
 



600005848V 

30. 

737- 



r. 



V 



 



 



■ 



HISTORIA 



ECCLESLVE EVANGELICAE 

AUGUSTANAE CONFESSION! ADDICTOEUM 

Iff 

■ 

H IT N G A R I A 

UNIVERSE; 
PRABCIPUE VKRO 



TREDECDf OPPIDIS SCEPUSII. 



HALBERSTADT, 

SUMT1BUS CAROLI BRCGGEMANNI. 

1830. 



737' 



 



PRAEFATIO. 



J31 quo tempore, notitia casirom et vicissitudinum, quaa 
Ecclesia Evangelica, Augustanae potissimum Confessioni 
Addicta, in Hungaria experta est, patriae embus, forma- 
lam a Luthero constitutam probantibus , non exoptabilis 
solum, sed necessaria adeo videri potuit: id certe jure 
meritoque de nostra aetate valere, lubenter largietur, quern 
non fugit, quo loco nunc res Evangelicorum in Hungaria 
positae sunt. Indigentiae huic ut subvenirem, pagellas hasce 
conscripsi. 

Historiam Ecclesiae Efangelicae in Hungaria universe, 
breviter quidem exposui: vix tamen puto omisisse me ali- 
quid, quod scitu necessarium gravisque esset momeuti. 
Copiosius versabar in scribenda historia Senioratus Tre- 
decim Oppidani. Ita ut agerem, tanto magis necessarium 
judicavi, quo minus dubio caret, fata Ecclesiarum, exstan- 
tium in Tredecim Oppidis, ante Polonico Magistrate Ju- 
risdictionique obnoxiis, longe a fortuna differre, quam re- 
liqui Evangelici in Regno Hungariae experti fuere. Quara- 





 



vis enlm dissiinulare nolim, Nop t rates a Polonis mimit 
liberalher et humane fuisse habitos: tamen non alienum 
me a vero ferre existimo judicium, si confirmo, Oppigne- 
rationi illi deberi, quod Oppida haec nou modo civ ilia sua 
retiuuerint jura beneficiaque , sed etiam quod quindecim 
homiuum millia, quae nunc Coetua aacri Evangelici in 
N Tredecim hisce Oppidis nuraerant, puro Evangelio servata 
fuerint: cum reliqua Undecim Oppida, quae olim cum op- 
pigneratis Tredecim Oppidis ad eandem Universitatem Vi- 
ginti Quatuor Regalium Ciritatum Terrae Scepusiensis re- 
ferrebantur, non solum Civilia Privilegia amiserint, sed 
etiam duobus exceptis, propemodum nullos amplius alant 
f oveantque Evangelicae doctrinae Sectatores. Operae igi- 
tur pretium esse censui, docere, quibus causis Tredecim 
Oppidani Evangelici salutem suam in acceptis referunt. 

Adii autem in opere hocce parando copiosos fontes. 
Cognovi Andreae Schmalii Adversaria ad illustrandam hi- 
storiam Ecclesiasticam EvangeUco-Hungarieam pertinentia, 
et Ejusdem Commentattonem de Vitis Superintendeiitum 
Evangelicorum in Hungaria. In rem meam couverti frag- 
menta Actorum Sjnodalium Quinque Liberarum Civitatum 
Superioris Hungariae. Volvi octo Toraos in Folio Acto- 
rum Religionarium non Tredecim Oppida solum, sed et 
fata Ecclesiae Evangelicae in Hungaria omnino concernen- 
tium, a Paulo Georgio Metzner, Pastore dum viveret Ec- 
clesiae Varalieiisis , Bibliothecae Senioratus Tredecim Op- 
pidani donatos. Versabam Voluraina decern partim in Fo- 
•Jio, partim in Quarto conscripta Collectaneorum historico- 
ecclesiasticorum , quae Bibliotheca Coetua Evangelici Iglo- 

» V • 

I 4 



 



vietufe possidet ex bonis Pastoris sui, Venerabilig Andr. 
Johae Czirbesz morte relictre, aere redemta. Legi Ma- 
triculant, quae vulgo Molleriana vocatur, ab anno 1520 — 
1606 scriptam, aliam item, quae sub nomine MatricUlac 
Golczianae renit, ab anno 1606 ad 1613 prolatam. Usus 
sum tibelio, urn Confessionem Fidei Chrbtianae Parocho- 
rum Vigiriti Quatuor Regalium Ecclesiarum in Scepusio, 
cum subnotatia Pastorum nomihibus continet. Congului 
ProtocolFum Visitationis Supcrintendentialig, per Reveren- 
dissimum Ifc Samuelem Nicolai anno 1805 peractae et Ma- 
triculant Senioratus Tredecim Oppidani, per Andream Fa- 
ir iczy, Senioratus Tredecim Oppidani Seniorem, congestam. 
Tractabam Joannis Scholtzii , Pastoris Mal|haeiviilani, jam 
morte exstincti: Kirch liclie Nachrichten Ton den Evaogeli- 
gchen Zipser - Gemeinen , besonders in den XIII Stadten. 
Fiinf Bande in Quart; et cjusdem Scholtzii, Biographische 
Nachrichten vori den Evangeligchen Predigern in der ehe- 
matfgen Fraternttat der XXIV Pfarrherren in Zips. Zwey 
Bande Quart. Inprimis raagno mihi subaidio fuere, plures 
fasciculi non ligati scriptoram gravissimi raomenti, quae 
ex Bibliotheca laudati Czirbeszii, Coetus Igloviensis sacer, 
sui juris fecit; prout et aha scripta argnmenti historico- 
ecdesiastici, quae amici suppeditarunt CM licuit etiam 
singulorum Coetuum sacrorum tabnlaria lustra vi. Atque 
haec quidem omnia m a nu scripta fuere. 

Ex ltbris vero typis exscriptis, hog potissimum cum 
fructu adhibui : Martini Klanitii Christianam Seculi XVI. 
per Hungarian! in Religione Tolerantiam, Pes tin i anno 

SUtum Catholicae et Evangelicae Religionum in 

« 



 



Reeno Hunfrariae 1790. Intolerant des Catholischen Cle- 
rus gegen die Ungarischen Protestanten , 1792; Fundam 
Davidis contra Goliath, an. 1676; Conspectuin Reipubli- 
cae literariae in Hungaria ^eliaeatum a Paolo WallaszJty, 
Budae 1808; Nachrichten $bqr deji, jetaigen Zustand 
der Evangelischen in Ungara, von Gregor von Beru- 
vicay, 1822. Vertraute Briefe fiber die iussere Lage der 
^vangeliacheu Kicche in Ungarn, von Ferdinand Friederich, 
1825. (Mich. Dion. Doleschal evang. Prediger zu Vag- 
Ujhely:) Die wichtigsten Schicksale der Evangetischen 
Kirche in Ungarn vora Jahre 1520— 1608. Leipzig 1828. 

Neque sprevi nutus , vota , monita familiariura , histo- 
riae, quam tractavi, scientissimorum. 

Me aliquid omnibus numeris absoluti praestitisse, nt 
credam , neque ita vanus sum , neqne insipiens. Etenim 
etiam opera raaxime consuraata, suo non careut vitio la- 
beque. Accedit quod historiae campus infinitus, correctio- 
nibus operum historiconim nunquam non relinquat locum. 
Spero tamen me non prorsus inntilem et supervacaneam 
navasse operam. Si nonnullis in locis a sententia Tulgo 
recepta, vel aliornm rei gestae narratione discessi, non 
temere, sed rstionum momentis inductus, feci,. Cum 
mihi contingerit adire fontes, ad qups aliis accessus non 
patebat , multa legere autographa aliis non visa , interdum 
Tabularia chica et veteres Matriculas nunc manibus Paro- 
chorum Catholicorum detentas inspicere: certe non pauca 
curatius videre finireque poteram, quam alii, ab usu sub- 
sidiorum hujus generis exclusi. Interim cum in nonnullis 



 



► 11 

r 

Til 

i • — - 

operis mei loci«< primus viam, quam culcavi, fuerim ih- 
greesu8 S lubetiter largior, amplam me aliis, liistoriae 
peritis et monimenta, Uterus, tabula^ acta, quae ego non 
vidi., possidentibus , lineamenta mea emend audi perficieii- 
diqae liquisse campum. '■ = » 

Praecipue mihi curae fuk, tit oratio, quantum temies 

admittebant vires, non nimium a casta latinitate abhorre- 
ret. DicendiCormiilis, locutionibusque ab eleganti« ! R»- 
mana alienis, quibus serior actas priscam latini sermonis 
iutegritatcm poliuit contaminavitque, turn potissimum usus 
Sum, ubi vel uotiones novae, Romauis ignotae erant ver- 
bis signandae, vel ambiguitas falsaque interpretatio prae- 
cavenda. Quare frequentius iu singulis verbis, rarius in 
integris sententiis a proba latinitate declinavi. Longiores 
enunciationes sermone eorrupto turn solum efferebam, si 
vel alter loquens scribensque inducendus erat, vel si spe- 
ravi lectores cogitandi, agendique modum hominum, quo- 
rum summum erat in fortunam Ecclesiae nostrae momen- 
tum, ex propriis eorum effatis, ore vel scripto prolatis, 
optime perspecturoa esse. Ceterum cum lubens agnoscam 
me vix primis labiis Romanam degustasse eJegantiam : non 
dubito stylum meum plurimis scatere mendis, quae censor 
benevolus aequi bonique consulet 

Quod reliquum est, si tenue vileque opus meum a 
quam plurimis legeretur, atque nonuihil conferret ad amo- 
rem Religionis nostrae animis incutiendum, ad Studium 
provehendi Ecclesiae nostrae salutem acnendum, ad earn 
vigilantiam enixe commendandam, quae cavct quominus exi- 
guis cornmodfc et beneficiis, quae per teroporttm iniqni- 



 



yiu 



tatem necdum interierunt, securitate et Incuria nostra pri- 
vemur; si praeterea ludoram literariorum Professores Epi- 
tomen meain non indignam judicarent, qua uterentur in 
anions eornm, quorum erit Eccleaiae nostrae jura tutari 
incolumitatemque ejus promovere, praeclaro huic officio 
penitua devinciendis : insane crederem me retulisse labo- 
rura et lucubrationum mearum praemium. — Scribebam 
Calend. Auz. a. c. miileaimo octinjrente&imo vicesimo 
quiuto. 



 



INDEX RERUM 

V0LUMINE HOCCE EXPOSITARLM. 

i . 

P 

Paginti 

Pars Generalise Prima Uneamcnta Hutoriae Rcelesiae Evan- 



gelkae in Hungaria • • • • • 1 — 123 
Causae quae doctrinae per Luthertim instauratae aditum in re- 



gaum Hangariae praepararunt et patefecenmt . 3 — 5 


Incrementa et progressus sacrorum purgatorum in patria nostra 


6 


Primores Hungaria e, formulae a Luthcro constitutae amici 


7 


Ludi literarii doctrinae Evang. seminaria. Typographiae 7- 


—8 


Reges causam Lathed juvantes . V 


8 


Praelatorum in sacra emendata benevolentia 


9 


Coetunm Evangelicorum frequentia .... 


10 


Magistratus Evangelicorum Ecclesiasticns . 


11 


Confessiones Fidei . . . . ._ 


11 


Synodi maxime memorabilet . 


13 


Ordinatio Pastorum ...... 


17 


Casus Evangelicorum in H angaria Ferdinando 1. regnorum gu- 




bernacula tenente . . - 


17 


Fortnna Protestantium in Hungaria Maximiliano 11. regnante 


19 


Status Ecclesiae Evangelicae in Hungaria Rndolpho 11. do- 




minante ........ 


20 


Evangelici Primores muneribns gravissimis admoti 21 - 


-22 


Bvangelici vexantur. Belgiojoso ..... 


23 



Seditio Botskayna. Pacificatio Yiennensis an. 1606. Evangelicae 
reUgtonis exercitium publics regni legum auctoritate stabilitur, 
j in Comitiis a. 1608 . . . . . .24 



Pagma 



Synodus Solueusis, an. 1610 


25 


Synodus Szcpes-Varallensis, anni 1614 . 


27 


Nocet Evangelicis Hungaria eorum disjunctio in duas Familias, 




Augustanae quippe et Helveticae Coufessioni Addictorum 


28 


Vontifirif xtm^pni nifpr m>4 pripiwlntn nrft^narnnt — ■ f^Ipri in no*t 




i~\HiiiTTi of rtrttontm /*f**»ii/*it" OO , 
VMJIUfAl CL pUlCllLlu CICol.IL » * • ». 


-.HO 


Conditio Evangelicorum in Hungaria, regni fasces tenente Fer- 




dinando 11. 


31 


Gabriel Bethlen violatanim libertatum, ad religionem perti- 




nentium, vindex ...... 


32 


Pa r!fi/»ntio Mf»nl»;l»iirrrpn<iH mi IftQI < 

X AlsllHjdH^S J. t IK* v»3 VJ 11 I ^tll.>IO All. JlKJM- 1. . . 1 • 


H2 

* ' —4 


terdinando 111. summae imperii praefecto, Protestantes ad- 




Qjguntur ...... oz— 


-oo 


Exagitatoruni Protestantium causam Georgius Rakoczy 




suscipit • • • 


oo 


raciiicatio l^incensis anm io<*d ... 


nn 
OO 


Comitia anni 164? ..... 


Q 1 


Status Evangelicorum in Hungaria Leopoldo L ad clavum se- 




dente • . • . . 35-- 


4T 


Conjuratio in Leopoldi caput an. 1669 detecta 


36 


Occasio inde sumta Evangelicos insoutes excruciandt. Ju- 




dicium delegatum annorum 1672, 1673, 1674 . 37 — 


-38 


Pastores et Rectores Evangelici perduellionis rei falso pro- 




nunciantur et regno proscribuntur . 40 — 


-41 



Exagitatos Protestantes injutelam recipit Emericus Tokoly 42 
Comitia Soproniensia anni 1681 damna Evangelicis illata qua- 



damtenus reparant pagina, 42; sed infausta formula: 




„salvo jure dominorum terrestrium 4 * salutem Nostratium 




discrimini exponit . . 


43 


In Comitiis anni 1687 Rex Protestantes legitimis juribus 




exutos, gratiae et clementiae suae subjicit 


44 


Tlieatrum Eperiessiense sanguinem innocentum Evangelico- 




■ rum a. 1687. effundit » 


45 


Fatalis Resolutto. Leopoldi na d. 2. April. 1691, Evaogelicos 


.* 


omnibus fere, legitimis juribus priyat ., , . , v . 


46 


Seditio Rakoczyana erumpit . . J . * 


A% 


. Novates pessumdatas res reparare student,,.. Synodus • 


Rosenbcrgensis 1707 . .47- 


-48 



 



Pagina 

osephug L lolinm occupat . . . . 49 

Motuum Rakoczyanorum exltus. Pacificatio, Szattmarien- 
sls an. 1711 . . . . . . 50 

iarolus III. Josepho guccedit anna 1711 . . . 50 

Clerus in Nostrates furit , . 50 — 51 

Comitia annorum 1714, 1715, grandig Evangeliconun noxa 51 
Commissio Pestana discmciatis Nostratibus non medetur 53 — 55 
Resolutio Carolina d. 6. April, 1731 vix umbram priatino- 

rum legitimorum juriuni et beneficiorum relinquit . 55 

Excelsum Consilium Regium Locumtenentiale Hungnricum 

ma goo Protestant ium incommodo anno 1723 copditum . 57 
Carolus numerum Superintendentiun Evang. A. C. ad quatuor 

restringit . . . . . . 58 

Jaria Theresia summae rei praeficitur . . . 58 

Varia institnta ad opprimendos Proteatantes conduntur. So- 

cietatea. Novae Kpiscoporum sedea 58 — 59 

Sygtema in materia religioriis in Hungaria introductum et 

gtabilitum . . 59 — 62 

Regina nuncios Evangelicorum ad alloquium non admittit 1741 62 
Primag Regni Franciscus Barkoczy reginae consilia de ex- 

gtirpandia in regno Protestantibus suppeditat ' . .63 
Nostrateg periculmn oppresgionig a cervicibug gujg decTl- 

naturi, Vindobonam legatog, in reginae congpectum non 

admigsog, mittunt . . . . 65 

Maria Theresia ad metam deproperante propemodum niliil 

ex legitimig Evangelicorum in Hnngaria juribus restat 66 — 76 

fosephus II. Edicto Tolerantiali, Proteatantea Hungarog ab in- 

teritu vindicat . . . . « . 76 

E dicta Caeaaris nostratibus utilia s , . 78 

Stola . . . . . 80 — 81 

Leopoldo II. imperante Lex Religionaria anno 179$ conditur . 81 
Synod us Pegtini an. 1791 celebratur . . . 82 

Franciacna I. legem religionaciam confirmat . • ■ 82 
Fora interdum Regolutionea eduntalegigsententiaalienag 82 — 84 

Ipse Rex in nog liberalis et benevolua • . ..84 

Scbolarum casn* . . . . . . 85 — 86 

Nostrates ab Academiig Gennaniae arcentnr . 86 

Rex Inatkutom Theologicum Vindobonae coiiflt. .... . fj . 87 

Epilogus . . . , 89 — 100 



Pap 

Historia Super in ten den turn Evangelicorum in Hungaria . 11 
Index Superintendentum Trans- et CU-Danubianorum; Cis- et 
Trans- Tibiscanorum . . 10a — H 



Part Special** Historia Coetuum sacrorum Aug. Conf. Add. 
Senioratui Tredecim Oppidano in Sccpusio adscriptorum \i 

Prooemhim . . . . . 12T — 13 

Historia Ecclesiarum Eoangelicarum, quae nunc Senioratum 
Tredecim Oppidunum constituunt in Universum a prima 
earum origine ad hone usque actatem . 9 134 28 

Caput primutn. Ratio Coetuum Evangelicorum Tredecim Op- 
pidanorum ad Civitatem et Eccletdam Romano - CathoUcam a 
rei Evangelicae in Oppidis hisce incunabulis usque peraotam 
anno 1825 Ecclesiarum harum Recenshnem Canonum normae 

« 

accotnmodatam . . # . , t 134- — ^ 

1 

Locus primus. Ratio Ecclesiarum Evangelicorum in Trede- 
cim Oppidis Scepusii ad civitatem et Ecclesiam Romano- 
CathoUcam ab earum origine ad annum millennium octin- 
gentesimum vicesimum quintum . . . 134- 24 

Periodus prima. A Coetuum in Oppidis priraordnu usque ad 

Templa an. 1674 erepta et Pastores in exsiHum ejectos 134 16 

Sacris per Lutherum instauratis a magistrate arcis Li- 
bloriensis in Tredecim Oppidis nulla objiciuntur impe- 
dimenta v la* — j j 

Reges Poloniae in Tredecim Oppidanos Evangelicos bene- 
volentiam conferunt . . . . .13 

Idem et Hungaria e Reges faciunt . . . . 13i 

Capital! Scepusiensis Praepositi in Tredecim Oppidanos 
liberates ...... 136 — 131 

Ab anno 1545 Tredecim Oppidani Parochos cooptant for- 
mulae Lntheriae addictos . . . . .13 



 



Mil 

Pagina 

Tredecini Oppidani in Confessione a Leonhaxdo Stocke* 
lie, pro Quinque Civitatibua Liberia Regiiaque Supe- 
rioria Hungariae conacripta acquieacunt . . 138 

Minus favet Rei Evangelicae in Tredecim Oppidia Se- 
coiumXVII . , ... ... .139 

Martin us Pethoe impetrat Regum Mandata de Templia 
in Tredecini Oppidia ab Kvangelicorum poaseasione 
Vmdkandis an. 1604 » . « . 141 

Princeps Sebaatianus LubomirskJ periclitantea in sunm 

fidem recipit . . .• , • ^ .142 

Georgii Tlinrao Pro-Regia Hungariae Diploma an. 1810. 
— Synodua Sxepea-YaraUenaia an. 1614 . 144—150 

Ladislaua Hoszszuthdty Kccleaiarum Viaitationem ad- 

ounciat 153 
Fulmen excommnnicationia an. 1632. . . - . 153 

Templa Tredecini Oppidana per Romano - Catholicoa 
occapantur 157 

indicium Compositnm Varalienae. Paatorea criminis ma- 
jeitatia rei pronunciantur et regno proacribuutur 159**- 166 

hriodus secunda. A templia ademtia et Paatoribna exailio ad- 
feetia usque ad coaceaaam Miniatria Evangelicia Tredecim 
Oppida inhabitandi veniam; aeu ab an. 1074 ad 1707 167—179 

Evangelici Tred. Oppidani ad nomen ritui Romano dan- 
dnm coguntur . . . , , 2g 7 

Princeps Stanialaua Heracl. Lubomiraki Tredecim Oppi- 
dani* veram religionia libertatem d. 29. Decbr. 1682 
coocedit . . . . ... m 

Idem Lubomiraki Edicto 20. Maji religionia exercitinm 
in domo privata permittit . , . .170 

Sacronim uaua d. 15. Febr. 1686 abolitua . . 172 
Lubomiraki decreto d. 29. Julii 1694 domna privatas pro 
peragendo religionia exercitio Tredecim Oppidani* 
Evang. largitur ...... 172 

Lubomiraki per Vice-Capitanetun d. 10. Maji 1701 Evan- 
gelici* Tredecim Oppidania in Oppidia ipaia Praedi- 
canoes alere permittit 176 

Theodora* Conatautinua Lubomiraki commoda qnae pater 



SIT' 

P&gi 

Tredecim Oppidan!* fcvangelicis tribuit, eisdeW 
eriptt \ . 176 — 1 

Pcriodu8 Tertia, A concessa Pastoribiis Tredccim Oppida 
inhabitandf renin, usque ad Oppida haec regno Hungarian 
restitnta, sea ab anno 1707 ad 1772 179 — *2 

TJieocL Const, Lubomirski tribus Edictis Pastorihus in 
Tredecira Oppidis liberam mansionem et habitationem. 
concedit ..... 1 

Tredecira Oppidan! Evangelic* ad Primatem Hungariae, 
Christianum Augustum de Saxonia, irrito cohatu pro- 
fugiunt . . ». . . 181 — li 

Lubomirski Edicta condit d. 25. Jon. 1717 et d. 9. Jan. 
1728 Nostratibus damnosa . . . • V 

Res Evangelicorum Tredecim Oppidanorum, Maria Jo- 
aepba Poloniae Regiua Capitaneatum Tredecim Oppi- 

danum tenente, deterrimo loco positae . 186 — IS 

. - • 

Henricus Comes a Bruld Capitaneus Tredecim Qppidanos 
Evangelicos ab interitu servat . . . 199 — 2 

Br&hl sibi, Praepositi Josepbi Carol! Zbisko odium 
conflat . . . . . 204 — 2 

Bruhl judicium causae Mariae Theresiae Hungariae Re- 
ginae defert 21 

Legatus Bruhlii, Gartenberg, Viennae in observandum in 
Tredecim Oppidis sy sterna, in materia Religionis in 
Regno Hungariae introductum, consentit . 21 

Maria Theresia in inqnietum Zbisko Rescripto d. 17. Mart. 
1760 severe animadvertit . . . .21 

Casimirus Ponyatowszky Evang. Tred. Oppidanis promittit, 
se eos in usu illorum Jurinm conservaturum, quibus 
Ticinae civitates in Regno Hungariae gaudent . . 21 

Tractates Varsaviensis depristino, ratione sacrorum usus, 
cavet . . . . . . .2! 

Periodus quarto, A Tredecim Oppidis Regno Hungariae 
restitutis, usque ad peractam Coetuum Sacrorum Senio- 
jatui Tredecim Oppidano attributorum Ecclesiasticam Re- 
censionem, canonum normae accommodatam, seu aba. 1772 
ad annum 1825 ..... 220— 2 



 



Pagina 



Theresia regnaute conditio . .jy; *uvu*! 


220 


Status Evangelicorum Tredecim Opptdanonim Joscpho XL. 




imperium capeasentc . . . 


222 


Ediotum Tolerantiae . ... 


223 


Scripta Vinariensia ..... 


22T 


Lex religionaria interventu Leopoldi M. Posonii 179? 




r.ondita . ' ' . ' . " > 


228 


r-- — ; 1 " — 7 — : 

Franciscns I. auctoritatem legis religionariae coufirmavit 


228 



i 



Imcus Secundus. Ratio Scholar ttm Evangelicarum in Tre- 
decim Oppidis Scepusii ad Civitaiem et Kcclesiam Ro- 
mano- Catholicam, a prima earum origine usque ad annum 
1825 ....... 230—240 

Caput secundum. Ratio Coetuum Evangelicorum in Tredecim 
Oppidis ad se inviccm suumque Ecclesiasticum Magistratum 
a prima origine usque ad an. 1825 peractam, Ecclesiarum 
in Oppidis his Canonicam Recension em 240 — 287 

Loctm primus. A prima Coetuum Evangelicorum Tre - 
decim Oppidanorum origine usque ad Templa an. 1CT4 
ademta et Pastores exsitio mulctatos 240 — 272 

Se niores. Con -S eniore s. Oratores . Actu ar iug . 211 

Congregationes ...... 241 

Actorum Commentarii ..... 242 

Ratio fratres Novitios in fratrum aodal itium recipiendi . 243 
Confessio Fidei 
Statnta Fraternitatis 
Ordinatio . . . 



Aerarium Fraternitatis 
Literaria Monimenta et Docmnenta. 
Series Senionim Viginti Quatnor Regalium, usque ad 



246 
247 
248 
248 

249 



an. 1674 . . . . . 253 — 272 

hocus Secundus. A concessa Pastoribus Evangelicis Trede - 
cim Oppida inhabitanda tenia , usque ad secundum Cano- 
nciam Ecclesiarum Recensionem, seu ab anno 1706 usque 
ad 1825 . . , . . , 273 — 287 



 



XT! 



Coalitlo Dopflcbenali 



Coalitio Epericsgienai* 



Tredecim Oppidani Jurium anorom tentcea 

Coordinatio , . , t 



Statuta Scnioralia . 



Aerarium 



Pagina 

. 273 

. 214 

. 276 
. 216 
. 271 
. 278 



Monimenta, tabulae literae Senioratua Tred. Oppidani 278 — 281 

Magistrates Senioratua Tredecim Oppidani politico- 

Ecclesiasticus . . . . 261 — 287 

Appendix . . . 289^-304 



\ 



 



PARS GENERALIS 

PRIMA LINE AMENTA 

■ 

HISTORIAE ECCLESIAE 
EVANGELICAE 



IN 



H U 



G A 



I A. 



•t 



 



s ■ 



 



Principem inter omnes religiones locom jure meritoque 
sibi vindicat magistri Tere divini, Jesu Christi, quo pa- 
ter coelestis genus humanum ante hosce octingentos supra 
mille annos muneraverat, sublimis excelsaque disciplina. 
Est enim ad veritatis cognitionem juvandam utilissima, ad 
virtutis stndium acuendum aptissima , ad vitae beatitatem 
parandam commodissima , ad solatia in adversis adferenda 
eflficacissiraa, ad homines amore, fide et obsequio conso- 
ciandos oportunissima, et hinc indigentiis necessitatibusque 
humanae naturae surrrmis et gravissimis accommodatissima. 
Quare cum scse tot virtutibus commendet, necessarium 
fuit, ut et ante Magyarorum in regnum, quod inhabitamus 
adrentum, sese in patriam nostram insinuaret, et ab TJn- 
garfs ipsis sensim reciperetur. Quoniam tamen religio haec, 
tempore procedente, humani ingenii commends foedata, 
suam praeclaram indolem, vimque beneficara, qua primitus 
excellebat, araiserat: erenit, ut Martinus Lutherus, in 
Academia Wittenbergensi Theologiae Doctor, placita prae- 
ceptaque Jesu, a Papatus institution ibus , atque vanis con- 
fictionibus liberata, altero seculi XVI. decennio exeunte 
Integra orbi restituens, in Regno Ilungariae quoque ma- 
ture non paucos fautores, amicos discipulosque obtineret. 

Nec minim. Nam et inteilectus hominis natura ma- 
gls Teritat} probandae, quam errori tenendo perrius est, 
et voluntas potius ad sequendum rectum honestumque, 
quam ad pravum amplectendum atque fovendum composite. 
Accesserunt ceteroquin, plures causae aliae , quae doctri- 
nae emendatae, partim viam patefecerunt, partim laetum 
ejus progressum et incrementum juverunt. Jam nimirum 
scita Joannis Hussii, ab ejus sectatoribus per superiorem 



Digitiz 



Hungariam late disseminata, omnes , ,quibus innotuere , ad 
probandam Doctoris Vitebergensis formulam, doctrinae ma- 
gistri Pragensis consentaneam , pronos reddiderunt. Ea 
deinde fuit religionis Romano - Catholicae , in regno, quod 
inhabitamus seculo decimo sexto conditio, ut nulla exerce- 
retur in moribus disciplina, nulla praeberetrir in Uteris 
sacris eruditio, jamque profb'gata vera pietate, propemo- 
dum sola supcresset tetra superstitio et foeda libido. 
Praeterca Scholae alicujus momenti, quoquo patet regnum, 
.praeter coenobiorum ludos , qui misellam putidamque sup- 
peditabant institutionera , aderant nullae. Perturbatus ad- 
haec et domesticis jurgiis dissidiisque laceratus regni sta- 
tus, facilem recenti doctrinae aditum dedit. Cleri quoque 
perditi mores, et dissoluta vita, magis valebant ad exse- 
crationem et detestationem avitae religionis incutiendam, 
quam amorem ejus instillandum. Clades insuper Mohat- 
sensis, quae duos Archi-Episcopos, sex Episcopos, et ad 
hoc infinitam absorbsit peremitque virorum, ad sacrum or- 
dinem pertinentium copiam, coetus coegit deficientibus 
Socerdotibus Catholicis doctrinae Evangeiicae recipere prae- 
cones. Accessit PrimOrum nonnullorum, in liis Alexii 
Thurzo, Locuratenentis, die 25. Jan. 1543 mortui, qui in 
Stipendia Pastorum Leutschovicnsium , Tbeologiaeque Stu- 
diosorum, in exteras Academias migrantium, quingentos 
Florenos, per Magistratum urbis quotannis dissolvendos 
legaverat, et Petri Pereny Coronae Custodis, qui Stephano 4 
Kopdtsy Concionatore usus, Bodrogi accolis dogmata Christi, 
per Lutherum instaurata commendaverat , Caspari item 
Dragfy, BAthorii, Forgachii, Battyanii aliorumque, Pasto- 
res Evangelicam formulam sequentes sponte deligentium, 
benevolential Nec parum progressionem sacrorum purga- 
torum, sermonibus arguraenti gravissimi ad populum liabi- 
tis, et scripti8 commendationis plenis, secundarunt Viri, 
reduces ex Academia Leucorea, disciplina Lutheri ejusque 
Sodalium exculti, inter quos praeter Martinum Cyriaci 



 



* , • 

5 

(Cyriaki) *) Dionyshis Lyncius, Balthasarus Gleba, Joan- 
nes Uthmann, Christianus Lany, Joannes Siegler, Michael 
gzalay, Matthias Biro, Matthias Devay (deVay), quiSazvaV 
rini, Budae, Cassoviae docuit, sed jam ante annum 1544 ad 
Re forma tos descivit, Georgius Debrecinus, memorantur. Ipsi 
etiam mercatores Hungari, maxime Scepusiaci, Lipsienses 
nnndinas obeuntes, de doctrina Evangelii eo bene meruerunt, 
quod ad penates reversi, illam partim ore commendaverint, 
par dm communicando scripta Lutheri, quae emcre, regno 
inferre, legere, nulli censores, nulli scrip torum prohibito- 
rum indices impediebant, divulgaverint. Facilitas postea 
et indulgentia Principum, a re Evangelica non alienatorum, 
multum sacris Evangelicis in Hungaria suffragabatur. Ma- 
ria certe Regina, Ludovici II. conjunx, quae insignem 
Virum Joannem Henkelium , Leutschovieusem , a concioni- 
bus habebat, tantopere se in' sacra instaurata inclinabat, 
ut ipse Lutherus studium matronae Uteris et, cum alios 
thesauro8 principe dignos non haberet, quatuor Psalmorum 
sermone theodisco redditorum dono, anno 1526 celebraret. 
Ipsi denique adversarii, intempestivo religionis Evangelicae 
opprimendae studio incensi, principem inter adjutores doctri- 
nae illius, tenent locum. Eorum antesignanus quasi est, 
Georgius Szakmari, Strigoniensis Archi-lSpiscopus, qui 
auctoritate JPontificis Romani, Leonis X., jam anno 1521 
de suggestibus sacris Lutheri dogmata damnari jubebat; 
atque ipse Rex Ludovicus II., qui anno 1523 Lutheri ami- 



*) Martians Cyriaci vulgo Leutschoviensis habetur, dicitarqae earn 
Philippo Melaathoae Acadcniiae Rectore, anao 1522 civibus 
Academiae fuisse attribatnm. Eaimvero et origo viri. iacerta 
est, eteairn aoa constat aa Iascriptio ia Albo Vitcbergeasi 
obvia,, lotsei" Jotsei vel Lotsei legi debeat, Deque intelligi- 
tur car Hangara pptius voce „ Lotsei , " qaam Latiaa „Leut- 
schoviensis " in no tan do loco natali faerit asas ; et nulla pror- 
sus adsunt vestigia, eum si vere Leutschoviensis erat, unquam 
ab exteris rediisse, atque sive Leutschoviae , sive ullo alio in 
loco quidpiam ad conimendandam Evaagelii doctrinam, qua 

» Vitebergae uabutus fuerat, contulisse. 



I 



cos, eorumque factioni adhaerentes, tanquam publicos hae- 
reticos et Sauctae Virginis Mariae hostes, bononim publi- 
catione et supplicio capitis plecti, anno vero 1525 eos- 
dem ubi ubi reperirentur comprehensos, vivos comburi 
praecepit. Duumviros hos Ecclesiae Evangelicae in Hun- 
garia satoribus merito accensemus; dum enim ita in Lu- 
theri amicos furerent, via hacce contrarium ejus, quod 
petebant, consequuti sunt. Excitarunt namque curiositatem 
hominum , desiderinmque sententiam Lutheri cognoscenti- 
Qua re factum est, ut multos, quibus doctrina haec for- 
8itan nunquam innotuisset, cum ea famiiiareg redderent 



His pracsidiis et subsidiis adjuta, fieri nequiverat, 
quin celerem progressum nancisceretur et constabilirctur, 
causa Lutheri. Promovebant enim laudabiles conatus prae- 
clari viri, regni Proceres, Franciscus Drdgfy, Franciscus 
ReVay, Thomas N&dasdy (ad quern Pliilippus Melanthon 
Nonis Octobris anno 1537 literas dedit, quibus ejus stu- 
dium magno sumtu scholam constituendi landat, eique 
Matthiam Devay commendat). Vidua Petri Jaxith, Fran- 
ciscus BebeL/ Podraanitzkyi, Illye'shizyL, Georgius, Stanis- 
laus et Emericus Thurz6\ Nicolaus Dersfy, Stcphanus, Si- 
gismundus et Emericus Tokely (Tokbly, Thokoly, Thbkely)* 
Sigismundus Balassa, Moses Szunyogh, Jeremias Pongratz, 
Theodosius Szirmiensis, Joan. Davides de Sentz - Pe*ter, 
Joannes Ilrabowszky, Franciscus Eszterhazy et alii. Jn- 
vabant praeterea successum Evangelii, religionis doctores, 
quales viderunt: Cassovia Antonium Transsylvanum et Mat- 
thiam Devay, Bartpha Esajam Lang et Michaelem Rada- 
8chinum , Leutschovia Bartholomaeum Bognerum, Eperies- 
sinnm Samuelem Sautnerum, Cibinium Joannem Praedica- 
torem a Luthero Viteberga anno 1526 misgum, Dchreci- 
nnm Basilium Radan, Ujheiyinum et Pntakinum Miclvaelem 




 



I 



Siklosi (circa annum 1522), et Steplianum lopitsi, ora 
Scepusiensis omnino, Andream Fischer et Georgium Lent- 
echer {Leidischer, Le wdischer) , Bela Lanrentium Serpi- 
lium QuendeJ; tractus Trenchiniensis (an. 1526) Basilium 
Modonium, an. 1530 Paulrnn de Hunicsowa, Georgium 
Bohemnm et Joannem Schindlenira , Arvensis Casparem 
Kolarik, Jeroslaum Urbanowits, Liptoviensis Andream Ja- 
cobaei, Stanislaum Mokossinum, Zoliensis Nicolaum Mat- 
thaesium, Joannem Zeisel, Antonium Philadelphia Gome- 
riensis Andream Fischer; — regio Cis- et Trans -Dana- 
biana Joannem Schader, Collaciruun, Moschoviensis et 
Banovicensis .Scholae Rectorem ; Joannem Pruno (Comitis 
Georgii Thurzo Praeccptorem) , Albertum Husselium Pri- 
vidiensis et Moschoviensis ludi Rectorem, Petrum Borne- 
raisszam (Abstemium); Montanae ciritates M. Achazium, 
Nicodemum Sartorium, Georgium Lowcsany. 

