius 
verbis rem intelligere : Audevi , inquic, a quodam qui 
Hijpali degens tunc temp oris , cum offcina fulpburco 

A a '$ pul~ 



puheri excipiendo & cudodiendo deft mat a concept o igne 
evert ere tur ( diftabat ilia duobus circiter mdlibus pajflt* 
um a loco^ in quo ipfe degebat ) affirmabat tigneas fe* 
ne fir arum valvas contra domus fua parietes vi magna 
imp a as fuiffe , disftluitfe quoque muros ingentis fani, 
quod cum officinaifti , licet addiftantiam fatis magnam*, 
proximum tamen forct , nulio adificiorum objefiuafu- 
bito ac violent o aeris commoti impetu protegebatur. A- 
gejam comparet mihi aliquisunicamiftam explofionem 
pulveris pyrii, violentiorem quidem, fed tamen remoti- 
orem , cum horribili ululatu tot hominum per moram 
aliquamcontinuato, clangoretubarum, ftrepitu armo- 
rum, in ifta vicinia r dicatque, annon vero fit fimile, ve- 
hementcr terram potuifle concuti ipfosque muros. E« 
verti potuifle non dicam, 

Mirifice hanc rem illuftrat , quod obfervavit Bo- 
rellus prop. /of. quomodo a tremore languidiffimo aeris 
per long;am (ucceflionem concuti moles etiam vaftifli- 
maepoflint; utvelipfiusterrae motusfi non princeps,ial- 
tem adjuvans caufa fit, addu&o experimento, quod iple 
mirabile vocat, Recitabo autem ipfius Autoris verba: 
Aderam , inquit , Tauromenii Sic ilia , quando ALtna mons 
eruptionem quandam ejfeccrat prope Ennam urbem* 
fere 30. mi/liar ia a Tauromenio diftantem^ tunc vie i bus 
interpolate erupt tones ingentes ignis vorago efficiebat 

gr**Z 



ipl. 

grandi fono & ftrepitu , # tunc omnia Tauromeni adifo 
cia> tremor e concutiebantur % in quo circumfiantiam no* 
tatu dignkftmam ob/ervavi: fcilicet quod domus # <c- 
dificiaqua dire file expo fit a erant projpefilui ejusderp *vo. 
raginis , vehementufime concutiebantur , reliquA veri 
domus, qu£ con/peBu voraginis privabantur , fat is lente 
& Uniter tremor em efficiebant. Vrofefilo , (i hujusmodi 
tremorfafilus fuifjet a cone us [tone & refilitione foliTau- 
romenitaniyomnes domus aque concujfafuiffent, & aquaii 
tremor* agitata , it a ut non posfit con/pefilus Doraginis 
tarn infignem &f evident em inaqualitatem tremor io pro- 
creare\ fgitur nccejfariv a tremor e cjusdem aeris incujfo 
in parietibus domorum iibere percusfiones excipientium 
agitatioiliaefficiebatur. Videashinc, quanta loni ad }o. 
milliarium diftantiam efficacia fit. Quae ergo non fit in 
vicinia ejus operation 

Denique ipfe loci etiam fitus confiderandus eflet, 
an montibus concluius fuerit, unde validius vox potue- 
rit refringi in muros & multiplicari : ip(a quoque mili- 
tum ftatio, omnes muri partes cingentium. Qua: omnia 
non leviter ad intenfionem (bni ejusque majorem effica- 
ciam faciunt. Nec murorum ftruclura hie omitti de- 
bcret,cujus quidem nunc ratio nobis non conftat, nec 
loli, cui inaedficati , conditio. Terras enim abforptos 
vult Paraphrafis Chaldaica textus fieri. Multa quoque 



9& 

de hlc urbc Rabbinl fabulantuf : hon paucafcilicct ibi 
audiri potuiflc, quae fa6ta in tcmplo Hierolqlymitano, 
quanquam decern milliaribus ab urbe Jerufalem difta- 
bat # Ita enim Tamid. cap.j. $\ g. e verfione Guftavi 
Peringeri ad dudhim Obadiae Bartcnone. In lericbo ex- 
an dirt poterat fintu port a magna cum aperiretur. In 
lericbo exaudiri poterat finus Organi Pneumatici 
xcfsrogx* In Ifricbo exaudiebatur [onus ligni ex ma- 
china aquatili> quam fieri fecerat Katinidesy utper earn 
educeretur aqua y ex mart templi in la brum. In leri- 
cbo exaudiebatur finus Sac er dot is excitant is collegasad 
divinum cultum per agendum {ante advent um PrafeSf/.) 
In lericbo exaudiebatur (onus Tibia cum inflaretur. In 
lericbo exaudiebatur /onus Cymbali 9 cum fonaretur. In 
lericbo exaudiebatur vox (Levitarum ) canentium. 
In lericbo exaudiebatur [onus tub arum ( quasLevitain- 
fiabant.} Addunt quidam e x audit am ibi quoquefuiffc vo- 
cem fimmi Poniificis , cum ilie Divinum nomen cnunci- 
aret in die expiationis. In lericbo percipiebant nari- 
bus odores fuffitus aromatarii {qui fie bat in Templo) 
R.E/ea/arF. Diglai dicer e folebat : Domus Paternamea 
alebat capras in monte Micbvor^ atc^ ea pin^uefiebant 
ex odore fuffitus aromatarii. Defcribit 8c Kircherus 
Inftrumentum aliquod pulfatile Jucbeorum lib. 2. M*- 
furgia c.4. §.2. cxHanna/e, quo ait in Jcrichundna ci- 
vitati audiri potuiflc : ajunt autero hoc inftrumentum- 

fuiflTc 



fuiflepofitum tafundolerofblymitani tempIi,locumquc 
it a fuifle arcuatum, ut vox hujus inftrumcnci in arcuata 
tholi lupcrficic varie reflexa multiplicataque cum fo- 
num,qucmvel in Jericho perciperepoflentexcitarit. Sed 
hxc omnia Rabbinorum nugis & mcndaciis accenfen- 
dacfle j res ipfa loquitur. 

v Dcnique & i(be alicui cogitadoncs (uboriri pos- 
fent: annon muri & fornices, qui fbnoedam (uo gau- 
dent, ac e materia formati, cujus minima nonadcoar£te 
coherent , ut in metallis ac vitro , quemadmodum vi- 
. trum (bno fibi proportionato rumpi poteft , ita & illi liio 
fibi proportionato lono, praelertim docente Deo, con- 
cuti ac frangi poffint. Quod ut fieri poflet, fbnus for- 
te dandus elfet mukis modis gravior,intenfior &exmul- 
ta repercuflione denfior, cum poros habeant laxiores , 
quos acutiores (bni facile pervadant. Certe campanae 
ac vafafidtilia etiam vulgaria, quorum pori vitri poris 
longe flint patenriores, etiam cum infusa illis aqua to- 
nus ingravelcit, confona voce ad fbnum commoveri 
poflunt , ac aqua tantillum in iis crilpari : fallus cnim 
eft Honoratus Fabr.qui tr aflat. 3. Phys. lib. prop. 23$. 
campanam fonum ederenegat, fi humore impleatur. 

Scripferam ilia in prima hujus diflcrtationis editione, # 
cum poftca vidi c Merlenno Comment ario in Gen. c. 4. 

Bb rerjic. 



ip4- 

rtrftc.21.pag.1719. non pauca eorum, qu* pro natural! 
foni efficacia in muris profternendis mihi turn incide- 
nt, jam turn fuifle tada, uc iisdem a£b meditationi- 
bus uterque videamur. Qui fi experimentum vitri per 
fonum fra&i fciviflet, majori fiduciahanc foam fenten- 
tiam propugnaflet. Satis enim habuit, cx notiflimis illis 
de chordarumxquc tcn&rumfimilivibratione, delapidis 
& pavimenti ad ccrtx fiftulae in organo pneumatico fo- 
num motu, aliquod argumentis fuis robur adfcilcerc-?- 
Sed ratio illa,quam adducic , utnoftrx relpondet, ica eo 
modo formata eft, ac fi vitri rupti experimentum ipfi 
notum fuiiTct- Ait enim fonos nihil aliud in fe prater 
cert am proportioned habere debuiffe , qua murorunts 
lerichuntinorum tenfioni correjponderet\ quicquid enim 
fid per pen die ulum velalio modo erigitu^ cert am tenfio- 
nem habere*, quam fi viceris *vel aquitveris concutias. 
Quit igitur novit , inquit porro, num omnes clangor es, 
*t% voces aliquod tertium efficerent^quod cummurisiliis 
uni/onantiam vel o&ava obfirvaret ? cogita mures effe ve- 
lutin nervu tenfum^cui/it TT^ocrKafMSctvofisvoCy/i omnes 
foni lfraelitarum fimilem tenftonem babuerint , vel fal- 
tem in mefe fuerint , illos concutere , # fapitu repetiti 
diruet -e pot tier unt. Subjungit hinc: Anvero muri 1 en- 
rich unt ini cum clangoribus unifonarent % <vel diapafbni" 
cam (eu duplam hemioliam^ epitrttam^ vel aliam obtinue- 
rint ? quis prater Deum & Angelosjjingulas reruns corpo* 



• 1 



rarum 



rdrum proportions cUrtpertpicientes^aut eas, qmbw 
rcvclarct Deus^ nojfe pot c ft? Contemplarc quot unte- 
nant i& , quot oUaroa , quot dis, & trisdiapafon^ a tan to. 
vocum & tubarum multitudine fierent y aide etiam con- 
gruam a muru diflantiam^ qua omnia Dew it a do cere & 
prafcribere poterat^utingens ilie& admir-tbifa concentu* 
muros lericbo concuteret. Pradupponit aucem muros 
non fuifle terra abiorptos, quod Rabbini nonnulli exi- 
ftimant, ex Hebraici tcxtus intcrprecatione. Id enim_* 
per lonum fieri potuillc negat. Reipondet & ad nuga- 
toriam illam objeclianem : quod fi Jbnus adeo efficax 
fuiflet,arma & tentorialiraelitarumpnusfrangidebu- 
iflcnt : Ilia enim tenfionc non relpondebant fono, Id 
vero parum ad rem facie , quod ex Ezecbielis cap. 26, 
in fententiae iuae confinnationem adducic , lonitu equo- 
rum&rotarum muros Tyricommovendos: namidper 
figuram Oracoriam dicicur ; ut apud Fiorum. lib. 2. c. f. 
§. pugnam cum Annibale apud Trafimenum lacum 
defcribentem : Commiffam aciem ficutus ingens terra 
tremor , riifi ilium horror em fbli e quit urn virorumquc^ 
dtfiurfm feccrunt) & mot a rebementius arm a. Quod 
non immerito ut frigidum &ineptum, inter camera ejus, 
Vir omnium elegantiorum literarum, Amicus nofter ma- 
gnus Gracvius, diflertatione pracliminari lupcrcommen- 
tarium luum in Florum, exagitat. Nimis vero extras 
ckculos fixos vagatur: cum adMatheteos & Static* leges 

Bb 2 ca 



\$6. _ 
ca examinat Mcrfcnnus. Non enim ineptum putat, ant 
abfurdum Equosita premerepo(Teterra,utab aequilibrio, 
juxta quod fuipenditur, dirigens, in unam partem decli- 
ned & a centro tantiiper dimoveatur. Quod & fonis * 
cquorum ponderi refpondentibus > effici queat. Vide* 
rint> inquit> tgregti Mat hematic i , qui Mecbanicant* 
Harmonia jungere poluerint > num qutmadmodum Me- 
chanic i Arcbimedkiidato ponder e pirn mopcntem^ aut 
e cant r arid proponunt \ perfpeB'wi datum cujuscunquc* 
figuraobjeStum fub ea figura & quant it ate , quam poftu- 
Uteris , reprajentant : it a datum objefilum vi^arte^vtl nam 
turd tenfum , aliquo concentu unifino^ pel alia rations 
confono mo peri pos/ity adeo utipfa terra finis quibusdam 
coneutiatur. Sed ilia cum Mathematicis tranfigat Mer- 
fennus-, omnia in (ententiae fax favorem componens. 
Multd minus audiendi fane Rabbini, qui Caballifta- 
rum (omnia fecuti, exiftimant influxu fiderum anima- 
tas tubas Uraeliticas , intelligentiarum , Sephiroth, & 
quorumcunque Caballifticorum graduum auxiliumj 
atque benevolentiam conciliafle, ut muros evei tere po- 
tuerinc 

Hacc Merfennus prolixe pro fentenria ftabilien- 
da adduxit, quern Kircher 9 operoferefutationeMufargije 
lib.p. cap. 2. non adeo ftringit: nam nec iple Merfawus 
huic opinioni fux adeo afhxus eft, ut ab ilia dimoveri 

no- 



197- 

nolit. Sub finemenim iftius difquifitionis, probability 
cflc ait , muros virtute divina corruifle, Antequam ta- 
mcn illam dimittamus, nonnulla prodiicemus, quae pri- 
orem opinioncm aliqua ex parte illuftrent. Ex niftoriS , 
ipsa /0.r.tf>.&patet, muros turn corruifle , cum injona- 
tet vex tub a longioratc^ conc'tjior, quae cum effedtu ipfb 
velu t caula copulata videntur. Produdtior (onus his ver- 
bis innuitur, quia halitus hominis, cum tubam longius 
inflat> infringitur per brevia intervalla, ut (piritus reftau- 
retur: quafi fcilicet ad murorum everfionem neceflaria 
fuerit ilia (bni produ&io. Porro non Sacerdotes tantum, 
led &univerfiis populus buccinis infonabat, ut colligitur 
e verbis, vers* p. buccinis omnia concrepabant , & clarius 
clucet ex vers, ij. vulgus autem reliquum (equebatur ar- 
cam, & buccinis perJonabanL Negat id quidem Mafi- 
us, fed tamen e verfione LXX. idem connrraari poteft. 
Immanis itaque (onus tot hominum buccinis lonan- 
tium fuit, cujusaliquam vim inconcutiendismuris fuifle 
nemo negaverit , cuiadditus vel intermiftus fuit clamor 
milkaris. 

Ac primum quidem Buccinae (onus pro varia ejus 
figura venementer intenditur, ut fiipra c.y. vidimus, ubi 
inter alia AlexandriM. buccinam,cujus fbnus adLXmil- 
liaria extendebatur, produximus. Quae licet fabulolL* 
videatur, cum figuris, ut vidimus, variety aliqua tamen 

Bb 3 vcri 



r 



I?8 ' 

vcri (pecies (ubefle videtur, cumin co libro Sccrcti Sc- 
cretorum, qui Ariftoteli tribuitur, hxc legantur, O- 
pertet etiam tecum habere iftud inftrumentem* quodfe* 
cit Tbemifiiusy adopusexereitus fif adnocendum: & eft 
mftrumentum terribile quod dividitur mult is modify 
quia forte te oportebit vijitare tot am provinciam > & 
regnum tuum & tongregare fubditos y proceres tuos & 
be Hat ores ineadem die vet citius^vel alio modo y prout in* 
diget ex ere it us magnus & Humerus, bujus inflrumenti 
/onus auditur per milharia fexaginta. Quoniam hie 
Themiftius hujus tub* inventor nominator, ideoque a- 
Hquam ejus famam fuifle apparet. Scd varietas illui 
figura^.^v/^.addudtahancmihi fuipicionem injecicj 
Buccinam a Kirchero produ&am , partem cfle Buc* 
cinx genuine Alexandrine , adcoque Figuram C illic 
integrum exhibere corpus. Tubas vero minores Figura 
A reprefentatas, quoniam tuborum geminorum, qui ex 
inferiori parte Figure C. protenduntur,imaginemquan- 
dam exhibet, corpori illi vafto inieri, numero forteLX, 
quia £ LX viris dirigebatur inftrumentum , & forte in- 
flate fimul fuerunt : cum in Figura C, ob ejus exigui- 
tatem due tantum delineate fuerint* Quod fi ita fa- 
<5Uim foic, procul dubio horribilis ex hoc inftrumento 
lbnus auditus fuic. Sed mittamus has de re incerta in- 
certas conjechiras. De Cornu Rolandino fabulis qui- 
busdarn cradicur, eoinflato hoftibus cantum terrorem-* 

< in- 



incuflum, ut in fugam verterentur. Nihil deeo kpud 
hiftoricumfide dignum occurrit-, nifi quod, utBurggra- 
vitis in Achille Panoplo rcdivivo teftatur p. 74. peregri- 
nantibus in fano S. Dionylii cornu venaticum Rolandi 
oftendatur. Quantum fit hodie in Tuba Stentorophonica 
foni augmentum, omnibus noriflimum eft, qualem an- 
tequam Europaeo orbi innotelceret , etiam Pcrfis in ufti 
finite tcftis eft Anderfen in Itinerario Orientis lihr.f. 
cap, jj. ubi & figuram delineavit* Buccinae ari-* 
ctinac Hebrcorum , quin Ibnum vehemencer inten- 
derint nullum eft dubium, (validius earn iilx (bnabant, 
quam tubae eorum in longum diredte quas defcribit Io* 
fepk lib.3. Antiq. c.n.) Inprimis cum a fingulis mili- 
tibus finguhc inflarentur. Qualis an ullo xvo ab aliis 
populis lonus tentatus fit, vehementer ambigo. Ipfa la- 
ne ratio didtitat, nihil pofle illo (bno fingi & credi magis 
vaftum 8c incondit um. Rede vero de talibus Ibnis aic 
Verulamius. Soni conglomerati multipUcatique fttm- 
mam generant aeris rarcfafiionem aflwnem materia* 
tarn finorumqut produBioni disfimilem* Imo Charle- 
ton.in Pbyfiologiafoa lib.3. cap.6.fc8.i.art>g> aflerit. 
radios fbnorum multiplicatos, aequeutlucis,aeri calo- 
rem inducere. Nam in praeliis aerem e clamoribus 8c 
fonis tormentorum magis, quam c fulphureis halitibus 
incalefcere ait f Quae omnia fi luculentius aliquanto 



bb bculos pofuerimus, nihil ab argumento noftro alie- 
num a&uri fumus. 

Quoufque Tonus & qua proportione propagetur,a 
multis difquihtum eft, 5c inquiri hie prxcipue debet, uc 
cx eo colligatur, quanta fit vismoti ae'ris,fi ad obftacula 
illilus,a longqillo curluretrahatur PraetcreoquarMerfen- 
nusaliiq; de unms corporis fono,ejusqueprotenfioneob- 
fcrvarunt. Defonise corporum multiplicatione multipli- 
catis,non nnemini quempiam adeo prxter\ViIliamumPei> 
turn Angium follicitum fuifle. Is in fingulari differtatie- 
nc, de Ufi duplicate proportions obfervat diftantias,in. 
tra quas ibni audiuntur , cfic radices numcrorum in tali- 
bus ibnis. Quatuor fclopeta majora fimul explofa bis 
fuperant fonum unius, eorumquc fonus per duplo lon- 
gius Ipatium protenditur; quam fonus unius: novenLj 
Iclopetorum fonusper fpatiumtriplolongius diffunditur: 
quadruple* majus (patium pro fedecim iclopetorum fo- 
nis datur,atque ita deinceps. Obfervavit idem Autor, 
dimidiam Colubrinam , ( tormentum bellicum ) per 
5 milliaria fonum diffundere. Si itaque hac propor- 
rionc ob(ervataioi4 tales colubrinac fimul explodantur, 
ad 160 milliaria prdcurret (onus. Radix enim quadra- 
ta eft 32, quae per 5 multiplicata parit numcrum 160. Ita 
4000 colubrinac fonum ad joo milliaria circiter cxten- 
denc Nec fane incredibile eft tarn longe audiri tor- 
men- 



201. 

mentorumfimul explofbrum (bnos,cumnotaveritLcm- 
nius L3. de occult, nat. tnirdc. c.2+ auditum eflc in ftim- 
mis montibusTirolenfibusAnagrinistormentorum fra- 
gorcm,velut in acre tonitrua,cum Chriftianafic Turcica, 
claflisadNaupa&umacerrimc confligeret,quae magna la- 
ne locorum, longe ultra CC milliaria eft diftantia : nam 
ad editiorem aeremmontanum re£tior loni viaeft,quara 
ubi terras tumor intercedit. Haec Autor quidem illc_p 
tanquam certa praefupponit, qui fic in odoribus, & ra- 
diis lucidis fimiles augments rationes indagatrnamfi pes 
quadratus agri rorc marino confiti, ad unam perticamj 
odorem fpargit, 8000 agri,quorum longitudo ad 4 milli- 
aria, latitudo ad 3 extenditur, ad 64mifiiaria (pargent, e 
quo (patio nautae in Americam navigantes larpe terras 
lentiunt odores aromaticos. Quo tundamento inni- 
xus, ille menliiram influxuum efideribusin terraminr 
ftitui pofle judicat. Sed miflis illis extra fcopum noftrum 
conftitutis, adlonomm menfuram redimus, in qua ali- 
qua defideranda efle exiftimamus. Nam raro fbnus o- 
mnium corporum tarn accurate arqualis; nec omnia lo- 
ca tarn plana, & ad transmittendos libere lonos aptaj, 
cum & iple terrx gibbus fbno obicem ponat: led ni- 
hil vetat ilia quamaccuratiflima lupponere. Deindein 
protenlione loni radices cubicaspotius,quam quadratas 
attendendas exiftimarem,cum iple lonusnon lub luper- 
ficiei , led corporis ratione dilatetur. Quando itaque 

Cc unum 



onum fclopctum forte per unum ftadium auditur, 8 au- 
dientur per duo , 27 per tria , 64 per quatuor , & fic dc- 
inceps. Eandem od caufam exiftimarim Buccinam_> 
illam magnam Alexandri M., cujus fupra mentioncm fe- 
cimus, fi LXtubae minores, quae feorfim forte ad unum 
milliare fonabant, aLX viris fimul inflatae, ad LX mil- 
iaria (onum protendere potuifle, praefertim cum fonus 
in vaftiore ilia cavitate magis multiplicaretur. Quod fi 
jam tubam unam Stentorophonicam ponamus ad milli- 
are unum audiri,fecundum hypothefin Petrii ; 4 ad 2 mil- 
liaria, 9 ad 3 , 16 ad 4, 25 ad 5, 100 ad 10 , 1000 ad 100 
milliaria audientur.Quando itaque homines cum 10000 
tubis ita ponuntur, ut muros urbis e propinauo circum- 
ftent, vortices aerei,qui ad 100 milliaria alias propel- 
lcrentur, muros ex omni latere pullant, mira circulorum 
confufione , & radiorum reiultatione perpetua, novalb- 
norum fuccelTione femper au6ta* Qua ratione impul- 
lusa termino 100 milliariumadperticasaliquas conftipa- 
ti nonexiguum pondus e(Te verofimile eft: ne quid di- 
cam de aere infinitis modis a (c per minima divulfo & 
rarefa&o. Quod cornua ilia arictina,quae inflarunt Ifra- 
clitx, attinet, nec eorum exiguus fonus fuit. Magna 
fcnim foni e concavo mugientis vis eft Im6 iplum 
ilium mugitum, quern tauri edunt, fi /Eliano lib % 10 4 
de Anim.qAp.7. credimus, a triginta Itadiis percipiunt 
vaccat. iicl r^idKovJa <?cl$oqv aKV&v Tctvg* GS» 



r 



20J. 

Vaccamajo ftadiisaudireajunt taurt mugicntis fignum^ 
ac veltdt teffcram Vcncream* Fortafle & locus ipfc , ut 
jam faprainnuimus, multum ad augmentum foni con- 
feree poteft. Ccrtum enimeft,qiiibusdaminlocislongc 
intenliorem formari fbnum, qui non formatur inaliis: 
Cujus clegans exemplum Kircherus in Phonurgia //£•/• 
/efl.6. cap. i. affert ,ubi de experiments tubae Stentoro- 
phonic^in monteEuftachiano fa&is agit.Repercufliones 
cnim crebrae vehementeraugentfonum, quod 8c expe- 
riment eVarenio fupraallatopatct, ubiminore fclopeto 
intra montiumanfra&us explolo, tantus lonusexcitatus, 
utille qui cxplodebat, metueret, ne totus (ecum mons 
corrucret. Imo non defant , qui ccrtas cavernas certis 
fonis, ut chprdas non omnibus fed sequilbnis relponde- 
re exiftimant. 

Denique & hoc a qiioquam adduci poflit: cum-> 
terrx tam ipifliim &c firmum corpus per ionum noiu 
adeo magnum ita concuti poflit ut trenaat, annon &c 
idem muris contingere poflit. Strauflius in Itineraries 
Molcovitico-Graeco, Germanice fcripto cap. 4. It in. 3. 
campanae maximae 3940000 librarum meminit, cum_> 
piftillo noo librarum , cujus fonus adeo horribilis , ut 
ipfam terramconcuteret, quod & nonnulli de campana 
Erfurdenfi aflerunt, cujus fonus tefte Kirchero ad 6 mil- 

Cc 2 liaria 



204. 

liaria Germanica auditur. Mcminit &Mer(ennus fiftu- 
\x in organo'pneumatico , cujus (onus tarn validus fuic, 
ut pen£ terram dchifccre metueres. Ica Daniel Barcoli 
obfervayit argenti vivi invafe motum , cumcurruumper 
plateas agitacione moveretur terra, non ufque adeo vi- 
cina. Notum eft aure terra admota e longo (patio au- 
diri poflc rotarum & equorum ftrepitus. Sed tamers 
magna differentia eft pro qualitate terra: nam caverno- 
fa vel continua,quae multum acris continet, longius lb- 
num protendit, quam uliginola , paluftris & fabulo(a. 