Neqne temere adibant Academiam Leucoream Magna- 
tes Hungari, inter quos praecipue inclaruernnt : Emericus 
Thurzo, Palatini Georgii films, anno 1615 Unirersitatis 
Rector, Liber Baro Michael Forgach, Sigismundus Pe*chy, 
Sigismundus Marjassy, Thomas EszterhAzy, Marcus Hor- 
wath Stansith de Gradecz, Nicolaus Horwath Mladossevicz, 
Caspar Szanyogh de Jeszenicze L. Baro in Bulletin, Ga- 
briel Keczer deLipocz et alii. Hi enim in patriam remean- 
tes, et doctrinara, quam ibi imbiberunt, popularibus po- 
tenter commendabant , et opes suas lubenter rei evange- 
licae provehendae dicabant. Illorum certe complures lu- 
dos literarum vel condiderunt Tel sublevabant. Suffraga- 
bantur nimirum Scholae Moschoviensi L. B. Reray, Gal* 
gocensi et Bitsensi Comites Georgius, Stanislaus et Eme- 
ricus Thurzo, Uj - Szigetensi et Csepreghensi Comites de 
Nddasd, Vagh-Besztercensi L. B. Balassa, KJszuca- Ujhe- 
lyiensi ljngnad, Rosenbergensi et Banovicensi Comites 
Iliye'sha'zy (quorum unus, Stephanus Scholae major em ce~ 
lebritatem paraturus, M. Eliam Ursinum, Delicio-Misnicum 



 



V - 

8 

in Rectorem adscivit), Necrensi in Scepusio Gregorius 
Horwath Stansith de Gradecz (qui eodem,* quo Uly&hdzy 
consilio, Albertum Graverum e Gerinania arcessivit), S4- 
ros-Patakiensi, Petrus et Gabriel Pere*ny, Trenchiniensi 
Forgachii, Mavensi Ostrosith, Neostadensi ad Vagum 
Szunyoghii, Berzevicensi Berceviczyr, Gorgensi, Gorgeyi, 
Szent-Ivanensi Szent - Ivanyi. Plus adhuc ad Erangclii 
doctrinam conservandam et propagandam contulerunt Gym- 
nasia, velut Bartphense (quod Lconhardum Stockelium, 
Lutheri et Melanthonis tredecim annorum intervallo disci- 
pulum ab anno 1539 ad 7. Junii 15G0 moderatorem vene- 
rabatur tantopere celebratum, ut ipse Antonius Verantius, 
Episcopus Agriensis, Hieronymum Domitium, sororis suae 
filium, sine ulla dubitatione ill! in disciplinam dederit), 
Eperiessiense, Cassoviense, Leutschoviense , Soproniense, 
Posonieiise, Neosoliense, Schemniciense. Neque vero con- 
tent! erant docti JIungariae viri, sacris Evangelicis addicti, 
studio puram evangelii doctrinam ore aliis commendandi 
tradendique, sed in eo etiam elabojrabant, nt et dissitis 
cemotisque fructus lucubrationum suarum propinarcnt. Stii- 
dium hocce veriora alios scripto quoque edocendi, mox 
multis Typographic erigendis ansam dedit. Potiores ca- 
rom erant: Uj -Szigetensis (an. 1541 condita), Debreci- 
nensis (1502), Bartphensis et Varadiensis (an. 1568), Ko- 
miatensis (an. 1570), Also-Lindvensis (1574), Semptavicn- 
sis et Neosoliensis (an. 1575), Vilagos - Varensis et Ne- 
meth - Ujvarensis (an 1582), Detrekdensis ct Galgocensis 
(an. 1584), Monyorokerekensis (a. 1580), Vizsolensis (an. 
1590), Szecsctaensis , Papensis, Galanthana, Cassoviensis, 
Kereszturensis, Trenchiniensis, Solnensis, Senicensis, Pu- 
choviensis, Leutschoviensis , Csepreghensis etc. 

Ipsi Reges quoque incrementum doctrinae Evange- 
licae in Regno Hnngariae inscii imprudentesque (wider ilir 
Wissen) varie jurerunt, velut confirmando Pastorum Evan- 

y 



 



geHcorum Jura, Reditus, Titulos, Honores *), tnendo eos 
adversus oppressorum violentias etc. Fecerunt postremum 
hocce Ferdinandus I. qui d. 3. Nov. 1551 Tredecim Op- 
pidanis Pastoribus in Scepusio, literas protectorias dedit — 
et idem JFerdinandus privilegio anni 1548 Viginti Quatuor 
Regalium Pastorum in Scepusio Jus percipiendi decimam 
confirmans; Maximilianus item, qui Uteris 30. Sept. 1555 
cavit ne Tredecim Oppidorum Scepusiensium Pastoribus, 
insolita onera imponantur; Rudolphus denique, qui d. 
20. April 1518 Joanni Ruebero de Pixendorf et Grawen- 
werth, Supremo Copiarum per Hungariam Superiorem 
Praefecto, ne Tredecim Oppidorum Pastores, quorum se 
praecipuum Patronum adpeuat, per Capitaneos et Officia- 
tes arcis Libloviensis , injustis exactionibns exagitari si- 
nat, mandavit, et anno 1584 Minis tros Liptovienses pecu- 
liari Privilegio in suam fidem recepit. Exemplorum liorum 
aemuli , Regni Barones et Praelati Romano - Catholici, 
Pastores Evangelicos „Praepositos (quales Vag - Ujhelyini 
et Baimocini liabebamus), Vice-Archidiaconos^ Piebanos, 
Fratres nominantes" multum eorum auctoritati et per id 
prospere propagandae religioni Evangel icae consuluerunt. 

Ipsi etiam militiae Caesareae Praefecti e?angelici, 
Lazarus Schwendy et Joannes Rneber, non inutilem sacris 
emendatis praestiterunt operam. 

Magnum postremo momentum ad aiiimos hominum 
religioni Evaugelicae devinciendos , habuit nonnullorum 
Praelatorum, qui ritu Romano relicto, Evangelio nomen 
dederunt auctoritas. Tales fuere Franciscus Thurzo, Epis- 
copus Nitriensis, qui anno 1556 sacra Evangelica ample- 
xus, uxorem duxit; Martinus Kechety de Kyres, Episco- 
pus Vesprimensis, Franciscus Bachy, Praepositns Terrae 



•) Dignati enim snnt cos comptellatione , honorabilium', venerabi- 
liumquc virorum, quo nomine Parochos quoque Romauo-Ca- 
tholicos omabant. 



 



12 

ejiciendos esse. Quare mense A u gusto an. 1519 dimissi 
fuere ad Superioris Hungariae Libera s Regiasque Civitates - 
duo Quaesitores ( Commi&sarii ), Stephanus Bardala (Sbar- 
dalat, Sbardelat), Episcopus Yacensis, et Gregorius Sibrik, 
ConsiUarius Reps, visuri num partium i liar urn incolae hae- 
sereos labe sint infectL Yiris hisce primum urbes sin- 
gular ut suspicionem errorura, quos Sacramentarii et Ana- 
baptistae fovebant, a se ajnoiirentur, fidei Confessionem 
exhibuerunt, dcinde aliain in Courentu Leutschoviae die 
22. Aug. habito, per Leonhardum Stockelium paratam, 
Imperatori Fcrdinaudo communi nomine eodem anno 1549 
reddiderunt Rex symbolum hocce clemeuter probavit et 
illud ampiectentes turbari vetuit. Confirmavit idem Sym- 
bolum Rex Ferdinandus I. denuo, atque Nicolaus Olalms, 
Archi - Episcopus Strigoniensis , et Antonius Verantius 
(Wranchith) v Episcopus Agriensis, anno 1560, et idem 
Ant Verantius jam ad amp li ores Archi -Episcopi Strigo- 
niensis honores provectus, auno 1573 Eperiessini ubi in 
Jndiciis Octavalibus versabatur. Confessio haec identidem 
typis exscripta, legi potest etiam in Martini KlanitiA Chri- 
stiana seculi XVI. per Hungarian! in Religione Tolerantia, 
Pestiiu an. 1183 edits. 

Altera est Confessio Fidei Montanarum et his vici- 
narum Ecclesiarum, ad normam Augustanae Confessiouis 
anno 1558 Cremnicii composite, Stock elianae supcrstructa, 
die 5.Decembris 1559 Schemnicii lecta, ab omnibus Mon- 
tanarumCivitatum V.D.Ministris subscripts, post Regi Fer- 
dinando, qui earn probarit atque Archi - Episcopo Strigo- 
niensi Nicolao Olaho tradita, in Synodis an. 1569 et 1577 
Schemnicii celebratis roborata, anno 1570 Neosolii typis 
Christophori Scholtzii vulgata. 

Accedit his: Confessio Nobilium et lgnobilium Val- 
lis Agriensis die 6. Febr. an. 1562 concepta, a Rege qui- 
dem non rejecta, manifeste tamen in sententiam Theolo- 
gorum Helveticorum discedens. Praecipuas in ea scri- 



 



I . > • 



benda parted habuit Petms Inhaaj (Melius), Paster De; 
brecin. 

Postrerao Ckmfessio Fidei Christianae Farochorum 
Vtginti Quatuor Regalium Eccleslarum in Scepusio, de 
qua alias plura. 

Confessiones hae in Congregationibus et Synodis una 
cum Augustana Confessione legebantur, atque nomine aub- 
notato robocabantur. . v 

Synodorum maxime memorabiles sunt: 

Erdodini volente Casparo Dragfyo, anno 1545 , prae- 
aentibus 29. Pastoribus celebrata, in qua retenta Augu- 
stana Confessione, duodecira Articuli constitute fuerunt. 

Quinque JAbetae Regiaeque Vint ate 8 Super (oris 
Hungariae, Cassovia, Leutscbovia, Bartpba, Eperiessinum, 
Cibiniuni, quibus • seriori tempore Oppidum Nagy-S&ros 
quoque accessit *), frequenter Synodos celebrarunt qUa- 
rum potiores sunt: Eperiessiensis anni 1516, in qua Au- 
gustana Confessione servata, consensio in ritibus Articu- 
iis XII sanciebatur, qui procedente tempore in Conventi- 
bus praelegi solebant, subindeque novis adscriptionibus au- 
gebantur; Leutschoviensis anni 1519, quae Coiifessioni 
Pentapolitanae natales dedit; Bartphensis 1564 diei X et 
8. Junii, in qua omnes legati Confessioni Quinque R. Id- 
berarumque Civitatum, anno 1560 Imperatori Ferdinando, 
Arcbi - Epiacopo Strigoniensi, Nicolao Olaho, et Episcopo 
Agriensi, Antonio Verantio, exhibitae, nomina. aubnotarunt; 
Eperiessiensis, d. 20. Oct. 1519, in qua utriusque ordinis 
Viri subscripserunt Confessioni Quinque Regiarum Civita- . 
turn et Oppidi Nagy-Saros, atque Corpori Doctrinae 
Philippi Melanthonis ; Bartphensis diei 1. Martii 1589, in 
qua utriusque ordinis viri hac lege subscripserunt Conf. 



, ... , , < - 

•) Jam in Conventu Eperiessini d. 20. Oct. an. 15T9 celebrato 
subscriptum est Confessioni Ecclesiarum Quinque Civitatum et 
Oppidi Nagy - Saros. 




 



Quia que CivStatum atqne Corpori doctrinae Melanthonis, ut 
8i hujus opus in Articulis controversis cuipiam non satis 
faceret, declarationem petat non ex scriptis* Calvini sed 
Lutheri, nominatim in controversia Sacrae Coenae, refe- 
rent sese civitates ad Confessionem Lutheri; Bartphensis 
d. 13. Nov. 1500, in qua Articuli an. 1546 Eperiessini 
compositi, iecti uberiusque declarati sunt, atque inter alia 
sanciebatur, ut Ministri ordinandi ad Archidiaconum mittantur 
et impensa suppeditetur ab iis, in quorum commodum ordina- 
tio fit; Eperiessiensis diei 5. et 6. Octobris , in qua perlecta 
Confessione anno 1549 Regi Ferdinando reddita , Senior nun- 
cios monuit, ut Anabaptistarum et Sacramentariorum ca- 
lumniosam doctrinam vitent. In eadem Synodo etiam M. Jo. 
Mylius, Scholac Leutschoviensis Rector, impii studii placi- 
torura Calvini, potissimum in dogmate de coena domini, 
reus pronunciatus fuit; Bartphensis d. 4. et 5. Oet. 1594, 
in qua Augustana Conf. Jegebatur , addita controversorum 
Artieulorum declaratione ex scriptis Lutheri petita; Epe- 
riessiensis d. 10. Oct. 1595, in qua Conf ess io Quinque Ci- 
vitatum lecta et nominibus subnotatis roborata fuit; Epe- 
riessiensis d. 22. 23. April. 1597, in qua Augustana Con- 
fessio atque huic congrua Confessio Quinque R. Liber. 
Cifitatum lecta ab omnibusque, qui aderant, probata, errores 
vero Flaccianorum et Calvinistarum rejecti fuerunt; Leut- 
schoviensis d. 5; 6. Nov. 1597, in qua confirmata Aug. et 
Quinque LL. RR. Civitatum Superioris Hungariae Con- 
fessione, repudiabantur scripta Calvinistarum, quibus See- 
pusium non vacabat, scuri liter et impie doctrinam Lutheri 
de omnipraesentia Chris ti veri Dei et hominis, tanquam 
portentosam et vanam, recens a quibusdam Theologis iri- 
ventam explodentium, cum tamen doctrina haec Scripturae 
Sacrae et veteris Ecclesiae testimonia pro se habeat; Ci- 
biniensis d. 9 et 10. Mart. 1599, quae omnia impia dog- 
mata, Arianorum, Antitrinitariorum sen Zwinglianonun tarn 
de persona, quam de coena Cliristi damnavit. 



 



< 

15 

1 

Liceat Synodis hisce Quinque L. R. Civitatum seculi fc 
XVI. ordinis et cohaerentiae causa adnectere Synodos 
secnlo XVII. celebratas, quamvis jam ad seriorem perio^ 
dura pertinentes. Est vero earum haec series: Leutscho- 
viensis d. 28. Jun. 1614, quae M. Petro Zablero, Pastori 
Leutschoviensi, Superintendentis Quinque L. R. Civitatum or- 
dines contolit; Bartpbensis d. 0. 7, Jun. 1629, quae Za- 
blerara munere Supermtendentis sese denue abdicantem 
(idem qnippe jam in Synodo Cibiniensi d. 3. 4. Oct. 
1618 feeerat) ad illud ultra admiiiistranduiil perduxrf; 
Cibiniensis d. 1. Not. 1645, quae Martinum Wagnerum, 
Ecclesiae Bartpbensis Pastotem, Superintendentem constitute; 
Bartpbensis d. 3. Sept. 1652, quae perlecta Augustana 
atque Quinque Civitatum Confessione, ea, quae ratione caeri- 
moniarum , festdfum , Scholarum , Confessiouis auricularia 
e re videbantur sanxit, atque quaestionem an in sacris 
publicis preces et cantiones latino solum, vel nonnisi ger- 

■ - 

manico vel utroque sermone dicendae canendaeque forent? 
ita finivit, ut usura, qui quovis in loco obtinebat, servan- 
dum esse pronunciaret ; Eperiessiensis d. 15. 16. 17. Maji 
1656, quae praelecto Diplomate Palatinali majori Quinque 
L. R. Civitatum, quo Acta Synodi Varaliensis confirms- 
bantur, arbitri declararunt eos, „sensui literal! Dipiomatis 
inhaercre sublatis abusibus"; eodem tempore etiam Con- 
fessionis Quinque Civitatum Articnti lingua germanica, la- 
tina et hungarica, lecti fuere ; Eperiessiensis d. 3. Jul 
1656, quae aequabilitatem liturgiae, ordinera sacrorum, mo- 
dum disciplinae ecclesiasticafe , rationem scholarum (Vor- 
lesungen) in ludig habendarum, ordihat; Cibiniensis <L 
15. Jul. 1666, in qua Michael Liefmann, Cassoviensts Ec- 
clesiae Pastor, invitus Meet in Superintendentem electus, 
et per Cbristianum Seelmannum, Pastorem Leutschovien- 
sem, inauguratus fuit; Cassoviensis d. 6. 7. 8. 9. Febr. 
1668, in qua diploma Palatinale majus et minus (quod po- 
stering confirmationem Superintendentis Quinque Lib. Reg. 

■ 



 



M 

Civitatum Superior!* Hungariae continebat, lectum singu- 
laque utriusque puncta uberius explicata, illustrataque 
fuerunt, atque Ecclesia etiam Kesmarkiensis in Contuber- 
nium Quinque L. R. Civitatum ea lege re^epta fait, ut Pa- 
stores ejus, formulam Concordiae jurejurando probent, in 
Concionibus Contubernii locum quidem cum suffragio ha~ 
beant, jus tamen Candidatorum pro Superintendent's rau- 
nere numerum ingrediendi sibi nunquam vindicent, ipse 
autem Coetus Kesmarkiensis aerario Quinque Civitatum du- 
centos Florenos Ungaricales inferat; Bartphensis d. 26. Jul. 
1683 , in qua Philippus Heutschius, Pastor Cassoviensis, in 
Superintendentis honores provectus fuit. 

Montanae Gtritates identidem, praesertim Cremnicu, 
de rebus ecclesiasticis agebant. Ceieberrima harum con- 
cionum est anni 1569, in qua Confessione Fidei Monta- 
na rum Ecclesiarura, de qua paulo ante diximus, lecta, ri- 
tuum aequabilitas decernebatur. ConGrmata fuere Acta 
iUius Synodi anno 1577 in Synodo Cremnicii coacta, in 
qua Articuli 25 a duodecim Pastoribus subscript!, fuerunt 
conditi. 

In Conventu Sdtor- Ujhelyini et in arcc Fysir an. 
1563 habito, de dogmatibus controvcrsis agebatur. 

Anno 1591 CsepregMni Conventus fuit habitus, in 
quo Severinum Scultetum, Pastorem Bartphensem, inter 
et Stephanum Boyte (Bojthe), Pastorem Nemeth-Ujvaren- 
sem et Ecclesiarum circa fluvium Arabonem Superinten- 
dentem, Colloquium de Coena Domini fuit institntum, quo 
terminate Boyte publice ad Reformatos transiit. Synodua 
haec separationem eorum, qui Helveticam probabant fidei 
Confessionem, ab iis, qui Augustanae adhaerebant formulae 
consumavit 

Omnes has Synodos celebritate superabant: Solnensis 
anni 1610, in qua ordo ecclesiasticus constitute, tresque 
Superintendentes decern Comitatibus Cis - Danubianig foe- 



 



ruiit praepositi; Szepes- Faraliensis ann. 1614, in qua M. 
Petras Zablerus Pastor Leutschoviensis in Superintcnden- 
tem Quiuque Lib. Regiarumque Civitatum, et Magister 
Stephanus Xylander, Pastor Ecclesiae Sa.-Varaliensis in Su- 
perintendentem rellquarum Ecclesiarum per Comitt. See- 
pusiensera et Sarossiensem diflusarum, fuit electus; Ro- 
ienbergensis ann. 1707, in qua pessumdatae injuria tem- 
ponwn res Evangelicornm reparabantur. Sed de tribus 
blsce Synodis suis in locis plura. 

in Synodis interdum Ordinatio quoque Pastorum susci- 
piebatur, qnaiem v. c. Michael Radaachinus , Bartphensis 
£cclesiae Pastor et Quinque L. R. Civitatum Superiors 
Hungariae Senior, item Michael Sztarinus et Stephanus 
Szegedinus , hie posterior Szigethini in concilio complu- 
rium Comitum et Baronum an. 1658 peregit. Alioqui 
VeaecabUis Ministerii Candidati ilia aetate ordinibus sa- 
cris initiabantur, Vitebergae, Brigae et Graecii. Consti- 
tute Superin tendentious, actum hunc ill! peragebant, quam- 
vis integrum fuerit hac de causa ad exteros quoque 
re&gere. 

Non erat quidem ante annum 1608 a dime public* 
auctoritate coufirmatum publicum Aug. Conf. Addictorum 
Religionig exercitium: interim tamen Reges, qui hac pe- 
riodo vixerunt, saluti Evangelicorum in regno Hungariae 
propemodum niliil nocuere. i. 

Nasi quod quidem <ad Ferdinandum , suminae reriira 
ib anno 1527 ad 1564 praefectum adtinet , quamvis dif- 
fiteri nequeamus, earn privation nonnulla decreta condi- 
disse Nostratibus funesta ( veluti Rescriptum vicesimae 
Augusti an. 1527 ne quia audeat doctrinam Latherk 
Zwinglj^ Oeoolampadii profited, promovere, tatarj, utfcjue 
omnea haereseos convicti, severe puniantur; Rescriptum 
item causa Esajae Lang concionatoris anno 1534 ad Bart- 
phenses , et alind anno 1543 ad Scepnsienses datum) $ 
*tque in Patres quoque e Societate Jesu ? nefarios illos 

2 



 



20 

1564 promulgari jussit, atqoe in caelibatu Cieri tollendo, 
multam , sed inutilem locavit operam. Pontifex liamque 
literas, hujus rei causa ab Imperatore acceptas, ne responso 
quidem dignatus est. Loyolitae praeterea in Maximiliano 
tarn parum Iiabebant praesidii, ut satius esse ducerent 
anno 1561 re^no excedere. Gcneratim vero, quamdiii 
MaximUianus habenas rerum ( ab anno 1564 — 1516 ) 
tenebat, neque in publicis regni Comitiis, neque privatim 
rege jubente in perniciem EvangeHcorum quidpiam fuit 
saacitum, partim quod bumanus princeps persuasum sibi 
habuerit, nullum esse gravhis scelus arrogantia praescri- 
bendi, quid de rebus divinis stataendum, quave ratione 
numen sit colendum, partim quod civilis ordinis nuncii in 
Comitiis praesen tes, omnes propemodum Evangelici fue- 
rint, Catholici vero Praelati vix audirentur. 

Prorsus idem de Rudolpho IL quidem non valet 
Princeps enim hie, pluribus annis in Hispania a Jesuitis 
educatus, a liberalitate in eos, qui in sententiam Eccle- 
siae Romanae, cujus maximum esse voluit pondus aucto- 
ritatemque, non discedebant, longe erat alienus. Sed par- 
tim quod artibns mechanicis, astrologia, chemia, alchymia 
et equis magis delectaretur, quam aegotiis et curis ad 
regendos populos pertinentibus, partim quod a patria no- 
stra remotug, Pragae viveret; partim denique, quod Nostra- 
tes eo tempore et numero et auctoritate potipres faerint: 
Evangelici in Hungaria in universum, per. eum aperte et 
manifesto nondum laedebantur, qiiaWis Singulis in locis 
eo permittente et connivente Evangelicae religionis hostes, 
Nostratibu8 gravia intuleriut damna. Princeps, Rudolpho 
vivente, Evangelicorum in Hungaria adversaria* fuit Geor- 
gius Draskovits, Archi - Episcopus Colotsensis, qui anno 
1586 Patres ex Socle tate Jesu reve&it , pro iisque ejus- 
dem anui die 19. Maji, PraepositTiram Thurocensem im- 
petravit. 




 



21 

In universum proinde Ferdinandus et Maximilianus 
prior prudentiae legibus ita exigentibus, posterior ex aiii- 
mi sententia , amicis potius Ecclesiae Bvangelicae , quam 
ejasdem adversariis; Rudolphus autem (minimum ante 
initnm anno 1600 cum Clement^ VIII. Pontifice Romano 
foedus) non osoribus iliius accensendi sunt. . Nam prae- 
terquam quod — ut ante vidimus — iis non impedienti- 
bu» Nostrates in coetus coaluerint, Templa struxerint, 
Scholas condiderint, Typographias erexerint, Iiterarum 
causa libere exteras Academias adierint, Symbola pararint, 
Conrentus coegerint, Sjnodos ceiebrarint, Tiros Iiterarum 
sacrarum non ignaros solemni inauguration's ritu muneri 
sacro admoverint: id quoque eorum iiberalitati acceptum 
referebant, quod Ecclesianun Recensionem (Visitation em) 
— qualem v. c. Davides Chytraeus in coetibus fiuvio 
Araboni adjacentibus an. 15G9, Pastores militiae Caesareae 
Muranyensis et vicinarum Ecclesiarum Superiutendentes 
anno 1578 et 1596 (Joannes Rimanoyiani) , Matthias item 
Eberhard , Schemnicensis Pastor in Civitatibus Montanis, 
coetibusque ab illis non longe dissitis, percgerunt — 
tuto instituere potuerint; in Juribus et Privileges ante 
Parochis Romano - Catholicis concessis, jam transeuntibus 
ad sacra Evangelica integris coetibus ad eos devolutis, 
nemine turbante fruendis confirmati, atque muneribus quo- 
que publicis summis et graTissimis admoti fuerint. Habe- 
bant enim Nostrates «eculo XVI. : Palatinos , Thomam de 
Nadasd ( an. 1554 — 1562 ) ; Locumtenentem Regium, 
Alexium I. Thurzo de Bethlemfalva (an. 1536 — 1543); 
Locumtenentes Palatini, Franciscum de Re*va (an 1543 — 
1553), Michaelem Me*rey (an. 1563 — 1572), Emericum 
Czobor (an. 1572 — 1582 ) ; Judices Curiae Regiae, Ga- 
brielem Pere*ny (f 1567), Nicolaum Bathdrjr de Ecsed 
(1568 — 1585) , Stephanum Bathory ( 1587 — 1605) ; 
Magistros Regalium Tavernicprum , Thomam de Nadasd 
(an, 1540), Nicolaum Zriny ( an. 1557) ; Magistros Rega- 



- 



 



lium Jauitorurcu Joannem Balassa dc G\araiatk, Ladislaum 
Banfy de Also - Lindva , Michael em de Reva (an. 1519); 
Magiatniin Regahum Agaxouuiu % Fnncbctim dc BaUjan ; 
Magistros RegaUum Pmcernamni , Simonein Forgach dc 
Gh>me& (4* 1398). Franci<cuni Dersf* dc Szerdahely; 
Magistros Regalinra Dapiferoruni , £t .plenum Banfy dc 
Ako-Lindm (an. 135* — 1368); Magistrum Curiae* Re- 
giae> Frauciscmu Thurso (an. 1569 — 1376). 

Supremos Comites: La Comitatu Abaujt arcusi, Petrum 
el Gabrielem Pereny ; Arreasi Thorzones ; Barchiensi, 
Stephanum et Franciscum Dobo dc Russia; Bexeghensi, 
Casparem Magotsy ; Borschodensi, Sigismundum Baiassa 
de Gyarmath ; Castriferrei, Franciscura de Bam an ct Fran- 
ciscum de Nadasd; HevessensL, Ca>parem Magotsy ; Hun- 
thensi, Melchiorera Baiassa , Franciscum Xyary /joannem 
Baiassa; KrasznensL, Casparem Dragfy; LiptoueusL, Joan- 
nem Krusith et Comites llJycshazy; Xeogradensi, Mclchio- 
rem Baiassa, An dream Baiassa et Sigismundum Forgach; 
Posonienai, Comitem Ecchium a Salmis ct Comitcm Nico- 
laum a Salmis; Sarossiensi , Joannem Rueberum Liberum 
Baronem a Pixendorf et Grawenwerth, Franciscum Dersfy 
de Szerdaliely ; ScepusiensL, Comites de gente Tburzoumn ; 
Simeghiensi, SzaboltsensL, SsathmarensL, Nicolauiu ct Ste- 
pbanum dc Bator; SoprouiensL, Franciscum de Nadasd et 
Franciscum de Battyan; Ssaladensi, Stepbanum Banfy de 
Also - Lindva ; TemessensL, Petrum de Pereu; Tliurocensi, 
de gente Re'va ; Tornensi , Casparem Magdtsy ; Trenchi- 
niensi, Emericum Forgach et Stepbanum lllycshasy; Lng- 
hensi, Stepbanum Drugeth de Homona; Zeinpliuiensi, La- 
dislaum Drugeth de Homona; Zoliensi, Joannem Baiassa 
de Gyarmath. 

Quae cum ita sint nulli dubitamus seculum Witum 
et Xyilmi initium , aureae aetati Ecclesiae EvangeUcae in 
Hungaria adsignare. Enimvero mox mutari coepit rerum 
facies. Cum nimirum Curia Romans omnibus machinatio- 



 



tubus et artificiu, cajusa Evangehcorunwn sinum Ecclesiae 
Uonianae reducendofum ^adliibitis — inter quae Synodus 
Trident ina ab anno 1546 ad 1564 celebrata et Ordo 
Patrum e Societate Jesu anno 1540 conditus , princi- 
pern tenent locum — nihil proficeret: Clemens VIII., Pond- 
fex Romanus, anno 1600 cnra Principibus Europae Roma- 
no - Catholicis — GaiiiantmRege et Magno Duce Toscanae 
exceptis,—-de exstirpandis haereticis foedus fecit. Quon- 
iam vero foederi huic Rudolphus quoque adscriptus 
fuit, factum est , ut ab eo tempore jam liberius nonnul- 
lis in locis vexarentur in patria nostra Evangeiici. Prae- 
cipuus ea aetate Nostratium carnifex fuit Joannes Jacobus 
Barbiano Comes Belgiojoso, ante Custos Monasterii (Guar- 
dian) Monachorura Carthnsianorum Romae, qui anno 1602 
Cassoviae provinciam Sum mi Copiarum Caesarearum prae- 
fecti adiit. Vir hie incredibili cupiditate et desiderio re- 
ligionem Evangelicam exstirpandi flfigrans, Evangelicis Cas- 
soviensibus d. 11. Nov. 160$ vi templa eripuit, pofcessio- 
nem civitatis in publicum addixit, incolas urbis Evangel!* 
cos non solum publico sacrorum nsu interdixit, verum 
etiam private pietatk exercitia, sacramentorumque admini- 
strationem vetuit, vicinos autem urbi Pastores Evangeticos, 
Vallonum ope ab eorum sedibus depuiit et Statibus atque 
Ordinibus Galsze'cse'ni congregatis aperte declaravit, sc 
habere Mandata Caesaris de religione Evangelica penitus 
delenda et opprimenda. Cassovienses territi, conjunctim 
cum aliis quoque ugbibus Pragam ad Caesarem legatos 
misere, erepta Templa repetitueros. Enimvero cum ne 
quidem ad alloquium Rudolphi fuissent admissi: ad Comitia 
anno 1604 Posoiui celebrata, libello supplici confugerunt, 
liberum sacrorum usum, restitutionem ademptorum templonim 
et potestatem alendi Pastores flagitantes. Scriptum hocce Ru- 
dolph* Pragam fuit missum. Imperator obcoecatus consi- 
liis ministroruuL, Jesuitarura sententiam sequentium, afflictis 
Evangelicis non raodo mederi renuit, sed etiam propria 



 




auctoritatc Articulis Comiiiorum adnexuit Articulum XXII., 
in quo non solum reprobavit, quod Evangelici libello suo 
neque singulatim ostenderint, qua ratione jura eorum vio- 
lata, quaeve templa cum reditibus eis erepta fuerints 1 »e- 
que nomina subnotaverint: sed etiam suo judicio omnes 
leges regui in favorera Ecclesiae Romanae inde a tempo- 
riiius S. Stephani latas confirmavit, querimonias religionig 
causa in Comitiis proponere vetuit, edmtque ut violatores 
liujus legis severe plectantur. Animati hocce Regis edicto 
adversarii Protestantium, tanto acerbius JNostrates vexarunt, 
quod inter alios Martinus Petheo (Peine), Episcopus Jau- 
rinensis, Praepositus Scepusiensis et Locumtenens Regius, 
atque Comes Christopborus Thurzo fecere, qui postquam 
Eperiessienses , Cibinienses et Kesmarkienses varie laces* ' 
sivissent. Leutschoviensibus temnla. scholas. omniauue 
beneflcia ecclesiastica d. 8. Oct an. 1604 adimere adnkeban 
tur. Cum ita et civilia et ecclesiastica Hungarorum jura 
convelli animadvertisset Stephanos Botskay, Trans sylvaniae 
princeps, vi vim opponere constituit. Enimvero vix moli- 
mina haecce Principis, Comiti Belgiojoso innotuerunt, hie 
satius ducens praevenire quam praeveniri, Botskayum ad- 
greditur, eique duas arces Szent-Jobb et Szent - Kereki 
eripit. Hac ratioue ad iram provocatus princeps, pertractis 
ad suas partes Hajdonibus, adDioszeginum die 14. Oct. 1604 
pedites germanicos fundit fugatque, urbi Cassoviae jam 
d. 30. Octobr. praesidia sua infert, brevique temporis spa- 
tio universam propemodum Hungariam obsidet. Rudolphus 
panico terrore perculsus tandem in subscribendas d. 23. Junii 
1(506 Vindobonae pacis conditiones consentit. Palmarium 
pacificationis hujus, quae intercedente Georgio Thurzo, 
seriori tempore Regni Hungariae Palatino, conciliate fuit, 
punctum erat, ut abrogate Articulo XXII. Comitiorum Po- 
soniensium anni 1604, extra Comitia Nostratibus insciis, 
8olius regis, et qui ejus erant partium, auctoritate, con- 
dito, quo religioni8 negotium a Comitiorum deliberation^ 



 



25 

bus removebatur et Vetera decreta de Evangelicis Stations, 
tanquam hominibus inquietis, turbulentis et novatoribus in 
exsilium ejicieudis igneve delendis resumebantur: salvis 
religionis Romano-Cathoticae Juribus ac Benefices omnibus 
Statibus et Ordinibus atque Regni Incolis, intra ambitum 
Regni, liber sacrorum usus ita admittatur, ut eos in reli- 
gione profitenda et exercenda nusquam et nunquam, neque 
rex turbet, neque per alios turbari aut impediri sinat, 
praeterea Templa per vim atque tumultum utrinque ablata, 
reddantur. Obtinuit Sanctio haec legis auctoritatem in < 
Comitiis Posonii anno 1608 celebratis, in quibus prius 
quam Matthias II. in Regem inauguraretur Articulo I. de- 
cretum fuit, ut reb'gionis exercitium tarn Baronibus, Magna- 
tibua et Nobiubua, quam etiam Liberia Ckitatibus ac Uni- 
versis Statibus et Ordinibus Regni, in suis ac Fisci bonis, 
item in Confiniis quoque Regni Hungariae miiitibus Hun- 
garia sua cuique religio et confessio, nee non Oppidis et 
villis earn sponte ac libere acceptare volentibug, ubique 
libera relinquatur, nec quisquam omnium in libero ejus- 
dem usu ac exercitio a quoquam imped iatur. Quin imo 
ad nraecavenda inter status et Ordines aliaua odia et dis- 
senaiones, ut quaelibet religio suae professionis Superiors 
seu Superintendentes habeat, statutum est. Hoc pacto 
Nostrates a Jurisdictione Episcoporum Romano - Catlioii- 
corum exemti exstiterunt. 

« » 
■ * 



Stabilito ita auctoritate pubhea libero et pubh'co reU- 
gionis Erangeu'cae in Hungaria exercitio, Comes Georgius 
Thurso, Regni Hungariae Paiatinus, anno 1610 a die 28. 
ad 31. Martii Solnae Synodum celebravit, in qua Arti- 
cling XVI. Ordo ecclesiasticus constitutus, Superintenden- 
tura, Seniorum , Decanorum, Ministrorum Officia Juraque 
finita, multa qua disciplinam ecclesiasticam praeclare fue- 



 



runt sancita, tresque Superintendences, decern Comitati- 
bos Cis - Danubianis praeficiendi, quibus totidem Inspecto- 
res sacri (non civilis) ordinis, maxime Ecclesiarum Ger- 
manicaruni et Hungaricarum gratia addebantur, eraiit electi, 
ad partes rite obeundas jnrejuraado adstricti, atque ritu 
Vitebergensi , impositis mauibua, in delegato officio con- 
firmati. Uims eorum fuit Elias Lany, Ecclesiae Moscho- 
vieosis Pastor, cui ecclesiarnm Arvensium, Liptoviensium 
et Trcnchiniensiiim cura fait commissa. Alter Samuel 
Melikius, Ecclesiae Brisnensis Pastor, a cujus moderatione 
Ecclesiae Thuroceuses, Zokenses, Hontbenses et Neogra- 
denses perderent. Tertius Isacus Abrahamides (Hrocbo- 
tius) Bajinoceasis Praepositus, qui coetunm sacrorum in 
Comitatu Posonieusi, Nitriensi et Barchiensi obrionim, 
tutelam et patronium susciperet. Attamen malevoius 
Catholicorum in Nostrates animus, Clerique licentia sanctas 
regiii leges spernendi, terminata Synodo Solnensi mox eo 
sese prodidit, quod Archi-Episcopus Strigouiensis , Car- 
dinalis Franciscns Forgacbius, Actis et Decretia illiua 
Synodi solemuter intercesserit, liacque ratione Nostrates ad 
subtiiiter et accurate anno 1012 conacribendam Synodi 
Solnensia Apologiam provocaverit — Hucusque procurrit 
hisoriae nostrae Periodus prima. 



Putasses stabilito iegis auctoritate publico reiigionis 
exercitio, adversariis Nostratium, eos vexandi, premendi 
et excruciandi omnem praeclusam fuisse viam. Knimvero 
ab eo inde tempore, in dies deterior evasit Ecclesiae 
Evangelicae in Hungaria conditio. 

Initio kujus periodi quidem fortuna ecclesiae bujus 
nondum prorsns in discrimen vocabatur. Habebant eniin 
iNostrates, cum 

maxime in Palatini* Stepliano Uly&hazy d. It. Not. 1608 



 



4 



electo, Creorgio Thurso Proregis muneri anno 1610 ad- 
moto, ineunte Februario an* 1617 mortuo , et Stanislao 
Thurzo, iisdem honoribus in Cooutiis Soproniensibus an. 
1622 condecorato, anno 1625 e vivis sublato, fulcra non 
infirma et praesidia. Palatini hi conservabant et dilatabant 
Nostratium Jura, Privilefia et Immnnitates, obstabaut no- 
xiia adversariorum molitionibus, tuebantur Evangelicos con- 
tra injurias oppressorum , adjuvabant eorum 8tudium res 
suas in tuto eollocandi firman dique. Immortalia sunt hac 
in re potissimum Georgii Thurso raerita. Hie enim — ut 
rem uno aiterove testimonio comprobemus — Diploraate 
aiini 1610 Legatis Evangelfcorum Scepusieusem et Saros- 
sieasem Comitatus incolentium d. 6. Aug. Cassoviae con- 
cesso, de libero sacrorum Evangelicorum usu cavit. Super- 
iiitendentes creari permisit, et privilegia maxirae Viginti 
Quatuor Megalium Pax to rum in Scepusio, ad Testaments, 
Decimas et reditus Parochiales pertinentia, confirmavit. 
Ille Gomoriensi etiam Contubernio Diplomate 10. Juki an. 
1610 potestatem fecit renunciandi Superintendentlm. Ille 
wcri et civiiis ordinis Viros Evangelicos, Comitatum Sce- 
pusiensem et Sarossiensem inhabitantes, permovit ad ce- 
lebrandam die 22. etsqq. Jan. an. 1614 Varalii Synoduin, 
in qua plures Canones Synodi Solnensis adoptati, alii non- 
niliii immutati, immo et novi conditio duoque Superintend 
dentes, M. Petrus Zablerus Leutschoviensis et M. Stepha- 
nas Xylander Varaliensis, Ecciesiae Pastores lecti f uere, ille 
quidem Quinque Lib. Reg. Civitatum Superioris Hungariae 
coetus sacros, hie reliquas per Com. Scepusiensem et Sa- 
rossiensem diffusas Ecclesias, recturus. Idem Thurzo 
Diplomate minori d. 24. Febr. an. 1614 edito, provin- 
ciam Zablero delatam ratam habuit, j usque Quinque Libe- 
rarum Civitatum et Oppidi Nagy - S&ros in posterum quo- 
qae proprium constituent" Superintendentem , roboravit. 
Hie Acta Synodi Variliensis Diplomate majori Bitschae d. 
23. Martii 1614 confecto, probavit. Ille cxagitatos Tre- 



ft 

decini oppidanos Pastores in Scepnsio, contra violentos 
insectatores Polonos viriliter defendit. 