!Ua qux ha£lenus vel e Mer (enno produximus , vel in 
Merfennianazfententiaegratiamipfi adjecimus, (atis Ipe- 
ciofa videri poterant,neq; quicquam tarn ftupendi effedtus 
gloriae detranerent , fi cogitemus plus efle in natura mira- 
culorum, quam opinentur aliqui, quaeliiiscaufis, fed no- 
bis ignoratis,conltant,abopifice autem hujus univer/I 
certo quodam confilio fibi (bli relervantur & nonnun- 
quam in lui nominis gloriam manifeftantur. Sed malu- 
mus nos, ne quam profanis hominibus (ecus fenriendi 
occafionem fubminiftremus, vclDei ipfius vel angelo- 
rum immediatamoperationem, pra naturali caufaagno- 
Icererprafertim cum &Apoftolus Hebr.ii.v.30. unice 
fidei hanc murorum ruinam adfcribat. Accedit praterea 
ille circuitus leptiesrepetitus, filentiumimperatum &cae- 
teri apparatus omnes £ pracepto Dei prafcripti, qui di- 

vini 



vini aliqud ips5 ilia fpecic oftcndunt. Nc quid dicamj 
deeo, quod aliqui in dubium vocent,a populo uni- 
verfo tubas fuifle inflatas, inter quos eft Bonfrerius ope- 
rolfttdverfas fecus (entientes difputans. Quo ca(u non 
tanta fbli clamori fblisque tubis lacerdotalibus vis adferi- 
bi pofle videtur. Recentius exemplum fimilis miraculi 
affertur a Lipfio lib. i> cap! 2. monit.j.. de Avallonis ur- 
bis a Roberto Gallic Rege fandtimmo obleflae muris 
fpontecorruentibus, ipfbinterealaudeshymnoique cum 
(acerdotibus in tabernaculo concinente. Cui non dis- 
fimile eft, quod Hedion HiB. Eccle£part 4 3Jib.2.cap.j. 
habet de Saxonibus &c Pi<ftavis a Britannis per vocerru 
Halleluja,Epi(copo praecinente, ipfis concinentibus , in 
fugam converfis. Praetcrea hanc hiftoriam ut typum_> 
mundi per noviflimae tubae clangorem ac vocem divinam 
cvertendi intueri debcrnus : ut enim verbo Domini cre- 
ate font terra, ita & voce tubae noviflimae diflipari poP- 
fe ac debere novimus. Quanquam &. hie funt , qui tu- 
bx Angelicas fonum, naturali ratione terram convulfa- 
ram exiftimant, utalii eum conflagraturum Ipeculi ali- 
cujus cauftici ab Angelis ex aere fabricandi ope,autumant, 
de quibus videatur Pandulphus libro de fine mundi tru* 
difputAtione Pythagorica paffim. Emphatica ifta funt, 
quibusvocis divinx vis delcribiturut/^/^.quod^/^*///- 
gai cedros,fub(tHre faciat eas ftcut vitulum Libani , £J* 
montes Jicut flium unicornuum , concutiat de(ert<u. 

Cc 3 Quan- 



iq6. 

Quanquam & ifta de tonitru accipiuntur, Ita Pfal. 4f. 
Dedit Domlntis vocem fuam y & mota e& terra. Apud 
Efaiam <f> *v. 4. voce Cbcrubinorum rgicrctyiov fuuiru* 
infonantiuro commol a Junt fuperliminaria cardtnqgu. 
Quibuslocis voci etiam divinae& Angelicas illam corpo- 
• ra movendi poteftatem tribui videmus. Poetae quoquc 
noftri ( ne & hos omittamus ) quam decorp & ad rei 
veritatem clamorem magnqrp defcribunt! Dc Cyclops 
jVirgilius: 

Clamorem tmmenfum to hit, yuopontw & omnes 

lntremuere unda 9 
Et dc alio ; cjuod cornu recurve 

Tartarean intendatvocem, qu* protinus omne 

Contremuit nemus &filva intonuere profunda: 
ubi fignificanter Tartareum fonum vocac, qui cornu 
edicurreleganter etiam alibi mifceri xquor clamoribus 
dicit. Quarum defcriptionum majeftatcm §c vjtxtqi 
nullus czterorum Poetarum eft aflecutus. In iis enirru 
admirabile elucct Poet* noftri judicium : cumHomerus 
aliique Poetx mukis modis ineptiant. Caetcrum quae 
Virgilius Poetarum more de Cy elope , & Homerus de 
Achille & Stentore,aliqui dc nonnullis hiftorica fide tra- 
dunt. Anna Comnena Alexiados lib. /. pag. $4. edit. 
Parf Regit, de Roberto Normanno, qui poftca. Dux 
Lombardiae, hacc teftatur; Vocis fonum quod attinet 
Homerus quidem de Achille memorat , eo loquente vide- 

deri 



deri folitttm AdflAntihus fifi vocem audi re tumult uantU 
wultitudinis. Tar* 8s rS ctvfydg , cog <Pa<rt, to eu* 
G6f](ia wb/kac, €Tf£7relo fivglttfatg* Hujus Autenu^ 
ut ajunt cUmor myriadas ipfas integrOs percelleret in* 
que fugam verteret. %cl?(k6(Pmoi illi Graccis diceban- 
tur. Quales fi hodic multi fupercflent , ipfis fortaffis 
muris & fornicibus mctuendlim eflfet. Virgiliils quoquc 
nofter defcripturus eicadarum molcftum & continuum 
cancum , qiiam fcitc ait : 

Cum cantu qucruL rumpent arbufla cicada : 

quafilciviflet,aut conjedtaflet Poeta uniforto & conti- 
nuo cantu rumpi aliquid pofle> ut co vclut extrcmo fb- 
num talem delcriberet* 



CAR XV* 

EXcurftu de 'voce bumana. Ejus varia & pene infi* 
nit a modificatio. Ars quA a nAtivitate furdunL*, 
itaque mutum^ pcrvifum informAt^ utloqui ipje difcat^ 
& per vifum Alios loquentes percipiaU VFaltifii Juper 
ilia re tent at a. De natura &formAti$ne liter Arum qui 
fcripferint. Petri Montani fiber de Pronunciations 
VVilliami Holderi , Helmontii^de hoc Argumento medU 
t At tones. Bonne ti HiJpAni de hoc argumento liber. 

1 An- 



Ante Mum fontm banc trtem profeffus. FrMctfm 
LanA £5* Scbottus notdntur. Exempli alUta* 
Ars ilU lonte sntlquior. Rudolpbt AgwoUtf Fivute- 
fiimonmmt Surdm 4C mutm Muficaf dtcere conjo- 
Has poteft. 

VErum nos, dum de fotiQ explofivo diflerimus, ex- 
tra fcopum impetu ejus project, redimus tandem., 
in viam. Ifte quia pene infinite fuperat pro, 
portionem motus, qui inter fonora corpora intercept, 
dum univerfum acrcm mover , fimul interna compa- 
clorum corporum pervadit, ac interdum rumpit. A- 
lia verd ratio eft vocis human* , certp tono vim intima 
fubeuntis ac rumpentis , quam fupra dedimus. Hie c- 
nim una cum imperu fed mediocri jungitur paracularum 
minimarum in aere protrufo talis compofitio ac hgura, 
qua: poris vitri sequalis penetrarc illos poflit. Ilium e- 
nim requiri argumento eft : quod non mfi vocis vel 
tubz, aut alterius cujusdam idonei inftrumenti pneuma- 
tici fono, qui in utroque non absque imperu eft , lonus 
in vitro provocari poflit. Hanc ipfa rei ac effedus evi- 
dentia quad ob oculos ponere videtur. Nec mira ai- 
ferrio noftra illi videbirur. qui perpenderit rccum,quam 
varii formentur, gutturis, lingua:, oris, dentium, labi. 
orum vario pofitu font, elati,molles, arpen,clan, ob- 
fcuri: quam infinko inter fenumero tot hterarum ioni 

* rom- 



componantur; quam pratcrea affedibus temperentur. 
Singulorum enim peculiaris ratio eft, & accurata detcr- 
tninatio. Quid quod adeoeorum fibi conftct diftin&io, 
ut ad rcgulas alligata artem pepereric, qua aliquis a na- 
tivitatc (Urdus, atquc idco mucus, informari pos- 
fit, ut & oculis motus illos percipiat, diftinguat, ac imi- 
tari ore dilcens tandem ipfe loquiincipiataliis intelle&us, 
aliosqueloquentes villi percipiat, propeque (bnoseorum 
intelligat ac exprimere norit, etiaro cum barbara verba 
& lingua fibi per informatipoem fhrofeiKltKYiv non co- 
gnita loquuntur, 

Sollicitos, ut video, habuit res ifta Viros in An- 
glia eelebcrrimos. Inter eos Wallifius eft , cujus exftat 
rolixa ea de re epiftola ad Dn. Boilium Icripta in Adtis 
'hilofophicis Anelicis Num. 61. qua excogitatam hanc 
ab le artem pluribus expopit, cui lpecimina quaedarru 
iftius Autoris A&orum editor fiibjungit. Fundamenta 
ejus arris in libro de loquela Grammatical Anglicac prac- 
fixo tradit, in quo omnium litcrarum (bnos cxplicat eo- 
rumque formationem demonftrare laborat. Quo eti- 
am in argumento Hieronymus Fabricius ab Aquapen- 
dente, libro dcLocutione ac ejus inftrumentis , Eralmus 
de Pronunciatione, Scaliger in libro de caufis Latinae 
Linguae, Bernardus a Malinkrot tra&atu deLiteris,Cor« 
demoy DiflcrtationeelegantiflimadcVcrboGallicelcri- 

Dd pta; 



210. 

pta; prae ceteris vcro fingulari axgiS&ct veHaturPetrus 
Montanus Sacevdos Batavus librode Arte Pronunciandi 
patria lingua edito. Eft & alius William Holder , qui 
Anglica lingua ante aliquot annos etiam de lurdi &c mu- 
ri informatione librum edidit, qui additur tradatui ejus 
de dementis loquelae. Admifcetur &ab Helmontio, 
Filio, in Alphabeto fuo veroNaturali (ut vocat)Hebra- 
ico fimilis quxdam de furdo ac muto in linguis infor- 
mando diflertatio. Sed nemo unus, quantum icio, men- 
tionem fecit hominis Hilpani, de quo extat apud Dig* 
bxum tratl. de nat. corp. cap.2g.n.8- narratio, qui inte- 
grum eo de argumento librum jam ante quinquaginta_5 
annos patria lingua confcriplit. Nec fugere tamen e- 
jus notitia illos e Digbari libro potcrat, qui diligenniTIme 
hiftoriam rei recenlet, addudto exemplo Principis, cui 
homo ifte Hi(panus prarccpta illaprcfcripferat,quibusid 
effecit, ut lummo omnium ftupore intelligere alios lo- 
quentes ac loquiipfe expedite potuerit. Diu fruftraquae- 
fivi librum , donee tandem ilium na&us fui. Titulus 
vero ita habet : Reduction de las lettrasy arte para en* 
ftnar a ablar los mudos. id eft : Redutllo liter arum 
ars informandi mutos , ut loquantur. Autor eft. luan 
Pablo Bonet-, Bar Utfir bant de fuMagd. entretenido cer- 
ta la perfina del Capitan Gen 1 de la ar tiller ia deE/pana, 
y Secret Ario del Condeffable de Caftilla. Ea enim ipfe-p 
munera fua nominat. Quern tamen Sacerdotfrn Dig- 

rG bxus 



bxvis vocxt Liber editus eft Madrid , in quarto, aptuj 
Francifcum Abarco dc Angulo Anno 1620. ac Regi ipfi 
inicriptus. Eo in libro prolixc omnium licerarum lonos 
corumque formationes tradit , artem quoquc ad numc- 
rorum ao&rinam & Gnecam linguam extendit,modunv- 
que monftrat, quo methodus ilia ceteris in Unguis infti- 
tui poflit. Sed ahis tamen indiciis,nonprimum ipfum fu- 
ifle huju* artis inventorem, conftat: nam apud Valefi- 
um Poncii cujusdam mentio fit, qui hujus artis aliqua^ 
documenta dedit. Id vero mirum mihi vilum eft: Fran- 
cifcum Lanam in Prodrome* Artis Magiftrae , libro Ita- 
lice icripto c.4. negare de iftius artis pracceptisquicquam 
libris traditum, cum tamen Digbaeus, cujus ilfic locum 
citat, Icripti ejus mentionem injiciat. Errat & infigni- 
ter Schottus, qui in Technic^ curios* lib. j. c. /. mutum 
ilium, aBonneto edo&umliteras, & cujus meminitDig- 
bacus, autorem exiftimat efle libri de unitate fermonis 
Icripti. Dc aliis quibusdam refert idem Schottus 
Tbyf curiof lib. j. c.jj. natura docente e motu labio- 
rum obfervarione aflidua fermonem eos intcllexiflc-?. 
Novi, inquit,/» Sictlia uirum doSisfimum eSocietatCj 
no fir a, quifurdus erat penitus, & tamen promptu/ime 
de quavis re , tarn cum noftrti , quam cum externis age • 
bat , tametfi nullum per cip tret werbum , dummodo la- 
biorum motum loquentium videret. , Hujus rei experi- 
ment um manifedum tunc 'vidi , cum virum alium y ejus 

\ 



ret experiment urn caper e Solent em perfpexi diu cumitta 
colloqui, nullo prolato vcrbojedfermone tantum lingud 
mc labiorum motu eformato. Idem notatum fuit in P. 
Paulo Layman , viro aquepio ae do8o\ qui cum 0uld 
anea incauti explopone prope aures iUius faltt in file- 
mni quadam proccsftone , <v tm audiendi prope omnenut 
amififet; asfidua poflea oris Uquentium obfervationt, 
didicit vifi percipcre, quod non poterat audits Simi- 
1cm in quodam SabaudiaePrincipe opcram impcndic ingc- 
niofiffimusComesEmanuet Tefaurus, cujus exempli ce- 
ftis duloTlw faitAui mihi hxc narravit, Viramiciflimus, 
ut juris fcienria, iti cleganrium litcrarum culcura lauda- 
tiflimus Dn. Axenius. 