Interim omnes hi conatus iaude dignissimi, statum 
Ecclesiae Evangelicae in Hungaria extra ictum collocare 
neqnivernnt Multnm detrimenti res illins passa est infau- 
sta civiam ejus in duas farailias disjunctione , quarom 
altera doctrinae a Luthero instauratae adhaerebat; altera 
Helveticara confessionem amplectebatur. Fraeparatnm et 
consummatum fait discidium hoc Augustanae Confession! 
Addictorum ab iis, qui Helveticam Confessionem proba- 
bant, potissuiium in Synodis, quarom praecipuae sunt: 
Beregszazensis et Cibiniensis in Transs) lrania anni 1553; 
Ovarensis an. 1554; Gunczensis an. 1566, in qua arbitro- 
rum plurimi Confessioni Genevensi et Catechismo CaWini 
subscripserunt ; Tarczalensis an. 1562, quae rejecta Aug. 
Coufessione. usuaue panis azyrai sublalo , dojnna absoluti 
decreti probavit; Tordensis an. 1563; Debrecinensis d. 
24. Febr. 1567, quae Helveticae Confessioni Tigurensi 
8ummam in religione profitenda auctoritatem tribuit; Czen- 
gerensis an. 1570, quae separationi Ecclesiae Reformatae ab 
Ecclesia Augustano -Evangelica suppetias tulit; Herczeg- 
Szolossensis (in Comitatu Baraniensi) an. 1576, quae idem 
institutum juvit — Praeterea favebant digressioui illi 
Evangelicorom in duas familias Synodi, in Civitatibus Li- 
beria Regiisque Superioris Hungariae celebratae, in qui- 
bus semper Augustana Confessio et Jiuic conformis Con- 
fessio domestica praeJegcbatur, dogmata vero Sacramenta- 
riorum, Zwinglianorum et Calvinianorurn repudiabantur 
damnabanturque. Perfecit opus hoc Synodus Csepreghen- 
sis anno 1591 mense Junio ineunte babita, in qua post 
institutum Severinum Scultetium , Pastorem BartphenseoL, 
inter et Stephanum Boyte, Pastorem Nemeth - Ujvarensem 
et Ecclesiarum circa Arabonem fluvium Superintendentem, 
Colloquium de coena Domini, Pastores qui formulae Con- 
cordiae nomen subnotare tergivereabantur, a Pastoribus 



 



Lutheri scita probantibus, pro fratribus agniti non sunt. 

Synodns liaec proprie Ecclesiae Reformatae in Hungaria 

ginu Evangelicae Ecclesiae foti, poenas iii Sacramentarios, 
id est Zwinglii et Calvini tectatores statutas : evitarunt, 
peculiarem constituerunt societatem Ecclesiasticam. Hiatum 
ita inter utramque Eccleaiam, non sine ingenti utriusque 
damno invectum, stabiliverunt Synodi Solnensis aiini 1610 
Articulo XII. et Varaliensis anni 1614 Articulo VII. 

Ceterum quamvis vis unita fortius agit, divisa host! 
Jacilius 8uccumbit: taraen dissociations hacce nondum sese 
jugulassent Evangelici Hungari, nisi in Pontificiis infe- 
stissimos adversaries et capitales hostes habuissent. Non 
quidem uno quasi ictu prostrari poterat Ecdesia Evange- 
lica, arbori quae et procera evasit et altos egit radices 
simillima; attamen adversarii non peregrini erant in arte, 
sensim omnes ei praecidfiuctf nervos. Studium qoippe No- 
stra tiura res suae in tuto coUocandi firmandique, atque usus 
variorum commodoram iisdem pervius tantopere Pontificio- 
rum commoverunt invidiam, ut omnia gumma facerent ad 
stragem inter nos — interdum justo magis securos, neque 
Bospkiosos — serins ocius edendam. 

Lnfensus hicce nobis Romano - Catholicorum animus, 
jam tempestate Synodi Varaliensis eo sese manifestavit, 
quod statim in ejus priucipio duo Canonicl Capituli See- 
po8iensis r( auctoritati Synoo\ Capitulo non galutaio coactae, 
iotercesserint et quod idem Oardinalia Franciscus Forgachiuj^ 
qui sese Synodo Solnensi opposuit, Capita neura Tredecim 
Oppidorum Scepusiensium Principem Stanislaum Lubo- 
mirski instigaverit, ad Acta et Facta Synodi Varaliensia 
irrita pronuncianda, Accedit quod vafri et subdoli Patres 
e Societate Jesu, Primornm Evangelicomm non paucos 
— alips quidem non. accurate et penitus placitis Ecclesiae 
Evanffelicae imbutos, alios vero munerum et diiniitatum 
consequendarum cupidine incensos, ad sacra Evangelica 



fejuralfd* ethpast 'Etangehcos acerbissfme afflictandos, in- 
'fensisalmeqtie exagftandos permoverint; qua in re, praeter 
multos aiiesV potiR8iraum Nicolaus Eszterhazy anno 1025 
Paktinnsr creatus etoinebat. lidera Loyolitaa, omnem ope- 
rant in ingemV' jutentae Catholicae, illnstri loco natae, 
quaiti optirae exercitando formandoque ponebant, quo Ec- 
cleaiae Romanae copiam pararent virorum ad magistratus 
gerendos idoneorum, nec Reges necessum habcrent Nostra- 
tes mnneribus admorere. Universus autem Clerus Romano- 
Catholicus in eo desudabat, quo Reges Hungariae indu- 
ceret ad consentiendum in leges, majorum auctoritate et 
Procerum consensu latas confirmatasque , obliterandas , et 
diplomata jurejurando stabilita violanda. Quod rero Reges 
neglexere , id Clerus ipse cumulate pensavit. Etenim hae- 
reticis fldem non esse habendam ratus, eo audaciae et te- 
meritatis processit, ut clarisaimas leges nobis patroctnantes 
ad arbitrium convelleret , earum sensura nefarie detorqne- 
ret, sinistreque interpretaretur, Maudata Regia in favorem 
Nostratium coofecta, ne promulgarentur cavcret, promul- 
gata tero sperncret et arroganter violaret, TerHtorii do- 
minos ad rusticos sacris Evangelicis addictos impie af- 
flictandos concitaret. Quare domus Parochiales, Templa- 
que et Scholae jam impnne rapiebantur, Pastores sine 
omni verecundia sedibus suis omnibusque fortnnis extur- 
babantur, Nostratibus in consequendis muneribus difficul- 
tates offerebantur, miser populus gravissinris poenis inten- 
tatis into et acerbissimis suppltciis de eo sumtis , ad de- 
serenda sacra Etangelica conipellebatur. Rcspfrabatit 
Nostrates' €b oppressionis metu nonnisi turn, si vcl exteri 
Principe*, yei seditiosi Hungariae Primorcs ad desperatio- 
nem adducti, armati iis suppetias tulcrnnt, labefactataque 
eorum jura et libertatis repararunt. In angustfas enim 
adducti reges non modo itr 1 oniinai, quae rogati concedere 
recusarunt , consentiefoant, sed etiam profusi esse solebant 
in largissimte pollicitationibus , quibus Nostratcs rrcdulo* 



 



31 

/ 

et imprndentes fascinabant. Eos Curien nunquam candide 
nobiscura egisse, neqiie ingenue nobis consultfcm coplvisse, 
eo evidenter demonstrarunt, quod seditione sopfta lion so- 
lum priovum temporum cafamitntem recrudcseere permi- 
serint, vertim ettara novas maligrias artes ad Nostrates, si 
fieri posset, prorSus exstirpandos dclertdosqute adhiberi 
passi fucrint. Haec fuit reriim faeies integro seculo XVff- 
et XVIII. principio, quamdin nimirnm Ferdinandns : II., Fer- 
dimmdus III. et Leopoldns* I.,Regrii fasces tenebaiit Jd- 
vabit tamen rem secundum temporum ordinem exponere. 

A Ferdinando II. Ingolstadif per Jesuftas educato, 
fat .semper circutndato, ab iisque illecto, ut jam vices!- 
mum aetatis annum agens, seise coram Maria Lorettana 
soieroni voto obligaret* ad Frotestantes, si rermn snmma 
potiretur, in omnibus hereditarlis provinci?ss etiamsi in 
capitis fortunarumque periculum veniret, *exstiHguendos: 
nihil sibi boni polliceri poterant eivCs Evangelic! in Hnn- 
garia. Nmilomhius tamen per Petri Ptemanrif,-^ qui eju- 
rata Helvetica Confessione ordini Jesuitarum adscriptus, 
postremo ad Archi-Episcopi' 1 Strigoniensis et CardihaHb 
adeo honores fuit provectus — hominia minim quantum 
aubdoli et callidi, atque Forgachii", Curiae .Regiae Judicis 
blandas liberalesque promissiones tobti , in principem hunc 
ia Uegcm eiigeudum consensere, S$d quam jmuwUiro fev 
cerint jadicio, mox compererun*, Nam obligavft sese quf r 
d^iri c^rtli tt&iidiis H» jpm&s {ju^m c\ntio lCJli^ cot*oji& i*^cli 
meretur o^c?o n puncta Paoificationis Yiemwensjs-i Integra 
servandi religionisque exercitium non solis Rqgni Ordini* 
bus; \&pm Oppidis qwoqne Vilto et mjlitibuscWbenim con- 
cedendic sedi quod sancte jurjejnrando promiserat Rb\ v Mel 
quaquam praestitit Htwgaros eniin Evangelicos, srjmjto 
Cleroi v jcujus consiliorum lid us administer ;eraty tantopere 
diveaabai*, diVexdriqne permfttebat^ ut Uli eipra^utiwimq 
perietal* non after, quam vocato anno 1620 in aoxithntr 
Gabriele Bethlen, ' Transsyivanne Principe, evadere se posse 



 



I 



88 

- 

crc^ere^, , jpi^thlen postquam identidem collatis aignis, 
Caesareos, superasset, Iferdjnando auctor cxstitit, ad pa- 
^em anu<n ; Nicolabur-gi his inter alia conditionibua 

ineundamj jak .Pacificationi Vienpensi, atque Articulis Comi- 
tiorum ftnni 1608 et 1609 conveaienter, Augustanae et 
. Jlelveticae Confessioni Addictis liber sacrorum usus, porro 
coneederetur. Confirmatum fuit hocce Pacificationis pun- 
ctnm, ia Camitiis anno 1$22 Sopronii celebratis. Enim- 
vcro. vix Bethlenio liberatus fuit Ferdinandus, jam pro- 
missi summam complere neglexit ProTOcatus hac ratione 
Bethlenius aiLiram, iterujo copias snas Hungariae infudit, 
Regemque Ferdinandum anno 1624 ad rata facienda pun- 
cta pacificationis Nicolsburgensis adegk. Sed Regi, Je- 
suitarum ffrqudibus obcaecato, nunquam serius fuit animus, 
exsoLvendi jiroraissum. Quamdiu namque vixit (ad annum 
1687) fidem EvangeUcis datajn frangere nunquam dubita- 
vit* Habebat vero in excrutiandis Evangeljcis fidum adju- 
torem Petrum Pazmannum, Archi - Episcopum Strigouien- 
sem, cujus ante fedmua raentionem, homiuem in quern 
jure Ulud poeta tninaferri potest: >;i , •■ 

Asperius nihil est, quam turpis Apostata, primi 
Ordinis et semper carnificina sui 

Pazmanitas enint in modis Nostrates , Romanae Ecclesiae 
devinciendi taexhauettis , nou modo infinftain populf copiam 
ecclesiae Romano-Catholicae conciliavit'; vertrn cfc aroplios 
quinquaginta familias illustres Evangelicas in iliius Ecclesiae 
sinuiri redirat. ;: 

Terttiimre Titae Ferdinandi fl. nequaquam contention!- 
bus v -qtlae religionjs causa invaluerant 7 modiun imposuit. 
Etenim Ferdinandus III., quern Hungaria ab anno 1631 
ad JiWTt venerabatur Regem, Jura quidem Evangelicorum 
pubiicis Diploraatibus »et jurejurando probavit: sed Clero 
vi et dalo advereus Nostrates grassanti, et nonnuHis Pro* 
ceribus eosdera af flictantibus , resistere intermisit. Indul- 



 



I 

I 

genita baec Regis malevolos auimavit ad Nostrates aperte 
jam laedendos. Successcrat scilicet Ferdinando Secundo, 
ut vidimus, Archi - Episcopi Strigoniensis Cardinali9 Petri 
Pazmanni ope adjuto, complares noa Primores solum regni, 
sed et Civitatum, Oppidorum Vicorumque incolas, ad sacra 
Ecclesiae Romanae et pellicere et adigere. Alienati Pri- 
mores ut homines sibi subjectos tanto facilius Ecclesiae 
Romanae devincirent , dimissis vel ejectis Protestantium 
Pastoribus, Catholicos pro iisdem substituebant Parochos. 
Exasperati propterea Protestantes in Comitiis, Pisonii an. 
1637 celebratis, poscebant, ut missis aliis negotiis , eorum 
querimbniae ante omnia audiantur, examinentur atque damna 
Sis illata — reddendo templa scholasque, et revocando sacrorum 
Ministros abactos — resarciantur. Sed cum causa haec non 

i 

videretur in Comitiis rite cognosci, inquiri, dijudicari pos- 
se: Ferdinandus III. petitoribus promisit, se eorum que- 
relas finitis Comitiis examinari curaturum, atque injuria 
aifectis ex aequo satisfacturum. Enimvero non praestitit, 
quod pollicitus fuerat Rex. Nam et Catholicos, neglectis 
Evangelicis summis admovebat magistratibus, et territorii 
Dominis, aperte Nostratibus templa eripientibus , miserum 
populum gravissimas minas ei incutiendo ad sacra Romano- 
Catholica traducentibus, atque Ministros Evangeticos exau- 
ctorantibus, tantopere connivebat, ut EvangeUci tercento- 
rum adeo templorum deplorare debuerint jacturam. Inju- 
riam hancce cum Rex, identidem suppliciter rogatus, pro- 
pulsare nollet, Nostrates sese anno 1644 in fidem et 
clientelam Georgii Rakoczy, Transsylvaniae principis, con- 
tulerunt. Rakoczy calamitosa sorte Supplicautium motus, 
Hungarians invasit, atque brevi tempOris intervallo universa 
ejus parte Superiori Posonium usque nullo negotio potitus 
tuit. s Territu8 Rex ad pacem faciendam consensit, quae 
Lincii d. 16. Sept. 1645 hisce coaluit conditionibus : ut 
conjlrmatis decretis, prioribus temporibus religionis causa 
latis, maxime Articulo primo Comitiorum anni 1606, Evan- 

3 

< 

i 



 



■ 

■ 

■ 

gelici Aug. et Helv. Confessioni Addicti — non obstantibus 
quibusvis interpretationibus — libero templorum, campa- 
narum et sepulturae usu gaudeant; Rustici in religione 
profitenda et exercenda, neque per principem, neque per 
amicos regis et proceres aulicos,- neque per territorii do- 
min 08 turbentur, turbati vero iiberum sacrorum usum re* 
sumant et continuent ; Evangelici omnino — igitur opifices 
quoque et mechanic! — a servandis caerimoniis eorum reli- 
gioni contrarhs immones maneant; Ministrf Acatholici a 
stationibus suis per neminem removeantur , remoti locis 
suis restituantur, vel* alii pro iis substituantnr; templa tem- 
pestate motuura occupata, pristinis dominie reddantur, dein- 
ceps vero nullae aedes adimantur, redittis Ecclesiastic! iis 
cedant, a quibus templa possidentur, violatores publicoruni, 
ratione religionis conditorum decretorura puniantur; Evan* 
geticis tiberum 8k ad filialem Ecdesiam, religionis suae Mi- 
nistrum inducere alereque, vel pietatis causa alio sese 
conferre; omnes Acatholicorum querimoniae in proximis 
regni comkiis examinentur et eomponantur etc. Momenta 
haecce in Comitiis anno 1647 celebratis probata, Nostra- 
tibus e numero templorum iis ereptorum 90 adjudicata, 
mutua templorum, scholarum et redituum occupatio, posthac 
scveris sub poenis vetita, ut iis in locis in quibus ademta 
Evangelicis templa iis restituta non sunt, iis templa, paro- 
chias et scholaa aedificandi potestas tribuatur fundique 
banc in rem necessarii gratuito adsignentur, dispositum, 
Status EvarigeHci omnibus solutionibus Sacerdotibus Ro- 
mano- Cathoiicis praestandis exemti, statutumque erat, ut 
cujusvi8 ecclcsiae cives, cum solutiones quasvis, turn ma- 
xime stolares reditus, suae Ecclesiae Curionibus dissolvant. 

Liberaliter quidem haec fuerunt promissa, sed Regem 
fallacia Cleri circumventum, mox promissorum oblivio ce- 
pit. Ex nonaginta illis templis, quae Nostratibus reddi 
tlebuissent, plura vel prorsus fuere negata, vel brevi tem- 
poris intcrvallo denuo erepta. In unfversum autem Ferdi^ 

- 



 



nandus UL insignis^fuit meritorum, quae Ferdinandus II. 
cum Burama Evangeticorum injuria, sibl de Ecclesia Ro- 
mano-Catholica paraverat, aemulus. 

Leopoldus L, qui ab anno 1655 — 1105 regia fuit 
potestate, non modo majorom persequebatur vestigia, sed 
eos etiara capiiali in Protestantes odio longe gnperavit. 
Ab'ter agere vix poterat princeps, cui initio non corona 
sed infula fait destinata. Nisi enim Ferdinandus IV. prae- » 
matura morte fuisset exstuictus, Leopoldus, si adolevisset, 
sacri ordinis gesturus erat insignia. Quare cum juvenis iis arti- 
bus et disciplinis imbueretur, quarum necessitatem Episcopus, 
— quern necessario omnium a sacris Romania alienorum infen- 
gum esse oportet hostem — erat habiturus : neminem mirum 
habebit, eum ferali in Eyangelicos odio, haud ulli fuisse se- 
cundum. Accedit, quod temporum decursu tantopere Cleri 
increment potentia, ut Leopoldo dominante nulla prope- 
modum in rebus ad reiigionem et ecclesiam pertinentibus 
Regis et Legis esset auctoritas, omniaque fere gererentur 
Cleri, jura humana et divina juxta temnentis et violantis 
nutn, oonsilio arbitratn. Quara s usque deque babita fuerit 
regia majestas, si Cleri motiminibus non obsecundabat, Tel 
ex verbis liquet, in quae Cardinalia Leopoldus a Kolonits, 
Episcopus Neostadiensis, serins Archi- Episcopus Strigo- 
niensis erupit, cum relatum accepisset, Regem in Mini- 
stros Evangelic os anno 16T4 Posonium in jus vocatos im- 
punite dimktendos incliAare. Ita enim fatus est: „Si Caesar 
millies quidpiam in Praedicantium favorem decreverit, ego 
millies jussa ejus immutabo. u Pari ratione legis reveren- 
tin omnia exsulatft, Clerusque banc in agendo nobiscum 
secutus fuisse videtur normam. „Sic volo, sic jubeo, stat 
pro ratione inveteratum odium in Lutheri servos, Sacer- 
dotum Catfiolicorum avaritiae et dominandi libidinis inimi- 
cos, ense, rota, pontd, funibus, igne necandos." Quare 
rarus fmt, qui sibi religioni duxisset, Evangelicis rapaci 
violentaque manu templa adimere, atque Protes tantes omni- 

3* 



 



bus torminibus adhibitis, ad noraen rftui Romano dan- 
dum adigere. Certe Comes Frauciscus Nadasdy, qui deser- 
tis sacris Evangelicis Nostratibus 40 templa Cis- e* l<rans- 
Danubium eripuit atque Ministros EvangeUcoS sefiibus co- 
rum ejecit, non caruit imiUtoribu*. Georgius vero Sze- 
lepteeny, Archi-Episcopua StrigOiienfcis 1 , in gumma laude 
ponebat, quod quatuor aiworum uitervello ampjiua 60,000 
Protestantium in gremiom Ecclesiae Romano - CathOlkae 
reduxerit, f l *v : '» J 

Fiebant haec omnia . permittente atqne mox aperte, 
mox tacite probante Leopoldo, quamvis hie non prius so- 
lemn! ritu anno 1655 m Regem inaugurate fuerit, quam 
easdem conditioned , quibus pater et' anis obs tried fuere, 
se observaturum jurejurando interposito spopondisset, at- 
que Articulum I. Comitiorum anni 1608 et Pnncta Pad- 
ticationis Lwcensis, J)iplomate a. 1659 confirmasaet. Mul- 
tum quidem ad cruciatus, quibus Protestantes Leopoldo 
ad clavum sedente exagitabantur, iped eornm Pri mores eo 
contulerunt, quod an. 1662 praepropere Comitia deseruerint 
Poscebant quippe Status et Orpines Evangelici, in Corai- 
tiis his praesentes, ut publica rum consul tat ion um a nego- 
tio religionis initium fiat Sed cum Catholica Statuum et 
Ordinum pars primum de aliis causis deliberationem ha- 
beri desideraret, Nostrates Actis Comitiorum solem niter in- 
tercedentes, a Conventu Ordinum regni reeesserunt. Fa- 
ctum hocce inoonsideratum, rei Evangelicae in p atria nostra, 
8nmmopere noxium exstitit. Aperuit enim Szelepche*nyo, 
Kolonitsio alosque hujus farinae hominibus, amplum cam- 
pnm de Nostratibus opprimendis consultandi, atque: adver- 
sus cos, quaecunque exitiosa videbantur, statuendi. 

Maxime opportunam et dndum exoptatam Evangelicos 
in Hungaria exstinguendi occasionem, nactus fuit Clems, 
detecta anno 1660 nonnullorum Primorum regni ^ in Leo- 
polds caput conjuratione. Casu enim hocce ita usus est, 
ut fiuspicaci et credulo Regi persuaderet, non solum Pro- 



 



», 

ceres Erangelicos , sed etiam imbelles innocentesque Mi- 
nistros, contra eum conspirasse, cam tamen certum et a 
scriptoribus rerum Hungaricarum Catholicis quoque, Thur- 
zio Falma etc. agnitum sit, capita conjuratiouis hujus om- 
nia, sacris Romania fuisse ad dicta. His calumniis effecit 
Clems,, nt Leopoldus non solum adversariis Nostratiom 
veniam concederet, iis templa eripiendi, sed eum quoque 
permoreret, ad constituendum Judicium delegatum, ad quod 
Ministri Evangelici perduellionis causam reddituri, cita- 
rentur. Ceterum adversariorum consilium nequaquam fuisse, 
ponire rebelles, sed exstirpare Protestantes, Tel inde pa- 
tet, quod prius quam Pastoribus lis inferretur, jam in 
multis praecipuis regni Urbibus, oppidisque Nostratium 
templa vi fuerint occupafti, deinde quod nulli Catholici 
quamvis eorum plures conspirationis suspicione non vaca- 
bant, in judicium fuerint vocati; turn quod iili Mmistro- 
ruml ) qui tel a sacris Evangelicis defecerunt, Tel sua 
fcponte exsilhim adierunt, Tel munus sacrum ejurarunt, non 
modo impunes dimissi in regnoque tolerati, verum multi 
etiam mtmeribus et dignitatibus ornati fuerint. 

Arcessebantur Tero Ministri Protestantium in Judi- 
cium hocce ter. 

Primum ehim Posonienses mense Majo anni 1612 
Tyrnaviam citati immerito mortis condemnabantur. 

Deinde tres Superintendentes, eum Senioribus et qui- 
busdam Pastoribus Comitatuum Zoliensis, Thurociensis, 
et Liptoviensin mense Septembri anni 16T3 Posonii, prae- 
side Georgio Szeleptseny, Archi - Episcopo Strigoniensi et 
Locumtenente regio ; adsidentibus a dextris quidem, Geor- 
gio Siecsdnyi Arcbi-Episcopo Colotsensi et Episcopo Jau-" 
rinensi, Leopoldo Kolonits Comite, Camerae Hungaricae 
Pracside et Episcopo Neostadiensi, Stephano Kiubossoczky, 
Episcopo Qui n que - Ecclesiensi , Petro Korompai Episcopo 
et Abbate S. Petri, ac Pauli de Kach, Stephano Balog, Ca- 
pituJari Tymaviensi, Joanne Lapsansky, Secretario Regiae 



 



Tabulae, Francisco Nagy nobili Hungaro; a sinistra vero 
Adamo Forgacs Comite Hungariae et Judice Curiae, Geor- 
gio Illyeshizy, Comite, Assessore Regiae Tabulae, Stephano 
Szecsy, Comite, Assessore Camerae et Coronae Custode, 
Joanne Maythini Personal! , Valentino Balassa L. Bar one, 
Valentino Szente, Vice - Locumtenente , Stephano Morocz, 
Vice -Judice Curiae et Vice- Comite Posoniensi^ Paulo 
Mednyansky, Proto-Notario Locunltenentis, Paolo Orban 
Proto-Notario Personalis Praesentiae; Georgio Tersnyansky, 
Proto-Notario Personalis, Nicolao May lath, Fisco Regio 
et Directore Causarum Regallum — judicabantur. Qui 
aderant Pastor es criminis laesae Majestatis rei pronunciati, 
Apocha cavere jubebantur, quod si in regno manere velint, 
muneri sacro prorsns renunciaturi, cum seditiosig nullum 
commercium foturi et comperta tumultum moventiura mo- 
limina e vestigio indicaturi, sin extorres esse malent, qua- 
tnordecim dierum intervallo cum rebus, supellectili et fa- 
milia fiuibus excessuri sunt. Prioris generis Apochis pin- 
res, posterioris pauci, principes tamen, nomina subnotarunt 
Postremo omnes tarn Angnstanae, quam Helveticae 
Confessioni Addict! Pastores, Rectores, Collegae et Can- 
tores aeque Posonium in diem quintam Martii an. 1674 
sese sistere jubebantur. Intererant Judicio huic praeter 
Georgium Szelepcseny, Praesidem; Judices tres supra vi- 
ginti, quorum alii ad dextrara alii ad laeyam consederunt 
A dextra habebat Praeses: Georgium Sze*cse*ny, Thomam 
Palfy, Comitem, Cancellariom et Ejtiscopum Nitriensem, 
Leopoldum Kolonics, Stephanum Senei, Episcopnm Ves- 
primensem, Stephanum Klubossoczky, Stephanum Balog, 
Joannem Lapsansky, Melchiorem Kerekessy, Vice - Comi- 
tem Mossoniensfc C. Tabulae Regiae Assessorem; Michai- 
lem Vally, Notarium CapituD Strigoniensis ; Georgium To- 
rek, Tabulae Regiae Assessorem. A sinistra occuparunt 
loca : Adamus Forgacs , Nicolaus Pilfy , Comes , Gustos 
Coronae, Joannes Antonius Palfy, Comes, Assessor Regiae 



 



1 



Tabulae , Stephanus Sze*csy, Georgius Erdody, Comes, 
Assessor Tabulae Regiae, N. Abbas S. Martini, Valenti- 
no8 Szente, Stephanus Morocz, Joannes Mednyansky, An- 
dreas Posty, Proto - Notarius Judicis Curiae, Georgius 
Terenyansky, Nicolaus Maylath, Paufus Orban. 

Hi erant Actores, Quaesitores et Judices Pastorum; 
omnes Romano- Catholici, unum idemque comu infiantes. 
In eos qui non comparuerunt , Judices hi, proscriptions 
tolerunt sententiam. Qui autem advenerunt, — erat vero 
eorum munerus 400, quamquam adversarii nonnisi 250 
nusse contendant — adversus hos actio fuit institute. Ac- 
cusationis puncta praeter innnmera alia, haec gravissima 
fuerunt: quod neglecto dei tiraore et posthabita majestatis . 
anctoritate, Sanctos non honoraverint ; quod b. Virginem 
Mariam despexerint et foedis uxoribus suis comparaverint; 
quod Sacramentum et venerabili corpus Christi pedibus 
conculcaverint; quod seditionis publicae auctores exstiterint, 
et auditores suos ad rebellionem concitando in crimen 
laesae majestatis ihcurrerint Quare poscebat causidicus 
Regis ut ob perduellionis crimen, sceleris socii publica- 
tione bonorum et capitis supplicio afficiant, reliquorum 
vero delictorum rei, amputatis manibus pedibusque, viri 
combnrantur. Perduellionis crimen adversarii Uteris mani- 
festo suppositiciis , Stephani Wittnyedy de Musaj, ad Ni- 
colaum Bethlen mense Majo an. 1609, uliis item ad Am- 
brosium Keczer, aulae Tokolianae familiarem, eodem anno 
die 30. Decembris Posonio datis confirmare nitebantur. 
Quamvis autem maleficia, quorum insimulabantur Pastores, 
inulis fuerint* demons t rata argumentis, quamvis Wittnyedy 
et Keczer vix ulli Pastorum, vel nomine fuerint noti, quam- 
vis porro compilator literarum, quae Wittnyedio tribueban- 
tur auctori, Pontificinm se fuisse eo prodiderit, quod Mi- 
nistros Evangelicos Praedicantes vocet, quo nomine Nostra- 
tibus nunquam solemne fuit Mystas suos insignire, quam- 
vis denique ipsae leges patriae, unius hominis testimonio 



 



quempiam condemnari vetent: tamen quoniam interritus 
eorum fuit condictus criminis laesae majes talis rei sunt 
pronunciati. Ut tales sese confiterentur, aique gratiae 
Regiae submit terent, Judices magnopere urgebant. Sed 
cum Pastores moveri non possent, ut falso sibi notam, 
qua \ a cab ant, inurerent, duo eis Apocharum (Reversalium) 
exemplaria proponebantur, aliud quidem ab his subscri- 
bendum, qui in regno manere vellent, aliud ab iis subno- 
tandum, qui in exsilium ejici mallent. Utrique Stipulation 
num scriptarum generi, hoc commune fuit, quod qui eas 
subsignarent, perduellionis reos poenaque dignos sese con- 
fitebantur. Ceterum aliae leges iis scribebantur, qui pa- 
triam deserere mallent, aliud ab iis poscebatur, qui exsi- 
lium praeferrent. Priores sese officio obligaie jubebantur, 
munus sacrum ejurandi, regi fidem servandi et comperta 
adversariorum molimina, patefaciendi. Posterioribus lite- 
rae liberi commeatus , noimisi ea sub couditione offere- 
bantur, si sponderent, quod quindecim dierum intervallo, 
regno cum familia et impediments ita excedere velint, 
ut nunquam amplius revertantur. Non defuerunt qui, quam- 
vis nuliius culpae sibi conscii, vel prions vel posterioris 
ordinis Apochas subscriberent , quo graviorein poenam 
subterfugerent. Tercenti tamen propemodum innocentiae 
suae confisi et hac de causa sui liberationem sperantes, 
nec rationem videntes, ob quam sese ministerio abdica- 
rent, atque ita tacite in templorum rap in am consentirent, 
nullis precibus nullisque terriculis ad nomen Apochis 
subnotandum induci poterant. Enimvero nimium eos a 
justitia et aequitate Judicum, sibi pollicitos fuisse eventus 
docuit. Quod namque Oognitores, qui pro gloria Dei se 
propugnare simulabant, a studio suum cuique tribuendi 
longe fuemnt alieni, eo comprobaruut, quod quos ad sub- 
notandas Apochas perdue ere non poterant Ministros die 
quarta , Rectores vero die sexta Aprilis anno 1674 capitis 
damnaverint. Prorauigata hacce sententia^ condemuati 



 



41 

aliquamdiu Posonii detenti, moram obtinuerunt Apochis 
nomina subnotandi; quod quia non feeerimt, dfe tieesima 
Maji, quatuor Refonnati Pastores et unus tir. lEvangelicis 
sacris addictus (M. Georgius Lani, Scholaer iGarponensis 
Hector) reli quorum teirendorum causa, compedibus viticti, 
ad arcem Posoniensem abducebantur. Cum vero neque 
severitas haec optatum eventnm produceret, Esangelici 
a Helveticae Confessioni Addictis separati, pet Leopoldo- 
polenses (30), Comaromiehses (20), Berentsenses (5), Ever- 
hardenses (6), Sarvarenses (7) et Kapuvarenses (7) car- 
ceres, in quibus infra conditionem sceleratissimorum homi- 
num et exaecrabilium maleficorUm exagitabantur , sunt 
distribute. Eteuim laboribus durissimis et sordidissimis 
onerabantur , victu teaui et exili alebantur, ab amicorum 
alloquio arcebantur, stipem Tel quaevis alia beneficia ac- 
ceptare prohibebantur, baculis et fustibus caedebantur, 
frigore, fame, siti aliisque exquisitissimis suppliciis, quae 
vel commemorare animus horret,, macerabantur discrucia- 
banturque. Afflictationibus hiseftimoti , viginti sex captivi 
in carceribus Hungariae , a fide Evangelica defecerunt 
Keliquorum, 'a quibus id obtineri non poterat, pars, mense 
Martio anni 1675 per fines Moraviae, Austriae, Styriae 
et Carnioliae versus mare Adriaiicum ad triremes abduce- 
bantur, pars mense Junio anno 1015 Tergestum Bucca- 
rimque et ultra deportabantur. Omnes hi in itinere imaui 
barbarie et feritate torquebantur. Fiures enim in corape- 
dibus ire jubebantur, pecuniis, quas in vestibus habebant 
reconditas, sppliabantur , Tergesti , quod vestes miiitarea 
induere nollent, tridno fame premebantur. Quare nihil 
mirum nonnullos in itinere carnificinis his succubuisse. Quod 
vero ad reliquos adtinet; Bucoarini decern, ejurata rehgione 
Evancelica, calamitatis suae lenimen cousecuti sunt, nauci 
fuga se salvarunt, aljqui a honunibus, qui miserorum sort! 
uigemiscebant redemti, libertati sunt restitutio alii depre- 
cante pro iis Electore Saxoniae, dimissi, ftui supereraut 



octodecim Helveticae, octo Augustanae Confession! Addicti, 
hos Michael Adrianus Rujter, Classis Hollandicae Admiralis, 
d. 1L Febr. 1676 manumisit, atque in patriam remigrare 
givit. Eorum etiam, qui in exsilium fuerant ejecti plures, 
in eodem obiere, superstites post Comitia anui 1681 solum 
natale repetieruni. 

Jam iniqua fuit integro decennio, ab anno quippe 
1671 — 1681 Nostratium in Hungaria sors, tarn miser* 
fbrtuna ut ipse Regis Cancellarius Hocher, cui Vicarii 
( Repraesentaiites ) Nostratium die 24. Juu. 1661 casus 
Evangelicorum in Hungaria percensebant, commotus excla- 
mareti „Mirarer patientiam vestram, si decern dierum in- 
terrallo tanta mala sustinuissetis , at cum ea decern annis 
toleraveritis, tolerantiam vestrara adtonitus gtupeo." 

Minuit incommoda haecce aliquantulum annus 1681. 
Dam nimirnm Hungari et civilia et ecclesiastica jura sua 
convelli viderent : Emericum Tokoly in eorum vindicem 
delegerunt Hie viginti armatorum millibus, anno 1678 
Superiorem Hungarian! mundavit, atque Montana* qnoque 
Cmtates Caesari eripuit Quanquam vere Leopold** 
initio juvenilem Tokolii ferociam et temeritatem spr event: 
tamen cum ejus potentiam indies increscere animadverte- 
ret 9 precibus Hungarorum Comitia eftiagitantium cessit, 
eaque aim* 1681 Sopronium eonvocavit. In Comitiis hisce 
ArticuluS 1 Comitiorum anni 1608 probatus, decretumque 
fuit: ut Ministri et Rectores Augustanae et Helveticae Con- 
fessioni Addicti , vel regno proscripti , vel Reversalium 
(Apocharum) fundamento muneribus privati, abrogate Sti- 
pulationum illarum vi libere in regnum redire et muneri- 
bus pristmis fungi queant, neque fas sit posthati in libero 
religionis exercitio quempiam turbare; Protestantes ad 
caerimonias eorum religioni coritrarias, observandas non 
cogantur, templa quae possident, retineant, neque iis 
amplius priventur , erepta vero ipsis, per illos ipsos 
aedificata, nondum tamen ritu Romanae Ecclesiae in- 



 



au^arata Templa , iisdern reddantur; in its locis, ubi 
templorom adest necessitas Evangelicis pro iis struendis, 
Parochiis Scholisque erigendte , loca commoda adsignen- 
tar, qualia hi vici suppediiare poterunt: in Comitate qui- 
dem Castriferrei Aug. Conf. Addictis Domolk et Nemea- 
Cso*, Helveticam vero fidei professionem sequentibus Felso • 
Eor ; in Comitatu Soproniensi prout et in reliquig solam 
Aug. Confess ion ein probantibus, Vadosfalva 6t Nemes-Ke'r \ 
fat Com. Posoniensi in Rhete et Puszta Fo denies ; in 
Nitriensi in Nitra Zerdahely et Sztrzs ad Vagum; in 
flvchiensi in Simony et Zelezen; in Zoliensi in Ostro- 
lnka et Garamszeg; in Thurocensi in Neczpal et Ivanko- 
falva; in Liptoviensi in Hybe et Nagy-Palugya? in Ar- 
rensi in F. Kabin et Isztebne; in Trenchiniensi in Szulow 
et Zay-UgroCT'; in Scepusiensi in Gerglio et Topporcz 
?el Batisfalva, non obstante quorumvis contradictione ; Libe- 
rae praeterea Regiaeque Civitateg in locis per Commissa- 
rios designandis venialn templa erigendi nanciscantnr — 
sepultura atqne campanarum nana consociatus raaneat, Car 
tholici Acatholicis, hi illis nullis solutionibus sint obstnctii 
Optimates (Magnates) et Nobiles in suis arcibus et sedi- 
bus, aacella in uaum sacrorom erigendi, eaqne dotandi ha- 
beant facultatem ; Evangelicis integrum ait, Profe8sores et 
Magistros Scholarum introducere , studia humaniora et al- 
tiora in iis tradere, exteraa Academias adire, necessarioa 
libros praeter censuram edere , acquirere , regno inferre, 
in loca quae filialia vocamus retigionis suae Ministrum 
inducere ejusque opera uti, salva denique iis sit potestas, 
querimonias suas in proximis regni comitiis proponendi. 
Omnia haec avitas nostras libertates legaliaque Jura in tnto 
collocassent, nisi infausto casu, vel potius callido Cleri 
Consiiio, sanctioni huic adnexa fuisset clausula: Evangeli- 
cis Augustanam et Helveticam Confessionem sequentibus 
libenun reUgionis exercitium, „ salvo jure dommorum ter- 
restrium u concedi. Sinistra enim versutaque formulae 

i 

« 



h ajii9 interprets tio, amplum Romano - Catholicis IS ost rates 
rexandi aperuit camp urn. IUi namque innixi territorii Do- 
mini Romano -Cathoiici, rusticos eis obnoxios Evangeli- 
coa, in templa Catholics, vi compeliebant Pastores et Oo- 
center ejieiebant, Templa inprimis in bonU lilye'shazyanis., 
Battyanyanis, Palfyanis, Eszterhazyanis , Erdodianis , No- 
atratibus rapiebant et ritu Romano inaugurabant. Qaare cum 
Evangelid ridereat Catholicos formula ilia tantoperc in per- 
niciem eorum abuti, atque praeterea aegre ferrent Jus sacro- 
rum, Articulo primo Comitiorum anni 1008 omnibus et 
ubique liberum, Articulis Comitiorum Soproniensium anni 
1681 ad nonnulla loca Articularia esse restrictum : Articu- 
iis XXV. et XXVI. Comitiorum Soproniensium in Comi- 
tiis anno 1687 Posonii celebratis, solenniter intercesserunt. 
Enimvero hocce, iura sua salvandi studio, plus nocuerunt, 
quam profuerunt saluti Ecclesiae Evangelicae in Hungarian 
Rex enim intercessione (protestatione) bacce exacerbatus, 
solemniter declarant: quamvis facto hocce Status Evangelici 
ipsi semet omnibus juribus et beneficiia privaverint: se 
tamen ex gratia et dementia regia decrevisse , Articulum 
XXV. et XXVL Comitiorum anni 1681 adhuc ratum ha- 
bere. Declaratione bacce fundamentum subrueudonun 
omnium nostrorum legalium jurium et antiquandarum li- 
bertatnm actum est. Ita enim quod iuris fuit ad gratiam 
rerocatum exstitit, et quod perenne esse semperque valere 
debebat, voce adhuc, ad incertum arbitratui Laperatdis 
reservation tempos fuit restrictum. 

His subdole praeparatis , inde a Comitiis anni 1687 

Catliolici multo licentiosius in Nostrates saeviebant, eos- 

- 

nue omni vi adhibita suDDOsiticiis adeo mandatis reiriis ad 
sacra Romana traducebant* Iniqua JVostratium fortuna 
fuit potissimum in locis IN on - Articularibus. lbi Parochi 
Catholic! puerperas Evangelicas , prius quam a sacris suis 
dcscivis&cnt in trod inhere, soousum snoiisajjiuue in contuses 
inaugurare, mortuos qui ritui Romano nomen non dede- 



 




runt sepelire twrgiversabanlnrv ifino gepultos <quoqne effo* 
dere curabantv tiberos parentibus invitis rapiebant, reiigio- 
nem Romaho-CathoHcam aroplecti nolentes in viiicula , con- 
jiciebfciit, Nostrates a frequeiitiirtdw templis arcebant, tern- 
plaque ubi ubi fieri poterat, adiniebant. :\ 
Neque vero private solum nomine tantopere exagita- 
Npstrates; ipsius adeo regis auctoritate (sanguis 
copiosissime effundebatur. Nnlfi scilicet religion! 
ttbi dnx,erunt adversarii comminisci, nonnullos regni Pro- 
ceres JSvangelicos., rebu6 novis . studere. • Quare impetratn 
a lege Mpbtesnte permulti < enrum Eperiessinum citett, 
hie ex; sentcntia crnddiaanoii Conimissarii ftegii Antonii 
: anno ; 1687 capitis supplicfo afficiebantur.i Pro* 
dueti nirriirum fuerant ad feraler theatrum Eperiessiehse 
d. 15. MarAii Sigismunda& Zimraermann, Andreas Kecaer, 
Caaparus Rauscher, Franciscus BaranyaL Octiduo post 
d. 22* Martii necabantur , Gabriel Keczer, Martians Sa- 
rossy, Georgius Fldschhacker v Samuel Medvecaky, Geor- 
gia s^ Schdnleben. We nona Maji deniqne cradeiissima 
morte riiactabantur Simon. Feldmayer, Andreas Sze'kely, 
Georgius Bezegh, Georgius Radvanszky, .Friderkus We- 
ber, Jannes Roth, Gabrielt Fallastthy, David Feja, Joannes 
Bertok. h-' 

Injuriis tantis Nostrates ad querimonias regi propo- 
nendas provocati, nihil obtinuernnt, praeter infaustam 
diei seeundae Aprilis anno 1G91 Resolittionem , qua: si- 
mulate Articulns XXV. et XXVI. anni 1661 expknaban- 
tur, re ipsa vero tollebantur et antiquabantur, Nostrates 
Ubertatibus legitimis exuebantur. et populus arbitrio Domir 
nornm Territorii CathoUcoram subjiciebatiir. Sunt vero 
praecipua hujns Resolutionis Leopoldinae pnncta haec: 
y»In locisi Comitiorum Articuiis pro libero publicoque reli- 
gionis exercitio expresse nenominatis, Acatholici publicum 
et liberum sacrornm usum habento, ita tamen ne justos 
limites excedere atque ad loca in Articuiis non memorata 



 




1 



 



dus enim anno Augostanae et Hehr. Cont Addictis 
aperiri jussity eiercitium religionis concession hominibus 
Aug. et Heketicae Confessionis tantum ad illas partes 
pertmerev quae anno 1681 in regis foere potestate; in 
partibng receptis nullius altering, qnam R.-Catholicae reli- 
gionis jus esse; cum auctoril as sacrorum patani colendo- 
rum Aug. et Heketicae Gsnfessioni Addictis compluribug 
in locis in Articnlis nominatis, solum ob earn jHUsam con- 
cessa sit, quod confinia fuerint: sponte sua consequi, ibi 
gi loca haec confinia esse cessarunt, publicum sacrorum 
osum ferri non posse; in Apostatas, qui per fidei Catho* 
ticae professionem, ab Augustan* vel Helvetica Confession* 
reces8erunt <, si iterum sacra Romana deserant tanquam in 
perjuros animadveriendum esse. 

Cum igitur partim hacce inclementia , partim violatig 
civilibus juribus animos Ilungarorum a Rege alienatos esse 
intelligeret Franciscus Rakoczy, -Transsylvaniae princeps, 
arma patriae nostrae intulit, quod pre ci bus impetrari non 
poterat, vi extorturus. Enimvero priusquam, quod pete- 
bat, prorsus consequeretur, Leopoldus animam , constanter 
in Protestantes odio flagrantem efflant Hie desinit 
altera periodus historiae Ecclesiae Evang. in Hungaria. 



Cum morte Leopoldi nova incipit Periodus conditionis 
fatorum et vicissitudinum Ecclesiae Evangekcae in Hungaria, 
Periodus quippe reportatae deri a Nostratibus victoriae, 
assertae et stabilitae in perpetuum nimiae ejusdem poten- 
tiae, quam non Legis, Jurisque sanctitas, non Regum 
auctoritas liberalitasque, coercere ac reprimere poterat 
' Cessarunt Jam bella violatarum immunitatum et libertatum 
ad religionem pertinentium, causa gesta, in quibus Nostra** 
tes interdum nonnihil praesidii repererunt. Vexatio et op- 
pressio Nostratium, quae adhuc ad temporie momenta ad- 
stricta et magis fortujta fuit, jam nunc stabilis atque me- 



 



ditata ^t . <p*epatata , vel ut rulgo dicftur niethodica et 
systematiba .* evastt. Status legalis abut in arbitrarium. 
ipsa Resciipta Regum , clarissima eorura benivolentiae in 
no& mummaU, ipsae le£«i in regni Comitiis in favorem 
NostratuimclaUcy parnm nobis opituiabantnr. Neque po- 
strema lex reb'gionaria , anno 1791 in regni Comitiis con- 
dita satis nos edhftca injurias Uitatur. Nullum enim super- 
est ampfcurs alliiia pimctum , quod integrum et ihviblatum 
perstaret* . Adest quippe Foftin, quadam sui parte Hiapar 
nico Inquisitionis tribunali non absunile — Excelsum puta 
Consilium Repum Locumtenentiale ^garicum, quod saepe 
Resolutions et Intimata edit , a lesis sententia toto coelo 
diversa? nobis , exitiosa. — • Studium Nostratium res suss 
temporum injuria pessumdatas, reparandi, semper in irri- 
turn cedrffo. Acta enim Synodi, Rosenbergae mense 
Apiili anno 110? celebratae, in qua constitutis quatuor 
dioecesibus, prima in Comitatibus Scepusiensi, Sarossiensi, 
Zernplituensij Abaujvarensi , Unghensi, Bereghensi, Uget- 
sensj, iSsattmarensi , Biharensi; altera in Com. Barchensi, 
HonO*enai v Pest, Pilis Soltensi, Neogradensi, ZoUensi, 
Thurocensi ; tertia in Com* Posoniensi , Nitriensi, Tren- 
chiniensi , JLiptoviensi, Aransi, Strigoniensi et Comma- 
romensi; quarta in Com. Gomerensi, Kis Honthensi, 
Dornensi, Borsodensi, Heressensi, Szolnokensi: iis Super* 
jntendentes ita sunt praefeeti, ut primae Jacobus Za- 
Merus* jam.praeterea Superintendent Liberas Reg. Ci- 
vUatura . Superioris Hungarian munere ab anno 1086 fun- 
gens, adsigoaretur, secundae JMfa* Stephanus Pilarik, Sciiem- 
nicen8is^ t#rtjae Daniel Krmanri, Solnensis, postremae An- 
dreas Bodovinus Csetnekiensis Ecclesiarum Pastores, onines 
hi jam ante ; Synodtuu elect*, auctoritate publica tribneren- 
tur, praeterea necessarian ratione formae sacrorum, caeri- 
moniarum, actuum mjnisterialium, ^festorum, statuerentur, 
abusua abrogarontur, Consistoria denique duo, aliud qui- 
dem pro partibus , Cw-Banubianis, aliud pro Tibiscanis 



Digitized by Googl 



/ 

49 

constitueretur, eorumque Assessores nominarentur — hu- 
jus, inquam, Synodi Acta Articulo 31. Comitiorum anni 
1715 antiqnata sunt. Acta Synodi Pestanae , regia licet 
anctoritate anno 1791 celebratae, adhuc regiam sanctio- 
nem non obtinuenint. Ratione vero querimoniarnm et 
petitorum nostrorum, quae singulis annis cumulantur, sem- 
per bono esse animo jubemur fore, ut ex aequo cogno- 
scantur et judicentur, quin tamen serios apparatus fieri 
videamus, ad nos curis et sollicitudinibus nostris liberaii- 
dos, — Sed exponamus casus nostros, secundum tempo- 
nun ordinem. 

Josephus I. qui ab anno 1705 ad 1711 imperium te- 
nebat, et ab arrogantia praescribendi , quid statuenduin 
rit de rebus divinis et ab iniquitate exagitandi eos, qui 
alia, quam Romana sacra probabant, alienus fuit Quare 
eo Tolente et jubente certe, etiamsi Rdkoczyana seditio 
— quae quamdiu sopita non fait , Nostratibus raulta emo- 
lomeuta conciliavit, iisque nominatim in recuperandis tem- 
plis beneficiisque ecclesiasticis vi ereptis auxiiium prae- 
stitit — non erupisset, nihil adversi Nostratibus accidisset. 
Quam seria regi fuerit voluntas propulsare a nobis inju- 
rias, Tel ex edicto diei 12. Decembris anni 17(19 patet, quo 
Augustanae et Helveticae Confessionis Ministros et Prae- 
dicantes privata alicujus vi et violentia laedi, Templa, 
Scholas et Parochias, quas tenent, occupari vetuit ; deinde 
liberum sacrorum ustim, ex sententia Articulorum in Sopro- 
niensibus et Posoniensibus Comitiis conditorum iisdem ser- 
vari jussit; turn Terapla, Parochias et Scholas, atque institute 
quae pia vocamus contra mentem Articulorum in Comitiis So- 
proniensibiis et Posoniensibus confectorum, ademta reddi, 
liberum denique religionis Augustanae et Helveticae excr- 
citium, sicubi fuisset impeditum, in pristinum statum et 
ordinem legitimum, in quo ante tumultus erat, reponi 
praecepit. Enimvero omnia haec noverat irrita reddere 
Clerns, qui prout R&oczyanae copiae recedebam\ Nostra- 

4 



 




tibus commoda , qui bus jam fuerant potiti, denuo eripuH. 
Imposuit motibus Rakoczyanis finem pax, quae jam mor- 
tuo Josepho d. 20. Maji 1711 hac lege confecta fiiil, at 
Augustanae et Hek. Conf. Addictis fiber sacromm usus, 
ex sententia Legum Constitutionum et Articulonuii Regni 
cum beneficiis eo pertinentibus , tam in Hungaria, quam 
in Transsylvania restituatnr. 
Eleonora| et Caroliis ID. Josephi 
anni 1712 confirmavit. 

Josepho regnante Nostratea, nt ante monuimus, mense 
Aprili anno 1707 Rosenbergae Synodum ceiebrarunt, ea 
quae injuria temporum pessumiverant, in integrant resti- 
tuturi et in ordinem, ad posteritatem valiturum, redacturi. 
Negari neqnit in Synodo hacce — quamvis ordo civilis 
in n on null is sacro ordini vim intnierit — multa sapienter 
fuisse instituta. Sed partim quod tempore maximorum 
tumultuum., Rege inscio, Synodus haec fuerit coacta; par- 
tim qnod plnres viri equestris ordinfe, in Synodo hacce 
praesentes faction! Rakoczyanae adhaeserint: Acta et 
Decreta Synodi hujus, Articulo XXXI. Comitiorum anni 
1715 abrogata irritaque sunt pronunciata. 

A Carolo ad gubernacuJa ab an. 1711 ad 1740 se- 
dente, Nostrates tanto certius laetissima quaeque sibi poIB- 
cebantur, qnod Rex Compositionem, quam vocant Szattma- 
rensem , probaverit, sancteque promiserit, qnod in causa 
reKgionis receptas regni consuetudines constitationesqne 
sustentare, et Acatholicis lege stabilitum sacrorum usum 
conservare velit. Enimvero Clerus in constringendis Evan- 
gel i coram libertatibug , studiose elaborabat, nosque qui 
pressi innumeras querendi habebamus causas, grravissime 
praevaricationis accusabat. Dabat quippe Nostratibns cri- 
mini , quod religionis suae exercitinm tempestate motnunx, 
praeter loca Artlcularia introductum, contra Regni leges 
publice continuent, oratoriorum et sacellorum pro Magna- 
tibus et Nobiiibus admissorum usum , eo extendaut ut 



 



omnis, cui libet fas esse existimet domi suae Ministrum 
suae Confessionis alere atque eo turmatim confluentes vi- 
cinos admittere; jam fere in qualibet domo nobili, publi- 
cum sacrornm usum invaluisse, Actus sacros a Praedican- 
tibns, etiam praeter loca Articularia perfici; Ludimagistros 
in locis Non-Articularibus introduce in Articularibus vero 
eornra Tramerum augeri, Scholas ultra theologica et philo- 
sophica gtudia ampliari multiplicarique, Praedicantes etiam 
aliena Teste occultatos, ad vicinos vicos excurrere; reditus 
Pirochorum Gatholicorum a Pastoribus Evangelicis percipi, 
legate EcclesiarumCatholicarum ab Acatholicis detineri, festa 
decretalia violari etc. Quare Rex Rescripto diei 23. April. 1114 
Acatholicos commonefecit, ut sese Articulis Comitiorum So- 
proniensium XXV. et XXVI. anni 1681 atque Posoniensium 
ami 1087 nec non Resolutionibus Regiis, illos Articulos 
eiplanantibus , apprime accommodent, omniaque in eum 
statum revehant, in quo ante motus fuerunt. 

Gravissimara plagam acceperunt Nostrates, in Comi- 
ffis anno 1714, 1715 celebratis. Etenim in Comitiis 
itisce non solum Acta Synodi Rosenbergensis, ut ante no- 
tanmws, antiquata, interdict omque fuit, Cont entus frequen- 
tes (zahlreich) Synodorum, Tel alio nomine Rege inscio 
invitoque celebrare, atque Collectas ullius generis insti- 
tuere, sed etiam statutum erat, ut Artfculi Comitiorum 
anni 1681 et 1687 in causa religionis lati ex gratia et 
dementia regia, in genuino eorum sensu hactenus decla- 
rato, adhuc conserventnr, pro renovatis habeantnr, ad ef- 
fectum adducantur, abusus toHantnr, omniaque ad statum 
articnlarem secundum explanationes regias reponantur. 
Sanctio haec, quot Terba continet, tot propemodum telis 
nog vulnerat. Triste est, quod ea, quae Pacificationibus 
Viennensi, Nicolsburgensi , Lincensi et Szattmarensi, Re- 
gu*8 Diplomatibus et Regni Legibus nobis concessa fue- 
nmt, gratiae et clementiae regiae subjecta exstiterint; tri- 
rtius, quod Jurium et Libertatum nobis competentium 

4* 



■ 



5a 

auctoritas, voce ad/mc dubia ct iiinitata evaserit, omnium 
tratissimum, qood Resolutionibus Kepis, quibus ArticuJoi 
Comitiorum anni 1681 et 1687 convelli antiquariquc jam 
supra docuimus , ipsorum horum Articulorum geuuinum 
scnsum declarari edictum fuerit. Praeterea in Comitiis 
hkce ab adversaries Nostra tium alia quoque &aus fuerat 
commissa. Continebat quippe Articulus XXX., dum san- 
ctione regia confirmatus, publice in Sessione Statuum et 
Ordinum praelegeretur, haec verba : „regni Leges tres re- 
ceptas religiones concernentes, confirmari;" deinde terri- 
torii Dorainos verbis Articuli XXV. Comitiorum anni 1681 : 
„salvo jure Dominorum terrestrium" abuti non debere. 
Sed ntraque clausula haec, dum Articuli in Codicem Le- 
gum referentur, malevole et dolose ommissa fuit 

Superavit omnia incommoda haec , acerbitate sua, 
consilium Regis, Nostratibus in Comitiis hisce patefactum, 
de querelis eorum, Judicibus extraordinariis (Commissioni) 
examinis et medelae causa, credendis. Cum nimirum No- 
strates conquerereutur injuriam iis iuferri: Carolus utrique 
et Catholicae et Evangelicae Ecclesiae adscriptos viros 
nominavit, causara actorum ( Klager ) secundum geuuinum 
Articulorum anni 1681 et 1687 sensum, Explanationibus 
regiis declaratum, religiose et diligenter cognituros et 
post cuique parti ex aequo satisfacturos. Sanxit praeterea 
Rex, ut parti dicta ( Ordre ) illius Judicii (Commissionis) 
reprobaturae, integrum sit ad thronum privato tamen so- 
lum, non publico nomine profugere. Institutum hocce dn- 
plici modo Nostratibus obfuit Primum quidem, quod cum 
tempus congressus Judicum illorum procrastinaretur, ad- 
ver8arius mora fuerit data vex audi Nostrates, qui a tem- 
pore Comitiorum anni 1715 usque ad initium coitionis Cog- 
nitorum, 140 Templorum, iis ereptorum, fecerunt jacturam; 
deinde quod communibus malis, quae universos Protestantes 
premebant, ad tiironum perferendis, omuis praeciusa fuerit 



» 

t 

* 

 



58 • 

via; privati antem callido hocce artificio vel a desiderio, 
regis opem implorandi dimoti et deterriti exstiterint 

Judlcio illi extraordinario , Budae cousessuro, prima 
Sept. dies anni 1720 adsignata fuit. Scd mox dies 
haecce in tertiam Febraarii anni 1721 prorogata Pesti- 
numque in congressionis locum fuit constitutum, unde 
anno insequenti Posonium comraigravit. Com membra Ju- 
tlicii hujus, viris Catholica et EVangelica sacra sequenti- 
bus constarent, ntraqae ex parte religionis suae studiosis- • 
simis, factum' est ut actio de restituenda eoncordia in 
loiigum protrahi debuerit, ideo maxime, quod altera qui- 
dem pars multa — quamvis legitime — poscebat , altera 
vera in nullos favores exosis Protesantibus concedendos 
consentire vellet. Postulabant quippe Nostrates ante omnia 
140 Templorum , iis novissime ademtorum, restitutio- 
nera. Deinde querebantur se in libera sacrarum usu tor- 
bari, potestate alendi sacrorum Ministras, eorumque opera 
in sacris utendi privari, ad amplectenda sacra Romano- 
Catholica vi adigi, auctoritatem et jurisdictionem Superin- 
teudentum Evangelicorum minui, et non tantum civilis, 
sed et sacri ordinis Tiros Judiciis Catholicis subjici, Scho- 
las ad chscipliiias triviales restringi, Evangelicis necessita- 
tem imponi observandi caerimonias, eorum religion! con- 
trarias, exigique ut in jurejurando dicendo Virgo Deipara, 
Saacti et Electi dei expresse commemorentur ; peritissi- 
mos viros a muneribus ineandis arceri, Templa quorum 
possessio Nostratibus Articulo XXVI. Comitiorum anni 
1681 admissa fuit sensim erepta non restitui, extraneos 
aditu Sacellorum, in Magnatum et Nobilium aulis prolii- 
beri, ipsos Proceres Evangelicos, si domi Ministrum non 
habent, in eo, poscente necessitate aliunde arcessendo, 
impediri. — Clerus his qnerimoniis intercessit, confirmans 
decreta in causa religionis prodita, non posse legum nu- 
mero haberi, quia Clerus se pacification! Viennensi oppo- 
sing Leges autem serioris aevi armorum vi fuerunt extoitae 



 



64 

et contradictioni perpetuae obnoxiae, ita ut Evangelici, 
nunquam recepti, nonnisi ex gratia Regia, quamdiu terrae 
principi placet , tolerentur, regnoque quandocunque ejici 
possiut. 

Haec puncta postquam Nostrates solide coufutassent : 
Clems injurias nobis impositas, his argumentis excusare 
et defendere volebat: prirnum quod jus domiuorum terri- 
torii salvum fuerit relictum ; deinde quod praeter Mandata 
regia, quibus parendum erat, nihil nobiscum actum sit; 
turn quod conditio Nostratium accommodata fuerit Resolu- 
tions Leopoldinae , quae pro gemiina explanatione Articu- 
lorura XXV. et XXVI. an. 1061 haberi debet; «mplios, 
quod praestantia religionis Catholicae, in hocce Mariano 
et Apostolico regno, nos aliter tractare non permittit; 
praeterea quod jus sacrorum (vulgo liberuin religionis 
exercitium) ad certa loca, vicesimo sexto Articulo Comi- 
tiorum anni 1681 laudata, restrictum sit, unde sponte sua 
sequatur, reliqua loca ad Catholicos pertinere, postrcmo 
quod clausula v sine praejudicio religionis Catholicae," Ca- 
tholicis jus tribuat omnia Templa, quae Tel ipsi, Tel eo- 
rum majores struxerunt, etiamsi aliquamdiu in Evangeli- 
corum fuerint potestate, recipiendi. 

Argumenta haec Nostrates ita refutarunt ut docerent: 
Jus Dominorum Territorii non esse ad jus statuendi de 
rebus divinis (ad couscientias) extendendum; Regias Re- 
sol utioues Legis auctoritatem infringere non posse; Reso- 
lutionem anni 1G01 a Rege neque subs crip tain, neque le- 
gitime promulgatam, ac praeterea Legis sententiae prorsus 
contrariam, omni vi carere; denominationem locorum in 
undecim Comitatibus, non excludere potest at em in aliis 
locis deum palam colendi, priraatum Romano-Catholicae reli- 
gionis , nullum concedere jus Evangelicos religionis liber- 
tate, Pacificationibus, Diplomatibus et Legibus confirmata, 
privandi. Quare desiderabant Nostrates ut Articulo XXV. 
Comitioruni anni 1681 (qui Articulo primo Comitiorura 



 



55 

atini 1608 superstructus est) couvenienter, exercitium 
Evangelicae religionis in universo regno, urbibus, oppidis, 
pagis omnibus et ubique religionem Evangelicam sponte 
et libere acceptare volentibus, liberum sit, cum jure Mi- 
nistros vocandi eorumque opera utendi; deinde ut nemo 
ad religionem Romauo-Catholicam probandam cogatur, neque 
qui sacra Evangelina amplectitur , Apostaseos nota macu- 
letur, postea Evangelicis liberum sit/ Superintendentes 
habere, qui Jurisdictionem ecclesiasticam exerceant, Con- 
ventus celebrent, causas matrimoniales judicent, coetus sa- 
. cros recenseant; praeterea Ludimagistri Evangelici abso- 
lutam habeant potestatem juventutem instituendi; amplius 
nullus Evangelicorum ad caerimonias suae reb'gioni con- 
trarias et jusjurandi formulam, quae cum placitis doctrinae 
Evangeiii conciiiari nequit, adigatur; adhoc munera pu- 
blica etiam Nostrafrbus pateant, iliisque iis in locis, ubi 
tefnpiis carent, e* s^ntentia Articuli XXVI. an. 1681 loca 
pro struendis Templis , Parochiis Scholisque designentur. 
Templa Tero, quae anno 1681 tempore Comitiorum habe- 
bant, serius erepta, iis restituantur; insuper Evangelici ad 
nuilas solutiones Parochis praestandas impellantur, Magna- 
tibus vero et Nobilibus liberum sit in eorum sedibus sa- 
cella struere et dotare; denique nulla amplius templorum 
occupatio et usus sacrorum turbatio locum habeat. 

Haec dum gererentur anno 1722 Comitia Posonium 
erant convocata. lbi Nostrates, gumma Actornm Judicii 
extraordinarii Regi porrecta, ejns judicio sese submiserunt. 
Enimvero Carolus sententiam dicere procrastinabat. Hia 
tisis Nostrates cupide mstabant querimoniis suis, in Co- 
mitiis audiendis remediisque iis parandis. Sed quia Cle- 
ni8 petito huic sese opposuit, Rex usque dum mentem 
suam aperiret, omnia in pristino servari praecepit. Secuta 
est tandem "die 6. Aprilis a. 16S1 fatalis Resolutio, vix 
umbram pristinarum libertatum legttimorumque Jurium nostro- 
rum relinquens. Ejus praecipua capita haecfuerunt: „Ar 



 



50 

j ■ - 

ticuli Comitiorom anni 1681 et 1687 eorumque Explanatio 
Leopoldina anni 1691, sunto fnndamentum jurium et be- 
neficiorum Evangeticae Ecclesiae in Hungaria. Exercithun | 
religionis Evangelicae publicum, ad loca articularia re- 
fertor; praeter loca haec sacrorum usus, omnibus regni j 
embus Aug. et Helv. Confessionis nonnisi privatus admifc- 
titor. Praedicantes restringuntor ad Articularia loca, in 
quibus aegrotos et captivos suae religionis iuvisere iisqne 
utilem operam navare poterunt In locis Non - Articulari- | 
bus Acatholici Parocho Rom. - Catholico parento. Cultna 
privatus in aedibus Evangeiicorum , sine concursu plurium 
vicinorum, propinquorum etc. peragitor. Territorii Domini 
Juribus suis ad opprimendam Evangeiicorum libertatem , 
abuti atque in rebus Ecclesiae absque Tenia regia quidpiam 
immutare nefas ducuntor. Superintendentes, consentiente 
rege eliguntor, Visitatio tamen Ecclesiarum ratione baptis- 
mi Episcopis Romano -Catholicis salva maneto, veterum | 
Ministri Evangelici a Jurisdictione sacrae Sedis exemti 
sunto. Causae matrimoniales Evangeiicorum secundum le- 
ges eomm proprias in sede sacra Episcopali cognoscuntor 
et judicantor. Apostatis qui ad Protestantes defecerunt, 
arbitraria poena — ante quam de reo capiatur, regi indi- 
canda — irrogator; disparis religionis sponsi coram Sa- 
cerdote Rom. - Catholico nuptias concilianto. Dies festos 
decretales Protestantes quoque, qua forum externum cele- 
branto, nominatim vero artifices et opifices Evangelici 
sacris obambulationibus (processionibus) intersunto. Jus- 
jurandum ab iis , qui munera sibi ambiunt — Judicibus 
Magtstratibus, Causarum Patronis, — exceptis tamen testi- 
bus, ritu Pontificio dator, nominando Deiparam Virginem 
et Sanctos. u 

Post promulgatam hancce Resoiutionem Evangelici in 
Hungaria non meliore quam ante, usi sunt fortuna, par- 
tim quod ipsa Iiaec Resolutio Nostratibus vexandis materiem 
suppeditaverit ; partim quod Clems, et qui cum eo facie- 



Digitized by Goool 



> 

Si 



iff 



1 



bant, adsueti fnerint Mandata Regia spernere, eaque mf- 
grare, partim quod temporis intervailo Excelsum Consilium 
Regium telorum quibus petebamur officina, foerit condi- 
tion. Fore huic constituendo magna Statuuro et Ordinum 
in Comitiis an. congregatorum pars, obstitit. Sed 

Nostratium tres potissimum, quorum magna erat auctori- 
tas, Paulus Raday, Paulus Prileszky et Paulus Jeszensk 
blandis, callidis tamen Cleri pollicitationibus circumventi, 
fore ut Judicii iilius Assessores, pari numero e viris Ca- 
tholica, Augustana et Helvetica sacra sequentibus deligin- 
tur; tanto studio tantaque eloquentiae vi pro Tribunali 
hoc perorarunt, ut postremo Status et Ordines in illorum 
sententiam discederent. Ita iraprudentes Evangelic! ipsi 
sibi laqueos pararunt Etenim in Dicasterio hocce raris- 
sime unus alt en e Evangelicus Consiliarius locum obtinuit 
Potior pars Episcopis Romano - Catholicis et viris coeco 
studio Ecclesiam Romanam, cum injuria aliarum Christia- 
narum familiarum foventibus constabat Viri hi judicabant 
causas Nostratium, non Pacificationibus, Legibus in negotio 
religionis conditis, et regiis Diplomatibus convenienter, sed 
ad instar Resolutionum Leopoldinae et Caroiinae, quas ta- 
men et ipsas, sicubi non satis severae videbantur, ad 
libidlnem arctioribus terminis circumscribebant. 



Dura ita Rom.-Catholicis omnia faverent, nihil mirum 
est, Tempi* Nostratibus inprimis in locis, in Articulis 
expresse non nominatis aperte fuisse ademta; EvangeUeos* 
non solum si munera capessere, varum et si civitatis jus 
consequi, aut in conjuges inaugurari volebant, ad jusju- 
randum ritu Pontificio dicendum adstrictos, et si hac ra- 
tione jurare recusabant, ab eo quod petiverunt remotos, 
Oratoria Nobilium praeclusa, Nostrates jure Templa Tur- 
resque rumosas instaurandi privates, Scliolas denique ad 
Grammaticales et Triviales restrictas fuisse. Et quamvi* 



 



58 



Carolus Jicentiam exagitandi Evangelicos, Rescripto diei 
;12. Julfi 1732 col liber e coercereque cupiverit , impedire 
tamen non potent , quominus a tempore famosac illios 
Resolutions diei aextae Apriiis an. 1723 usque ad annum 
1744 centum Temp la et amplius Nostratibus vi eriperen- 
lor. Quodsi iiiterdum benevolentiam quampiam in noa 
contulit Rex, quod v. c. fecit dum anno 1733 permitteret, 
lit in jurando Nostrates verba reticeant, reb'gioni Evange- 
licae ad versa : tamen quod una manu parce tribuit, id altera 
cumulate ademit. Iile fuit qui numerum Superintendentum, 
qualea Nostrates ex more quinque habebant, Resolutions 
20. Oct 1734 ad quatuor restrinxit Memorabilia prae- 
terea est Resolutio haec eo , quod in ilia quoque formula, 
quae jam valde familiaris evaait, occurrat: „Suam Majesta- 
tem adlinc admitti dementer jussisse ut Nostrates e nu- 
mero Praedicaulium, quos habent, et qnidem patriae fihV 
rum, quatuor Superintendentes eligere et constituere pos- 
sint, qui Praedicantium subjectornm moribua et doctrinac 
attendant , et in dissolutos luxuriososque aniroadvertaiit. u 
Ceterum eadem Reaohitione Rex Nostrates duplici officio 
obiigavit, prim urn cavendi ne constituendis Superkitenden- 
tibus populo novum onus aceedat, deinde peractam Ele- 
ctionem Excelao Consilio regio significandi. 

Maria Theresia ab an. 1740 — 1780 regnante, Clems 
auctoritatem et potentiam, quam sibi senaim para v era t, 
lion solum firmabat augebatque, aed ea etfam ad sacra 
Evangelica in Hungaria, si fieri posset, funditus perdenda 
abutebator. Hoc consilio ejus auspiciis conditae fnerunt 
societatea, veluti Sancti Stephani, SancU Joseph!, Socie- 
tas item Nobilium ateliata de Kia Domolk, anno 1743 et*. 
lescena, quarum Socii omnibus artibus Kvangelicos ad 
aacra Romaua pclliciebant. Conflata praeterea fuit pecu- 



niae summa, quae succcaaive ad 108,600 florenos accrevit, 




 



59 



ex qua fis qui ejuratis sacris Evangelicls formulam Ro- 
manae Ecdesiae amplecterentur, praemia dabantor (Con- 
vertiten-Fond). Praeterea cum Clerus non ignoraret Re- 
gime auctoritatem ad nos exstinguendos plurimum valitu- 
ram, ejus animum natura clementem et in omnes imperio 
ejus obnoxios benevolum, erga religionem evangelicam 
eamque profitentes odio implebat, eique consilia, Nostrati- 
bus excidium lafora, suppeditabat. Eo suasore Maria The- 
resia Episcopomm sedes iis in partibus, in quibus No- 
strates copiosissimi erant, collocabat. Ille quoque Regi- 
nae auctor tuit , ut Protestantes in Hungaria secundum 
peculiare systema tractaret, quod simulate Articulis XXV. 
et XXVI. Comitiorura anni 1681 et XXI. aniri 1687, ma- 
gis tamen XXX. anni 1715 et Resolution! Leopoldinae 
die! 2. April. 1691 atque Carolinae d. 6. April, an. 1131 
superstructum, multis miquissimis additaraentis auctum tuit. 

Ejus summa haec est. Jus sacrorum Acatholicis omni- 
bus et ubique admissum, nonnisi privatum habetor, 
cum publicum certis locis sit alligatum. Praedicantes, 
quoad religionis suae exercitium , ad loca articularia rele- 
gantor. Ad articularia loca omnibus illius professionis ho- 
minibus undecunque eo confluentibus et concurrentibus, 
liber aditus et Ministrorum usus conceditor. Plebejis domi, 
citra plurium concur siouem, lectio librorum Confessioni 
eorum deservientium , libera esto. Jus Dominorum terri- 
torii salvum relinquitor, ita tamen, ut hi invito Rege nihil 
novi suscipere aut immutare praesumant. In locis Arti- 
cular ib us Augustanae et Helveticae Confessioni Addicti, 
qua ^Parochialia munia, ad suos Ministros, tot numero con- 
stituendos quot comprobata necessitas exigit, libere con- 
fugiunto, eorumque opera in providendo saluti aegrotbrum 
et captivorum utuntor. In locis Non-Articularibus Acatholici 
Parocho Romano -Cathoh'co subsunto, stolam nonmajorem, 



quara a 



77 




li 





no - Catholicis exacturo. Miuistri Acatholici 



jure carento ad loca filialia excurrendi; sepulturae tamen 



 



et cam pan a e pro commnni usu destinatae etiam Augusta- 
n ae et Helv. Confessioni Addictis conceduntor. Super- 
intendentes le^untor ita tanien, ut muneri huic non alii, 
qiiam patriae filu praeficiantur , quorum partium erit, mo- 
ribus V.*D. Ministrorum invigilare, et in eos, qui officio 
desunt, animadvertere. In causis profanis V. D. Minis tri 
Jurisdiction! civili parento, Episcopis tamen de modo 
baptisma administrandi rationem reddere tenentor. Causae 
Evangelicorum matriraoniales, fundamento positivarum regni 
legum, judiciis Dioecesanorum Episcoporum siibsternendae, 
secundum principia Augustanae et Helreticae Confessioni 
Addictorura dijudicantor, admissa ad Archi - Episcopum 
appeliatione. Apostatarum — quo loco ii potissimum ha- 
bentur, qui principio formulam Augustanae et Helv. Con- 
fessionis probantes, postquam ritui Romano nomen dedis- 
sent, iterum ad pristina sacra redierunt — causa sum- 
marie, id est quo celerius tractator, criminis confictis 
sententia fertor, ante exsecntionem Excelso Consilio Re- 
gio proponenda. Sententia lata tenni loco nati, carceri- 
bus inclosi, per Parochum loci ant alios ecclesiasticos Tel 
religiosos viros (exclusis ab eorum consortio, aut accessu 
Praedicantibns) religionis Romano -Catholicae dogmatibus 
imbountor. Poenae hie esto modus, ut homines, qui ante 
hanc Resolutionem a sacris Romanis desciverunt, carceri- 
bus unius anni intervallo detineantur, atque quads hebdo- 
made duabus diebus solo pane et aqua alantur. Qui 
ad frugem rediverint, postquam poenam subivissent, libere 
dimittuntor. Qui vero post hanc Resolutionem confectam, 
Apostasiae delictum commiserint, neque in enstodiam tra- 
diti resipuerint, his, si nobiles fuerint mulcta, facultati- 
bus consentanea dicitor, sin ignobiles ad publicos labores 
pluribus annis perflciendos, vel exsilium etiam condemnan- 
tor. Acatliolici ad Apostasiam seducentes, castigantor. 
Qui nondum legitimam aetatem adepti, sacra Romano-Ca- 
tholica deseruerint, compreliensi , ad locum idoneum, ut 



Digitized by Googl 



61 

est Couventus, Seminaria etc., mittuntor, ubi ai ad literas 
apti, usque legitimam aetatem sacra Evangelica non eju- 
raverint, id Excelso Consilio regio et per id Regiae Ma- 
jestati indicator ; sin tardi fuerint ingenii religionis Catho-. 
licae doctrina bene imbuti, et Ecciesiae Cathoiicae ad- 
gcripti, ad opificia vel alia servitia, non tamen in domu- 
bus Acatholicorum adhibentor. Parochi et Parentes spon- 
sum spousamque permovento^ ut liberos in mix ti 8 matri- 
^oniis susceptos, sacris Ecciesiae Romanae initiari curent. 
Oityrum V( in religione Romano - Catholica educandorara, 
Maguiatus, Episcopi Dioecesani Parochique curam ha- 
bento. Parentibus Romano - Gatholicis nefas esto, liberos 
Schoks Acatholicorum addicere. Ludimagistri Acatholici 
duodecim Rfnia mulctantor, si parvulos Catholicos in in- 
dum receperint; poena haec duplicator, si delictum hocce 
identidem commiserint. In locis ubi necessitaa exigit, Pa- 
rocliiae atque V. D. Ministri constituuntor, Ludimagistri 
tamen et Notarii in locis, ubi nulli V. D. Ministri sunt, 
Conciones habere vel Postilla praelegere non praesumunto. 
Territorii Domini, nisi sacellis privari velint , extraneos 
eorum aditu arcento. Diversam in profitenda religione 
formulam sequentes, sponsus sponsaque, nuptias coram 
Parocho Rom.-Catholico concilianto, qui si perduci non 
possent, ut omnes liberos in religione Catholica educari 
permittant, minimum eo flectuntor, ut Cathoiicae conju- 
gum parti sexus sui liberorum educatio in sua religione 
salva maneat. Triviales Scholae in locis Articularibus us- 
que Grammaticam conceduntor, altiores ludi tolluntor. Si 
Acatholici Scholarum condendarum veniam consequi voluc- 
riot, videtor an sint decernendo Salaria professoribus, quin 
tributo solvendo difficultas offeratur. Id agitor ne biblia, 
aliive libri pietati apti prius quam censurae fuerint subject!, 
dis8eminentur. Acatholici ferias et festivitates Catholico- 
rum, quoad forum publicum obeunto, Opifices pompae 
sacrae (processionibus) fundamento Privilegiorum intersunto. 