Hanc vcro artem, fi non totam, certc magna (ui 
parte longe efle anaquiorem quis conjeceri t , fi , quae Ru- 
dolphus Agricola , qui ante CC annos vixit, Itb.j. In- 
vent. f. ultimo fcripfit, perpenderit : Vidi, inquit ilfc_*> 
furdum a primis vita annis & quod confequens eft, mu- 
tum, didiciffe tatnen, ut quacunque Jcriberet aliquis in- 
telligent, & ipfe quoque , tanquam loqusfcirety omnia-* 
mentis fua cogitata perfcrtbere poffct. Cui acgre fidem 
habet Johannes Ludovicus Vives, qui in libr. 2. de ani- 
iwa cap. de di fundi ratione hxc habet: Jjhto magis mi- 
ror fuiffe mutum & furdum natum , qui lit eras didice* 
rit : fides fit penes Rudolpbum Agricotam^ qui id memo- 



11$. 

fid prodidtt % & fe ilium midijfe af fir mat. HuicVivis lo* 
co i qui libri quo utebar pofleflbr fuerat, fimile exem- 
plum de Sutore quodam iri margine adlcripferat. Non 
pocuerunt autem ifta absque prxceptis peragi : Undc-* 
cnim licerarUm poteftatem fciret fiirdusac mutus, nifi a 
Vivo praeceptore fuiflet demonftrata? Quomodo lurdus 
ac mutus muficas,docercconfonantias poflit, ac organa 
tnufica concimiarc vide Betrin. in dp tar Matbemat. X. 
Progymn* t* 



CAP. XVI. 

EXcurfusde mirabili effiedciajonorum corporibus pr(h 
port'wnatorum. Multi in or be font. Harmonia or- 
bium caleffium Pjtbagorica. Kircberi & CampanclU 
•voturn. Rabbini c caleflibu* mfluxibus Dim illam font 
arcefunt. Orpbei Jjra ad c Me fits harmonia infiuxus 
temper at a credit nr. Entbufiaftarum /omnia. Sen/us 
fonts & pbantafia corporibus a quibusdam adferibitur. 
Figlina opera carmine rupta. Orpbeus an vere fax a* 
Cdium cantu attraxerit* Vera per muficam domari 
poffuni. Teftimonia ($ exempla adduBa. Serpent es 
an cert is vocibus rumpantur. Quddam lit era & font 
animalibus *vcl grati vel ingratu Liter arum cum fonts 
torpor urn fjmbolismw. Exempla nonnulla,Aves imitatri. 

Dd 3 ces 



«4* 

tts fonorum. TardntuU certis finis & Cdntibus mo- 
vent ur. E&dcm mortua # disfciffd fonts qudfi refufcitd* 
ri videntur. Moribund*: concentus & in(trumcnta-» 
tndgnopere dfpciunt. Torpedo vivens mortuos pifces 
ad mot urn irritat. Caufi , quart Tarantuld fono move* 
antur diligcntus inquirenda. InfeBa exquifito tdSIus 
fenfu pradita. Socordid in vi Mufices accuratius inda- 
gandd notdtur. Difciplina odorabilium a^uodam inruen* 
td. Caufa qudre in Muftcis efficacia inddgdndU tdrrL* 
par urn proficiamus. lnfirumentorum Vdrietas diligent er 
exdminandd. Tibidrumplurimd antiquU generd fingu- 
lis fingnld u fib us deft mat a. Indoles font accurate invcfti- 
ganda. Rhytbmorum tempord affefitbus applicandtta. 
Exemplum in tympdno & tubi dd pttgnas follicitante 
Merfinnus prim a lineament d duxit Muftca antiqua re- 
ffaurand*. Pofl ilium Ifacus Vosfius* 

PRolixIores ouam deccbat fuimus in hiftoriadc Mu- 
ti&Surdi intormatione,invitavit enimrei novitasA: 
occafio varietatisin (bnis,qui orcproferuntur.Longc 
mirabilior eft ibnorum harmonicorum efficacia, quo- 
rum opc mulca in nature miranda produci poflent, u eo- 
rum naturam plenius perfpe&am habcrcmus, Fvc£tiffi- 
m£ Kircherus in Mufurg. lib. p. cap. 7. Eft abdita quo* 
rundam fcnorum lis dd certd quddam corpora it a pro* 
fortionatd , ut ilia tantum , non a/id moveat, in unis 

vim 



215* 

vim fuam 5 non wait is imprimat \ficutimagnes non in li- 
gnum , plumbum fimiliaque vim Juam exercet,fed i*L* 
cenfimili cor pore ; it a certi Junt feni^ qui cert is quibus- 
dam corporibus excitandts apt a funt proportionate. 
£htam proportionem fi quisfiirtt^ baud dubie maxima 
natura miracula ejus ope patrare pojfet. Veritas ejus 
aflerti vel hoc vitri per vocem fradh experimento de*- 
monftrari poteftrquod aegr^quis crederet,niaV70t///a & 
tot teftibus res ilia pateret. Conjicere itaquc vel ex uno 
hoc licet, plura taliain natura latitare arcana nobis ha- 
dtenus ignorata , plura priicis fuifle leculis cognita > quae 
jam funt obliterata. Pydiagorei harum Ipeculationurm* 
fublimitate eo abrepti , ut orbium caeleftium motus lu*- 
viffima Sc inefFabili harmonia inter fe conlbnare credc- 
renti Cui fententiae quodammodo adftipulatur Kirche- 
rus Mufurg. lib. 6. cap. /. tbeor* p. nihil ftatuens in hoc 
efle univerfb adeo immobile, quod non aliquem Ibnum 
ctfi nobis inlenfibilem producat: adeo ut fi Deus poten- 
tiam auditivam hominis confortaret , pro infinita cor- 
porum motu aeris percuflbrum varietate, variaque con- 
ditione & qualitate innumerabilcm quoquc harmonic 
varietatem eflet perceptura. Campanella lane exiftima- 
bat, fore utaliquando inveniantur auriumliibfidia, ut o- 
culorum , telekopia , quibus ilia orbium mufica audiri 
poflet. Non delunt etiam inter RahSinos hodier- 
nosEnthufiaftas, qui fuavibus iljis fomniis animos fibi 
-«\ pat 



pafcunt. Et illi quidem dc Davidis cithara mirifica \£ 
tfant: ajuntcnim illamfuifle decachordam ad exemplar 
arborisScphirothicxconftru#am,ac decern divinarunu 
virtutum effluxibus vcluc fru<Stibus quibusdam foecun- 
dam: ajunt &D^videm fidus illud pognoviflc, cui con- 
ccntus conjungendus efTet, uc phrenefis retundcretur. 
Qua arte & Orpheum ufum fuifte crediderunt , cum (a- 
xa & fylvas traheret citharx fono ad mbtus orbiunu 
aeleftium compofito. Enthufiaftx nonnulli mira hie 
quoque fomni*nt dc divina fonorum arte, quompdo fci- 
licet ad immanem diftantiam C & plurium milliarium^ 
illi propagari poflinc , quompdo vocis epam noftrae fo- 
flus ad amicum quacunque diftantia pofitum poflit per- 
tingere. Quos iuos delitiis ebrios fibi (apere permitti- 
mus. Illud fane diflimularc non poftimus, affines his vi- 
deri; qui fonos corporum fenfu aliquo przditos ft mu- 
tuo cognofcerc autumant , merito ab Honorato Fabri 
cxplofhHelmoptius fane Phant^am,ut omnibus corpo- 
ribus,eriaminanimatis,ita & (bnorisadferibcrenon verc- 
tur ut jam fupra notavimus. Quod fi verum eft, fruftra in 
capiteftatuxligneac cerebrum defideravit Vulpes /Efopi- 
ca,nam jam dudumilla fi Helmontio credimusphantafi- 
amhabuic. Sednegandum non eft, motusexcitaripofle 
per (bnos in corporibus lubtiliflimos , nullo ingenio de- 
prehendendosjiitimpcricusquis magicas (ubefleoperati- 
ones crcdat . Mulca cx illis j quae Campanclla libro*}. de 



f 217. 

fenfurerum cap. 77. ad vim fonorummagicorum demon* 
ftrandam adducit, fimplici mocus racione explicari pos- 
iunt, Quibus tamen multamifceri fabulo(a certum eft, 
quae a nonnullis magno ftudio congefta videas. Qui- 
bus accenferi pleraque debent, quaePlinius lib. 28. c. 3. 
lblliciti receniet, ubi inter alia de figlinis operibuscer- 
\o carmine ruptis notat , alia cerca ratione quam vitrum 
cantu rumpicur : quod magicis operationibus , quicau- 
lac ignarus eflet, facile adferiberet. DeOrpheo notiffi- 
ma eft fabula, ilium laxa cantu fidium ad numeros&lal- 
tus commovifle. De Carmente five Canente Pici Regis 
uxore idem aflerit Ovid. lib. 14. Metamorpbojeon. Sed ilia 
allegorice vel per poeticatn hyperbolen di&a creduntur. 
Licet non dehnt,qui arte magica id effe&umfuifle ab 
Orpheocontendant, ut Delric \lib. i.cap^. qud&.j. Dtfq* 
Magic, de Fabio Paulino narrat , qui veramfylvarum& 
laxorum abftra&ionem fuiftc ex Platonicorum mentc_* 
diiputat, &. per leptem modos probata quae refutat loco 
citato £)elrio. lp ie quoque Campanella largus aloquin 
in fenfibus rerum inanimatarum defendendis lib. 4. d^j 
fenfrcr. a 8. ftolidos hos efle pronunciat qui arbitran- 
tur vi fonorum ex cxlo potuifle Orpheum iaxa 8c plan- 
tas allicere & movere. Non enim, ut ait, vis modicd 
fbni poteft in maxima pondera lapidum & plantarum. 
Neque tantus in his fenfus,qui motum arripere poffit 
tantum. Qupd(lbli Daemones & Angcli fa&itare tan-* 

Ee ' turn 



2lg. 

turn poffunt Dc fcris bcncficio muficcs perdomitis 
non eft res omnino a vero alicna. Notatur inter a&a So- 
cietatis Rcgiae Anglic* , quae Dn. Henricus Oldenbur- 
gius publicavit Num. in enarratione libri, Anglic* 
lingua fcripti : Epitome Artis totius Oeconomicd cunu 
exper mentis 1. B. pofle animalia fcra beneficio certo-^ 
rum inftrumentorum & rythmorum muficorum cicu-* 
rari , ad fcrviria humana kibjugari, cujus varia exempla 
in libro, qui illic laudatur, dc Humdnd induffrid & in- 
genio ,adducuntur, & ea arte vctus illudplenumque do- 
minium (uper animalia pofle reduci. Ejus artis quaedam 
vcftigia etiam apud Varronem liint , cujus de re ruftica 
lib. 3. cap. ij. locus exhibctur. Jjhiintus Orpbed vocd- 
H J*/**) cum eo venifet cumftoU # citbar* & can- 
tdre ejfet jufus , buccindm infldvit , ubi tanta nos cir- 
cumfluxit cervorum , aprorum £5* cdterdrum quddrupe- 
dum multitude, ut non minus formofum mibifit (pecld- 
culum , quam in ctrcomdximo ddilium, non fine Africa- 
ns be ft lis, cum ifunt venationes. Idem lib .3. c dp. 17. dc 
pilcibus ad tibiae (bnum congregatis refert. Mulica ftre- 