 



— 

Judices, ^Magistrates , Causarum Patron! in jurejurando 
dicendo formula decretal! utuntor, nominando expresse 
Deiparam Virginem et Sanctos ; testes juranto in forma 
vulgari. In Iocis Non-Articularibns, Acatholici Catholico 
Parocho subsuuto, eique etiam Stolam eahdem, quam Ca- 
tholici sblvunto. In locis Artictflaribus Parochi R.-Catholici 
a CathoKcis, Ministri Protestantium a suae religion^ ho- 
minibus , stfpetidia capiunto , rieutra igitur par*; diceptis 
legatis in farorem Sacerdotum conditis, ex aerario publico ;l 
sustentator. Si quis Acatholicus in loco Non- Articular! i 
degens actum stolarem per V. D. Ministrnm suite Conf ei- 5 
sionis pera^i desideraret, id salva manente Parocho Rom.- 1 
Catholico stola conceditor. In arcibus et sedibus Magna- u 
torn, Nobiliumque, Sacella et Oratoria non aliter impu- 
gnantor, quam si publicum Acatholicae Confessionis exer : % 
ritium in iisdem institni in aprico esset Catholic! Aca- * 
tholicos, hi illos, in rebus ad usum sacrorum pertinent!- < 
bus turbantes, puniuntor. In causa religionis obviae queri- : 
moniae, nori communi sed private nomine, ad regem de- * 
feruntor. 3 
Systemate hocce Jura Evangelicorum in Hungaria, hJ 
Pacificationibus Regni Legibus et Diplomatibus confirmata, * 
prorsmi antiquata fuisse luce meridiana clarius est. Cum ^ 
vero haecce in Nostratibus tranctandis adhibita fuerit; nor- ^ 
ma, metiri inde licet, quae fuerit Maria Theresia donji- ^ 
nante Evangelicorum in Hungaria conditio. Sed redeamua 
ad historiam. - 
£Ji Protestarttes Hungari , ante quam Maria Theresia re- ^ 
gio inslgni ornaretur, legatos ad earn miserunt, legitimo- ^ 
rum suorum Jurium, Privilegiorumque confirmationem effla- 
gitaturos. Sed princeps haec, per Clerum in ftostrate* 
concitata, nuncios non admisit, praetendens Evangel icis nefas l; 
esse communi nomine, religionis causa, ad thronum pro- 
fugere. Brevi post anno 1141 probavit quidem Regina 
Sanctiones Comitiorum anni 1681 et 1687, quae nobis 

- 

1 



 



63 « 

■ <■ 

magis favebant, quam Resolutio Leopoldina et Carolina. 
Sed quod speciosa hacce Confirmatione nihil commodi 
Nostratibus accesserit, vel inde planum est, quod ille jam 
die 21. Sept. anno 1742 inter Comitia denuo Reginae 
libeilum supplicem porrexerint, quo sua legitima Jura ex- 
posuere, deinde quomodo violarentur docuere, postremo 
malis hisce remedia parari, etiam atque etiam rogavere. 
Eoimvero profecerunt nihil. Regina enim Resolutione d. 
24. Decembris 1142 Carolinam Resolutionem, diei 6. ApriL 
ratam fecit, atque Nostrates illi sese accommodare 
jussit. Ab eo tempore obruebamur Resolutionibus et Inti- 
matis, nobis detrimentosis. Neque tamen satis ad hue 
studiose se commoda Ecelesiae Romanae juvisse , sibi vi 
debatur Regina. Quare datis, post festa Paschatos anni 
tt63 ad Franciscum e Comitibus Barkoczy, Archi-Episco- 
pum Strigoniensem , Uteris, eundum provocavit primum, 
at se edoccrct nonne remiasiua praeteritis annis galutt 
Ecelesiae Romanae fuerit prospecti; im, deinde ut senten- 
tiam suam depromeret, qua ratione quod neglectum fuit, 
pen8ari et resarciri posse opinaretur. Barkoczyo mandato 
hocce nihil gratius accidere potuit. Prop era vit igitur Rc- 
ginae consilia, [inferno non indigna afferre. Eorum hie 
est ordo et argumentum : Invectio extraneorum librorum 
haereticorum graviter vetetur, simul vero et censura 
omnium librorum instituatur. — Omnes haeriticorum Scho* 
lae restringantur ad Grammaticam et ad decimumquartum 
aetatis annum Studiosorum. Qui altiores disciplinas colere 
voluerint, jubeantur Scholas Catholicas, iis tamen in locis 
adire, ubi nullum est publicum Acatholicae religionis exer- 
citium. Acatholici ad Miiusterium inhabiles declarentur, 
qui in exteris regnis literas cognoverunt. Omnes Prote- 
stantes obligentur officio in Templis Catholicis verbum 
dei audiendi neque permittantur prius quam hoc fecerint, 
Oratoria sua adire. In Praedicantes proscriptionis poena 
stataatur, qui sibi sumerent in dogmata Catholica inTehi, 



 



64 

« 

ilia oppngnare vel refutare. In omnibus locis, quae anno 
1681 jure sacrorum, palam colendorum carebant, ilia tol- 
lantur. Ministerio vacante, nulJi coetui faa sit inscio et 
invito Rege, novum Minis trum introducere. Ut vero per- 
mitti queat novi Ministri cooptatio coetus probare teneatnr, 
locum ejus esse articularem. Imo articulari etiam loco 
publicus sacrorum usus negetur, si ad unius horae distan- 
tiam alter adest locus, publico religionis exercitio gaud en*. 
Resolutiouibus denique, quarum auctoritate jus nominandi 
Ministrum conceditur, inseratur particula adhuc. Nullus 
ad officium Judicis Assessorum et Senatorum admittatur, 
nisi juret per b. Virginem Mariam et omnes Sanctos. Nul- 
lus Causidicus Acatholicus permittatur agere ad Cancella- 
riam aulicam, ad Tabulas Regiara et Districtuales. Con- 
suetudo, quae in nonnullis Comitatibus et Civitatibus obti-» 
net Magistratus per vices, viris diversae religionis confe- 
rendi, vel pari numero ex utrique Confessioni adscriptis 
muneribus admovendi, tollatur. Ipsum instaura^ionis nego- 
tium credatur rectioni viri Catholici, Ecclesiae suae stu- 
diosissimi. Opifices et Artifices jubeantur sine • religionis 
discrimine interesse non solum concionibus Catliolicis, sed 
etiam obambulationibus sacris (processionibus), omnibusque 
pietatis exercitiis. Qui contra egerint, primis duabus vi- 
cibus mulctentur, tertia nomina eorum ex Albo coetus ex* 
pungahtur, prohibeanturque tractando opificio. Nulli ex- 
traneo Acatholico conferatur jus civitatis, aut collegii 
(Zunft); imo ne ad matrimonium quidem contrahendum 
admittantur peregrini Evangelici. In militia Acatholici offi- 
ciis promiscue non praeficiantur. Iidem decretum quod- 
piam in causa religionis proditum migrantes publico sacro- 
rum usu priventur, Magistratus autem mandata remissius 
exsequentes , legitimis suppliciis coerceantur. A Cancel- 
laria Hungarica omnes Acatliolici Agentes arceantur. Ma- 
trimonia sponsorum mixtac religionis impediantur. 

Cum Reginae consilia haec non displicere,nt r Nostra- 



Digitized by 




65 

tes oppressionis periculo expositi: Vindobonam legatos mi- 
sere, qui eo die 30. Julii 1763 advenerunt Legati hi 
tradiderunt Canceliario libellum snpplicem, septemdecim 
qoerimonias contlnentem, quae hue redeuut: „Quod Evan- 
geliei Proceres (Magnates), Nobiiea et Cfres ab omnibus 
propemodum muneribus rernoti, in propria patria exsules 
agere debeant. Quod Protestantes non permittantur disci- 
plinis se excolere, siquidem Scholae eorum ad Grammati- 
calia deprimuntur, et Studios! Academias adituri, ad nnum 
iltenimve annum restringuntur. Quod invectiane dogma- 
ticonim, symbolicorum et historicorum Ubrorum prohibeanr 
tar, Bibliis, in publicum redactis combustiaque, priventur. 
Quod non obstante interdicto anni 1681 Templa ita adi- 
mantur, ut Nostrates ab an. 1681 — H21 quadringenta 
mm et amplius a Commfssione Pestana ad annum 1744. 
quadraginta et ultra; ab anno denique 1744 ad 1763 cen- 
tum et supra aedium sacrarum ereptarum, jacturam de- 
plorent Quod Ministri vetentur loca filialia adire et in 
ife munia exsequi. Quod Ministri es Ludimagistri post 
recuperatas ditiones ante Turcorum dominio obnoxias , ex 
iis lociis pellantur, quae olim corrfiniorum numero fuere 
habita, Ludimagistri jure Postilla in Concionibus le- 
fendi exuantmv Quod Catholic! praeter jus et fas Sto- 
lam a Nostra ti bus exigant. Quod Apostatis accenseantur, 
aai sacra Catholics nunquam professi sunt, dummodo pa- 
renhbus fuerint Catholicism nati. Quod Territorii Domini 
jmilms suis abutanttir ad sacra Pontificia, hotninibus Evan- 
gelicis, vi obtrudenda. Quod si superior* fora de causis 
ad Nostra tes pertinerrtftras edoceri se desiderant, solis 
Cathoiicfe Jnquisitionis peragendae negotium credatur, ne- 
qoe Acta Investigationis Nostratibus communicentnr; Qood 
causae matrimoniales non ex sententia Ecclesiae Evangel icae 
judicentnr. Quod Superintendentes Ecclesiamm Visitatione 
prahibeaniur. Quod Ministri Evangelic* a Constetorus Ca- 
tholicis citentur, et ita Jurisdiction] non legitimae 

5 



- 



 



ciantur. Quod Evangelicu etiam soluta Stola, in profupendo 
ad loca Articularia ; actimm sacrorum ca o<a. difficuhas 
offeratur. Quod in plnribus Cnitatibus Evan^elici ad eraen- 

excludantur, et ad eaerimonias religioni Evan^elicae contra- 
riag , mulctis inro^atis, corapellantur. Quod Reformati con- 
tra reJigionis suae principia counter in casn necessitatis 
baptisma per obstetric** peragi curare. Quod ab Adeun- 
di* pietatis causa domobos privatis (oratoriU) in aoik 
Mafnatum et ISobilium Evangelicorum structis, non solum 
rustiei, sed el nobiles eodein loco Tiwenies arceantar." 

Caneellariun eo two, libellum Uunc esse communi no- 
mine Evangelicorum Au^rustanae et Helveticae Confession! 
Addictorum paratum, statim declarant, dubitare se Regi- 
nam preces supplictntium esse auditors in. Nee aiiter e?e- 
nit Etenim die nona Angnsti Retina nunciis hia, non so- 
lum aperiri jussit, se eos neque ad alloquium admissuram, 
neque illorum libellum, communi nomine compositnm et 
porrecfora aecepturam, sed etiam mandarin ut Vienna pro- 
pere relicfe, domum remigreot Repulsa haece Nostrati 
bus data, tanto liberius in eos saeviebat Clems et qui 
ejus erant partium. 

Maria Theresia ad metam properante, propemoduro 
nihil ampuus ex legitimis Joribus et PriFUegus Krangeh- 
corum in Hungaria superfuit. Sententiam hancce nostram 
comprobaturi, adnectimus seriem nonnullorum Exc. Consiin 
Regii Locumtenentialb Hungtrici Intimatorum salutem 
nostrae Ecclesiae in discrimen vocantium. 

Doctrina Ecclesiae Evangelicae nominator haeresh% 
Tims haereticum , Resolutione & Julii 176S V 22. Fe*r. 
HW, 1. Juni lTWi 

Protestantes ita era^Uabantur, ut queri debuerint. 
Hoc tamen si fecerunt, homines quemli Resolutione 201 Joiii 
1175 Tocabantnr, et 30, Jul. 1162 quierin^niis al>siinere 
jubebmtOKv » : . •« /. ,'• 



 



4 

67 

Si desiderabant Nostrates, lit in eorum causis Inqui- 
sitiones instituerentur' , id mox 29. Oct. 1765, 9. Mart 
1178 iis negabatur, mox aegre minium, 20. Mart. 1709 
concedebatur; mox ea solum lege <1. 14. Jun. 1779 ad- 
mittebatur, ut sumtus cum Investigatione conjunctos, to- 
lerent. Ceterum autera Nostratibus nefas fuit quaestioni- 
bus interesse, 31. Oct. 1766, 9. Mart. 1778. Cognito- 
res erant plerumque Praelati Rom. - Catholic! 4. Nov. 
1747, 47. Jan. 1749; igitur Accusatores Rei, Quaesitores, 
Arbitri et Judices simul. 

Romano - Catholicis sacra Evangelica non solum am- 
plectt d; 6. April. 1731, 24. Decbr. 1742, 17. Jan. 1749 
26i Oct. 1763, sed etiam obire eadem, iisque interesse 
d. 6. Febr. 1756 vetabatur. Enimrero Evangelici coge- 
bantur celebrare divina Catholica, inprimis ob ambulationes 
sacra* d. 6. April. 1731 , 8. Jun. 1762, 16. Mart. 1761, 
maxime mechanici et opifices d. 1. Oct. 1767 , 6. April. 
1776, 2; Oct. 1769; qui si aberant mulctabantur, ut la- 
monetf Oremnicenses centum aureis" d. 9. Oct. 1767, et 
ad mulct** lias dissolvendas ope exsecutionis d. 17. Aug. 
1W1, 6. Sept. 1762 , 30. Aug. 1763, 2. Oct. 1775, 
20. Maji 1777 adigebantur. 

Catholici Episcopf et Paroclii Resolutione 27. Febr. a. 
TT48 jubebantur Protestantes, maxime eorum Pastores, di- 
ligenter observare ; unde infinitae accusationes, querimoniae, 
prodirJoneg conturaeliaeque, quae Nostrates manebanj^ ori- 
giriem traxerunt. 

Ministri Evangelici ab invisericlis locig filialibus arce- 
baihtur an. 1752', ut Evangelici tanto facilius in sinum 
Ecetesiae Romano - CathoKcae pertraherentur , Ecclesiae 
Evangelicae, ipsorum etiam locorum Articularium, pro filia- 
bus Parochiarum Catholicarum d. 24. Jan. 1747 declara- 
bant. Hac de causa ; Sacerdotes Catholici in ipsos adeo 
Ministros Evangelicos jus sepulturae sibi vindicabant. Etiam 
milites Evangelici cum uxoribus etliberis Jurisdiction! Paro- 

5* 



 



68 

chomm Catholicoram d. 16. April. 1753, 2. Oct 1769 sub- 
jiciebantur. Evangelicis Pastoribu8 nefas fuit, suae reli- 
gionis homines in locis, quae Parochiis Romano - Catholi 
cis fuere adscripts , adire. Qui contra egerunt mox mul- 
ctabantur, ut Pastor Padarensis qui ad Rfhos 200 solveor 
dos fuit adactus, mox muneribus privabantur 13. Jan. 1763, 
10. Oct. mi, 8. Jan. 1753, 13. Mart. H52. 

Etiam ordo equestris Stolae Parochis Romano-Catho- 
licis dandae d. 8. Jun. et 24. Decembr. 1150 , 22. Oct 
1767, d. 12. Decbr. 1768, d. 14. Mart et 10. Oct 1T7I 
subjiciebatur. Qui stoiam digsolvere tergiversabantur, au- 
ctoritate magistratuum d. 12. Julii 1771 compelli jubejian- 
tur. Heddita Parocho Romano - Catholico Stola liberam 

* 

manere debuisset Evangelicis, actus sacros per Ministros 
Confessionis suae peragi curare. Hac tamen in re saepe 
et vario modo 30. Jan. 1768, d. 21. Maj. 1773, difficiu- 
tates afferebantur. In exigenda Stola nimia 29. Aug. . 1708, 
23. Febr. 1775 inprimis ea, quae libera vocatur, 29. Oct 
1760, 15. Mart. 1773 fenus iniquum exercebatur et ne 
articularibus quidem locis 27. Jul. 1767 ad Treadrialen- 
ses, 21. Mart 1752 ad Kesmarkenses, parcebatur. Neo- 
gamis etiam Stola soluta testimonium promulgations per- 
actae negabatur, quo non habito, nefas fuit Pastoribus 
Bvangelicis 25. Febr. 1762 , 12. Febr. 1767 matrimoniuni 
solerani ritu inaugurare. 

Evangelic! jubebantur d. 16. Sept. 1774 Catholicos 
in aedificandis Tel rep a rand is tempiis, aliisque aedificiis 
eo pertinentibus, sublevare. ( -# 

Inauguratio conjugii Sponsorum mixtae religionis, pa- 
rochis Catholicis d. 6. April. 1731 deferebatur. Tern- 
pestate copulae, pars conjugum Evangelica d. 15. Nov. 
1770 jubebatur promittere, quod Tel ipsa, sacra Romana 
amplecti, Tel illis omnes iiberos addicere Telit Ad ex- 
s oh end um promissum tale, compellebantur conjuges et 
parentes jam poena ' vinculorum, d. 11. Oct .1762, d. 



 



5. Apr. 1164, d. 1. Jun. 1778, jam mulctis d. 19 Decbr. 
1750, 28. Jul. 1768, jam verberibus d. 11. Oct. 1762, jam 
lite d. 10. Decbr. 1753 Apocharum taliura, quibus pa- 
rentes de liberis in religione Catholica educandis cavebant, 
vis, d. 28. Jul., 1768, d. 2?. Maj. 1760 , d. 15. Nov. 
1770, d. 5. Maj. et 2. Oct. 1777 confirmabatur. Magi- 
xtratibus mandabatur, vigilarent, ut liberl in matrimoniis 
inixtis nati in religione Catholica educentur, d. 15. Decbr. 
1755,' d. 0. Decbr. 1777; ut vero consilium hocce tanto 
certius obtineretur, pamili jam septimo aetatis anno fidei 
professionem edere et sacra coena uti, d. 17. Jan. 1740, d. 
5. Aug. 1756 jubebantur. Ne liberi conjugibus, disparts 
rehgionis, sati, per partem Evangelicam sacris EvangeU- 
cis initientnr, mox clam, mox vi d. 7. Maji 1764 paren- 
tibus rapiebantur. Iidem liberi per Parochom Catholicum 
d. 14. Mart. 1754 lavacro sacro ablui jubebantur, et per 
eundem 5. et 30. Aug. 1756, 3. Jun. 1768 educabantur; 
quodsi vero non satis tuti viderentur, d. 28. Mart. 1757, 
3. Aug. 1758 in Orphanotropheum Senicense mittebantur. 
Inprimis sedulo in eo elaborabatur, ut orbis Evangelicis 
Catholici potirentur, 17. Jan. 1740, 20. Jul. 1760, 30. Jul. 
1774 eorum in religione Catholica educandorum gratia. 
Evangelicorum Zingarorum liberi, parentibus vi adimi pla- 
citisque Ecclesiae Romanae imbui d. 30. Jun. 1774 jubebantur. 

Parochi Catholici negabant sepulturam Ecclesiasticam 
maritis Evangelicis, conjugum catholiconirn 12. Mart. a. 1754. 

Sacerdotes Catholici officio obligabantur 29* Decbr. 
1734, 2. Jan. et 12. Oct. 1775, 25. Apr. 1776, aegros 
Kvangelicos in sinum Ecclesiae Catholicae reducendi. Pro- 
pinqui Evangelici, quo conversions negotium facilius suc- 
cederet , adveniente Parocho Catholico d. 15. Mart. 1773 
a cubili aegroti removed jubebantur. Qui ad sacra Ca- 
tholica pellici non poterant , ne in sepulcro quidem quies- 
cere permittebantur. Accidit id Casparo Dubrovay, in 
Comitatu Trenchinieusi, qui quod hostiam ori vi intrusam 



< 



— consilio yel invitus? non liquet — ejecerit, Resolutione 
Consilii d. 14. Sept. 1721 ex terra effodi, per carnificem 
cremari ejusquc cineres fluvio Vago injici jubebantur. Prae- 
ter loca Articularia V. D. Ministris aegrotos invisere d. 
6. Maji 1762 non erat integrum. 

Etiam maleficos Evangelicos, ut sacris Pontificiis 
devinciri possent, adire Sacerdotibus licebat 11. Mart. 
1735. Si nocentes Evangelici sacra mutarunt, poena eis 
vel remittebatur, Tel mitigabatur. Soli Sacerdotes Catho- 
lici habebant jus 9. Decbr. 1756 , Evangejicog capitis 
damnatos ad locum supplicii prosequendi. 

Mortuis Evangelicis in locis , ubi nullum proprium 
habebant coemeterium, in coemeterio Catholico sepultuyae 
locus , jam — inprinns a territorii dominis Cathotyis — 
negabatur; jam nonnisi gravi aere soluto d. 22. Maji 
1760 concedebatur. 

Jus Stolae iu peregrinum Evangeb'cum mortaum, sibi 
Parochi Catholici d. 9. Sept. 1760, d. 26. Mart 1713, 
d. 0. Jun. 1777 vindicabant 

Usus sacrae coenae impanatio, impanisatio d. 13. Maji 
1762 vocabatur. 

Pastores Evangelici nonnisi in matre potestatem. ha- 
bebant Paroecis suis sacrum epulum administraudi. Qui 
id in loco filiali fecere, poena afficiebantur. Accidit 
id Paulo Doleschal , qui hac de causa d. 6. Martii 1762 
munere fuit orbatus. 

Qui ab Articularibug locis remoti vkebant, iis tern- 
poribus, quibus in adeundis locis iilis impediebantur, coe- 
perunt domi — admissis interdum \iciuis, amicis propin- 
quisque — numen colere. Sed hoc quoque beneficio eito 
satis privati sunt. Etenim Intimatis 12. Jan. 1762, et 
20. Jan. 1774 vetabatur in locis Non-Articularibiis in con- 
cilio plurium familiarum pietati yacare. Nostratibus non 
erat fas copiosissimis coetibug etiam in ipsis locis Articu- 
laribus duobus plures Pastores praeftcere 6. April. 



 



9 

Qui potestatem plures alendi impetrare volebant, cum 
iuexpUcabilibus impedimentis conflictari debebant 12. Nov. 
1763. Pas tori bus , qui sine Tenia regis provinciam auspi- 
cati sunt, munus sacrum abrogabatur. 

Ludimagistris won licebat in Filialibus preces, vel 
sermoues sacros 11. Jan. 1749, 10. Oct 1111, G. Maji 
1113 praelegere.. ♦ «. , 

Iisdem Ludimagistris. ne in matre quidem pro con- 
dtae dicere 28. Jan: 1146, 14. Maji 1118, d. 19. April. 
1119 integrum fuit. 

Fastores Evangelici carebant Tenia a loco domicilii 
recedeadi, et vel in proximum Comitatum commeandi, 
11, Jan* 1149, 1118. Qui aliquo proficisci volebant, eos 
ante a Comitatu litems liberi commeatus impetrare opor- 
tebat. Fiebat hoc in regno, quod omnis, cujuscunque sta- 
tus et conditioois viator, etiam sine liberi commeatus Ute- 
ris, ad lubidinem peragrat. 

Jam in Comitiis anno 1108 Posonii celebratis , vole- 
bant Nostratium adversarii, formulam „salvo jure Domi- 
norum. terrestriuni " ita illustrare : ,, Clausula ilia : salvo 
jure dominorum terrestrium ita interpretanda es$, nempe 
quod Domino terrestri Romano -Catholico licitum sit suo- 
que atet in arbitrio, velitne an nolit suo in fundo aut 
territorio, Augustanae et Helveticae Confessioni Addictum 
Praedicantem, aut subditum teuere; e /amverso vero si- 
quidem sola Romano -Catholica fides, in hocce Apostolico 
regno haereditaria est, Augustana vero et Helvetica Con- 
fessio, contra severissiraas Regni hujus leges et prohibition 
nes, sub armorum strepitu, propter bonum pacis tolerata : 
ideo Hon licebit alterutri Confessioni addictis, Parochos de 
bonis suis aut etiam subditos Catholicos amovere. u — Eo 
quidem tempore interpretatio ilia publicam auctoritatem 
sortita n.on est: attaraen osores nostri earn, in normam 
uobiscum ageudi , adoptarunt. Uude factum est, ut innu- 
mera temp la nobis impie raperentur. Occupata autem Pa- 



 



72 

store pulso templa, actutum rltu Ecclesiae CaihoHcae inan- 
gurabantur. Inaugurata autem — etiamsi ipsa fora agnoscerent 
per injuria m nobis fuisse erepta — amplins, qnod inangurationis 
ritus obstarct, reddi non posse d. 11. Julii 1774 edicebatur. 

Ne cum aedibus sacris, turribus, parbchiis, scholis, 
coemcteriis ulla susciperetur mutatlo, praecipiebatur. 
K dicta haecce ad ipsa adeo tecta, quibus sine Tenia regis 
aedificia instruere non licebat, extendebantur 28. Jul. 
1745, 12. Maji 1767. Ne incendio' quidem deleU aedi- 
ficia ecclesiastica sine concessione regia d. 25. Febr. 1769 
instaiirare licebat. Nostrates in aedificiis ecclesiastic^ 
propria auctoritate ponendis aut instaurandis, per Magistra- 
tuin impediri jubebantur 5. Julii 1746. Si Evangelici ne- 
cessitatem reparandi aedificia ecclesiastica Magistratibus et 
homini dioecesano evicerunt: tarn en multis impensis ma- 
gnaque patientia opus erat, usque dum potestas ea reno- 
vandi, altissimo loco tribueretur. Insuper Oratoria nostra 
formam horreorum et arearum obtinebant. In subsidiuni 
struendorum aedificionun ecclesiasticorum nefas fuit ipso- 
rum etiam fidei consortum, ad Paroeciam non pertinen- 
tium, opem et auxilium implorare. Ne quidem in flam- 
mis absumta aedificia ecclesiastica reficienda symbolas fra- 
trum fidei flagitare 12. April. 1728, 9. Mart, et 19. Jul. 
1775, 19. Mart. 1779, 19. Jul. 1777 permissum erat. 
Praeterea Nostratjbus onus imponebatur, ab Oratoriis d. 
2. Oct. 1769 Modiae, a Parochia pro annis 46 elapsw 
Cremnicii an. 1767 tributum pendendi. Yetitum erat coe- 
meteria Evangelica cingere, d. 28. Jan. 1775, d. 15. 
Jan. 1770. 

Jus Sacellorum nobilitarium Articulo 26. Comitiorum 
anni 1681 concessum, ita finiebatur, ut vel negaretur 
potestas concionatores aulicos alendi, atque ullum, ad ipsan 1 
aulam non pertinentem ad sacra admittendi (ann. 1688 — 
1691) 28. April. 1741, 2. Nov. 1732, vel venia Ora 
toria tatia struendi, gravi aere (tercentis > adeo florenfe, 




 



I 

- 

73 

qoos v. c. Ottlik numeravit) d. 8. Febr. 1753 redimi 
debuerit. 

Scholae Evangelicorum ad Grammaticaiia d. 16. Decbr. 
1733, d. 12. Febr. 1756, deprimebantur. Etiain privata 
institution in disciplines altioribus prohibebatur 12. Not. 
1748; ne Magnatttms qnidem et Nobilibus 30. Jul. 1748, 
30. April. 1754, ab interaperie hacce exceptis. Publicis 
autem Praeceptoribtis , quid docerent attendebatur, poena- 
que in eos statuebatur, qui praeeipiebant ea, a quibus 
adversarii abhorrebant. Certe Rector Scholae Cremnicen- 
ais, Jo. Blasms, ob Polemicam auditoribus suis traditam, 
munere orbatus atque in exsiiium fait ejectus. *Superin- 
tendentes Evangelici a Scholarum custodia d. IT. Aug. 
1770 removebantur. Subtrahebatur potestas Scholarum 
sublevandarum causa d. 12. April. 1728, 17. Aug. 1776 
collectas instituere. Studiosis neque domesticis erat in- 
tegrum d. 3. et 26. Decbr. 1729, d. 15. Jun. 1761, d. 
6. Maji 1765, d. 2. Oct. 1769, d. 9. Febr. 1776 stipem 
colligere; neque ad exteros literarum causa discessuris d. 
9. Febr. 1776, locupletium opem implorare. Cautationes, 
quae partem redituum Magistrorum Evangelicorum efficie- 
bant, d. 20. Jul. 1769 prohibitae, Catholicis Organoedis 
salvae manserunt. Praeter Magnates et Theologiae studio- 
sos , nemini ad Academica subseliia extranea 3. Jun. 1725, 

11. Jan., 8. et 11. Jul. 1743 patebat aditus. Studiosi 
Evangelici, qui Catholicos habebant Territorii Domino*, 
literas liberi ad exteros commeatus non prius obtinebant, 
quam se nianumissos esse — quod saepe centum Thaleris 
imperialibus veniebat — docuissent. Ab anno 1761 — 
1765 Sacrarum literarum studiosi, exteras Academias in- 
visiiri, in obtinendo diplomate (Passport) culpa Primatis 
Francisci Barkoczy, innumeros obices sibi poni videmnt. 
Reduces ab exteris sese coram Exc. Consilio Regio sistere 

12. Febr. 1757 jubebantur. Libri ab exteris adlati, per 
Censores, quod munus Loyolitis credebatur, Pragae, Vin- 



 



dobonae et Posonii revidebantur et ab anno inde 1119 
ad arbitrium posscssoribos eripiebantur. Anno 1123 <L 
12. Jun. 2894 exemplaria Bibliorura hungarico sermone 
con8criptorum publica auctoritate occupabantur. — Subiato 
publico sacrorum jure multis in locis alebantur minimum 
Praeceptores, qui initia religionis doctrinae parvulis tra- 
debant. Sed mox ne his quidem parcebatur; jam enim 
d. 18. Mart. 1154 et 12. Mart. 1111 ejiciebanrur; jam 
praeter legend! et scrihendi artem quidpiam digcipulis 
suis inculcare 2. Jan. 1112 vetabantun LudimagUtri Evan- 
gelici, qui in diaciplinam Catholicorum n'atos recepissent, 
d. 10. Apr. 1154 duodecim Rfnis inulctari jubebantuir; con- 
tra autem 15. Sept. 1114 poscebatnr, ut Evangelic! par- 
vuli ludos Cathoiicos adeant , imo et Scholia Catecheticis 
in templis Catholicorum d. 12. Maji 1111 vacent Ipsi 
Juris patrii auditores Evangelici, jubebantur disciplines 
Juris Tyrnaviae, post Budae LJfar. 1110 et 11. Aug. 1176 
excolere. 

Multis in locis Catholici Evangel ids usum Campana- 
rum negabant, vel nonnisi soluto grandi pretio, d. 20. Apr. 
1110 coucedebant. Sed Nostratibus d. 13. April. 1701 
imperabatur, ut Catholicis, ubi carapanis carebant, earum 
u gum concederent. Protestantes usu propriarum campana- 
rum, festo Parasceves d. 14. Maji 1118 prohibebautur. 

Catholica Consistoria in causis , quae ad eoruin Juris- 
dictionem non pertinebant, Pastores Erangelicos d. 24. Jan. 
1112 citabant et judicabant. 

Superintendentes lege anui 100S erant admissL Euim- 
vero Resolutione d. 0. April. 1731 Nostratibus committe- 
batur, ut Superintendentes ab aula expeterent. Ipsorum 
vero Superintendentum Jurigdictio mox 1. Maji 1732 abro- 
gabatur, mox d. 8. Aug. 1141 restituebatur , ac iterum 
d. 19. Jan. 1111 antiquabatur. Numerus vero Superin- 
tendentum d. 20. Oct. 1134 ad quatuor reducebatur. Ce- 



 



tcrum Superintendentes hi <L 6. April. 1151 , d. 10. Maji 
1748 Visitatione Ecclcsiarum interdicebant 

Ne Nostrates in perficicndis sacris suis progrederen- 
tur, ononis mutatip etiam in adiaphoris, Uturgia etc. d. 
'16. Septr. 17TO vetabatur. 

Quoniam communi nomine nefas fuit profugere ad 
thronum, accidit, ut neque Conventus copiosos celeb rare 
liceret. Postquara autem Interdictum hopce Nostrates mi- 
grassent, Ecclesiarum Evangelicarum Inspectores, Baro 
Zay d. 6. Oct. 1746 et Radyanszky d. 26. Sept 1747 
gravem incurrerunt animadversipnem. 

Ne numerus Evangelicorum in regno augeretur, pe- 
regrin^ quos, utpote regno utilissimos, Sanctus Stephanus 
filio Emerico impense penitusque . commendavit, d. 28. 
April.; et 24. Aug. 1733, d. 3. Novbr. 1755, d. 4. Febr. 
1760, d. 5. Decbr. 1766, a jure civftatis excludebantur ; 
imo ne domesticis quidem in nonnullis Oppidis successit, 
d. 18. Mart. 1733 sedem Agere. Praeterea ne Nostra- 
tes opibus et potentia increscerent, Jus pracemtionis, 
quod vocant, d. 17. Nov. 1764, 6. Maji 1768 Catholicis < 
tribuebantur. Si in Oppidis et Urbibus, quae Privilegia 
habebant, de jure civitatis solis Catholicis concedendo, 
bereditatis jure bona immobilia ad Evangelicos devolve- 
bantur, haec venumdari debebant d. 25. Sept, 1767. 

Evangelicis muiiera civilia d. 30. April, et 22. Jun. 
1730, 25. Mart. 1765 abrogabantur: ut vero tanto faci- 
lius soli Catholici potestatibus praeficerentur, Sacerdoti- 
bus nimius suffragiorum numerus (velut Neosolii 12) con- 
cedebatur, et qui Magistratum gerere volebant, ad jusju- 
randum ritu Pontificio dicendum d. 24. Decbr. 1742,adige~ 
bantur. In conferendis dignitatibus Catholicis — solius 
religionis causa — d. 9. Febr. 1755, d. 22. Novbr. 
1773 palma deferrebatur. Inprimis in Coniitatibus non- 
Hullis, Protestantes muneribus publicis non facile admo- 
vebantur. - w 



 



■ ■ - • *. 

! 16 

Praedicantes , si testa decretalia Catholicorora audi- 
toribus non indicabant, d. 3. Jun. florenis duodecim 

mulictabantur. Ohe ! jam satis esto ! ! ! 

Si Mariae Theresiae Rex successisset, illius principiis 
imbutus, et tarn longa annorum serie ad ciavum sedens, 
Ev angelica religio in Hungaria baud dubie prorsus fuisset 
exstincta. Eniravero numini placuit, earn ab interritu vin- 
dicare. Usus autem est in nobis servandis dens Jose- 
pho II., Leopoldo II. et Francisco I., Imperatoribus Hun- 
gariaeque Regions, qui omni conatu egerunt, ut Nostra- 
iibus pristinorum legitimorum beneficiorum et priviiegio- 
rum usuram conciiiarent. Qua in re si, quod petebant, 
corisecuti non sunt, nosque in perfruendis nostris Juribus 
varie adhuc turbamur: id Cleri culpa accidit, qui mox 
importunis suis sollicitationibus , Imperantes ipsos ad can- 
denda edicta, legis auctoritatem nonnihil infringentia, 
acriiis incitabat, mox Regni Fora Tribunaliaque odio contra 
nos armabat, 'mox ipse quamvis occasionem, noxam nobis 
inferendi promtus arripiebat. Sed exponamus singulatim, 
quid celebrati Reges in Nostratium commodum fecere. 

Josephus II. princeps insigni sapientia, ljberalitate et 
aequitate conspicuus, simulac Regnorum gubernacula cepit, 
Edict um Tolerantiale d. 20. Oct. 1181 vulgavit, quo Jura 
et Bene6cia Evangelicorum in Hungaria eorumque ad Ec- 
clesiam Romano - Catholicam rat ion era, fiuivit. Edictum 
hocce urtiversis Acatholicis ubiris locorum, ubi eis publi- 
cum religionis exercitium non competit, privatum, absque 
omni quaestione, an illud in tali loco unquam solitum fue- 
rit, vel minus, concedit, ihque ubi centum famiiiae sunt, 
potestatem tribuit Oratoria, — Turribus, Campanis , et 
Iiitroitu ex platea publica caritura — modo tributo solvendo 
nullum importetur detrimentum, struendi ; Pastores (aegros 
quoque invisuros) et Ludirectores introducendi , atque ne- 
cessaria pro iis aedificia ponendi; Acatholicos munerum 
et dignitatum publicarura capaces declarat, eosque a jure- 



 



jurtndo , eorum principifg contrario imraunea pronunciat, 
atque a mem et caerimoniis Catholic!* Obeundia Ifberotf 
reddit; Apochaa (Reversales) a sponsis dari aolitaa, quod 
omnee liberoa, placitia Romanae Kccle&iae 'imbufere ' Inn 
bufce curare vebnV tbrogat, luroaque ttbi pater* 'eat R»P 
marto-Caiholicusj omnes in r^ligione patria, ubi Kvange-* 
licus filios secundum patris, filias secundum rnatria fide! 
fbrmulam educari jubet; Catholioos Sacerdotea aegrotis 
Acatholicis seae obtrudere vetat; Acatholicoa -In poaaiden- 
dia Templia quae vere habent, eonflrmat, ilsque tfava quo* 
que, si inceridio ^1 ruin a ieatruerentor, ' aif e *eT*tygRo^ 
si?e e savis, obtenta rib exoefea* €bnailio Loclftateneh'tiali 
Regio potentate, aedificare concedit. Epiacdpoa Romano- 
CathoMco8xdcca8ione Canonical Vlajtationia V. ft. Minletrog 
EvangeUeo8!)i»tion« baptiami, quaeattoni aubjicere interdi- 
ct; Superintendent! bus copiam fecit V. D. Bfmiattloa ii» 
obnoxios — modo institutum hocce aolvendo tribirto nihil 
obait — ■ viaitandi Synodos deniqu.e aut Congregationes, 
praeaentibus duobus- Commiasarns Romano - Catholico al- 
tera, altero Evangelico, ea lege cebjbrari concedif,' ut ante 
deliberationum momenta indiceritur. ■' . 

Quamvis autem edictum hocice Tolerantiaie terminos 
Tolerantiae non excesserit, quoriiajn a senteittia Pacifica- 
tionum, Diplomatum, Regnique Iiogum alienum , diacrimen 
publicum inter et privatum religionis exercitium 1 legi igno- 
tum, non auatulit, onere $tolae -Parocbis Romano -Catho- 
lici8 pendendae EyjJigelicoa non liheravit; in locis 3Son-Articu- 
laribua privatum nonniai sacrorrunt usnm admiait; Pastures in 
locia filialibna pro concione diceire vetuit $ sex hebdomadum, in 
nulla lege fundatam iustitutiomeirL, in dorno quapiam religiosa 
aut alio loop congruo capieudam, iia praescripaSav qui a 
Catbolicia sacris ad Evangel ica tranaire veilent; uparentea 
diversae religipnis jure, i liberos in ea r-eligione, quae ipsia 
maxjme prolparetur educandi, exuit, et religionem Catholi- 
cam exprease dominantem 4eclaravit, magnia tamen per 



Digitized 



80 

qno iteentiam tortbuit, etfant in filial ibus lock campanis 
utendiyfnt. tA. Jul 1181, quo iis locis^ quibus terapli 
erigendi potestas datur, 'etiam jus largitus est, turrim 
8tmeiuli et catnpanas parandi? Int. 20. Febr. 1187, quo, 
sublato contrario Intimato, Ludimagistros a dicendis eon- 
oionibus arcentfc, statuit, tit praeceptoribus a Superinten- 
dente exploratis tcstimonioque dexteritatis instructis , pro 
condone diefcre et preces praelegere liceat , et Proles tan- 
tes solvantur officio, eelebrandi festa Catholicorum, excepto 
die Theophorico, quo laborious abstinere et fornices clau- 
sos habere jubentur; Intimatum d. 29, Jan. 1188, quo 
Josephns simultaneum cultus divini publici comiriendavit, 
optans videlicet , ut in iis locis, in quibus stante templo 
unius e tribus Confessionibus, prius quam qiiaepiam harnm 
iamiliariim consilium de acdificando novo templo ceperit, 
periculum fiat , nonne diversae partes in uno eodemque 
templo adhibendo coalescere possent; Int. d. 5. Aug; 1188, 
quo Imperator praecepit, ut Evangelici, Idea filialia inha- 
bitantes, Pastori pro sacris muniis peragendis arcessendo, . 
vector am praestent; Int. d. 21. Maji 1189, quo filios Pa- 
storum Aug. et Helv. Confessiohis a Taxa Scholastica im- 
munes declaravit Hue praeterea referri mereritur Edicts, 
in causa fun em m (prodita , veluti d. 13. Sept. 1185 , quo 
etiam locis, quibus privatus solum sacrorum usus est ad- 
missus, venia datur cantum tempestate funerum adhibendi; 
diei 24. Jan. 1186, quo beneficium hocce etiam nd filias 
extenditur; d. 20. Febr. 1181, quo sermones* ' ftinebres, 
etiam extra oratoria, permittuntur. 

Stoiam qooque Josephns Pastoribus Evangelicis iu- 
bens addixissety si per Clerum licuisset* - Sed quoniam 
hicce obstabatv Intimato sextae Nov. 1183 eandem Paro- 
vku Jtomano - Catholicis ultra dissolvi imperavit. Iritimato 
hocce abnsi Parochi, Stoiam, etiam in lis locis, quibus 
ante nun quam pendebatur, poscebant. Qua dere cam 
Nbsfrates quererentnr, Caesar Intimato d. 14. April. 1184 



Digitized' by Google 



■ * 

81 

a Stola, ubi tempestate promulgati edicti Tolerantiae 
Parochis Catholicis non reddebatur, Nostrates absolvit; 
sed tamen actus Ministeriales Parocho Romano- Catholico 
indicari jussit. Intimato d. 25. Julii 1185 Josephus 
Y. D. Ministros Acatholicos etiam iis in locis , in quibus 
privatum religionis exercitium primum fuit introductum, 
a Stola immunes pronunciaYit. — Quod in specie Stoiam 
pro baptismate dissolvendam attinet, banc Josephus an* 
1783 et post Intimatis 21. Martii et 9. Maji 1785 
generatim abrogavit; sed Intimato 6. Decembris 1785 
indicavit sublatronem banc nonnisi ratione Catholico- 
rum valere: Intimato diei 20. Febr. 1787, edixit Caesar, 
abrogata Stola non esse necessum, ut Pastor Evangelicus 
Parocho Romano - Catholico baptismum , quem peregit 
significet, modo nomen infantis lavacro sacro abluti Ma- 
tricae accurate intulerit. Quoniam tamen Stola baptismi 
anno 1783 nonnullis in locis sublata, post Intimatum 
d. 6. Decembris 1785 amplius reduci non poterat : Impera- 
tor Intimato d. 3. Jul. 1787 animarum Curatoribus Aca- 
tholicis jus tribuit ratione compensandae Stolae baptis- 
malis, cum coetibus sacris, quibus praesunt paciscendi. 

Leopoldo II. (ad. 15. Nov. an. 1790 ad d. 1. Martii 
1792) imperante, condita est in Comitiis anno 179°- Po- 
sonii celebratis, inter vehementissimas Cleri, et qui ejus 
erant partium, intercessiones et contradictiones, secundan- 
tibus tamen Regis consilia multis Romano - Catholicis 
Primoribufc, Lex religionaris, (quae Pacificationem Viennen- 
sim anni 1606 et Lincensem anni 1645, Articulis Corai- 
tiorum anni 1608 et 1647 inter Regni Leges relatas, pro 
basi habet) Articulo XXVI. declarata. Lex haec Jura et 
Beneficia Acatholicorum , nec non eorum ad Religionem 
et Ecclesiam Romano - Catholicam rationem punctis XVII. 
ita Unit, ut non solum ea stipnletur, quae Josephus Edicto 
Toleraniiali concesserat, sed iis plura etiam oommoda, 
quibus olim fruebamur, addat Quoniam Exemplaria hujus 

6 

> 




 



Legis typis exscripta omnium manibus versantur , copiose 
cam exscribere supervacaneum censuimus. 

Fructus iliius legis erat, quod a d. 13. Jun. an. 1191 
Nostrates Parochis Romano - Catholicis Stolam, Lecticalia, 
aliaque Praebita pendere cessarunt, et quod Intimato 
d. 6. Aug. 1191 edito Evangelicis in Hungaria Pestini 
celebratio Synodi fuerit permissa, quae praesente Com- 
missario Regio, Comite Josepho Brunszvick a d. 12. Sept. 
usque decimam quartam Oct. ejusdem anni durabat. Nisi 
Leopoldus praematura morte (d. 1. Mart. 1792) fuisset 
exstinctns, forsitan jam Pastoribus nostris Salaria ex aera- 
rio publico numerarentur. Hoc certe consilio clementis- 
simus Rex, Intimato d. 20. Jan. 1792 inquiri praecepit: 
quis sit aerarii in singulis civitatibus et oppidis status 1 
quis incolarum uniuscujusque religionis nutnerus? et quan- 
tum Evangelici tributi nomine solvantt 

Legis religionariae anno 119£ latae auctoritatem 
Francisai8 quoque I. nunc gloriose regnans confirmavit 
Hujus Principis, veri patris patriae, tanta est gratia tantaqoe 
ill nos benevolentia , ut ncque ipse injuriam nobis inferat, 
neque eandem nobis imponi velit. Sed quoniam negotio- 
rum causarumque nostrarum Rectio Foris et Dicasteriis, 
in quibus Clems et qui cum eo faciunt, prima tenent, 
credita est: identidem fit, ut Edicta, Rescripta, Intimataquc 
proponantur et vulgentur, quae cum lege conciliari nequeunt 
Prouti priscis temporibus Clerus summo studio in eo 
«laborabat, ut omnes leges seculi XVII. nobis propitias 
sensim convelieret: ita a postremum condita lege reli- 
gionaria nOiil habuit antiquius, quam ut hujus legis sub- 
verteret auctoritatem. Hac vero in re tarn feliciter ver- 
sabatur, ut nullum amplius laudatae legis pu actum Invio- 
latum perstet Fatale inter alia et exitiosum Intiraatum 
inscio Rege et tamen ejus nomine d. 25. Sept. 1192 fuit 
vulgatum, quod jus Apocharum (rulgo Reversalium vigo- 
rera), quoad liberos omnes in matrimoniis mixtis progeni- 



■ 

 



83 



tos in religione Romano- Catholica educandos confirmat; 
liberos, quos lex placitis Ecclesiae Romanae imbui jubet, 
si in religione hacce non instituerentur, parentibus etiam 
auctoritate magistratus vi adimi decernit ; ut omnes et 
singuli, qni in Catholica religione educandos , vel quos- 
cunque alios Catliolicos ad Oratoria addncunt, vel talia 
ingredi volentes non impediunt vel quacunque demum alia 
ration e seducunt, si nobiles fuerint mulcta, sin ignobiles 
poena carcerum, imo gravioribus etiam supplier's, adfician- 
tar statuit ; ut V. D. Ministri, qui admissionem hominum, 
sicris Catholicis initiandorum , ad diviua Evangelica, vel 
sacrae coenae usum ignorantia excusant, mulctentur sancit, 
denique imperat, ut omnes illi poenas dent, qui a religione 
Catholica desciscere liberum esse pronunciant, vel aliquem 
ad deficiendum persuadere tentant, vel etiam obtruden- 
dis libris Catholicos depravare nihili ducunt. Seriori 
quoque tempore multa Intimata ad nos fuere dimissa, 
quae legi praejudiciura inferunt. Hue referimus In- 
timatum diei 24. Sept. 1816, quod celebrationera Con- 
ventuum Generalium et Districtualium sine Commissario 
Regio prohibuit; serius autem (d. 20. Nov. 1817) mini- 
mum Actorum Coramentarios (Protocolla Conventuum) 
Eicelso Consilio submitti praecepit, et mixtos Generales 
Conventus August, et Helvet. Confessioni Addictorum 
haberi vetuit: Intimata d. 13. Aug. 1810, 23. April. 1811, 
d. 4. Jan. 1812, quae conjugum per Pastorem Evangeli- 
cum copulatorum Recopulationem seu novam matrimonii 
inaugurationem eo in casu per Parochum Romano -Catho- 
ticum peragendam ordinant, si quid juris in alterutrura 
vel utrumque conjugem Romana Ecclesia sibi vindicat; 
Ultimatum d. 22. Aug. 1815, quod nostros Superintenden- 
tes Eplscoporum titulo uti et nostras Superintendentias 
Episcopates nuncupari vetat ; Intimatum d. 24. Aug. 1819, 
quod Elenchos introducit, h. e. Ministros Evangeticos Apo- 
cha cavcre jubet, quod homines quorum, tamquam ad 

6* 



■v. 



 



I 

I 

■ . 

84 

Ecclesiam Romanam pertinentium , indices Parochi, Ro- 
mano - Catholici exhibebunt ad communionem sacrorum 
Evangelicorum admissuri non sunt ; Intimatum diei 23. Decbr. 
1816, quod Societates Philobiblicas prohibet; Intimata 
d. 13. Aug. 1810, d. 23. AprU. 1811, d. 14. Jan. 1812, 
quae Neosponsos parentibus Catholicis natos, etiamai sem- 
per sacra Evangelica fuerint professi, matrimonium coram 
Parocho Romano - Catholico inire jubent'; Intimatum diei 
12. Decbr. 1820, quod contra jus et fas atque contra sen- 
tentiam aliorum Edictorum, quorum auctoritate partui uterum 
sequi licebat, nothos patre Catholico progenitos (licet hie 
ad prolis educationem nihil conferat), patris religionem 
sequi praecipit. 

Longe aliter judicabat rex aequissimus, ubi quid 
sponte sua, vel non auditis rei nostrae adversariis instituii. 
JIoc enim in casu semper liberalem se praestitit. Patet 
id v. c. ex Rescripto 31. Maji an. 1193, quo declarat, 
quia nomen haercticorum ad Evangelicos referri nequit: 
jusjurandum quo sese Episcopi ad haereticos exstirpandos 
obligant ad Evangelicos non pertinere, nunquam se ad- 
raissurum esse, ut quispiam religionis causa a civitatis veJ 
collegii (Zunft) jure excludatur; justum esse ut mulctae, 
quae opificibus irrogantur, si ilii Evangelici fuerint, aerar 
rio coetuum Evangelicorum inferantur. Aliud aequitatis 
Francisci monimentum praebet 'Intimatum d. 8 Oct. 1799, 
quo sancitur, ut si quid ex aerario domestico civitatis 
factis impensis publicis et praestita Ecclesiis Parochiali- 
bus, Scholisque Romano -Catholicis rata parte, manet: 
Evangelicae Confessioni Addictis, pro ratione capitum 
aerariique virium subveniatur. Eodem Intimato fundi 
quo que Coetuum Evangelicorum in Hberis Regiisque civita- 
tibus et Sedecim Oppidis Scepusii a tributo et oneribus 
civilibus liberantur. Hue porro referrimus Intimatiira d. 
8. Jan. 1193, quod legationes mixtas , in negoti is religio- 
nis Inquisitiones pcracturas, admittit, et Inttm. d. 10. Aug. 



 



85 

: 

■ 

• 

1795, quod Opifices Evangelicos obligatione sacra Catho- 
lica sublevandi solvit. Summani quoque praedicationem 
et laadem meretur optimi principis fadlitas in tribuenda 
Nostratibus pote6tate Solemiiia secularium Sacrorum . per 
Lutherum emendatorum tertiam recurrentium anno 1817 
celebrandi. Neque fas foret silentio praeterire Immunita- 
tem Magistratui nostro Ecclesiastico d. 10. Jun. 1823 
concessam, gratuito mandandi cursui publico literas, in re- 
bus Ecclesiasticis quopiam perferendas. Haec quidem ad 
Eceksias pertinent. . : 

Sed Scholarum quoque Francisco dominante percen- 
sendi sunt nobis casus. Post conditum anno 179$ Articu- 
lom XXVI. fas erat ibi locorum, ubi Catholici Scholis ca~ 
rebant, etiam liberis Catholicis parentibus natis, Evange- 
licorum adire ludos. Intimatum diei 16, Oct. 1703 fa- 
cilitated hancce non abolevit quidem, sed tamen praece- 
pit, ut Catholicorum nati, aut in religione Catholica edu- 
candi, Scholas Evangelicorum frequentantes tempestate 
praelectionum vel examinum ex religionis doctrina insti- 
tutorum , ex Schola diinittantur. Quoniam vero Scholae 
Evangelicae propemodum ubique ita bene erant constitutae, 
ut juventus in illis in optimis artibus egregie proficeret: 
factum est, ut pluribus in locis Catholici quoque parentes, 
liberos suos ad Scholas Evangelicas mitterent. Clerus id 
invido oculo intuitus effecit, ut Nostrates Intimato 12. Septbr. 
1797 Studiosos Catholicos ad Scholas Evangelicas sine 
peculiari Tenia Regis recipere prohiberentur, altero vero 
Intimato diei 5. Decbris. 1798. liberi parentibus Romano- 
Catholicis nati, a Scholis Evangelicis iis in locis, in qui- 
bus Scholae Catholicae adsunt, arcerentur, imperareturque 
ne juventus Catholica ad Scholas Evangelicas inscio Pa- 
rocho admittatur. In eamdem sententiam concepta sunt 
Intimata d. 19. Decbr. 1820 et 31. Aug. 1824, quibus se- 
verissime interdicitur, ne Juvenes Catholici ad Scholas 
Evangelicas accipiantur. 



 



86 

Verum alia ex parte aequitatem suam etiam in Evan- 
gelicos testaturus Rex, Intimato d. 18. Oct 1799 sanxit, 
ut Evangelici ex aerariis oppidanis habita ratione nnmeri 
incolarum si quid residui manet, in subsidium Stipendio- 
rum Scholae docentibus largiendorum partem capiant 

Sy sterna Studiorum pro Romano - Catholicis prae- 
scriptum, Rex Intimato septimae Augusti a. 1807 etiam in 
Scholia August, et Helveticae Conf. Addict. — demta 
religionis doctrina — introduci voluit. Sed postquam 
sibi persuasisset postulationem hanc Legi religionariae 
repugnare, ab ea sponte sua recessit atque Intimato nonae 
Jan. 1819 Evangelicos in Coordinatione rei suae Schola- 
sticae institutionisque modo ultro reliquit, id solum poscens, 
ut quods semestri relationes de progressibus Studiosorum 
in moribus et Uteris, quales ratione juventutis CathoJicae 
sunt praescriptae, etiam Professores Scholarum Evaogeli- 
carum praestent; alio autem Intimato d. 19. Decbr. 1820 
praecepit Rex, ut Professores nostri Relationibus bis re* 
ligionem cujusvis Studiosi accurate indicent. 

Celebrationem quoque Examinum et tempus Feria- 
rum Scholasticarum Rex Intimato diei 25. Juiii an. 1820 
ita praescripsit , ut Examina quidem mensibus Martio et 
Augusto haberi juberet, Feriis autem Scholasticis men- 
sem Septembrim et Octobrim adsignaret, anni denique 
Scholastic! initium, in mensem Novembrim ineuntem trans- 
ferret Sed et ab hoc Jussu serins recessit; etenim Inti- 
mato d. 22. Martn 1825 celebrationem Examinum et 
Feriarum Scholasticarum arbitrio Superintendentiarum re- 
Liquit. 

Quoniam Regi peregrinatio ad Acidemias est eras 
literarum causa molesta, sumtuosa et tamen parum profi- 
cua videbatur: Intimato d. 18. Nov. 1806 Superintendeo- 
tias provocavit ad opinionem depromendam, qua ratione 
Studium Theologicum Posonii constitnendum coord in an- 
dumque foret. Quum vero Nostrates legi, quae nobis fa- 



 



- - SI 

■I — 

(aJtatem Universitatum Germaniae adeundarum stipulator, 
inbaerentes, sententiam suam manifestare procrastinarent: 
Intimatis did 12. Julii 1808 et 10. Julii 1810 ad acceleran- 
dom negotium provocabantur. Et quamvis votorum suornm ne 
nunc quidem damnaretur Rex atque indies magis Stndium 
tale Posonii condi optaret: tamen semper adhuc Studiosos 
nostras a salutandis Universitatibus exteris arcere cavit; 
imo eas invisuris hunc quoqne favorem Intimato diet 
12. Nov. an. 1812 concessit, ut si a Jurisdictione chili 
cui subsunt, paupertatis testimonium producere possent, 
a pretio pro literis liberi commeatus pendendo immnnes 
manerent. Cum vero seriori tempore Studiosi Academiae 
Jenensls et- Gottinganae licentiae accusarentur: quamvia 
Hungari Academiarum harnm cives manifesto extra cul- 
pam essent : tamen Rex Intimato 24. Not. 1818 Regno- 
rum suornm cives aditu harum Universitatum probibuit, 
reliquis Academiis interim in salvo relictis. Sed cum 
breu post fa in a de demagogicis motibus per Germaniam 
gtisceutibus orbem percrebesceret: Rex terrarum suarum 
Incolas, contra contagionem muniturus, Intimato d. 4. Maji 
1810 et dfenuo d. 29. Oct. 1821 exitum ad omnes Ger- 
maniae Universitates prorsus vetuit, neque ullis Nostra- 
tiiun iteratis precibns exorari poterat, ut nos in legitimo 
hojus juris usu conservaret. 

Ut vero aliqua ratione jactura potestatis exteras in- 
visendi literarum Universitates nobis pensaretur, ipse Im- 
perator ad condendum Vlndobonae snmtibus aerarii regii 
Studium Theologicum animum adplicuit. Patefecit con- 
silium hocce suum Nostratibus mense Septembri anno 1819. 
Eodem anno festo Nataliciorum Jesu Christi, Joannem 
Wachter Superintendentem et Viennensis Ecclesiae Evange- 
licae Pastorem, Studii hujus Directorem constituit; brevi 
•atem post anno 1820 ineunte Salaria sex Professorum 
ita finivit, ut duo quid em per 1500, duo per 1800, duo 
denique per bis milie Florenos caperent. Volebat tamen 



Rex, ne praeter caaum necessitatis Professores alii, quam 
ex terris Imperio Austriaco obnoxiis oriundi sint. Jussit 
praeterea 'quovis semestri Examina institui , et Juvenes de 
prOgressibus in Uteris et moribus testibus literis provided. 
Cursum denique Studiorum ad triennium extendit. His 
ita praeparatis die 4. Jan. 1821 Instituti hujns Theo- 
logici sator, Joannem Genersich et Georgium Venrich 
Professores nominavit, quibas seriori tempore plures alios 
sociavit. Professores hi die 2. Aprilis eodem anno In- 
stitutum habendo Scholas (praelectiones) aperuerunt. Ut 
autem in metropoli hacce vietum et commorationem faci- 
liorem redderet Iraperana, ipse d. 31. Aug. 1824 in emo- 
lumentum triginta Studiosornm Theologiae, Stipendia ita 
condidit, ut eonim octo quinquaginta Rfnos, alios decern 
octuaginta, reliqnos deniqne duodecim centum monetae 
argenteae percipere vellet. 

Pro coronide liceat observare Instituta literaria inpri- 
mis altiora Evangelicorum in Hungaria, ex aerario nulla 
ratione juvari, sed partim usura proveniente ex capitibus, 
pedetentim per privatorum dona congestis, partim symbo- 
lis pecuniae alimentorumque, quae hodie quoque Nostrates 
opulenti conferunt, et Professoribus praemia decerni et juve- 
nes pauperiores in alumneis atque Convictibus jam gratuito, 
jam vili pretio ali. Ut vero amplius adhnc indigentiis Profes- 
sorum et Studiosorum subveniretur, conditus fuit in Super- 
intendentia Tibiscana in Conventu mense Octobri anno 
1811 Nyiregyhazae celebrato, Fundus, quern vocant, Stu- 
diorum, cujus reditibus Professores et Studiosi, Alumnei 
cives, in Scholis aitioribus juvarentur. Opitulatur prae- 
terea Studiosis nostris minus beads legatio Joannae Beth, 
quae centum mille Rfnos eo fine Scholis nostris aitioribus 
tribuit, ut ex hujus Snmmae fenore, sexaginta vel centum 
juvenibus Alumnis in duobus quidem trientibus nobili, in 
uno vero minus illustri loco natis probitate morum et di- 
ligentia conspicuis, Stipendia decernerentur. Accessit emo- 



Digitized by Googl< 



89 

lumeiltis his anno 1815 Fundatio Joannis Jet tin , qui pro 
pauperibus Studiosis sese probantifcus nulla religionis ra- 
tione habita Stipendia decern ISO Florenorum, alia decern 
150 Florenorum, septem denique centum Florenorum con*- 
stituit. Ad partem in Stipendio hocce capiendam Noatra- 
tes qiioque , quamvis admodum pauci admittuntur. Ha- 
bet denique singulum propemodum Lyceum et Gymnasium 
peculiaria Legata sublevandis juvenibus destinata. 



Narrationem hanc casuum et vicissitudinum Ecclesiae 
Evangelicae in Hungaria si attenta mente revolvimus, nullo 
modo dissimulare possumus conditionem patriae civium, 
formulam sacrorum a Luthero constitutam probantium, 
maxime a stabilito anno 1006 publica. Regni legum aucto- 
ritate libero sacrorum jure in universum flebilem miseran- 
damque fuisse. Ab ilio enim tempore ad hunc usque 
diem, nunquam stabili pace et ea prosperitate fruebaraur, 
quam et communis sensus exigit et leges patriae , ad quas 
observandas Reges jurejurando obstringere solemne est, 
nobis stipulautur. Induciae solum breves fuere, quas in- 
ternum Clerug Romano - Catholicus cum gregalibus suis 
nobis concessit, non diuturna quies. Valet id maxime de 
illo intervailo, quod Comitia anni 1608 et mortem Mariae 
Theresiae iutercessit. Toto namque hoc temporis spatio 
tanto studio , tanto fervore , tantisque artificiis in nobis 
legitimis Juribus et Beneficiis exuendis laborabatur, ut lau- 
data Regina de vita migrante, vix umbra privilegioriim no- 
bis publica auctoritate concessorum restaret. 

Legibus quippe Omnibus Statibus et Ordinibus, Civi- 
tatibus, Oppidis Vicisque per Universum Regnum copia 
dabatur, quamcunque religionem e tribus receptis Ro- 
mano - Catholica nempe, Augustanae et Helveticae Con- 
fessioni Addicta, amplectendi et profitendi (Pacificatione 



Digitized 



Viennensi; Articulo 1. Coinit. anni I (JOS; Articulo T7. : 
1018; 22.: 1625; 33.: 1030; 29.: 1035; 25.: 1081; Diplo- 
matis Ferdinand! H. Conditionc prima et sexta, Ferdi- 
nandi III. Cond. I., Leopoldi I. Condit. 1 et 0.). Enim- 
vero facultas haecce temporum decursu prorsus erepta 
firit, partim eo quod ediceretur nefas esse formulam iidei 
Ecclesiae Catholicae deserere^ et qui ab ea desciverunt, 
maleficorum loco haberentur, etiamsi Nobiles firerunt, 
nulla praemissa Investigatione in vincula conjicerentnr ne- 
farieque excruciarentur , Pastores vero, qui homines, quos 
Ecclesia Roman a ad se pertinere ajebat, ad communionem 
sacrorum Evangelicorum admittebant, Tel mulctarentur, vel | 
carcere conderentur, vel munere orbarentur, partim eo, 
quod Nostrates in libris dogmatic!, symbolici et historic! 
argumenti typia exscribendis , vel peregre invehendis im- 
pedirentur; partim eo, quod orbi, ut eo faciiius ad dese- 
renda sacra Evangelica perduci possent, Tutoribus Ro~ 
mano-Catholicis traderentur; partim eo, quod ex locis 
Turcorum dominio subductis, Pastores et Ludimagistri eji- i 
cerentur, Oratoria vero vel occuparentur , vel solo aequa- ! 
rentur. 

Lege ad liberum religion is exercitium possessio quo- 
que ut usus Templorum, Turrium et Campanarum refer- 
rebatur (Pacificatione Lincensi et Articulo 1. Comit. anni 
1647). Jam vero introducto publicum inter et privatum 
religionis exercitium discrimine, beneficiiim hocce nonnisi 
paucis locis, publico religionis exercitio gaudentibns cou- 
cedebatur, aliis locis in Templis struendis vel instauran- 
dis obices ponebantur. 

Lex ad munera quaecunque altiora humilioraque Evan- 
gelicis quoque aditum patefecit (Pacificatione Yiennensi; 
Art. 9. et 10. Comit. anni 1608; Diplomate FerdinandilL 
Cond. 1. 3. 4., Leopoldi I. Conditione 1. 3. 4.). Sed for- 
mula jurisjurandi decretalis, Nostratibus omnem ad hono- 
res viam praeclusit. 




 



91 

, 

Lex Templa Evangelicis adimere et eorum Pastores 
scdibus expellere vetuit, ejectos rednci vel eorum vice 
alios substitui permisit (Pariiicatione Lincensi Coadit. 3. 4«, 
Diplomate Leopoldi Condit. 1. Articul. 25. 26. : 1681). Hanc 
tameu etiam Legem designatio loco rum Articularium, abu- 
8us formulae »salvo jure dominorum terrestrium," et dila- 
tatio fiiiium regni, qua multa loca, olim in cpitfiniis sita, 
medium regni occuparunt omni exuit auctoritate. - In locis 
Non- Articular ibus Evangelicis nefas fuit Pastorem suae 
reUgionis arcessere ejusque opera uti. Templa tanta cum 
ferocitate occupabantur , ut ab anno 1681 ad 1763 am- 
plius 510 fuerint erepta. 

■ ■ - J 

Lex declaravit publici reUgionis exercitii partem, 
Scliolarum quoque jus constituere (Artie. 10. et 13. : 1641; 
26. Art. : 1681). Attamen jus hocce violatum fuit restrin- 
gendo Scholas nostras ad Grammaticalia , offcrendo diffi- 
cultates in adeundis exteris Academiis, adimendo ad ar- 
bitrium libros peregre adlatos. 

Lex veniam dedit loca filiatia in raatres evehendi 
(Additam. ad Art 6. et 7.: 1647). Sed Clerus ut filiarum 
quoque Stolam ad se pertraheret, matre ad sacra Catholica 
deficient^ filiabus jus peculiarem coetum constituendi con- 
cedere tergiversabatur. 

Lex Evangebeos universe — igitur Opifices quoque 
— a caerimoniis et actibus religionis Evangelicae placitis 
dogmatibu8que contrariis immunes pronunciavit (Artie. 8. 
Com. 1647 ; 25: 1681, Diplomatis Ferdinandi II. Cond.2. 
Leopoldi L Cond. 1.). Verum enimvero hicce Legis favor 
circumvolventibus annis Nostratibus, inprimis opificibus, 
qui praetextu Privilegiorura collegiis (^iinfte) concessornm, 
ad caerimonias et actus suae religioni contrarios, imprimis 
ad pompam sacram (processiones) compellebautur, parum 
profuit. 

Lex Evangelicos a Stola Catholicis, Catholicos ab 

• - • 



 



92 

* 

eadem Evangelicis dissolvenda liberavit: Articulo 11. 12.: 
1647; 26: 1681): Clems tamen in omnibus locis, in Ar- 
ticulis diserte non commemoratis , Stolam sibi vindi- 
cabat. ' 

Lex Magnatibus et Nobilibus integrum liquit in arci- 
bus sedibusque eorum Sacella erigendi eaque dotandi (Ar- 
ticulo 26.: 1681). Verum adversarii sacella haecce omni- 
bus , qui non ad familiam aulamque talia Sacella possiden- 
tium pertinebant, etiam nobilibus atque rusticis Evangeli- 
cis eodem loco viventibus, aperire vetarunt. 

Lex interdixit rusticos in usu sacrorum impedire tur- 
bareque; iis vero, qui vi ad alia sacra probanda fuere 
adacti, jus dedit ad pristinam fidei formulam redeundi 
(Diplomat. Ferdinandi II. Condit. 6., Ferdinandi III. Condit. 
6., Leopold. I. Condit. 6. Pacificat. Lincensi Art. 2.). Sed 
Territorii Domini Catholici abutentes formula : „salvo jure 

* 

dominorum terrestrium," quam de dominio in conscientias 
interpretabantur, hancce legis anctoritatem prorsus elu- 
serunt 

Lex religionis negotia per Cognitores (Commissarios) 
utriusque Confessionis tractari , cxpendl, componiqne prae- 
cepit (Art. 13.: 164T; Art. 12. : 1649; Art. 30.: 1118). 
Jam vero in tempornm decursu Nostrates ab omni Investi- 
gatione in rebus retigionis omnino remoTebantur, Actorum 
Commentarii (Protocolla) iis nou communicabantur. . Apo- 
logiae, defensiones, purgationes non acceptabantur. 

Lex Evangelicos in causis matrimonialibus eorom re- 
ligionis Praepositornm judiciis subjecit (Art. 1. et 2. Com. 
1608; Artie. 15. Comit. anni 1647, Diplomats Leopoldini 
Conditione 1. et 6.). Resolutio tamen Carolina causas has 
Judiciis Episcoporum Catholicorum detulit. 

Lex Statibus Evangelicis potestatem tradidit legendi 
Superintendentes, causas matrimonii examinaturos , Recen- 



 



93 ' ' ' 

sionem ecclesiasticam coetuum peracturos , Ministrorum 
doctrinam et mores inspecturos Art. 1. Com. anni 1008; 
Articulo 1. Com. anni 1018; Art. 5.: 1041, Diplomats 
Ferdinandi II. Cond. I.etO.; Ferdinandi III. 1. ; LeopoldiL 
I.etO.). Attamen ResoJutio Carolina O.Apr. 1031 Super- 
intendents jure causas matrimonii cognoscendi et coetus 
spectandi, exuit. 

Lex Nostratibus auctoritatem fecit querimonias com- 
munes in publicis regni Comitiis proponendi (Diplom. Fer- 
dinandi III. Cond. 4., LeopoldiL Cond. 1.; Art. 10. Com. » 
an. 1649 ; Art. 18. : 1055). Sed serioris temporis Edicta 
Rescriptaque Nostratibns libertatem abjudicant communi 
nomine sive ad Comitia, sive ad thronum profugiendi. 

Lex omnibus Regni incolis, Hungaris, Germanis, Bo- 
hemis et Slav is veniam dedit in omnibus Lib. Regiisque 
ac Montanis Civitatibus et Oppidis sine ullo religionis vel 
nationis discrimine domos et fundos emendi, poena bis 
mille Vflor. in eos, qui obices ponerent, statuta: Enim- 
vero contra hanc legis sententiam, nonnullis Civitatibus et 
Oppidis privilegia sunt concessa, quorum auctoritate Evan- 
gelici a civitatis jure excludebantur , unde fiebat, ut si in 
locis talibus bona immobilia ad eos fuere devoluta, haec 
Resolutione 25. Sept. 1101 venundare juberentur. 



Quod jam ad recentiorem aetatem attinet, grati in 
Deum agnoscimus Josephum II., Leopoldum II. et Fran- 
ciscum I. omni studio et contentione in damnis, nobis 
temporum injuria illatis reparandis elaborasse; fatemurque 
nos eorum liberalitati et clementiae innumera beneficia, 
quorum memoriam piam : nulla temporis diuturnitas obli- 
terabit, referre accepta. Celare tamen non possumus Cleri 
culpa, cujus indomitam licentiam et nos exagitandi libidi- 
uem, ne Regum quidera cohibere compescereqne poterat 



 



auctoritas et potcntfa, continuas nobis infligi plazas. Quali 
etiaranum in nos odio feratur, quantopcre nos despicatui 
habeat, vel eo comprobat, quod aedes nostras sacras quas 
leges regni Templa vocant, pertinaciter contemtim Oratoria 
nominet ; nostris Pastoribiis quos sola Clarissimorum ad- 
pellatione dignatur , titulum Reverendorum deneget ; nos 
non secundum legis sententiam receptor, sed toleratos 
identidem habeat, neque fratres fideique consortes sed 
Acatholicos nuncupet atque omnino si qua ratione nocere, 
* dctrimentumque inferre potest, faciat lubentissime. Cum in 
primis Regni Dicasteriis locum cum suffragio habeat, sum- 
mosque gerat magistrate, ejus potissimum culpa fit, 
quod frequenter Resolutiones edantur, nomine quidem 
Majestatis sed nonnunquam inscia Maj estate (ut d. 
25. Sept. 1192 ) nobis exitiosae. Hie Legem religio- 
nariam infinitis Intimatis Explanationibus , Restrictio- 
nibus perfringit. Ille constanter a<J legem provocando, 
in «pplicationc legi arbitrium substituit. Ille cavet ne 
preces nostrae ad thronum penetrent, neve eo perlatae 
audiantur. Ille impedit quominus Acta Synodi ante hosce 
34 annos celebratae, regiam nanciscerentur confirmationem. 
Etiam in magistratus ordinis inferioris tantum est Cleri 
momentum, ut illi hujus favores et benivolentiam captent 
detorquendo saepe iniquissime sensum legum nobis patro- 
cinantium opponendo impedimenta in legibus, ad casus 
obvios traducendis, protege ndo et impunes dimittendo cos, 
qui nostras libertates labefactant nobisque acerb am infe- 
runt injuriam, snpprimendo Rescripto principum nobis uti- 
lia, tardando denique in exeequendis Mandatis regiis , no- 
bis suffiragantibus. 

Iiicredibilis est copia malorum, quae hodiedum noh 
quidem omnes, et singulos Nostratimn, neque ubique lo- 
coram, sed tamen habita Ecclesiae nostrae ratione in urn-, 
versum , nos premunt. 

Lex nos quoqne muneram capaces pronunciavit : No- 



 



95 

r- . 

strates el i am si Romano - Catholicos dexteritate et rernm 
1 gerendarum peritia superant, aegre iis admoventur. In 
Summis Regui Dicasteriis, iis potissimum, quae negotia 
nostra regunt, nostrasque judicant causas, atque a quibus 
sains nostra nimium quantum pendet — Canceliaria puta 
et Consilio — vix unus alterve est Evangelicus, node fit,, 
ut nostri accusatores et oppressores, siraul sint et erga 
nos testes, et nostri Judices. In bonis Camerae Officia- 
lem Evangelicum reperire, res rari est exempli. 

Lege cautum fuit ne vocemur ad observandos ritus, 
religioni nostrae contrarios : Nos diversis sub praetextibus 
hodiedum ad caerimonias Ecclesiae Romanae, in his ad 
Theoplioricas, quas vocant processiones, invitamur, et festa 
Cathoiica celebrare id est otio aut heluationi Litare ju- „ 
bemur. 

Lege jus civitatis, et collegiorum (Ziinfte) per univer- 
sum Regnum nobis rribuitur: Nostratibus in nonnuliis ci- 
vitatibus et oppidis utrumque diu negabatur et hodie quo- 
que sine difficultate, hie illic conceditur. 

Coemetcriorum usum Lege (et Intim. d. 12. Aug. 
1788) habemus admissum: Nostratibus nonnuliis in locis 
in coemeterio Catholico sepultura negatur, ne sacrata Ca- 
thoiica terra per cadavera Evangelica profanetur. 

Lex liberum usum et quaestiim librorum ad religio- 
nem et pietatis exercitia pertinentium concedit: Nos et in 
typis exscribendis hujus generis libris per Censores Ro- 
mano-Catholicos vexamur et in iis. divendendis impedimur. 
Multa certe millia Exemplarium bibliorum, Hungarico et 
Slavico sermone conscriptorum , publica auctoritate occu- 
pata in pulTeribus sepulta Posonii jacent, neque nobis fas 
est Biblia ipsis Nostratibus she donare, sive Tiii pretio 
Tendere. 