Sera& uniibna pnecipue* percelli animalia pofle iple tc- 
:ari poflum. Vidi cum in Belgio navicula veherer > eP 
fetque inter vectores, qui lyram percuteret , Bovcs, qui 
in ripa pafcebantur ad dimidium fere milliare, (bnum ly- 
xx cum tripudiis (ccutos.De ierpentibus notareseft, illos 
certis carminibus rumpi pofle. Alcamus Arabs, quern 

citat* 



1 



tfepu 

citat Bochartus Hierozoic.Jacr.fi. 2. lib. j. c. 6. ait: OS ml 
OSOH eft <vocem,qu&cum fcrpcnt'tdicitur ,eum fedimit* 
tere. Forte , ut addit Bochartus, quia fir pent is pbilunt^ 
imitatur. Idem Lorichius in Petronium. lib. 2. cap. it. 
pag. 260. teftatur, (crpentesconjurari his verbis Opu Opia y 
Ofii pofle , ut loco cedere nequeant. In libro Mirabi- 
lium Saga Theflala etiam dicitur utfxeicS-cq rvjv (Pcovfjv 
rs S-figix* De Scorpionibus fimile quid narratPlinius 
lib. 2g. cap.j. Et lane non eft de nihilo vocum quos- 
dam fbnos certis animalibus efleVel (uaves vel graves, ut 
hominibus contingcre videmus. Ita litera R, quae ca- 
num quafi propria eft, eos offendi videmus > qui cam- 
panarum 8c tubarum fono nonnunquam etiam ad 
ululatum cieri lblent. Verulamius quoque oblervavit 
in Syh. Syh. Cent. 2. n. 200. cognationem inter lonos ab 
inanimatis corporibus aut animaris.quacarticulatam vo- 
cem non edunt. Sic trepidatio aquae fimlitudinem cum 
litera L habet : metallorum exftinftio cum litera Z , fo- 
nitus ftrigis cumS.H.,fonus feliumcum diphtongo EU, 
voxcuculicum diphthongo V, (onus fidium cum N. G. 
Putat itaque Verulamius, fi quisin hanc curiofitaterru 
incumbat, ut effidtea fe pupulac pronunciandum inderc 
cupiat verbum , confiderarc primum debere motusin- 
ftrumentorum vocis , exinde fimiles inanimatis efForma- 
re corporibus, & attendereadconformitatcm,fimilitu- 
dinis iftius caufam. Poflunt ergo & animalibus ccrti 

Ee 2 qui- 



220. 



quidem foni & liter* ita efle naturales, ut ad ilia aufcul- 
tent. De Xiphia pifce certo quodam carmine a Pifca- 
toribuscaptooperosecaufam inquirit Kircherus Mufl.g. 
c.j. qu* nos iuo loco relinquimus. Afinos ad vocem 
Martini iemper refpondere, funt qui obfervant. In qui- 
bus nifi confuetudini, qua fe ob initio vocata memine- 
runt animalia, aliquid tribuendum , occulcior quardam 
ratio fymbolifmi inter hos & animalium fonos admit- 
tenda eft, adquamtamen temere procedcndum non eft* 
lncredibile enim eft , quanta adliiefactionis hie vis fit, 
Cujus plurima de piicibus inprimis exempla cumulavic 
diligentiflimus Frommanntis aeFafcinacione lib, i.partj. 
feci. 2. cap. 8c part. 2. feci. 2. cap. 14. Ita apud Chinenles 
anates tympanis,cum in paftum abierunt,revocantur. 
Nec alia llli caufa fubeft , quod veluc prodigium notavic 
Meurfiusin AthenisBatavis//^./. cap.22.uh\fe oblidione 
Leidenfi agit: bubulum pecm,mop\t, in pafcua tempore 
obfidionis dimiffum , unde identidem imminentibm ob- 
fijjoribui, quodmirandutn^fonitu aliquo,qucm dignojee- 
rct^rcvocatur. In avibus manifefto deprehendere pos- 
iiimus , quanta fiftularum & cantus vis lit in lpiritibus il- 
larum demulcendis,adeo ut ipfae imitentur ore liio fimi- 
les fonos In ceteris animalibus, quamquam imitatio 
fonorum nulla fit, ob organorum defectum, apprehen- 
(io tamen eorum concedenda eft Obfcrvat Veru- 
lamius Sylv.Syh. Centj< n<2]g< vidifle fe moloflum-j, 



qui 



qui ululatum auribus immiflum per aliquod temporis 
jpatium redderct. De equis certa lege ad fidium ali- 
orumq-, inftrumentorum lbnos choreas edoctis noftri 
temporis experimenta conformant. De tibiarum vi in 
commovendis brutis, multa Cl. Bartholinus de Tibiis 
lib. 2. cap. 7. congeflit. Unum eft de Tarantulis per 
ccrtosionorumrythmosmotis,quodfidempeneomnem 
fuperat* Adeo enim mirabilia hint, quae de ipfis nota- 
runtautoresfide digni , ut lulpenfam hominisphilofbphi 
animum teneant. Quae cum fieri videamus , 6c tam-> 
prodigiofos in hoc inieclo, omnibusque inquos humor 
iftius infe&i transfufiis eft, effeclus deprehendamus $ vix 
aliis, quxpafTimcircumferuntur,mirabiliumefFedorum 
hiftoriis fidem 6c aflenlum negare pofliimus : certe non 
temere pro figmentis & fabulis habenda videncur. Sunt 
qui ajunc, tarantulammortuam, imdin duas partes fcif- 
fam, ad datum cytharae cantum revivifcere. Quodfi 
verum pft, Honovatus¥abr.Pl>jfitrac7.3Jib.2.prop. 273* 
inde provenire exiftimat , quod infeclum illud,inftar 
mufcx 6c aliorum animajculorum , nondum vitam o- 
mnem pofuerit. Magnamalioquin vim etiam in ipiri- 
tus fu^ientes, apud homines, ioni harmonici habent: 
ut exiftimemtubaealicujus (bno animam agentis Ipiricus 
ad tempus exiguum revocari pofle, ut fuere qui clatno- 
ribus in vitam revocatialiquo tempore, quamvis cunij 
omnium fenfuum ftuporc> fupervixerint. Moribundis 

Ec 3 lane 



222. 

(ane nihil gratius eft (tiavi mufica, eorumq; (cnfiis jam pe- 
ne fopitos demulcet&moratur.Nequc pmnino eftincre- 
dibilc mortuis etiam tarantulis talem per cytharae fonum 
imprimi motum pofle,qui vencno ab illis excrcto & in ho- 
mincm transfufo imprimi poteft, uc apparcnccr viverc vi- 
deantur.Quemadmodum in torpedinc vivcnte notatMar- 
cus Marci, in fine Philofophiae iiiae veterisreftitutx,fi in- 
ter mortuos pifces reponatur eosquc tetigeric , illos fe_j 
ipfos movere, ut interno quodam arcano motu cieri ac 
vivere videantur j qui viventes tamen per illam omni 
motu privantur. Certe in pedibus araneae avulfis mo- 
tum per bene longum tempus luperefle videmus. Iru 
caulas hujus infoliti effe&us a nonnullis inquificum eft, 
auibus adduccndis fruftra hie laboramus. Quid Kir- 
cnerus,&poft ilium Sengwerdius tentarint notum eft: 
Arguta (atis difquifitioHonoraciFabri eft, loco (uperius 
citato , qui tamen non tantum my fterii in ry thmo 8c di- 
vcrfitate cantus quaerendum efle autumat.Putat enim non 
tarn a cantu, quam a fono & a vibrationibus nervorum 
cythaYae, fibrarum vibrationibus conformibus hunc mo- 
tum procedcrc. Sed fatis vel in hoc my fterii eft : ut fane, 
quorliim etiam nos vertamus, noftranos deftituat (bler- 
tia* Accuratior, quamha&enus fa&um eft, cura circa in- 
quifitionem inftituenda eft , ut fabulofbrum a veris (epa- 
ratione fadta , certior caularum fit inveftigatio. Certe 
& Marcus Marci oicitantiam aliquam in illis accufat, 



22J. 

qui obfervationes circa tarantulas inftituerunt. Credide- 
rim equidem,modo experimenta cjusrei capiantur, alia 
inle&a, quaeprx ceteris fubtiliore ta&u pollent, inpri- 
mis arancas , forte &c cicadas, quas nacura jam ad faltus 
& cantum continuum difooliiit , fonus quoque harmo- 
nicis convelli poffc. Vel lumbricorum tarn eft tener 
ta&us, ut ad exiguos pedum ftrepitus 1c proripiant: Ae- 
ris enim modificatio, qualis praecipue in fono eft, cor- 
pufculis illis, quae meri quah ncrvi funt , facilius fe im- 
primit. 

Ilia cum ante oculos nobis pofita videamus, miror 
temporum noftrorum Ibcordiam, quae in lonorumac- 
curatiore indagatione non plus operx ponant, quam fie- 
ri nunc videmus, cum poffit longeaccuratior eorumno- 
titia haberi, & olim a priicis philolbphis major illorum.3 
notitia fuerit. Dici non poteft,quo numanam pertingc- 
re poffit ingenium, fi unam aliquam rem magna animi 
contentione agat. Memorabile lane eft, quod Marcus 
Marci in Jua Philofepbi* Veteri reftituta. part. ^.yW7.^. 
Jitbfe8 % 4.lit* t. annotavit,dequodamReligiofoPragenfi, 
qui homines loloolfadhi, impudicas mulieres,qux pluri- 
um conibrtioerant ufe,abhoneftisperfededignofcebat, 
acnovam icientiam odorabilium, opticas atque acufticae 
aemulammoliricaperat^innumerasqualitatesodorabiles, 
vulgoignotas,quib 9 ipfcnominaimpoluit,ad certas clafles 

re- 



41 * 

revocando. Quos conatus intempeftiva mors abrupt 
Quae fi circa odoratus fenfum inftitui accuratius ab illo 
potuerunt j quid vetat ilia quoque in reliquis fenfibus, 
auditus praecipue tentari, quatenus nimirum variam fo- 
ni in corporibus efficaciam habent. Qua parte hade- 
nus nobis inculta jacet diviniflima dilciplina. Quis e- 
nim hodie in (bnorum natura indaganda follicitus eft, 
quatenus illi vel morbos curant, vel affe&us cient ,qua in 
re veteres fcientiflimos fuifle argumento funt tot hiltoriac 
ab autoribus fide dignis notatae. Nos ilia lpernimus a 
fimplicitate naturae abhorrentes, dum illud quod in fo- 
nis sKkv^ikov eft,mille coloribus, figuris, & fimilibus 
nugamentis frangimus* In fenfibilium accurataindaga- 
tione magna latet magia. Si religioius ille odorum di- 
fciplinam eo uique pcrfecerat, quid non in fonis pote-» 
ramus ? profundiflimis certe lpeculationibus mira con- 
fici poflent. Felices eflemus , fi illud quod homines 
jDer artis xax,o<fyAicLv de rebus naturalibus perdidimus, 
leparare ab illo , quod pure nativqm eft , etiam in his 
poflemus: quemadmodum in medicinarurrvprcpara- 
tione illud unice, nec fine rationc , a multis qujeritur. 
Ita habercmus naturam in omnibus defa:catiflimam,nec 
ingenii noftti additamentis incruftatam. 