Apochae (Reversales) de omnibus liberis in matrimo- 
niis mixtis progenitis aut generandig in religione Romano- 



■ 



 



Catholics edacandis , Lege (et Intimatis 1792 d. 20. Nov., 
item 1793 d. 12. Febr., item 1793 d. 27. Jun.) sunt pro- 
hibitae. Enimvero Stipulationum talium auctoritas ' denuo 
ea declaratione est restituta, quod non quidem debeant, 
possint tamen dari. ' (Int. d. 12. Oct. 1807.) Stabilita 
hac ratione illarum Apocharum vi, frequenter jam accidit, 
ut sponsus Evangelicus ante matrimonii inaugurationem ad 
eas subscribendas omnibus modis et artibus jam allicere- 
tur, jam cogeret; imo non desunt Exempla Reversalium 
ibi quoque confictarum, ubi nullae unquam fnerunt exhibitae. 

Reditus beneficiorum , quae Regalia vocamus, in Ci- 
vitatibus et Oppidis etiam Evangelicos concernere Inti- 
mato d. 15. Febr. 1793 declarator : Nostrates paucissimis 
in locis ex aerario publico sublevantur, quamvis passim 
plus, quam alterius Ecclesiae consortes, ad vectigal con- 
tribuant. 

Lex Nostrates a laboribus et operis circa Catholico- 
rum Templa aliave aedificia Ecclesiastica et Parochialia prae- 
standis liberavit: neque tamen desiderant exempla hujus 
v generis onerum, nobis injunctorum. 

Scholae nostrae lege publicam sunt sortitae auctori- 
tatem , atque in iis docendi et argumentum et ratio nostro 
arbitratui est relicta: haec tamen Scholarum nostrarum 
auctoritas eo subvertitur, quod Catholicis parentibus in- 
tegrum non sit liberos suos ad nostros ludos publicos mit- 
tere, aut privatae institutioni nostrorum Studiosorum et 
Candidatorura credere. 

Lex liberum nobis ad Unirersitates Germaniae adi- 
tum stipulatur. Enimvero simulatione muniendi nos contra 
contagionem demagogicorum principiorum et motuum, qua 
lue Germaniae Protestantes infecti esse practenduntur, a 
Germaniae Academiis ab annis arcemur , quamvis in vul- 
gus constet, motus non in Protestantinra , sed oinnes in 




Catholicorum terris — Gallia, Hfepania, Portugallia, Nea- 
poli , Italia — aetate nostra erupisse. 

Vetitum eat Evangelicos haereticorum compel latione 
notare, ipseque rex solenniter declarant, Jiwjurandura, quo 
Episcopi ad haereticos exstirpandos obligantur, ad Nostra- 
tes non spectare : Nos perbene sentimus sab haereticis 
nos intelligi, quia nihil intentatum linquitur ut Nostratiura 
copia minuatur. Etenim malefici Erangelici — quorum 
tamen numerns est perexiguus — si Evangelica sacra de- 
serunt Tel inulti dimittuntur , Tel leviuscule plectuntur. 
Dum tyrones militiae sunt addicendi, Nostrates potissimum 
leguntur. Liberi in mixtis matrimoniis nati diligentissime 
obsenantur , quanam in religione educentur. Homines, 
quorum Tel majores nonnisi fuerunt Catholici , Tel qui 
ipai ab ineunte aetate constanter religionem Evangelicam 
probarunt, omnibus torminibus ad nomen ritui Romano 
dandum exagitantur, Pastoribusque nostris lis intenditur, si 
homines tales sacria Evangelicis interesse permittupt. Sex 
hebdomadarum institutio, pro iis ordinata, qui sacra Evan- 
gelica amplectendi veniam nancisci cupiunt quater et quin- 
quies iteratur atque in decennium et ultra producituri, ut 
supplicantes morae et vexationum pertaesi, transitu renun- 
cient Liberi, quos in religione Romano - Catholica educari 
debere praetenditur, parentibus mox clam et furtim mox 



Ti armataque manu rapiuntur, tametsi Intimatum d. Not. 
1186, d. 17. Sept 1TO9 et 26. Aug^ 1816 impuberes 
Judaeorum liberos abduci et invitis parentibus tutoribus 
atque Curatoribus baptismi ritu initiari veta?erit. Quodsi 
vero interdum ita Tiolenter abducti liberi, rege jubente 
parentibus restitui praecipiuntur : huic imperio saepe non 
modo nullus geritur mos, sed etiam eo inhumanitatis pro- 
ceditur, ut parentea liberos de eorura amplexu avulsos for 
Tisere volentes, ab alloquio cari pignoris mox minis, mox 
Terberibus adeo removeantur. Homines nunqnam Catho- 

1 



 



98 



licae religioni initiati, si pro iis habentur, qui reiigionis 
Catliolicae principiis imbui debnissent, a dilectis suis uxo- 
ribus maritisve, nisi novam aibi copulam per Parochum 
Romano -Catholicum administrari curent, separari juben- 
tur. Matrimonia inter persona s ab ineuute aetate Evan- 
geiicas, si quid in eas juris ecclesia Romana eibi vindicat, 
legitime contracta, pro concubinatu, et proles in iis pro- 
genitae pro spuriis habentur. Homines qui neque pollici- 
tationibus, neque minis permoveri possunt ad sacra Evan* 
gelica abjuranda in vincula conjecti, inter fares et latro- 
nes per annoB tabescunt. 

Augentur haec mala eo 9 quod adversarii nostri ca- 
lumniis et falsis delationibus regnanti Terrae principi ex- 
osos rios reddere pergunt. Accusant quippe nos abjectae 
reverentiae erga id, quod in religione positivum est. Postu- 
lant nos inclinationis ad Deismum, Naturalismunx, Rationa- 
li8mum. Insimulant nos negligentiae librorum symbolioo- 
rum. Suspectam reddunt nostram fidem in Terrae prin- 
cipem. Arguunt nos periculosi rerum novarum studii. 
Compellant nos libertatis in religione abeuntis in effre- 
nem ratione rerum crdlium licentiam. Vocant nos in cri- 
men inveterati in rebgionem et Ecclesiam Romano-Catho- 
licam odii, persequendique cupidinis. Quod autera omnium 
tristissimum est, quamvis contiauo lacessiti injuriis, Deum vin- 
dicem provocantibus : tamen cuncta patienter ferre cogimur, 
vix Tel hiscere audentes. Eo enim jam adversarii nostri 
perduxerunt rem, ut non amplius Evangelici, aut Prote- 
stantes , sed Querulantes , qui nunqnam sorte sua contend 
temere et sine causa idonea querimonias jactant, in aula 
Imperatoria audiamus. 

Utinam postremo intelligere vellent raortales faculta- 
tem de rebus ad religionem pertinentibus libere sentiendi, 
munenque ex animi sententia externe quoque colendi, ad 
prima naturaque insita adeoque sancta uniuscujusque ho- 



 



w 

minis jura pertinere, ncque sine acerba atrocique injuria 
fieri posse, ut Lac in re quispiam, modo nihil suscipiat 
fini civitatis adversum, violenter turbetnr! Utinam nullus 

praestari vexaudo eos, qui in ration e numen colendi, non 
nobiscum faciunt! Faxit omnipotens ipse ut tandem ali- 
quando, qui diversara in religione profitenda sequuntnr for- 
mulam, Tim conscientiis inferre piaeulum habeant et reco- 
$itent nefas esse alteri facere, quod nobis fieri noiimus? 
jamque incipiant mutuo amore, genuino Christi sectato- 
ris indicio sese antecellere, probe memores caritate exer- 
cenda legis christianae impleri praecepta. 

Sed utinam altera ex parte malorum, quibus premimur, 
periculorumque , quae praesentia cerniinus et futura divi- 
namur consideration nullum Nostratium ab animo in reli- 
gionis et Eeclesiae nostrae salutem neutro Tel aliento 
non revocaret, nosque omnes excitaret, ut Juribus Ee- 
clesiae nostrae tutandis, conserrandis , defendendis tanto 
dib'gentius studiosiusque inTigilemus, quo magis in aprico 
est, continuas iis per adversaries insidias strui occa- 
8amque intendi. Utinam omnes ex animo aversemur 
et detestemur impium illud et malesanum omnibus 
placendi studium, eamque indignitatem , quae ut notam 
nimiae et superstitiosae religionis (Bigotterie) effugiat, in 
nefariam sanctissimorum Eeclesiae nostrae jurium violatio- 
nem, ultro consentit. 

Utinam denique Regi nostra liberatitate, aequitate et 
dementia per universum orbem celebrato, placeret cala- 
mitatibus hisce, quibus ingemiscimus , imponere finem ho- 
mines Dioecesanos omnemque Clerum Romano - Cathoticnm 
ab Investigationibus ad rem religionis pertinentibus atque 
wane momentum in rem nostram Ecclesiasticam removen- 
do, causasque nostras Judicio peculiaris Collegii, cujus 
Assessores pari numero ex wis Romano -Catholica et Evan- 

7* 



 



gelica sacra sequentibus legerentiuy stibjiciendo. Tu autera, 
pater omiiinm rerum praepotens ! flecte — supplices quae- 
somas — flecte benignissimi Imperantis aiiimum, ut nos 
patriae dves, quorum fides iatemerata, quorum reveren- 
tia profunda, quorum obedientia prorata est, quique prac- 
cipuum throni fulcrum nunqnam esse cessabimus, prote- 
gere beneficiisffue mactare semper in lucro pcmat. 



. ■ r | . , > • ■-« •>< .1 »• ... 



• ■ 



t < ; . » • 

J 



i it*. '.. r- • « * . . i ! : -..<• •* 

- ■ .1. i .Till 1 !, ■ "I. , I f • ' 

4 



 



HISTORIA et INDEX 

SUPERINTENDENTUM 

IV, » " , * .»»-•* • • f - - 

EVANGELICORUM AUGUSTANAE CONFESSION! 

• / . ADDICTORUM i 

I 1* 

HUNGARIA. 

i 

Quod Evangelici Iluugari probe inteliigerent ordiiiem 
esse animam rerum: mature sese Superintendentibus sub- 
jecerunt, qui reliquos Ministros cum auctoritate raodera- 
rentur. Tales Superintendentes seculo XVI. in ora Trans- 
Danubiana plures fuere. Eodem tempore in Contubemio 
Gdmoriensi Cyprianug Friedt, Martinus Reinhardus et Joan- 
nes Rimanoviani militiae Sacrae Caesar eae Majeatatis in arce 
Murania concionatores , simul illius tractus Superintenden- 
tes fuerunt. Hi quidem Candidatos Venerabilis Ministeril 
in munus sacrum ?ix inaugurabant, Visitationem tain en 
Ecclesiarum institoebant; quod certe anno 1578 et an. 
1596 in Vaile Murania factum fuisse compertum habemus. 
Post Comitiaanni 1608, quibus Nostratibus Superintenden- 
tes legendi auctoritas tributa eat, Nostri in Synodo Sol- 
nensi anno 1610 celebrata, Georgio Thurzo, regni Hun- 
gariae Pro-Rege (Palatino), auspice, tares Superintendent 
tes crearunt Decern Comitatibus Cis-Dannbianis praepo- 
sitog. Eodem Thurzone auctore in Synodo Varaliensi an. 
1614 duo fuerunt nominati Superintendentes , alter qui- 
dem Ecdesiis Liberarum Regiarumque Civitatum Superio- 




Digitize 



102 

rig Hungariae, alter reliquis per Scepusiensem et Saros- 
siensem Comitates diffusis coetibus sanctioribus praeficien- 
dus. Sed cum posteriorem hone — M. Stephanum Xy- 
landrum, Ecclesiae Varaliensis Pastorem — Magistratus 
Polonicus, cui cum aliis duodecjm Oppidis Scepusiacis eo 
tempore VAralia patebat, partes obire non permitteret, 
auctoritas ejus exspiravit, nullusque amplius in duobus 
hisee Comitatibus, praeter Liber arum Regiaruraque Civi- 
tatum Praesulem, cooptatus fuit Superintended. Etiam 
Gomorensi Contubernio Thurzo Diplomaie 10. Julii an. 
1610 potestatem .fecit rennnciandi Superintendentem. Sed 
Gomdrenses Consistorio Semptaviensi adhaerentes, Tenia 
ilia usi non sunt . 

' Ante persecutionem Leopoldinam Evangelic! in Hun- ! 
garia quinque habebant Superintendentes ; unum quippe in 
partibus trans Danubium sitis, tres in Districtu Cis-Danu- 
biano et unum Superintendentem Lib. Regiarumque Civita- 
tum Sup eri oris Hungariae. Sedata persecutionis tempestate, 
Trans - Danubiani usque ad annum 1742 Superintendente 
carebant. Exeunte seculo XVII. unus Jacobus Zablerus, 
Pastor Bartphensis, in nniterso regno supererat Superin- 
tenden8 Evangelicus A. C. Ineunte seculo XVIII. iterura 
plures constituti fuere Superintendentes, ordine tamen ali- 
ter, quam qualis ante obtinebat, institute Etenim in ora 
Ci8 - Danubiana duo solum electi fuere Superintendentes, 
quorum alter Comitatibus Zoliensi, Barchiensi, Magno Hon- 
thensi, Neogradensi, Parvo - Honthano praefuit; alter Co- 
mitatus' Posoniensem, Nitriensem , Arvensem et Lipto- ; 
viensem rexit. Regio Cis - Tibiscana duos venerabatur 
Superintendentes, alteram quippe Gomorense Contuber- 
nium renunciavit, alteram Liberae Regiaeque Civitates re- 
tinuere. Sed omnium horum Superintendentum auctoritas 
turbulenta hacce tempestate saepe ita nutabat, ut in de- 
mortuorum locum parum consultum videretur actutum alios 
substituere. Fecit tandem Carolus VI. Resolutione diei 

i 

! 



 



IPS 

20. Oct 1134 Nostratibus potestatem quatuor Superinten- 
dentes legendi; qui venia hacce usi, uni Saperintenden- 
tiae Trans - Danubianae Comitates trans Istrum sitop, al- 
teri Cis - Danubianae Comitates Posoniensem, Nitriensem, 
Trenchiniensem, Arvensem, Liptoviensem, Thurocensem 
et Barchensem; tertiae Montanae Zoliensem, Magno-Hon- 
thensem, Neogradensem, Pestanum , Be'kessiensem, Bits- 
Bodrogensem nec non Ecclesias Banaticas; quartae deni- 
que Tibiscanae Ecclesias per Comitates Cis -,et Trans- 
Tibiscum dispersas adgignarunt. Cum hac ratione Tibis- 
canae one duos Superintendentes habere nefas esset, Li- 
berae Regiaeque Civitates antiquum jus suum missum facere 
atque cum reliquis per Districtum diffusis Ecclesiis ila 
transigere debuerunt, ut dehinc Superintendens per vices, 
jam e Germanica jam ex Slavica natione caperetor; qua 
de re liberas regiasque Civitates inter et Districtum pa- 
ctio — de qua suo loco plura — die 11. Jan. l?43Dop- 
schae confecta fuit. . ; 

Copiose de Superintendentibus Evangelicis in Hunga- 
ria commentari , ab instituto nostro alienum est. Sufficiat 
notasse nomina, nonnuUaque vitae momenta parce indicasse. 

L SUPERINTENDENTE8 TRANS - DANUBIANI. HOS Omnium mi- 

nime accurate percensere valemus. Eorum hie circiter 
ordo fuit: 

A. A prima origine usque ad Pastores in 
essilium ejectos: 
a) Ante Synodum Csepreghensem an. 1501 cele- 
bratam, si eos excipiamus, qui meliori jure Re- 
formatis accensentur , erant: 
1. Gallus Huszar , Auaxius Ovarensis Pastor circa 
annum 1568 Superintendens. 

David Chytraeus, Superintendens e Germania accitua, 
anno 1509 Ecclesias Araboni adjacentes spectabat 
recensebatque. 

i 



 



104 

2. Petrus Bornemissza, Pestiensis — Pastor, sl l certa 
est res, Gedgocensis, Szeredinus an. 1576 et circa an* 
num 1587 Rarbokiensis , simul gentis Balassianae Conclo* 
nator aolicus. Anno 15&4 Postilla typis exscribi curavit. 

5. Demetrius Sybolthy (Sibolthi). Redox Viteberga 
Jokajenses, Tyrnavienses ei Senicenses docuit^Post Jaa- 
rinii sacris operabatur, ubi et Superintendent honores 
gessit. ■ ' * * 

b) Post Synodum Csepreghensem an. 1591, qua 
Helveticae Confessioni Addicti ab iis, qui Augu- 
stanam Confessionem probabant, aperte secesse- 
runt, Trans -Istrum Superintendentnm vice funge* 
bantnr: 

1. Georgius Murakozy, Pastor anlicus et Oppidanus 
in Sarvar, in Synodo Csepreghensi Pastores Augustanae 
Confessioni adhaerentes ad subscribendum formulae Con- 
cordiae permovit 

2. Stephanus Magyari, Comitis Francisci Nadasdy 
Concionator aulicus et Sdrvarensis Pastor. 

3. Stephanus Klassekovits, Pastor Nkopoliensrs, circa 
a. 1612 ad Superintendentis honores perductus. 

4. Nicolaus Gonczius, Palhazy Pastor Hegyfalussien- 
sis, Levensis, Szeredinus et ab anno 1614 Ecclesiarum 
Hungaricarum — ut videtur — per Comitatus Posoniensem, 
Nitriensem, Jaurinensem et Barchensem Superintended. 

5. Tobias Brunszvick, Comitis Stanislai Thurzo, Regni 
Hungariae Pro -Regis, in aula Semptaviensi Concionator, 
anno 1620 ab Isaco Abrahamide et Joanne Hodikio in 
Superintendentem inauguratus. Anno 1622 Semptaviae 
Synodum celebrant , in qua XX Articuli de regimine Ec- 
clesiastico conditi fuere, a Comite Stanislao Thurzo eodem 
anno d. 1. Sept. confirmati. Spatio interposito sacra 
Evangelica ejuravit, rituique Romano nomen dedit. Familia 
Comitum Bruszvik ab eo ortum trahit 

6. Michael Zwonarowits, Sarvirini an. 1570 natus, 

i 



* 



 



Pastor in Szakony, Czenk et Sarrar - Superintendentis 
provincfam ab anno 1C21 — 1625 admiiiistrabat. Fult quo- 
que Coraiti Paulo a Nadasd a Concionibus. Recessit a 
?ita d. 21. Febr. 1625. t 

X Bartholomaeua Kiss, Czenkini, apud Szakonien- 
ses et Sarvdrini sacrorum antistes. In Conrentu Csepreg- 
hini d. 6. Jnn. 1625 celebrato Superintendentis gradum 
ascendit Fuit etiam Comitis a N4dasd Concionator auli- 
cus, sed per ejusdem filium Franciscum a sacris Evange- 
licis desciscentem , Sarvarino pulsus , apud Szent-Gyor- 
gyenses vixit, et anno 1646 diem obiit 

8. Stephanos Lethenyei (Letenyey), Pastor Ecclesiae 
Csepreghensis. 

9. Gregorius Musnj (Musay, Mussai), Pastor in 
Lowe*, post in Nemes-Ke'r. Die 13. Aug. 1646 ad Su- 
perintendentis honores provectus an. 1664 mortuus. Edidit 
suorum Seniorum ope adjutus, Agenda Ilungarica an. 
1650 Saraariae typis excussa. 

10. Georgius Fisstrovits, Pastor Gunszensis, a d. 
11. Febr. 1665 Superintendent 

11. Stephanus Fekete, iiatalibus Szenicensis , sacris 
cnrandis praefuit Gunszii. In Synodo Bukiana an. 1669 
d. 28.. Junii habita ad Superintendentis locum pen en it. 
Persecutione decennali ad finem deproperante, sacra Evan- 
gelica deseruit. , 

Pastoribus anno 1614 exsilio mulctatis usque ad an. 
1142 Trans -Danubiani neminem Superintendentis muneri 
praefecerunt 

B. Post Resolutionem Carolinam anno 1134 
• propositam: 

1. Joannes T6th-Sipkovits y Ecclesiae Tetiensis Pastor, 
in Ecclesia Vidosfalvensi d. 3. Calend. Martii an. 1142 in 
Snperintendentem inauguratus. Anno 1145 abiit in coe- 
lestes domos. 



 




2i Josephus Perlaky, Ecclesiae - Neraes - Ke'rensw 
Pastor , Sajo - Gomorini patre Davide Perlaky Pas tore na- 
tus. Didicit litems Osgyanini, Csetnekini, Neosoiii, Sem- 
pronii, Vitebergae. Anno 1729 susceptis Csetnekini a Sa- 
muele Aiitoni Superintendente ordinibus sacris, in Nemes- 
Ker Pastoris locum, anno 1748 Superintendents provin- 
ciam sortitus est. Fato concessit anno 1750. f 

3. Gregorius Fabric Osgyanini natus, studiis vacabat 
dorai, Jaurinii, Kesmarkini et Sempronii an. 1726. Vite- 
berga redox d. 25. Julii 1727 Jaurinii Rectoris Scholae 
munus iniit; post Vadosfaivae Pastoris partes suscepit; 
anno 1751 in Superintendentis locum pervenit, quo post 
Regina eum decedere jussit. 

4. Samuel Nemethy. 

5. Josephus Bar any ay. 

6. Adamus Balogh. 

7. Gabriel Perlaky. 

8. Samuel Hrabowszky. 

9. Stephanus Nagy. 
10. Joannes Jus. 

II. SlJPERINTBNDENTES ClS - DANUBIAHI. 

A. A Synodo Solnae an. 1610 celebrata, 
' usque ad exsititim Pastorum ann. 1G74. — In Syn- 
odo Solnensi decern Comitatibus Cis - Danubianis 
tres Superintendents fuerunt praepositi, ita ut 
eorum uni coetus sanctiores in Comitatibus Tren- 
chiniensi, Liptoviensi, Arvensi; alteri in Comitati- 
bus Thurocensi, Zoliensi, Honthensi et Neogra- 
densi; tertio in Com. Posoniensi, Nitriensi et Bar- 
chiensi obtingerent. 

a) Superintendentes Conntatuum Trenchiniensis, 

Arvensi* et Liptoviensis erant : 
1. Elias Lany, origine Thurocensis, Alnotiae Rector; 
circa annum 1507 Ecclesiae Moschoviensis Pastor, anno 



 



101 

1002 Contobemli Thurocensia Senior, anno 1606 Pastor 
Bitschensis, mox anno ihsequenti Contuberim TVenchinien- 
sis Senior; anno 1610 in Synodo Solnensi Superintenden- 
tis honore condecoratus , die 30. Martii solemni ritu 
initiatus. De vita migravit annos natus 48, -die 5* Nov. 
1618. Edidit soeiis Isaeo Abrahamide et Samuele Meli- 
kio ex Decreto Synodi Bitschensis Catechismuffl Lutheri 
minorem , sJavico sermone redditum , anno 1612 typis 
excussum. Ejus etiam opuscula aunt: Scntnm litiertatis 
christianae in usu imaginum historico, Bartphae 1594? et 
defensio libertatis christianae in usu imaginum lustorico. 
Bartphae 1595. 

2. Joannes Hodikius, Tdt - Pronensis , Pastoris Bal- 
thasaris filing, sumtibus €om. Stanislai Thurzo Vitebergae 
literarum studiis imbutus, primnm DeVikensis, post an. 
1614 Trenchinensis Pastor. In Synodo Trenchinensi 
Calend. Jan* 1619 Superintended designates, ab Isaco 
Abrahamide, Ecclesiarum Comitatus Posoniensis, Nitriensis 
et Barchensis Superintendente, consecratns , eodem anno 
Bitsam delatus, anno 1628 Trenchinensibus restitutus. Ex 
corporis vinculis evolavit d. 22. Febr. 1642, vix annos 51 
uatus. 

3. M. Zacharias Lany, Eliae Superintendentis filius 
Academiae Vitebergensis alumnus. Praefuit Scholae Gal- 
gocensi, Banovicensi circa annum 1622, turn Trachiniensh 
Pogtea Banoyicen8es ei Pastoris munus injnnxerunt , et 
Fratres Contubernii Gradnensisseniorem, die vero 11. Martii 
1042 Snpefintendentem nominarnnt; cui potestati eura 
frater Gregorius, Comitatuum Thurocensia, Zoliensis, Hon- 
thensis et Neogradensis Superintended solemni ritu prae- 
fecit. Scripsii Strigilim Astrologiae Kircherianae, sive or- 
thodoxam depulsionem causarum et argumentorum, quibus 
M. Joannes Kircherus Tubingensis permotum se jactitat, 
cur e Synagoga, ut ait, Lutherans transmigraverit in Eccle- 



108 



ftiam Catholicam. Anno 1612 in Quarto. De vita mi- 
gravit an. 1645 ultimo die Pasehali. 

4. Joachim. Kalmkiu*, Joannis V. D. Ministri Tepleu- 
sis Alius, Cremnicii, Bitschae, Bannovicii, Eperiessini Ute- 
ris initiatus. Gessit Rosembergae Rectoris et Diaconi, 
post Gradnae, Rajecini, Iliavae Pastoris munus. In Con- 
ventu Bannoviceusi d. 15. J. a. 1646 Superintendent 
dignitati praepositus. Per judicium delegation Posoniense 
anno 1674 exsilio mulctatus. Diem supremum Zittaviae 
anno 1678 obiit 

b) Superintendentes Comitatuwn Thurocensis, 
Zo lien sis, Honthensis et Neogradensis : 

1. Samuel Melikius, Samuelis Rectoris Szent-Iva- 
nensis filius. Primum Briznensis Scholae Rector ; deinde 
anno 1505 ejusdem Ecclesiae Pastor. In Synodo Solnensi 
anno 1610 partes Superintendeutis ei fuerunt assignatae. 
Spiritum anno 1620 reddidit In munus sacrum 60. Tiros 
inauguravit. 

2. Melchior Rohatsius Martinopolitanus. Postquam 
munere Rectoris Scholae Eperiessiensis sese abdicasset, 
Iaptsensis Pastoris locnm capessivit, et ab anno 1613 ad 
1620 Contubernii Liptoviensis Senioris munia obibat 
Briznam anno 1620 delato, a Dioecesi anno 1621 Super- 
intendentis provincia imperata fuit, qua tamen atrox mora 
earn jam anno 1622 deturbavit / 

3. Petrus Sestms, Nagy - Szlabossensis. Vacabat 
delegato Pastoris officio apud Felso - Sajoenses 
Olah - Patakenses, Csetnekienses, Dubovienses. In Synodo 
Martinopolitana anno 1623, ei, Pastori jam Briznensi, 
Superintendentis munus fait delatum. Vitam posuit anno 
1634. In munus sacrum introduxit viros 69. 

4. Gregorius Lany, Thurocensis, Eliae Superinten- 
dentis filius. Impends Coraitis Georgii Thurzo, Viteber- 
gae doctrinam ante in patria partam amplificavit. Munus 
sacrum administrabat in arce Arvensi; post Rajecini, anno 



 



* 

109 

1634 Veterosolii. Anno 1635 M. Joan. Heodikius eum 
in Superintendentcm quatuor Comitatunm hiaugteavit, Briz- 
nenses vero in suum Pastorem cooptarnnt Ipse Zacha- 
riam Lany et Joachim Kalinkium renunciavit Superinten- 
dentes. In rnnnns sacrum solemni ritu 144 Tiros inaugu- 
ravit. Decessit d. 11. Sept. 1058. 

5. Martmus Spetkius, Bajmocini an. 1509 natus. 
Pastoris muneri praefuit Senicii, Bozokinl. Ad Superin- 
tendents Honores T6t-Pronae adscendit Rebus huma- 
nia anno 1655 exemtus. 

6. David Lany , anno 1618 patre Daniele, Ecclesiae 
Hainen8i8 Pastore satus, Moschoviae, Barinovicii, Briznae, 
Posonii eruditus. Praefuit Scholae Prividiensi, post nriv 
neri sacro Dobronnae, Prividiae, anno 1653 Briznae. In 
ConVentn Ludanensi 1656 ad Superintendentis dignitatem 
proTectus. Vita die 20. April. 1669 defunctus est 

7. Georgius Zabqfnik\ Thurocensis, ab anno 1639 
Ecclesiae Bozokensis Pastor, in quatuor ComHatuum Super- 
intendentem die 5. Decbr. a. 1669 inanguratus. In con- 
cilium coelestium d. 12. Maji an. 1612 in exsilio Garpo- 
nae translatus est 

c) Superintendent es Comitatuum Fosoniensis , JW- 
triensis, Barchehsk: 

1. Isacus Abrahatnides, etiam Abrahamfy, et a loco 
natali Hrochotins appellatus, patre nobili, Abrahamo Hro- 
chotio natus, Uteris operam navabat Schemnicii biennio, 
Neosolu quadriennio, Bartphae biennio, Moschoviae biennio, 
Pragae biennio, Lipsiae unius anni intervallo. Anno 1595 
mense Septembri Vitebergae a D. Aegidio Hunnio ordi- 
natus, Bajmocensis Praepositus, auno 1610 Solnae Super- 
intendentis honoribus ornatur. Animam efflavit anno 1621. 

2. Ntcolaus Fidfcinis, natalibus Bajmocensis, Bitechae 
primum Con -Rector, deinde Rector, turn ab anno 1012 
Pastor, nine Galgocinnm delatus. Anno 1622 in locum 

Abrahamidis subrogatus. Vitam anno 1625 effudit. 

> 

f ■ r 



 



110 

. 

3. 4wt r &i8 Jftbsstf, Galgocensis Pastor, Dominica 
Inbilate anno 1626 in Conventu Prhridiensi ad Superinten- 
dentis munus promotus. Post ad Bajmocenses commigra- 
vit. Vitam feriis Paschalibus anno 1627 finivit 

4. Basilim Fabri, Illinicensis, Ecclesiae Prividiensis 
Pastor, Dominica Jucunditatis Superintendentis honore or- 
natus, brevi in Praepositi Bajmocensis locum evectus , ibi 
die 8. Nov. 1630 debitnm naturae reddidit 

5. Nicolaus Martini, olim Martinko vocatus, Rosem- 
bergae natns. Erudiebat juventutem Ujhetyini ad Kiszu- 
cam et Tdt -Pronae; deinde in Alsd - Kutmi Diaconi mu- 
nia obibat, post Cseytensium Pastoris provinciam cepit 
In Conventu Cseytensi d. 2. April 1631 ad Superinten- 
dentis honores provebitur, mox Praepositi Ujheljensis 
dignitate augetur. Statione hac anno 1638 exturbatus, 
a. 1640 a vita descivit 

6. Daniel Vubravius , Solnae natns, rexit Scfaolam 
T^eiichinense^/Brwnensem Bannovicensem , post coetus 
Senicensis res sacra s curabat In Synodp Bannovicensi 
d. 9. Jon. 1648 Contuberniorum nuncii eum Superin- 
tendentis honoribns dignati sunt Animam deposuit 
an. 1655, 

X Martbius Tarnocim, Beckoviae a. 1620 natns. 
( Artes gtudiaque postremum Vitebergae coluit Patriae red- 
ditw primum Senicensem anno 1649, turn Trench|nenseni 
a. 1,660, denfque Vag- Ujhelyensem iudos moderabatur. 
Anno 1652 Prividenses eum in suum Pastorem coopta- 
jrunt Anno .1656 d. 29. Martfi in Synodo Ludauensi 
Superintendentis honores adeptus, a Joach. Kalinkio in- 
auguratus frit. Vidua Pauli Palfy eum in exsilium eje- 
cit, D^veTc* tyjfalvenseg tamen eidem sacrorum curam 
maudarunt. Anno 1673 cum socero Joachimo Kalinkio 
Superintejidepta Posonhim citatus, in exsilium subscripsit 
Post Comitki Sopronieusia ajmi 1681 redox, provinciam 



 



Pastorig De^ekensis resumsit. Naturae in area 9(atni*» > 
apod Thurocenses, anno 1685 concessit <f , f ; 

B. A sublata exsilii poena, usque ad Re~ 
solutionem Caroliham -anno -pro- 
mu I gat am, per unfoersum Districtum Cis - Da- 
nubianum nonnisi duo fuerunt Superintendentes, M. 
Stephanus Pilarikius alter , alter Daniel Krraanus. 

1. JUL Staphanus Pilarikius, Stephani, Pastoris Tyr- 
nanensis et Modrensis, filius, Schemnicensis Pastor Ger- 
manicus, in Ecclesia Cseriensi d. 28. Maji 1704 ad Su- 
perintendentis Comitatuum Zbliensis , Barchensis, Nagy- 
Honthensis, Neogradensis et Kis - Honthensis locum pro- 
motes, insequenti die inauguratur. Ei anno 1710 peste 
confecto, ^ue «d' Resolutiouem Carolinam nemo surro- 
gates ML , ; **•> *" ' ■»>!•"* \* 

2. Item*/ JSrmanus d; 26. Aug. 1062 patre Da- 
niele, Ecdeafarum Uhjarensfc Lestensis , Turolukensis 
V. D. Ministro hatus. Discipiinis studuit IUayae, Tren- 
chinii, Vratislaviae, Vitebergaey Llpsiae. Redux praefuit 
Scholae Ularehsi, ex qua anno 1684 ejectus, ludum Mo- 
schoviensem moderabatnr. Anno 1687 d. 28. Jan. Bart- 
phae in Pastorem Tnrolukensem ordinatus , post Solnam 
accitus, a. 1706 Dominica Jubilate magis pereqnestrem, 
quam per ecclesiasticum ordmem in Praeaulem Comita- 
taum Posonietais, ^Nitriensis, liiptoViensis et Arvensis 
electus, per Superintendentem Pilarik solemn! ritu inaug- 
urates. Anno 1729 Causa cujusdam Morati , 'Vericeslai 
MHnaridt, Posonii in viiicula conjectua iis, iisqne dum 
d. 17. Septbr. a. 1740 exspiraret ; detinebatur. Sepultes 
est Posonii d . 26. Septbr., iri Templo CathednrH Sancti 
Martini, inter gumma solemma, quod Pater Waismaier e 
Societate Jesu m,entiretur Krmannm moribmiduiu sacra 
Ev angelica ejurasse. Paucis ante mortem diebus hoc sibi 
crexit Epitephium: „Nates ;in 'eksilio, denattis >i» exsitio- 



 



112 



que. Respondent primis, ultima fata suis. Sed faustum 
exsilium, ex quo patria dolcis aditur, Aeternaque dator 
pace, quiete frui." Edidit Biblia sacra Veteris et Nori 
Testament! sermone Slavico, Halis an. 1122 tjpis 
exscripta. Repetita est editio haec Halis an. 1745 

C. A Resolutions r Carolina ad no st ram 
aetafem. Post Resolutionem Carolinam Nostra- 
tes Comitatus Cis - Danubianos in duas Superinten- 
dentias diviserunt, quarum una Cis - Danubianae, 
altera Montanae nomen obtinuit 

a) Superintendentiae Cis - Danubianae Superinten- 
tesfuere; , 

1. ^Jacobus Zabortzky, Pastor Ivankofalvensis , in 
Superintendentem electus quidem, sed priusquam munus 
auspicaretnr anno 1736 mortuus. n 

2. jElias Mftfilius/, natalibus Posoniensis, ab anno 
1713 EccjLesiae Modrensis Pastor Germanicus. Anno 1737 
d. 10, Aug. in Superintendentis locum pervenik. Ecclesias 
Districtus sui anno 1742 spectabat. Vitam die 21. Junii 
an. 1761. deseruit. 

3. Michael Torkos, spatio quinquaginta annorum Pa- 
stor Modrensis, Anno 1801 d. 24. Aug. mortem obiit. 
Suucrin tend ends honores annis ouadrairinta ffessit. . 

. 2*o«fe/ Cha% f d. 25. Oct. 1735 Veterosoffi natua. 
Literas cognovit Cremnicn, Osgyanini, Posonii, Altorfini, 
Jenae. , Pastoris locum qccqpavit in Gseri, in Com. Magno- 
Honthensi *n. 1750, Neosolu an. 1763, Posonii an. 1782. 
Altiorem Superintendentalis dignitatis gradum anno 1802 
est consecutus. Vitae usuram amisit d. 18. Decbr. 1815. 
5, mhael Kova^ Matting 

b) Superintendentiae montanae ptaeerant : 

1. Samuel Michalides, patre Joanne, Sakolcensi, post 
Brezoviaiisi Paatore ^ 18 Febr. 1674 natua. Operam 



 



US 

navabat liberalibus studiis Solnae, Sulotii, Neosolii, Sxent 
Ivanii, KesmarkinL, Nagy-Palugyaa, Moschoviae, Cremnicii, 
anno 1690 Zittaviae; an. 1694 Vitebergae. Pastoris 
Brezoviensis munus ingressus est anno 1606 susceptis 
die 22. Aprilis Dresdae ordinibus sacris. Anno 1701 ad 
Trencbinienses, a. 1706 ad Cassenses delatus fuit. Inter- 
fait Synodo a. 1707 Rosenbergae coactae. Loco motus, 
anno 1710 ad Neosolienses transiit, ubi sermone slavico 
sacris operabatur. In Superintendentem Districtns Mon- 
tarn d. 22. Novbr. 1732 electus, Paramszegini inauguratur. 
Praefuit Ecclesiae Neosoliensi annis triginta, vixit annos 68. 
Naturae d. 22. Nov. an. 1740 concessit 

\2. Jeremias Pilarik, patre Jeremia, Pastore Dobronnen- 
gi, an. 1693 natus. Disciplinas coluit Schemnicii , JVeosolii, 
Epcriessini, Vitebergae. Pastoris proyinciam an. 1717 
apud Guttenses, post apud Teszerenses, anno 1730 apnd 
Dacso - Lamenses administrabat. Superintendents gradum 
d. 27. Aug. 1741 adscendit. Occubuit anno 1743. 

3. Samuel Hrusslcovits (Hrusgkovitz) , Carponensis. 
Studuit Carponae, Alnoviae, Rosnaviae, Schemnicii, Neoso* 
lu\ ab an. 1717 — 1719 Vitebergae. In Pastorem Maro- 
tbensem eum Superintended Samuel Antoni Csetnekini 
d. 8. Aug. 1720 inauguravit. Eandem pastoris provinciam 
ei Neosolienses an. 1732 mandarunt, Districtns vero d. 
22. Jun. 1744 Superintendentis honoribus auxit. Quod 
an. 1746 Ecclesias visitaverit, id ei tantopere in crimen 

"iterpretabatur Excelsum Consilium, ut eum an. 1747 
wonium citaverit, atque utroque et Pastoris et Superin- 
tendentis munere orbaverit. Fuit taraen d. 8. Martii 1748 
ingons declaratus. Vitam cum morte d. 1. Septbr. 1748 
commutavit Slavorum in poesi Gellertus. 