Quod fi accuratiorem omnium inire rationemvc- 
limus, ad haec praecipue attendendum cflec. Inftrumen- 

to- 



215. 

rorum accurate primtim cxaminatio inftituenda, uncle dc 
modificationeloni vel crafli,vel tenuis, vel alperi, velacuti 
judicium formari poffit: Hinc illorum vel in levibus ve! 
in vehementibus affe&ibus vis exploranda,ut,quod hodi£ 
promilcue fit, non nifi apta (uis affe&ibus adhibeancur. 
Mira certe res eft una tibia varie inftru&a, ( nam pcncu* 
triginta earum (pedes fuere) tot affedhis ciere potuiflfe^ 
antiquos. Ita Tibia Phrygia longa 8c pettenuis rarum 
&lugubrernedens lonum, ad triftiores affe&us moven- 
dos : tibia Doria gravem emittens (bnum, led denfuna 
& plenum ad hymnos in Deorum (acris adhibebatur: 
amatoriis effe&ibus infcviebant Ionicae tibiae, acutae 8c 
rare vocis : ad bellicos 8c iracundos motus inducendos ti- 
biae adhibebantur, quae acutum auidem led denfiim 8c 
plenum (bnum formabant. Et lane fi quis perfpicaci- 
tate mentis fuae ilia rimatus fuerit, tot lonorum figuras 
in uno inftrumento , vel ratione formae, vel materia, vel 
craflitiei, vel tenuitatis deprehendet, ut mirari (atis non 
poflit. Singulis vero liia eft indoles , (iiapeculiaris aeris 
modificatio,&diver(us illius ratione effe&us: quae ad 
regulas certas attentacontemplatione revocari poterant. 
Deindeipfafonorumcompoutio cognofcendaeflet, 8c 
eorum rhy thmus fecundum pedes certos. Ut enim ipfa 
fbni fimplicis ratio in vibratione vel chordx vel alterius 
inftrumenti confiftif, ita'cantus ratio fua habct pulfuum 
rhy thmicorum temporals prioribus quafi fubordinata; 

F f luis- 



n6. 

fcisque vicibus diftindte. Miram in animos vim habcc 
rhytnmorum sequalitas , quod vel e rychmis militari- 
bus in tympano , tuba, fiftula deprchendas. Si tympano 
pulfo adfocietur fiftula vel lituus, eisdem cum tympa- 
ni pulfurhythmis decurrens,mirifice hoc animos mover. 
Tuba cum ad bella &; arma incitac meris pyrrichiis, 
intermiftis fubinde jambis utitur, hoc enim (chemate_? 
vvvuvvvvvv v-U'V-vuvuvvuvvvrhythmuspet' 
petus decurrit, quibus minutis &fra£tis (bnis , led con- 
tinuis& indeiinentibus pulfibus,per breviflimaintervalla 
fibi iuccedentibus, accedente foni afperitatc, cummotu 
acris quafi rupto & ferrato, mirifice in furias agitantur 
&quafi a fc divelluntur ipiritus, aliqua ipfis quail tem- 
peftate indudla. Hanc ob caufam in Corybantum 8c 
Cybeles iacrisadfuroreminducendum,tympanis, cor. 
nibus & fimilifcus inftrumentis uti (blebant, quibus 8c 
Bacchx utcbantur. Quarum apparatum defcribic /£- 
lchylus in Edonis. 

'srifiTrXfiart (teh©*-, fjucvtctg ETcty^yov ofiOKXdv* 
Hie tnanibustcnebat bombos* manibu$ eUboratos^ 
Implebantque melos quod furorem akkcret. 
Et eod^m loco. 

TaugoQS'oyyQi £ \j7ro(ifjK(f)vrai 'irobev 



■QoS*' viroytix Gfovlijs (peg el ay SaeuragGfo 
Pfalmus ant cm refbnat. 
Bounty mugitus &muU voces reboant tbundc 
Ex operto terribiliter : tjmpanique echo 
Tanquam fibterranei tonitrus ftrtur turbulent*. 

Plane & ad hunc modum Lucretius libr. 2. de Gallis. 

Tympana tent a tonant pa/mis, (f cymbala circum 

Con cava, raucijonoque minantur cornuacantu, M 

Et Pbrygioftimulat cantu cava tibia mcntes. 

Prac ceteris, quantum conftat, ad veterem hancMuficam 
refiifcitandam confilia dedit lblcrtiflimus Merfennus f 
turn in elegantiflimis (iris Harmonicorum libris , tum_> 
commentario in Genefin quaBionesj. ubi longa difler- 
tatione modos proponit,quibus rcduci ilia veterumMu- 
fica poflit. Hie praecipuc urget y quod cantum attinet , 
pronundationem eorum quae canuntur, debere efle di- 
Itindam, literas Sc verba (eligenda,fingula auditori bene 
intelligenda , vcrborum quantitates 3c pedes oblervari 
debere; geftus& motus corporis ad muficam necefla- 
rios*, cantum debere moribus , temperamento, patriae 
illius accommodari, quern excitare volumus: modum 
efle immutandum , quando res itapoftulaverit; foos fin- 
gulis paffionibus animi fedandis & commovendis nc-* 
ceflarios rhythmos art. 7. 8. (3 16. proponit, & multaj 

Ef 2 alia 



aEadecjuibusparum vel nihil folliciti funt hodierni Ma- 
fici. Idem argumentum ante aliquot annnos Claridimus 
Ifaacus Voffius explicates propoiuit,in hbro de Poema- 
turn cAtttu Qf viribtu rbytbmt^ ubi oftendit hodiernam 
Muficam adrpirare non pofle ad gloriam antique illius, 
& viam monltrat , qua ad perfe&iorem Mufices fcien- 
tiam pervenire poflimus. Merfennus ad rem tantx uti- 
litatis omnes philofophos, medicos atque muficos pro- 
vocate Ejus Mufices aptid antiquos cantam efficaciam 
fuiffe ajunt, ut tot* ilia Republic* quafi temperaren- 
tur \ ac Plato mores & (latum Reipubl. huicconnexos 
cfle judicarit* Legendus eft Ariftoteles Politicor libr. <?. 
cap. f. 6. i ; 



CAP. XVII. 

MUpcavisinafeSlibusmovendis. Utrumtbanta/sj^ 
an fpiritus & bumoresmoveantur. Ipfinervi movtn- 
tur.Exemplum EquitUVafionis^ cuius vejica pbormingis 
fbno ad urinam redden dam incitabatur* £>ua cauja? 
Chinenfes Medici ftatuunt vefica viam & fpiritus 
ad aures pertingere. De Cbinenfium doSrinz medico, 
quid fentiendum. Gingiva per (Iridulum cultri Jonunu 
cruentata* Dentes iUo bebetatu Ratio Fracaftoriu 
Epllepfia a fonitu cornu infiati. Omnisfenfatio eft quafi 

m$- 



fnbttu barmonicm; Ip/a vita in pulfuuni rhythmis ($ 
proportione membrorum harmonica confiflit. Sanguis an 
per verba fill at ur. Htftoria de agjrta quo dam. Mor* 
bi an per muficam curentur. De Tar ant at is rationes 
aliqu* ad du cunt nr. Chorea S.Vitiy Convulfwnes fal+ 
tuares a variis caufis internis externis. Motuum if* 
lorum Jympatbia. Ex epileptic* adjpeclu epilepfia-*. 
Veftis per Muficam cur at a. An morbiper fiftulas i certis 
I ignis vel plant is paratds curari posfint. Negat adver~ 
Jus Portam Kircberus. Ejus rationes non fatis valid* 
omnes. Mures & firpentes per tib tolas ex osficulis eo- 
rum congregate Ligna arbor is per ventum dejecla fern- 
per crepant inpartibtu feis.Ut & car bones arbor is fulmi~ 
ne percujfa. An fonorum in fpiritus efficacia fit. Magici 
fonorum efftclus. lamblichi bac de re pbilojopbia pro* 
ponitur. Magorum Lapponum tympana. Campana, 
Damonum evoc at rices. V a forum e cupro apud Chine n- 
fes fonus imperio ominofus. Soni prodigiofi. 

MIrabiles ab antiquisMufices recenfcntur effe&us 
in furore, amore,fedando, inducendo, quorum 
cxcmpla,utnotiffima cumularchic nolumus.Eo- 
rum caula fi indaganda eft , videndum , an Ipiritus primo, 
an vero phantafiam fbni moveant. Sunt qui prius illud 
negatum eunc , ideo quod dormiences non afficiantur. 
Sea alius turn ftatus eft ipirituum in corpore.Imo nec ipfbs 

F f 3 ' " tcner- 



tcncrimos fpiritustantum , fed & humores corporis c*. 
teros movere poteft (onus, quod graphiceadeooboculos 
pofait Honoratus Faber tbyf.tr. j. 1. 2. prop. 270. utaddi 
nihil poflit. Nec humores tantum , fed & ipfem nervo- 
fam partem &c membranas vellicat. Excmplum eft inu 
EquiteilloValcone,cuiphormingis fono audico vefica 
ftatim ad urinam reddendam vellicabacur.Cui fimile extar 
Anno /. Epbetn. Nat, Curiofobf.134. Rationem hujus 
reddit Marcus Marci in FbiL V. Reft. part. <f.p. 4$ 2. quod 
idea foni connexa erat illi ideae, quae praeeft mulculo ve* 
ficae. Quae an rem omncm conficiat , alii viderint. Si 
Chinenfes audimus, quorum medicinam & anatomen 
nuper orbi Europaeo exhibuit Andreas Cleyer : Is iru 
tra&atu dePulfibusf*^*. ica: Vc(ic&'uia& fpiritusper- 
tingunt adaures, & per Was quinque 'voces feu [onosper- 
cipiunt : in promptu jam caulacflec & in connexione ilia 
quacrenda, Sedmirabilis ilia Chincnfiu circa puliusdodri* 
na,quam prae Europaea in ccelos extuli t laudib 9 Vir quidam 
Clarillimus,parumhabet folidi.Omniaiuntincerta&nu- 
gaci(Tima.Quid huic opinoni tribuendum fit,viderint Me- 
dici. Omnis alioquin in illis libris anatome comentitia eft, 
& ex ingenio confi&a. Cujus commatis etiam ilia Hint, 
quod ex auditu quinque fonorum aegri morbus indagari 
poftic : hepar habere voccm gemcntis, cor ridentis, ftoma- 
chum cantantis, pulmonem flencis , vcficam iingul cienti s, 



fi ergo ad fletum *ger inclinat , laborarc pulmonics, 
cantarc gaudet, ftomacho. Qualia profeflo 

Nonfknieffe hominis non (anus juret Ore fits. 

Priori illi fimile eft , quod apud Bartholin. Cent. IV 
ep. if 2. habetur,de Boyliifervo, cuiquoties cote cultros 
acuebat, ingratusifte ftridorgingivas cruentabat, ut fan- 
guisinde profunderetur. Solet idem fonusaliis hebeta- 
re dentes, cujus caufam hanc fuppeditat Fracaftorius 
iympatLc.14. quodapplicationein anguftofacla,mem- 
brana auditus quafi ifta offendatur , undc & contrahatur 
repente^ac cum ea fimul & nervuli quidam ufque adra- 
dices dentmm , in quern locum fubito reddens novus 
aer hororem quendam circa dentes faciat. Notavir 
&Forfterui sin obfervationibus fingularc exemplum fe- 
min*cujusdam,qu* fonitu cornu inflati in Epilepfiam> 
incident. Uti enim denfatio & multiplicatio foni ia> 
hoc inftrumento eft, ita fpiritus quafi in orbem rotan- 
tur, ut llle qui ahquo tempore cornu inflat cerebrum & 
caput concuti fibi fentiat. Quare teneriores fpiritus fa- 
cile ad convulfivos motus tam incondito fonodifoo- 
ni pofiiint, r 

Quos in paribus quibusdam nervofis moms per 
fonum excitatos obffervamus, eos tori nervorum fy- 
ftemari imprimi pofic dubiuro nullum eft. Omms 

fen- 



&tio noftra quafi in motu harmonico confiftit, cum ad 
sequales (pecierum fcniibilium vibrationes nerviaequaliter 
comoveantur , ad inftar chordae unifonacin aequajibus illi 
refiigiant, & doleant.Imo ipfam illud corpus humanum j ; 
quafieytharaquaedam eft, «ervisfois, utfidihusconftans, 
utpulchre &appofitiimaginem ejus delineatBerigardus 
Orculo Fjfanopart. 6. cite. 12. Ip(a ilia vita noftra , ille 
aer,quemhaurimus, harmonica fuadimenfioneconftat. 
Puliiis arteriae fiiis quibusdam rhythmis conftant, quos 1 
ad mufica tempora quorundam reduxit folertia, Quidm 1 
ergo & neryi vibrationum capaces fint , quas in tota (an- 
guinis mafia totoque corpore deprehendimus. Ne quid 
dicamde membrorum proportione, quae & ipfaTiarmo- 
Bici quid habet , ut videmus naturam in planus, e. g. in e- 
quifeto talemintendere,adcujus internodiorum menfa- J 
tarn Kircherus omnes tonos fabricare eleganti experi- 
ment docuk. Notum eriam sft veteribus creditunu 
fuifle, languinem carminibus cerris Sc verbis lifti po£ 
ie, quae Hqmerica vocabatur curatio; quatn Galenus 
ipfe non con^mnit. Warn vero fuperftitionem diligen- 
ter difcuflit Naudaeus de Hud. militdr.Iib, t. 11.33. Per le 
cnim verba nihil efficiunt , nifi verbis phantafia fimul 
moveatur , ut factum eft aquodam agyrta ,qui, cumo- 
mnes medicifruftra laboraflentki fiftendo aegroti (angui- 
ne, & pene extrema illi inftarent , inopinato icrmone-p i 
^tllocutuseftcircumftances: ^nid miferum ilium vex a- 

tit 1 



tU remediis wfirif^ iUijam mortendume8\op!i vocec* 
terrore aegro incuflb ftatim languinis fluxus cohibitus, 
& adhibiris medicamcntis illc priftino vigori rcfticucus. 
Dc Salutatoribus, qui verbis , prccibus curationesuiorr 
borum inftitunt alibi agendi locus eric 

Quid mirumitaque,fitantumlbnisin fpiritus,ncr- 
vos, humores licet , idem illi licere in morbos, qui eo- 
rum prava difoofitionc oriuntur. Nam fi in ordinenu 
illi redigi poflunt, lanitas corpori inducetur. DeDavide 
c lacris notum eft, ilium aSaulelpiritummalignum abe- 
gifle. Dc Rege Erico in furorem per muficam arcem 
conic&o Saxo Grammaticus, Olaus Magnus, &alii 
tradunt,quodfabulo(umhabet Ifaacus Voflius. De illis 

3ui a Tarantula veneno infedi lunt, res notiflima eft: 
los per certos lonos harmonicosad choreas impelli,qui- 
bus veneni vis , per fiidorcm difcutiatur. Qua in re mi- 
randum eft, homines omnis artis iakatoriae rudes decore 
tamen, & ad arris leges motibus fuis cantus exprimere^ 
menfaram. Cui fimilis ilia furoris ipecies , qua aliqui 
in choreas (ponte impelluntur, quae a S Vito nomen ha- 
bent, Corybantibus illis veterum nonabfimiles* Ac re- 
fert PlaterusO/yr/#i./.^. 92. iftis convulfionibus quaf- 
fatum virum gravem, cum fibi a laltatione tempcrare_9 
vellet, in rilum immodicum & cotius corporis agitatio- 
ncm morbum hunc erupiile. Scilicet ut titillationibus 

Gg fub 



fob plantis pedum & axillis fibrae motrices fubfultant, 
cum quadam dele&atione dolori mifta : ita 8c in his 
affedlibus fit, quibus humor aliquis ticillans variis falinis 
fpiculis nervos indefinenter vcllicat , fed blando 8c aequali 
motu , undeilla tripudiatoria Ipirituum dilpofitio,quam 
ctiam notarunc in nonnullis lade caprino nutritis, viri 
fide digni , 8c quotidie in ebriisvidemus, quibus fubtiles 
iliac vini particular volatiles, in motus faltuares Ipiritus 
impellunt. Quibus fi accedent aequales fidium nume- 
ri, in faltus agitabitur, qui ita diipolitum corpus habec. 
Nam &c ab ilus vix fibi temperant , qui fatis alioquin (a- 
ni,mobiliorcs & agiliores (piricus habent, cumquein (al- 
tus (e, verecundia retenti,non diffundunt, pedum plau- 
fibus, & tacito membrorum motu cantilenas rhytnmos 
imitantur. Solent 8c qui conccntibus muficisinterfue- 
runt, diu circumferre modulos illos cantuum : qui 
nifi rationis arbitrio (c permitterent, Iponte in numeros 
& tripudia raperentur, Arjltoteles id teftatur Polit. 
bb.g.cap.f. A)tgo60{i£voi l&v {LifiYj<rsa)v , yiyvovra^ 

fie^oov diflaiv Qui Audiuntimitakones,convemcntes eis 
efficiuntur, etiam fine rjthmis (f cant i bus ipfis. Imo 
tanta eft nervorum confpiratio, ut ex adfpe&u motuum 
cpilepticorum puella eadem correpta fuerit, uti ad ofci- 
utionem unius ofcitat alter, teftibus Ephemcridibus Ger- 
manicis in Ann. Obfervat. 43. De Pefte quoque_i> 

per 




per Muficam curata antiquis autoribus tradicur : a qua 
ialtempraefcrvari potuiflc credibileeft: cum per muficam 
excitati Ipiritus vividi (emper &c cfficaces , facile dilpu- 
lerintmaligniaeris nebulas, quae Ipiritibus per metutnj 
Sc quietcm quafi fixis facilius le infinuant , atque humorcs 
& ianguinem ad fermentationem difponunt. 

Sed certis inftrumcntis atque cantibus morbis mc- 
dicinam fieri pofle ajunt quidam.Inter veteresTheophra- 
ftus,HifmeniasThebanus*,incerrecentiorcsI.BaptiftaPor- 
ta fingularem folistibiiseligrK^plant^aut materia mor- 
bum lypnpathia quadarnrelpiciente, confers, fi iliac in- 
flantur , morbis medicinam fieri pofli putaruntrita fi ex 
helleborofiftulaconficiatur, (bnitu ejuslymphaticoscu- 
ran pofle exiftimat Porta, fiftula ex populo arboreilchia- 
dicosdolores, £ cinnamomi cortice animi deliquiumj, 
Operole ilium refutat Kircherus Mufurgjib.p. cap.}. 
ineptam enim hanc muficx fociationem putat Sc fuper- 
fluam, fi res iliac virtutem lanandi per fe habent, 8c 
per applicationem luam. Fruftra itaquc per pluno 
fieri , quod poffit per pauciora & propiora. Sonum tan- 
quam (peciem intentionalem nihil addere nov'arum vi- 
rium.Ego quidem plus in his rebus perfuafioni dari crc- 
diderim, & vane multa excogitari , fed tamcn rationcs 
Kirchcri non omnes probo, ut mirer hie (e adeo diffici- 
lem pracbere , qui tamen cap. 7. ejusdem libri dixerat: 

Gg 1 Si 



Siquisproporttoncm Jini-quaquu^ Ad ^bumani corporis 
humor esposfidct cognojcerctftullum tarn obftinatum ina~ 
turn infirmitatemque it a radicdtam fore^qudm non fila 
bujm font vis dcpelieret: &c cap.f. qusdem libri deganri 
experimento Icyphorum vitrcorum diverfis liquoribus 
impletorumoftendcrat,quam diverfimodc humorcsin 
noois,pro eorum indolc,per muficam moveantur.Et fa- 
ne fifiitulx inprimis, ut e mcdicis vctcribus conftat, ad 
morbos nonnullos feliciter adhibitae fucrunt , quorum 
exempla diligcntiflime colligic Calpar Bartholinus libro 
de Tikis f. cap. 2. \ non aded ineptum , fi materia noiu 
quxvis ad fiftulas, fed morbo certo apta furaatur. So- 
lium enim aliquid e materia traherc negari non poteft. 
Varie enim ille modificatur pro ejus indole, ut in vari- 
arum tibiarum lignearum,metallicarum,offearum genere 
videmus.Deinde&fallum hoc eft:fbnumut fpeciemin- 
tentionalem nihil adderevirium. Cum enim (onus per fe, 
ut notum eft, vires incredibiles habeat,quare negemus, 
>lli vires ,fi idonea: materia jungatur ? Certc in afifedu- 
um commotione dele&us tibiarum , ratione materiae & 
formx, magna cum curafuit inftitutus,& ianehorumfo- 
norum diverfitatem lentirc quilibet poteft. Si aqua in va- 
le ex antimonio confe&a vim cmeticam ftatim nanci- 
fcitur, quidni infifttila e fimili metallo confecla aer ali- 

2uid fubtilioris effluvii in (piritus acgrotantis transfun- 
at } Mirabilis certe effluviomm & modifications har- 



monies vis eft, Scd dc his omnibus nihil temer£ prt£ 
nuncio, vcrum ultcriori difquifitioni excutiendum rclin - 
quo. Anriquorumegoobfervata& tradita nonufq;adeo 
[ fpernenda efle exiftimo. Tibiola ex otficulis regis ib- 
ricumconfeda, & pelvicula ejus pelle intensa mures* 
I tibiola ex officulis regis ferpentum confeda fcrpen- 
t tes congregari quidam exiftimant. Vidcantur memo- 
ries hiftorix apud Burggravium in Achille Panoplo 
p*g*7^ & 77. Nec defunt alix de tympano e Zifca 
j Humtarum Ducis pelle in terrorem hoftium confedo , 
: item de muribiis dc pucris Hamelenfibus per certas fiftu- 
l las evocatis. Quae pro fabulofis credo multi habebunt, 
R neque ego vera dixerim,nullo edodusexpenmento:Qua 
enim ratione mortui muris os, per fonum in alios mures 
agar, nulla vi mentis indagare pofliimus. Sed illitamcn 
r qui prxfedc negant,refpondeant,mjhi , quam ob c aufam 
ca qus e lignis vento dejedis fabricantur, Temper ingru- 
entevento crepent, quafi fcilicet fonus ifte primus a 
vento arboris minima valide perflante produdus , fibris 
fingulis ita fit impreflus , ut recurrence vento in partibus 
audiatur y tranquillo aere fopitus. An forte cum per 
rupturam illam valide tenduntur,& quodammodo trans- 
locantur fibra: totius arboris , aer illc flatulencus fe infi- 
| nuat minimis, 8c aerc ad iimilem difpofi;ionem redndo 
interior ille rurius provocatur , ut cum impetu prorum- 
i pat> IdemdecarbonibusajuntexaiboreftilminepercuQat 
^tb fadis, 

Ifer.'Y '•■ ' ' V: •' "V". Digfeea. J* 

L. ... • M 



3t 

fa&i$ , cos temper crepare & fonitus explofivbs edero. 
Qui* credidcrit folo magnetis affridtu ferrum ita ani- 
mari pofle, ut aliud ferrum trahac & fc in feptentrionem 
convcrtatr Er talium operationum in natura plurcs efle 

Eoflunt nondum nobis obfervatar. Certe i! affri&us 
oc corporis in aliud efficit, quid ni & lono vehemen- 
ti, qualis a vento aut fulmine procedit, in tale corpus li- 
ceat ? Nos in talibus potius judicio omni abftinemus, 
quam ut temere damnemus nondum latis explorata. 
Qui enthufiaimo indulgent curationibus per muficam 
multum tribuunt. Nam & Fratres Rofex crucis mira- 
cula fe in morbis per muficam domandis prarftare polle 
gloriancur. 

Non (ubfiftere intra naturae tantum fines creditur 
fbnorum operatio, fed ipfos quoque genios laceflerc^ , 
imo ipfum nobis Deum jungere: cum enim nihil lit inj 
corporeis,quodmagisintcriora rerum pervadat, quam 
radii &foni,hincMagorumcuriofitas his potiflimum oc- 
cupatur: namradioru colle&ibnelonginqua vidcri pofle, 
irradiationibus gerharum, tanquam primorucorporum, 
in quibusluxvarie modificatur, materia fubtilibus efflu- 
viis permifta, in (piritus fubtiliflimas operationes propa- 
garitradunt. Ita &c fonis fe immilcent fepc velbonivel 
mali Daemones, dum vel ipfi illos formant, vel certis 
quibusdam modulis cvocari (e patiuntur, vel iis fortaflis 



dele&antur. Nihil propius illos tangere videtur, quam 
fonus & radius • hi cnim quafi lenluum &c ienfibili- 
um limitcs fiint , & ad incorporearum rerum naturarru> 
& familiaritatem quafi quidam proxenetae. Quae mole 
fua urgent & urgentur corpora nihil naturae fubtilioris 
habent. Ideoque cum hoc minimorum motu, quae qua- 
fi in confinio pofitalunt, lpintales operationes jungi ve- 
rofimilius eft. Magorum certe Schola aperte prohtecur 
in Mufica &c in lonis ut aliquid naturale , ita aliquid di- 
vinum efle Ita enim relpondet Jamblichus in libro dc 
Myflcriu AZgyptierum cap. p. (quern nobis Grace cum 
do&iflimis notis nuperdedit CI. Galeus) ad interogatum 
Porphyria qui de futura praevidentibus Sc exftaticis di- 
xerat, quosdam ex lis, qui extafin patitintur, ita affici, 
quoties audiant vel cymbala, vel tympana , vel certum^ 
quoddam melos, qualcs fint Corybantes, &c Sabazii & 
Matris Cy beles my ftae. Naturale quid &c humanum ha- 
bet, cum Mufica animis noftris perturbationes infert & 
aufert, temperiem corporis permutat,ad furorem im- 
pellit , illumqjfedat , cum diverfitas modorum diverfitati 
affedionum confonat (quod deOlympi carminibus com- 
pertum eft) Praeter ilia affinitatem miram efle ait in car- 
minibus , quae relpondent propriis fingulorum Deorum 
ordinibus 8c potentiis, etiam univerfi converfionibus 8c 
harmonicis concentibus, qui ab iftisconverfionibus pro- 

fluunt. Propter hanc affinitatem ,quae carminibus cum 

Diis 



_ 140. 
Di\% intcrcedit, ait ipfbsftatim ita prsfentes fe fiftere,yt 
dc iis participent,qui mediocrem habcnt ad res fimilitudi- 
nem, imo perfe&a ftatim evadcre obfeflionem & meli- 
©ris naturae poteftatisqueplenioris hauftum. Nunquam, 
dicit, Deonim afflationem deftituere harmoniam divi- 
nam, cui cum ab origine familiaris fit & cognita, re&e 
cenfeatur ab ca hauriri menfuris convenientibus. Ipfera 

3uoque animam , ait,priu(quam corpori fe infiauaflct , 
ivinam audivifle harmoniam,poftquam in corpus deve- 
ncrit , & ca audivcrit carminajquacdivinaeharmonue ftri- 
<5turasquam proxime rcpracientant,caample£ti^c per ca 
divinam harmoniam recupcrare, adquam rapiatur& 
unice fe applicct hauriatquc dc ca, quantum caperc po- 
tcft. Doccnt& S. literac GmdtiquePatreshymnis itacon- 
ciliarinobis Dcum , Sc angelos,ut illi praeicntes nobis fe 
fiftant, acobfervatum in moribundis, illos jamjam ani- 
mam pofituros <iivinae cujusdam melodiac quafi feotire 
praeludia-x 

Solent &Dacmonum malignorum (acrisintcrvenirc 
foni,fedqualesin furorem Sccxtafin agerc po(linr t Lappo- 
nesMagi tympanicontinuo pulfu (quodepinusvclabic- 
tis trunco fadtum , qui fe vertfc ad curfum folis, id eft, 
<]uando trancus ua flcxashabetlignifibras,ut flexuraeillx 
ab imopercurrentes ad liirrimum a dextra fe vcrtant in 
finiftram,) ram & cantibus diu fe fatigant ,ufquc dum in 



terram quafiexanimati procidant>& in ilia fpiritus evagaP 
tione longc remota contcmplantur. Cujus magix ritus, 
apparatum omncm, tympana , eorumqne ftruduramj 
prolixe in Lapponia iua Schefferus cap. n. defcribR , 
addirismemorabilibus,qua? rem illam confirmant, hi- 
ftoriis* ParaceMus in Hilpania viliim fibi fuifle me- 
morat,qui tintinnabulum ex ele&ro conflatum habueric, 
cujus puliu &. fono varia cvocaric (pe£rra» Notas enim 
quasdan\& chara&eresintusin tintinnabulo exaravit,(b- 
nituque cditp apparuerunt Phantafmata , cum vulgo 
credatur campanas fugare Damnones* Memprabilis a- 
pud Chinenfes ille vaforum ibnus, quo audito, maxima 
imperio rnutatio impendat. Ac refert Martin. Martin. 
lib. f. Hijl. Sin. fab aulpicia Impcratoris Gueiliei novem 
ilia va(a ab Yvo imperatore fufi c cupro arcana quadam 
vi contremuifle > quod imperii collabafcentis omcn_> 
habitum fuit. Multa paflim apud Autores confignata_* 
lunt fbnorum prodigiolbrum a (piritibus excitatorurru 
cxempla, de quibus Cornelius Gemma in Colmocriti- 
cis fuis,&Loyenisintra<5tatudeSpe<5tris locupletiflimo 
libr.f. cap. 16. plenius agunt. Sed ilia hujus loci non^ 
lunt. 



Hh 



CAP. 



242. 

CAP. XVI. 

AD vitrum redit disfertatio. Teftes experiments 
producuntur. Hamelitu , Martinus Fogelius. 
Vitrum aquifonum per alterins e digiti friftu fonunt* 
rum pi dicitur. Vires hujus font debiliores videntur y 
quam ut vie mum vitrum rump ant. Ipfe Scypbus, qui 
fonat , t digiti affriftu nonnunquam rumpitur. Ex- 
perimentorum amplior indagatio fuadetur, Conclufio 
Dijfertationis # Excufatio Autoris. 
tmrut), oithiifc b: f> t MM* F&Wtt^Ktoe*i&*.> uufj 

MUlta ha&enusoccafione hujus experimenti, de iis 
qux ad foni naturam (pedant , iollicitius mqui- 
fivimus, fed manus aliquando de tabula tollenda 
eft. Finem itaque huic diflertationi noftne imponemus, 
ubi primum teftes hujus experimenuproduxerimus. Pri- 
mus prodcat du Hamel Philofophus Gallus , quide affe- 
ftionibus corporum lib. /. cap. 7. pag. 173. hxc de eodem 
Give Amftelodamenfi narrau , non tamen duldirlWi 
confirmat: Cum anno fuperiore , inquit, Amftelodami 
tranfirtm , id prater cater a me admonuit 1/ir Claris fimus 
omni doUrina genere prajians & ob egregia, opera qua 
emifit in publicum notisftmus^ quendam ejfe in ed urbc 
media fort is bomincm^ fuifcypbosvitreos, quibus vinnm 

Rbe- 



Z4J. 

Rbenanum in fundi folet, fold 'voce eaque non admq^um 
intenta^fedcerta quadam ratione temper at a con firing 
geret, idque fe vidiffe fapius expert urn teftatu4 eft. 
jit que ut audio , res eft in ea urbe fat is cognita. Hxc 
ille, qui rationem loni nefcivit; ut ex addita generali ra- 
tione apparet: quod fciL aeri verberato t ant urn liceat in 
partes vitrt folidas y ut earum context urn perturbet, & 
fuis locis dimoveat : non enimid deomni aere commoto 
verumeft, ledeo tantum,cjui certo tono vitrumferit. 
Alter etiam auritus teftis Vir ClariiTimus &. communis 
nofter, dum viveret, amicus ^artinusfogelkiscftjCjui in 
literis Hamburgo miflis, de viro Illuftri limile adduat 
exemplum, quod hfc adponere non gravabor. It a ba- 
' 6e y (lcribit ille) me certisfimo pridem comperife trftc» 
llluftrem Vir urn, Albertum Baltbafarem Bcrnbardiden, 
D ominum Arcis Vandesbakia^ dimidia circiter leuca bine 
diftantis (quant Tjcbo Brabe Vandesburgam appellat ) 
earidem, quam mibi narrafti partem , poculum fcilicet 
vitrcum^ nefcio nero an quo/ibet pronufcue^ an cert a 
figura. 'vocis certo fono frangendi optime caUui(]i. Cu- 
jus fpecimen etiam amico non multo ante mortem fu<im 
exbibuijct, nifi*viribus fe buic operi imparem fenfijfet. 
Alios tamen faSIi experiment) pluresbk procul dubio 
rftes dvl67rrag babet. 



Hh 2 



Dum 



• Durn hxc fcribo, offer tur mihi Epiftola Amici* 
cjui c viri fide dignifltmi relatione, qui id quam faepifll- 
me in peregrinationibus luis viderat,accepi(Te fe aflcve* 
tabat : rumpi etiarri fcyphum vicreum polle , ii alius jux- 
ta poficus fcyphus aequiibnus digito in gyrum dudto, ad 
fonum commoveatiir : requiri autem lbni aequalitatem 
accuraridimarn in fcyphis, qualis aegre in magno fey- 
phorum numero inveniri poilit. Tentavi ego in fey* 
phis j qui non nifi dimidio commate diflbrtabant, & ad 
unius ibnum leviter tantum fbnare aleerum deprehendi^ 
ut vix perfoadere mihi effe&um poflem , nifi explorata 
narrantis fides eflctjniisquiper diapafbn accuratisfime 
conveniebant, ne rninimam quidem inveni confonan* 
tiam. Res certe inlblka non immerito etiam Danieli 
Bartoli tratt.j. e.g. hacc a nobis addu&a relatio vila eft. 
Ac fane fi chorda cum arcu ftrineitur,not4nte Merfenofic 
Dan. Bartoli tratt* 4. cap. 6. vibrationes dimidia parte 
minotes habet , ut non tarn fortiter percutiat vicinam u- 
nifonam,quam fi digito percutiatur , vix fieri poffe vi- 
demr,utvitrum, cum digito, qui arcus vice eft ftringitur, 
& vibrationes ob perpetuam digici preftlonem quafi re- 
tra6tashabet,vitri alterius acquilbni vibrationes ad ruptu- 
ram ufque commoveat. Ipfiim vero Scyphum , cujus 
ora digito fricatur, facile rumpi pofle credo: non enim 
leviter a fono minima ejus commoventur. Ac obfer- 
vavi in fcypho , cui fifTura inerat, ad quamjibet digiti cir- 

cum- 



14<. 

eunigyrationem longiorem fuifle fa&am fifliiram. No- 
tavit lane Per rault. lib. defono.part. 2. cap. 6. (cyphum.* 
vicreum etiam aqua infuia plenum (bio hoc fri&u rurn- 
pi poller. 

Gtterufn in his eXperirhentis exercere fe amplius 
pofliint, qui otio talia inquirendi non deftituuntur. Ten- 
tari res cum aliis etiatn eorporibus fonorispoflit: quid 
e.g. aericampano velvafis fidtilibus accidatj fi (ex leptem 
tubis vel unilonis, vel per omnia conlbnantiarum genera 
confonisac tonisfibi (uccedentibusimpetanturJNamque 
Ut chordis,ita&cOrporibuslbnoris praecipue majoribus, 
omnes non folum conibnantias , led & difcrepantes 
tonos inefle quis credidef ir. Ego certe in tabula vitrea 
majori , quae quadrantis exhibebat figuram omnes inve- 
ni fbnos graves, acutos, hemitonia etiam con(bnantia, 
cum tuba vel clamore provocarcntur. Unus autem prae- 
cipuus pene circa extremum Quadrantis regnarevideba* 
tur , ac diutius motus undulatorios continUabat. Acu- 
tiores toni centro propiores erant. Tentari etiam res 
aliis inftrumcntis pneumaticis , cortiibus, lituis , fimili- 
busque poffit, . 

Verum nobis tande diflertatioilla de vitro rupto ab- 
rumpeda eft,ne in molem nimiam excrelcat;auc, quemad- 
modumHercules in vaiculo Occanum,cgo in Icy pho hoc 

Hh 3 vi- 



247- 

vitrco orbem rcrum naturalium circumnavigate vide- 
ar. Accipe itaque has qualescunque ratiunculas meas, 
de fono fortaflis fine mente fohos j de vitro fradto , vi- 
trea fra&a. Quae fi cuam aliorumcjue do&iflimorum ho 
num opinionem forte fruftrentur,ut fere eventurum au- 
guror, id uni tibi imputes velim , qui ad ifta fcribenda_? 
autor luaibrque fuifti. Veniam tamen , ut autumo , me- 
rebimur , fi hominem me noieent,qui a cjuocunquepo- 
tius doceri cupit, quam ut alios ipie ceniere ac docere^ 
velit : &c qui in iftis ftudiis non habitat, fed ad 
eorum fines nonnunquam ut transfuga & 
explorator accedit. 



FINIS. 



ERRATA 
cxtantiora ita emendcntur. 

Pag.f. lin.g. pro turn \uum 

p. 43. 1. 1. pro Cctmguitdtis 1. Contiguitdtk 

p. ft.].?;, projcfipus I. fcopum 

p. 8f«l» P r o p'Jfit I- 

p. 93» !»I7^ P ro $*Tcip€S 1. percipies 

p. n;. I.7. pro f«7<? 1, 

p. 116. 1. 9. pro hypomocbiltum I. hypomochlium. 

p. up. 1. 7. pro ignotti* I. ignotum 

p. t7i. 1. f. pro Frdttcifcdnus \.Franctfcanos t 

p. 114. !• 9- pro Muficti I. Muficcs 

p. pro 

p. igo. 1. 4. pro confotiAs L conjmtntias* 



2Utrtflflrt>icf)6 

fifct 

unt)l»cffcn crortcrun^. 

fl«2W bann ! bur* einen Jon Mr ©liifer ju jer ferben ? 
^Oft biefe* bie/bag man mtt folcbem Unter ricfet 
Urn em jer br ocbe n &iag ben opff ibm fo &erbr icbf ? 
253ic baibf aw Do* em ©lag s «* balb em ©cball erflerben ? 

S3re«t nur bie Qi Ife nf Af . ©lag unb papier wrber beti 
©tebt lebem fret). 6on(t br icbf man nur / unb baue f mcftf. 
€6 (tedium Sail unb 25 ru* : 9J?an 6ncbf SBort/ (£t)b/ unD 

©ebt all** bur* unb bur*; eafefn jerbroc&ne ©c&erben. 

JDer flrofle #<lfher bat un* jum®ef$irr8emacbf. 

gfibiefer/iener/flleicf) sum feinernXbon gebracbf/ 
nb etroa bur* ben (Slang juefnem (Stag erldutert: 

2Ba* bilffitff bfftu 8Wcb@lag/bu btftnur©lan& unbSfaub/ 
©a* au* Die Eufft jer fcbillt 2Dir fe in ber getf en ?taub/ 
25i0 ber poftunen ©cball big gane* SBercf jcrfc^e ircr (. 

*S (o) 5fr 



Digitized by Googl 