4. Andreas Hieronymus Fridelius, Baziniensis, anno 
1726 natus. Imbuit se doctrinae studiis Modrae, Posonii, 
Neosolii ab an. 1742 ad 1747. Adiit tandem Universitatem 
Vitebergensem. Reducem Garumszegenses an. 1749 Kea- 

8 



 



114 

markini per Superintendentem Eliam Fischer in guum 
Pastorem die 21. Apriiis inaugurari curarnnt. 

5. Michael Fohlius in Comitatu Castriferrei ad Fa- 
nnin Sancti Gotthardi d. 15. Aug. 1705 natus. ^ Versabatur 
in artibus ingenuis postremnm anno 1124 Vitebergae. 
Docuit post in ludo Neczpaleiisi an. 1727, turn partes 
Pa8toris Krajnensis nn. 1731, Neosoliensis an. 1739, 
Ostrolukensis, an. 1741 Schemnicensis implebat. Maitdato 
Exc. Consilii potestate expulsus, post sexennium Acsae rei 
sacrae curandae praefieitur, anno 1766 Superintendentis 
dignitate ornator, die 8. Mart. 1778 Titam ponit. 

6. Joannes Csernanszky, Schemnicensis Pastor, Raje- 
cini an. 1709 natus, Neosolii, Cremnicii, Vitebergae et 
Lipsiae disciplinis imbutus. Postquam Suloriae Rectoris pro- 
vinciam quinquennio administrasset , in Pastorem Ecclesiae 
Magno-Palugyensis per Superintendentem Georgium Am- 
brosy d. 23. Jan. 1742 inaugurate fuit. In ampliorein 
Superintendentis gradum d. 15. Jul. 1778 promotus, 
solemni ritu anno insequenti in Templo Marothensi ini- 
tiatur. Ob copulam, in prohibito gradu peractam, Jose- 
phus Imperator ei munus abrogari praecipit Priusquam 
provinciae, quam antea tenuit, reatitueretur, morte ex- 
stinguitur. 

7. Michael Szinovicz, Pastor Potrensis, anno 1762 
Szudensis, anno 1767 Ratkoriensis, iterum Sziijlensis, post 
Ki8 - Zelloensis , anno 1778 Garamszegensis , anno 1782 
Neosoliensis. 

8. Martinm Hamljar , Pastor Schemnicensis, post 
Szarvassensis. Gradum Superintendentis Ecclesiarum Di- 
strictus Montani Schemnicii d. 31. Oct 1790 consecu- 
tus est. 

9. Christophorus Lyci, anno 1744 in Poszta-Fode'- 
mes, in Comitatu Posoniensi natus. Literis Modrae, Po- 
sonii, Vitebergae innutricbatur. Pastor in Csanko ad an- 
num 1775, 6eriua Neosolii. Deinde muneri Superin- 



 



115 

■ 

tendentis admotus fuit. Vita d. 18. Septbr. 1814 Scbem- 
nicii aetatis septuageslrao, inuneris sacri quadragesimo 
anno cessit, dum Ecclesiarum Recensionem instituens, in 
Templo Schemnicensi concionem, formula precum solemni 
(benedictlone) dimitterct. 
19. Adamus Lowich. 

III. ScPEBIMTESDEKTES Cl8 - ET TbANS - TlBISFANT. 

A. A Synodo Varaliensi usque Leopoldinam 
persecutionem; seu ab an. 1614 — 1674. 

a) Superintended Ecclesiarum Oppidanarum et 
Vxcanarum Comitatus Scepusiensis et Sdros- 
hiensisi 

,M Stephanas Xylander (Holtamann) Leutschoviae 
anno .1672 natus, Studuit Uteris T6t - Liptsaa, Eperiessini, 
Krapicae, Leutschoviae, Francofurti ad Viadrum, Viteber- 
gae a d. 6. Decbr. 1591 ad 1596, Regio - Monti ab a. 
1596 — 1597. Rediit post Vitebergam, ubi anno *599 in 
munu8 Diaconi Leutechoviensis inauguratus , banc provin- 
ciam qnadriennio sustinuit, post Krompaccnses, mox anno 
1606 Cibinienses eum in Pastorem Germanicum coopta- : 
runt. Anno 1609 Varaiii ad munus sacrum admotus 
Confessioni XXIV. Regaiium die 23. Julii anno 1610 sub- 
scripsit Anno 1611 die 16. Nov. in Congregatione Geor- 
giomontana Fratres eum Viginti Quatuor Regaiium Pa- 
8torum Seniorem renunciarunt. Anno 1613 Cbristophorum 
Tburzo, Georgii Pro -Regis f ratrem , quern Jesuitae ad 
sacra Romano - Catholica seduxerunt, ad formulam Evan- 
gelicam reduxit; anno 1614 in Synodo V&ralii celebrata 
honoribus Superintendents Comitatus Scepusiensis Sa- 
rossiensis auctus quidem fuit; partes tamen Praesulis, 
quod Magistratus Polonicus obstaret, e&sequutus non est. 
Vitam eum morte commutavit d. 18. April, anno 1619, 
anno aetatis 48. 



i' IX* 



 



116 

b) Superintendentes Libera rum Regiammque Ci- 
vitatum Superioris Hungariae : 

1. M. Petrus Zablerus, Heyna - Misnicus , primum 
Cassoviae, deinde ab anno 1602 Leutschoviae Pastor. In 
Synodo Yaraliensi anno 1614 ad dignitatem Superinten- 
dent is Quinque Li I) era ruin Regiarumque Civitatum, qua- 
rum ab anno 1607 Senior fuerat, provectus. Fuit vir 
emditus, disertus , in dicendo gravis. Triginta et unius 
annorum intervallo ordinibus sacris initiavit Pastores 212. 
Leutschoviae annis 43 sacrorum antistitis partes sustiue- 
bat. Exspiravit d. 23. Sept. au. 1645. 

2. Martinus Wagnerus, Jaeobi Pastoris Bartphen- 
sis iil ins, anno 1587 natus. Anno 1607 disciplinarum 
causa Thorunum concessit; post biennium Gcdanum, Re- 

-giombntum, Fran co fur turn , Lipsiam, Vitebergam salutavit. 
Anno 1612 redux Concionator Bartphae, post Pastor ibi- 
dem nominatur, die 1. Nov. 1645 Cibinij ad Superinten- 
dentis honores provehitur. Eodem die ordinavit Adamum 
Braxatoris in Diaconum Sarossiensem, et Christianum Pau- 
lum Poss in Pastorem Mislaviensem. Postqnam 221 viros 
in mum is sacrum inaugurasset, d. 2. Julii an. 1666 annos 
79 natus e vivis eripitur. 

3. Michael Liefmannus , natus Halbersverdae in di- 
tione Glacensi anno 1619. Ad studia incumbebat Thoruni, 
V ratisla\ iae, Francofurt 1 , Vitebergae. Concionator Pursch- 
vicii in Principatu Volaviensi aim. 1650, post Diaconus 
Lignicii, turn anno 1665 Cassoviae Pastor, jam anno 1660 
in Synodo Cibinii d. 15. Julii celebrata, invitus licet, ad 
Superintendentis locum promotus et per Christianum Seel- 
mannum Pastorem Leutschoviensem inauguratus fuit. Eo 
auctore in Synodo Cassoviae mense Februario an. 1668 
celebrata, auctoritas Formulae Concordiae stabiliebatur, 
omncsque arbitri nomcn illi subsignarunt. Anno 1673 
captus in vincula conjicitur, subscriptione Apochae in ex- 
s ilium cousentit. Auspicatur post munus Pastoris in Biern- 




Google 



baum 'in Polonia, anno 1663 Budissae. Sublata ersilii 
poena Liberae Regiaeque Civitates emn quidem invitabant 
ad capiendam Superintendentis , prout et Coetus Casso- 
viensls ad occupandam Pastoris domestid sedem, sed Lief- 
mannus reditum detrectabat Vitam naturae reddidit Bu- 
dissae d. 16. Fefar. 1702 annos natus 83. Ordines sa- 
cros impertitus est Pastoribus 38; 

4. PhUippus Heutschxus, VAralii patre Phiiippo 
Heutschio Diacono, post Eremitano et Dopachensi Pastore 
d. 10. Sept. an. 1628 natus. Notitiam cum optimis arti- 
bus contraxit in Kremo ( Einsiedel), Varalii, Rosnaviae, 
Igloviae, Bartphae, Eperiessini, Modrae, Posonii, anno 
1650 Vitebergae. A die 7. Maji 1653 Rector Scholae 
Olassensis quadriennio. Anno 1656 Dopscham vocatus 
d. 21* Jan. 1657 a Martino Wagnero Bartphae ordines 
sacros euscepit Dopscha Matthaeivillam d. 6. Decbris. an. 
1661 accitus, sacris ad 8. Jan. an. 1670 praefuit. Anno 
1665 Senior Fraternitatis Superioris fluvii Poprad renun- 
ciatus. Die 17. Decembris ann. 1665 a Compositivillanis 
ad sacrorum curam invitatns, oblatum munus recusavit. 
Die 16. Decembris an. 1669 a Menhardi villains cooptatus, 
eo die 8. Jan. 1670 concessit, quod ipse in Matricula 
Ecclesiae Matthaeivillanae abiens, his verbis notavit: 
Anno* quo: PhlLIppVs HeVtsChlVs pastor fit Men- 
harDensIs. Fraternitati Viginti Quatuor RegaMum adscri- 
pts fuit Belae d. 19. Febr. 1670. Anno 1674 exsiUo 
mulctatus Vratislaviae una cum filio degebat, Diaconi quo- 
qne muniis ad aedem Magdalenae perfrnctus. Exsilii 
poena f remota in Hungariam redux Cassoviae Pastoris mu- 
nus an, 1662 adiit, insequenti anno d. 26. Julii Super- 
intendentis Quinque Liberarum Regiarumque Civitatum gra- 
dum Bartphae cousecutus, anno 1685 in concilium coe- 
legtium vocatus. Ordines sacros 32 Venerabiiis Ministerii 
Candidalis contufit t 

5. Jacobus Zablerm, Magistri Petri Zableri Super- 



 



118 

intendentig et Pastoris Leutschoviensis nepos, patre Jacobo 
Zablero Bartphensi cive anno 163D natus. Studiorum cau- 
sa Tersabatur Bartphae, Eperiessini, Jenae. Anno 1664 
Bartphae Con-Rectoris, Dominica vero Cantate anno 1665 
Superintendent's Martini Wagneri, Yicarii munus capessi- 
?it. In Bartphensem Pastorem renunciatus in exsiiiura 
ejicitur , atque Muhlbergae ad Albint in M isnia vivit Anno 
1682 revocatus, priscinam sedem occnpat Anno 1686 
Superintendentalis dignitatis honores adipiscitur , Georgio 
Weisz, Pastore Cibiniensi, inaugurations ritum peragente* 
Anno 1694 filium in Arclii - Diacouum Bartpbensis coetos 
sacri ordinat Exsilio iterum d. 30. Jun. 1690 mulctatur. 
Latitat ad fluriun Golinirz, in Zsaiman Kukomezeini et 
Giralthiui , ubi complures' viros in munus sacrum inaugu- 
ravit. Anno 1708 Bartphensibus restituitur, sed jam d. 
27. Maji 1769 coelestium coetui adscribitur. Ordines 
sacros tribuit 188 MinUterii Candidatis, 

■ 

B. Sublata exsilii poena usque ad Caroli- 
nam Re so lutionetn in Districtu Tibis- 
eano duo erant Super tut endentes, quo- 
ruin alter Liberarum Kegiarumque Civitatum, alter 
Districts Superintendens vocabatur. 

a) Liberia Regusqve OvUnfibus — post Jacobum 
Zablertim, qui cessante dira Nostratium oppres- 
sions, longo tempore iinus in toto regno erat 
Superintendens Evangelicus Aug. Confession**, 
praerant: 

1 ? M. Joannes Schwarz, Eperiessiensis. Doctrinae 
stud iis sese dedidit in patria nrbe atque Tubingae, nude 
anno 1673 rediit. Sed quoniam eo tempore adversarii 
crudelissime in Nostrates saeviebant, iterum Tubingam 
remigravit. Vidit et Argentoratum atque Vitebergam. Anno 
1681 Eperiessini Professoris eloquentiae et Poeseos mn- 
uus auspicatus eat, serins Theologicas et PhUogophicas 




 



disciplinas tradebat. Anno 1705 in munus Eperiessiensis 
Pastoria d. 80. Maji per Superintendentem Zablerum ini- 
tiator. Mortuo Zablero, anno 1709 ad Superintendcntis 
dignitatem perdncitnr in Synodo Cibinii celebrata. Eodem 
anno per Scepusium coetus sacros — tredecim oppida- 
nis exceptis, — recenset Vhdt annos 87. * Animam d. 
28. Deeembris 1728 reliquit. In munus sacrum inaugu- 
ravit 38 Ven. Ministerii Candidatos. 

2. Chrisiianus Pfanmchmied, Leutschoviensis. Noti- 
tiam contraxit cum liberalibus studiis in urbe patria, Vra- 
tislaviae, Jenae ab ann. 1085 ad 1091. Anno 1693 in 
Ecclesiae Leutschoviensis Diaconum Germanicum per Ja- 
cobum Zablerum ordinatur, serius in eadem urbe Pastoris 
provinciam capessit. Mortuo Schwarzio Superintendentis 
gradum die 10. Martii 1729 per Eliam Trangus Pastorem 
Cibiniensem inauguratus adscendit. Superintendente Distri- 
ctus Antonio anno 1738 e vivis sublato, post promulgatam 
Carolinam Resolutionem, vi cujus Nostratibus nonnisi unum 
in Districtu Tibiscano fas erat habere Superintendentem, 
Gomerienses consensissent in Pfaimschmiedium in digni- 
tate Superintendentis per totum Districtum consenandum 
confirmandumque ; sed quoniam non deerant, qui repugna- 
rent, Antonio, Ambrosy suifectus fuit. Ambrosyo electo 
Pfannschmied Superintendentis munia non amplius obibat, 
titulum tamen Antistitis in Districtu usque dum anno 1741 
morte eriperetur, retinuit. Muneri eacro, solemni inau- 
gurationis ritu admovit tiros 31. 

b) Dktrictus Superintendent es fuerunt : 

1. Andreas Bodo (Bodovtmis), anno 1636 Bodofolvae 
in Comitatu Thurocensi nobili genere natus. Pastoris 
partes implebat Rima-Banyae, deinde Briznac, a d. 23. 
Martii 1683 Csetnekini. Gomerenses eum Contubernii sui 
Con - Seniorem an. 1089, — die vero 7. Febr. an. 1691 
Seniorem crearunt; post d. 12. Maji 1704 Superintended 




 



110 



i?o 

tte honoribus ornarunt Coelitibus adscriptns fait die 
10. Martii a. 1708, aiinos natus 72. Ordinavit Candidates 18. 

2. ilfc Joannes S drossy, natus in Oppido Saros, patrc 
Joanne nobili. Ad studia incumbebat in Oppido patrio, 
Berzevicae, Eperiessini, anno 1671 et seqq.Vitebergae. — 
Redux Scholae Toporcensi praefuit Anno 1682 Casso- 
viae Pastoris Hungarici locom occupavit, quern 26 annis 
com lande tnitus est In Conventu Leutschoviae anno 
1706 , exennte Julio celebrato , ad honores Superinteuden- 
tis Ecclesiarum Gomorensium , Parvo - Honthanarura , Tor- 
nensium , Berssodensiuin , Hevessensium , Szolnokensium 
perductus die 30. Sept Pastoris Rosnaviensis atque Su- 
perintendentis raunus obtiimit, quod tamen jam d. 10. Febr. 
1709 inexorabile letum ei abrogavit Vixit annos tres 
supra sexaginta. Ordines sacros nemini contulit Brevi 
post ejus fatum Rosnavienses usu sacrorum privati sunt 

3. Samuel Antoni, Danielis diversarum Ecclesiarum 
Pastoris films, Bathoviae a. 1664 natus. Cum anno aeta- 
tis 18. studiorum causa Jaurinum sese conferret, ad rau- 
nimentum Ujvar per Turcas captus carceribus quadriennio 
detinebatur. His liberates' rediit ad Scholas Sempronien- 
sem, Posoniensem , Trencliiniensem. Post Jenae triennio 
versabatur. Ad penates reversus Trenchinii Rectoris et 
Diaconi munus, gusceptis d. 13. Jun. 1696 ordinibus sacris, 
exsequutus est. De statione hac discedens Aulici Concio- 
natoris apud Lib. Baronem Matthiam Ostrosith in arce 
Lipto- Ujvar (Hradek) officia et partes suscepit; triennio 
post Hibis, an. 1700 Bottfalvae, mox Vag-Ujhelyini, torn 
Nagy-Palugyae anno 1708 Csetnekini sacris operabatur. 
InSuperintendentem Cibinielectus, d. 24. Sept 1709 Koevinii 
inauguratur Kis -Honthanos coetus spectat. — Unum supra 
centum Candidates ordinat Vitam d. 18. Aug. 1738 finit 

C. Post Resolutionem Carolinam Tibisca- 
nus Districtus nonnisi unum habebat 




 



■ • 

121 

Snperintentfentetn, cui tamett muner) per vi- 
ces, jam Gerraanicus Pastor (qui! initio soli Pastu- 
res Ecclesiaruin Germanicarum in Libetis Regiisque 
Civitatibus; ab'ftitno 1783 etiam Tredecim Oppidani 
Paistores : serhfe Montanamm quoque Scepusiensimn 
Ecclesiaruin V. t). Ministri referrebantur) jam Sla- 
vicus, ant Hungaricus admovebatur. Excipiunt vero 
sese 1 Superintendentes Districtus Tibiscani a Coali- 
tione Dopschensi d. 11. Jan. 1743 hoc ordine: K 

1. Georgius Jmbrosy, natus in Also-Kubin d. 18. 
April. 1694 patre Matthia nobili. Notitiam cum optimis 
artibus contraxit Kesmarkini, Eperiessini, Yitebergae, an. 
1718. Hinc redux Bialae, quod pro Ministro Evangelico 
haberetur, captus, aegre capitis supplicium evitavit. Custo- 
dia liberatus d. 7. Aug. 1721 Rector in Neczpal consti- 
tuitur; post Pastoris in Warbocz provinciam accipit Die 
21. Jan. an. 1733 in exsiHum pellitur. Serius Pastoris 
in Pritr£d , turn a secunda Octobris an. 1738 Csetnekini, 
partis agit; post d. 1& Febr. 1741 in Ecclesia Giral- 
ihensi Superintendents dignitate ornatur, huicque potestati 
Dopschae d. 21. Martii praeficitur. Anno 1742 Visitatio- 
nem Ecclesiaruin peragit. Die quinta Julii a. 1740, annos 
natus 52 corporis vinculis solvitur. Scripsit inter alia 
nucleum doctrinae Evangelicae sermone Slavico a. 1745 
typis vulgatum. Ordhies sacros impertitus est Candi- 
datis 23. 

. 2. Eltaa FUchet, Toporcini d. 13. Julii an. 1689, 
patre Joanne Georgio Fischer, pastore Stooszensi, turn 
exsule natus. Operam dabat disciplinae Leutschoviae, 
Rosnaviae, Eperiessini, an. 1709 Vitebergae. In Diaco- 
num Bartphensis Ecclesiae d. 3. Aug. 1713 inauguratur. 
Anno 1729 eandem provinciam Kesmarkini capit, ibidem 
anno 1734 Pastori Ehae Perlicio succedit. Anno 1741 
Senior Sex Liberarum Regiarum Civitatnm designator. In 
ampliorem Superlntendentis gradum promovetur Crucisvillae 



DigitizejfEy Google 



122 

anno 17 47. Abiit ex Vita Dominica II. post Trinit 1774. 
Ordinabat Pastojes 123. 

3. Gregqruis Fabri, Hrussovia-Gonioriensis, d. 6. Mart 
1710 natus. Studuit Osgyamni, Kesmarkini, Jenae et Er- 
langae. In Academia Jenensi anno 1748 poeta kureatus 
Caesareus creatus. Redux inde Rectoris Fragopolitani 
proyinciant obtinuit, qnam annis 18, inter varias fatorum 
vicissitudines administrabat Fractus longo molestoque 
labore anno 1767 sponte sua munere se abdicavit, pri- 
vatusque vixit Anno 177Q Laurentio Szarvas, Slavorum 
Eperiessieusium Pastori success it, Kesmarkini d. 20. Jan. 
per Superintendentem Eliam Fischer ordinatus. In Super- 
intendenti8 locum die 3. Aug. 1774 perveuit Morte d. 
8. April. 1779 exstinctus est In munus sacrum 15. _Mi- 
nisterii Candidatos inaugural it 

4. Joannes Ruffiny y Trenchiniensis. Disciplinis stu- 
duit in urbe patria, Posonii, Jaurinii, Eperiessini, Vite- 
bergae. In Pastorem Ecclesiae Dravecensis (Darocensis) 
apud Sarossienses an. 1745 per Georgium Ambrosy Cset- 
nekini inaugurate ; deinde Septentiliis rem sacram curabat. 
In exsiiiuin eject urn, primum Octinenses, mox Dopschen- 
ee8 muneri sacro admoverunt, Contubernium vero Gome- 
riense Seniorem constituit, Districtus denique Tibiscanus 
d. 28. Julii an. 1779 Eperiessini Superintendentem renun- 
ciavit Supremum diem explevit d. 5. Juuii 1791. Ordi- 
uavit 75. 

5. Samuel Nicolai, die prima Junii an. 1751 patre 
Jacobo, pastore Kalnoviensi, natus. Imbuit se doctrinae 
studiis, Osgyanini, Leutschoviae , Kesmarkini, Eperiessini) 
ab anno 1776 — 1778 Tubiagae, In Pastorem Slavicum 
Eperiessiensem Schemnicii a Joanne Csetnanszky initiatus, 
munus sacrum Fragopoli d. 10. Jun. 1779 auspicatus est 
Superintendentis honoribus d. 7. Maji 1702 auctus, die 
insequeuti solenniter inauguratus fuit Templa consecra- 
vit octo. Ad munus sacrum 64 viroa ordinavit Postremw 



 



( 

■ 

123 

quatuor vitae annis per unirersum Districtum Ecclesias 
spectabat Mortalitate intercipitur d. 1. Oct. 1807, post- 
quam coetui 28, Districtui quindecim annis praefuisset. 

6. Samuel Szontagh, Eperiessini patre nobiii Sa*- 
rouele, Medicinae Doctore, d. 26. Febr. 1736 natus. Eru- 
ditiis in urbe patria, Sajo-Gomorini, Osgyanini, Posonii, 
Altorfini, Jenae. In Pastorem Cassoviensem ceoptatus a 
Gregorio Fabri, d. 16. Decbr. 1776 ordines sacros susce- 
pit. Anno 1791 Pestanae Synodo interfuit. Anno 1806 
munere sese abdicavit. Ad Superintendentis dignitatem 
d. 27. Aprilis provehitur, sequenti die inauguratur. Templa 
consecravit sex. Ad munus sacrum ordiiiavit 67 tiros. 
Extremnm vitae spiritum edidit d. 7. Julii 1822 annos 
natus sex supra octuaginta. 

» 7. Paulm Jozeffy, apud Nitrienses natus, in Scholia 
patriis et Jenensf Universitate literarum , doctrinis imbu- 
tus ; Aszodcnsium , Czinkotensium et Taxoviensium Pastor ; 
in atnpliorem Superintendentis gradum die 25. Januarii a. 
1823 prorectus. 

i 



■ 




■ 



 



i'! 



. . - • * 

I 



* ■ 



■ 



L ■ 



- $ 

■ 

« * * 

•'. •. > i. " 



 



PARS SPECIALIS. 

HISTORIA COETUUM 
SACRORUM 

r 

AUGUSTANAE CONFESSION! ADDICTORUM, 

■ 

SENIORATUI TREDECIM OPPIDANO IN SCEPUSfO, 

ADSCRIPTORUM. 



Digitized 



s 



1 • 



_ ; 



 . 

I 



PROOEMIUM. 



Scepnsii habita tores rittil christiano prisea jam aetate no~ 
raen dedisse, dubio caret. Prout autem civUium rerum ra- 
tione habita, jam dudum in diversas coiverunt societateg, 
variis sese subjecernnt Magistratibus, peculiariaque pro se 
impetrarunt Privilegia: ita in rebus ad religionem profi- 
tendam et excercendam formamque sacrorum externa m 
pertinentibus, plures coetns sacri singuli, pecnliares for- 
mamnt famiiias , qnas FrateTrdtatum nomine insignive- 
runt. Erant vero in Scepusio hnjus generis Fraternitates 
et ante Secnlum XVI, et aliquamdin ipso hoc secnlo octo, 
quarum postquam nna — Libloviensis — pedetentim 
eranuisset, secnlo adliuc XVII. septem supererant, licet 
numern8 Ecclesiarnm ad singulas pertinentium — prima 
excepta — variaret, prout nonnollae Ecclesiae vel in Ma- 
trum dignitatem fueraut evectae, Tel ad Filiarum conditio- 
nera depressae. 

Prima et — partim ob vetustatem, partim ob nume- 
rum coetuum, partim ob peculiaria Privilegia Jura que — 
spectatissima , erat Fr at emit as Viginii Quatuor Be- 
galium Hebanorum, ad quam e numero Viginti Quatuor 
Regalium Civitatum Terrae Scepusiensis , vigiuti et una, 
eae quippe referebantur, quae Plebanis suis frugum cani- 
pestrium decimas reddebant, adscitis praeterea in con- 
sortionem tribus pagis, eadem necessitate obligates. Ea- 
rum seriem ita exponemus, ut primum Civitates sen Op- 
pida, deinde vicos comra emoremus. Est vero omnium 
ordo hie: 1. Leutschovia, ( Lewcsa , Lewcza, Leutschan, 
Locse, Lewoca). 2. Olassium, (Villa Latina, Villa ItaJica, 



•■ 



128 

Wahlendorf, Wallendorf, Olaszy, Wlachy, Wlaska). 3. Va- 
ralium, (Varalia, Snburbitun, Kirchdrauf, Kirchdorf, Szc- 
pes - Varallya , Podhrad). 4. Neocomium, (Neofornm, 
Nova Villa, Iglovia, Iglo, Neudorfc, Spiska nowa wea). 

5. Libica, (Leibicium, Leibic, Lewbicz, Lebicz, Lubica). 

6. Bela, (Biala). X Menhardivilla, (Menhardinum, Men- 
hard, Mennersdorf, Wrbowo). 8. Popradinum, (Villa Ten- 
tonicalis, Poprad, Deutschendorf). 9. Mons Sancti Geor- 
gii, (Georgio-Montium, Georgenherg, Spiska Sobota). 
10. Fdcavia, (Filca, Felka, Folk, Volk, Welka). 11. Isa- 
ci villa, (Eisdorf, Zsakotz, Sakotz). 12. Durandivilla, 
(Durlsdorf, Thurlsdorf, Twarozna). 13. Compositi villa, 
(Kaposztafalva, Kapsdorf, Hrabnssice). 14. Fannm Sancti 
Ladislai (Quintoforum, Donnersmarkt, Ctwrtek). 15. Vflla 
Sperarum, (Villa Ursi, Sperndorf, Baerensdorf, Iliyesfalva, 
Eliassowce). 16. Villa Palmarum, (Pulom, Paimsdor£> 
Harichocz). 17. Odorinnm, (Dim). 1& Muhlenbacium, 
(Mollenbach, MoUynpach, Limbach). 19. Villa Rnsquini, 
(Ruszquinium, Riegdorf, Riszdorf, Rusquinocz). 20. Noctuae, 
(Villa Noctuarum, Eulenbacium, Velbach). 21. Villa Qui- 
rini, (de Sancto Quirino, Cyrene, Kirn). 22. Mega-Lum- 
iucium, (M. Lomnicium, Grosz - Lomnicz, Kakas - Lomnicz) . 
23. Villa Canis, (Hunnisvilla, Hunsdorf). 24. Villa Sueri, 
(Schwabsdorf, Schwab o,cz). 

Secunda Fraternitas fuit Superiors Mum Herncui 
(Hcrnath), ad quam pertinebant: L Villa Thomae, (Thorns - 
dorf). 2. Villa Marci (Markusfalva, Marksdorf), com 
Haraszt ( de Rubo, vel Dnmeto). 3. Fanum Sancti An- 
dreae. 4. Villa Somogi, (Somegi, Schmegna, Schmogen, 
Smizsany). 5. Widernik. 6. Villa Farkasii, (Farkasfalva, 
Farksdorl'). X Wogendrossel, ( Wagendrdssel , Wagen- 
drussel). 8. Leton, (Lothon, Lethenfalva, Lethensdorf). 
9. Grenica, (Granicz, Hranownica). JO. Schawnik, (Scheb 
nik, Schewnik, Stiavnik). 11. Villa Abraham!, (Abrahae, 
Abrahamadorf). 12. Bethlehemfalva, Bethlenfiilva, Bettels- 




 



129 

dorf). 13. Pbrach, (Porats). 14. Zawadka. 15. Pikocz, 
(Pickfalva, filia villae Abrahami dnm Evangelic* sacra pro- 
fiterentur incolae). 

Tertio loco habebatur Fraternitas inferioris FLuvii 
Hernad, quae coraplcctebatur : 1. Sanctum Laurentium, 
(Stentzelhaus, Brutocz). 2. Radioltz, (Ragyolcz). 3. Be- 
taniam (Mindszent, Bijacowce). 4. Polyankam. 5. Supe- 
rins Repas (Feleo - Re*pas). 0. Jemnik, (Jamnik). 7. Ha- 
rakocz. 8. Richno, (Reichenau). 9. Doman, (Domanyfal- 
vara, Domanowce). 10. Gorgo, (Garga, Harhow). 11. Kort- 
velycs, (Grewscha, Grausch, Hrussow). 12. OJyssavicara. 
13. Namesaan. 14. Sigram. 15.' Korotnokinum. 16. Vil- 
lain Dionysii, (Dienesfalva, Densdorf, Danissocz). 17. Slat- 
vinam. 18. Superius Salokintim. 19. Kluknaviam. 20. Drawee, 
(Autz). 21. Altznaviam (Oltzno). 22.Kalatsko, (Klotsch). 
23. Volkmarinum, (Folkmar). 24. Pongraczfalvam. 

Quarta Fraternitas Superior is Fluvii Pop rod mi* 
merabat haec loca: 1. Mega - Salocinm , (Nagy Szalok, 
Grosz Schlagendorf, vel Schlakendorf). 2. Villam Botisi, 
(Batisfaivam, Botzdorf). 3. Caorbam, (Tachyrbam, Strba). 
4. Lucaivnam, (Lucyna, Lautschburg). 5. Teplicam. 6. Ku- 
bacium, (Kybach, Kobach). 7. Villam Gerlaei, (Gerlach- 
falva, Gerlsdorf ). 8. Kravenam, (Krawanium, Kuhachwanz). 
9. Ganociiium, (Ganadorf). 10. Menguafalvam, (Menga- 
dorf). 11. Sultam, (Oseletzinum , Hoszulecz). 12. Vil- 
lain Matthaei, (Matthaeocz , Matthadorf, Matthaeusdorf). 
13. Sonnawam, (Ssunyavam, Schonau). 14. Villam Mi- 
chaiilia, (Sztrazaa, Micheladorf). 15. Wazaecium. 16. Leaz- 
nara, (Palaeo- et Neo-Sylvam, Walddorf). 

Quinto or dine ponebatur Fraternitas* Inferioris 
Fluvii Poprad, cui accenaebantur : 1. Keamarkinum, (Cae- 
sareoforum, Caaeoforum, Tyropolia, Kaiseramark, Kea- 
raark). 2. Hoio - Lomnic. 3. Kia-Lomnicz, (Klein- Lom- 
nicz). 4. Dussocz, (Bauachendorf ). 6. Landek, (Lan- 
dok). 6. Topporcz, (Topprecz). 7. T6tfalii, (Windache*- 

9 

* 

1 • . • 



 



* 

180 

, 

dorf). 8. Viborna, (Bicrbninn). 9. Neere, (Nehre, Sztrazs- 
ka). 10. Crucisvilla, (Kreuz, Szent Kereszt). 11. Rokesi 
Villa, (Rokusz, Rox> 1 2. Kreyga, (Krieg, Kreigh). IS. Mal- 
dur, (Meltewer, Meltern). 14. Hundertmark, (Hundert- 
morgcn). 15. Villa Sancti Georgii, (Szent-Gyorgy, Jureke). 
16. Zdjar, (Morgenrothe, incolis sacra evangelica proban- 
tibus scquentibo8que filia Villae Sancti Georgii). 

Sexta Fraternitas fuit FluvU Dunawec (Dunajecs), 
quae comprehendebat : 1. Lapaam, (Lapig, Labs, Laposch). 
2. Friedmann. 3. Katzwinkel. 4. Hanusfaivam, (Hane- 
sau). 5. Krempach, (Krumpach, Dunawec - Krempacb). 
6. Lechnicam. X Losznice. 8. Matthiasfalvam , (Villara 
Matthiae, MafcSfSrin, Mattzau). 9. Nedeczke. 10. Rich- 
wald, ( Reichwald ). 11. Antiquam Villain. 12. Nysitz< 
18. Novam Belam, (Uj-Bcla). — Hitf accesserunt, post- 
quam Fraternitas Liblaviensis evanuisset: Gnasda, (Knic- 
sen) et Rusbacium (Rauschenbach). 

Septimae FraternitatiJAblaviensi adtribnebantur: 1.U- 
blovia, (Libelau, Lublovia). 2. Gnesna, (Gniesen, Kniesen, 
Gnazda). 3. Hopgarten. 4. Nova-Liblo, (Neu-Liblau). 5. Kus- 
barium, (Rauschenbach). 6. Podolinum, (Pudlein). 

Octavae Fraternitati Montanae seu de Viridi Campo 
adsignabantur : 1. Golinichim. 2. Jekelfalva, (Jekelsdorf, 
Jaklotz). 3. Krompaciura. 4. Eremus, (Remete , Einsic- 
del). . 5. Schwedlerinum, (Schwaedler). 0- Szomolnoki- 
nura , ( Schmbllnicz). 1. Stooszinum. 8. Habakukfalva, 
(Sldwenky). 

Septem priores Fraternitatiim illarum Jurisdiction! 
Praepositi Scepusiensis, octava Jurisdiction! Praepositi de 
Viridi Campo erant obnoxiae. 

Harum Fraternitatum singula membra, tarn sacri quam 
et civiiia ordinis, emend a ta per Lutherum sacra mature 
cognovisse adsensuque suo probasse, pluribus comprobari 
potest argumeutis. Etenim jam anno 1524 Joannes flor- 
wath de Lomnica, Praepositng Scepusiensis et Sedis Apo- 



• 

 



131 



hlolicae Proto-Notariu8 , severum contra Lutherl sectato- 
res die 20. Aug. proniuJgavit Mandatum, manifesto docu- 
mentor hoc tempore plures viroa instauratae religionia 



care licet, quae Conradus Sperfogel, Judex Leutschovien- 
ris, inAnnalibus Scepusiensibus, quae Caroius Wagner in 
Analectis suis per Compendium edidit, haec in verba 
refert: „Anno 1529 die fk Nov. Venerabilis Domiuus, 
Master Sebastianus Henkel, Plebanus Leutschoviensis, 
solvit carnis debitum, qui fuit Vir omni laude dignus, 
nemini odiosos, nisi Lutheran!?, et voluntaric et nequitiose 
errantibus in Fide, quibus se semper opposuit. Lutheran!, 
quorum turn maxima copia fuit Leutschoviae, suramo per- 
sequebantur odio et livore roeritissimum virum, quibus si 
mm in tantum restitisset, timendum fuisset, quod tota ci- 
vitag tali haeresi infecta fuisset; nam Rector civitatis (Ju- 
dex Georgius Mildt alias Kinast ) fautor et promoter erat 
talium haeresium." Eodem anno Andreas Fischer Leut- 
schoviae Lutheri dogmata studiose disseminabat. Ejus 
vestigia persecutus est Joannes KJctzko, juventae modera- 
tor, de quo Wagnerus in Analectis suis Sperfogelum ita 
inducit loquentem : „Anno 1535 Feria Quarta post Con- 
ductum Paschae, Joannes Kletzko, Scholasticus (Ludirector), 
petiit favorera quod Consulatus eumvoiuit licentiare* propter 
sectam Lutheranam, qua super omnes, quos antea, au- 
drfimus vel vidimus, infectus erat, et Scholares et Juve- 
nes maxime infecit et a via Christiana errare fecit/ 6 
Exemplum Leutschoviensium secuta sunt mox alia Oppi- 
da Vicique Scepusii, quibus Formula Lutheri non diu 
mansit ignota. Etenim ante laudatus Fischer Igloviae 
quoque, Schwedlerini et in aliis Oppidis Montanis, Geor- 
gius vero Lewtscher (Lewdischer, Leuditscher) priore 
doctior, Leutschoviae, Michaelisvillae , Kesmarkini, Topor- 
cini, Muhlenbacii earn exponebant. Juverunt praeterea 




9* 



 



132 

i r i 

doctrinae hujus progressum in Scepusio mereatores Lip- 
sienses nundinas obcuntes, qui domum reduces, quae apud 
cxteros audiyerant vidcranfque, familiaribus, remm nova- 
rum studiosis, referebant. Insuper Tiri, . qui litcrarum 
causa ad Academiairi Vitebergensem (Leucoream) sesc 
confcrebant, quales — praeter Martinum Cyriaki, de quo 
res incerta est — Joannes Siegler Leutschoviensis et 
mox complures alii, Laurentius Serpilius Belensis, Bcru- 
Iiardus Gail, Damianus Graff, Georgius Melczer Vara- 
licusis., Eraericu8 Roxer Durandivillanus erant, domum rc- 
migrantes, accendcndo divinae veritatis facem , multiim 
dc repurgato Elangelio in ora hac propagando merue- 
nint. Irao ipsi quoque adversaria uon parum ad divnl- 
gauda Lutheri placita contulerunt. Cum enim humauac 
naturae proprium sit, ut in vetitum nitatur, negataque cu- 
piat: accidit, ut intempestivum Praclati Scepusiensis et 
nonnullorum Plebanorum in religion cm Evangelicam ejus- 
que amicos odium, curiositatem plurium magis adhuc irri- 
taret, eosque novae hujus doctrinae penitius cognosccndae 
cupidissimos redderet. Quare et scripta Lutheri avidis- 
sime legebantur et ejus formulae praecones, quoquo ve- 
nerant, cupide audiebantur. Numero amicorum repurgati 
Evangelii in dies increscente, cum Capitulum Scepusiense 
veritati, quae torrentis instar Scepusium inundaverat, op 
primendae impar se sentiret, effecit ut Ferdinandus 1. 
Imperator et Rex Hungariae, die 21. April, anno 1543 
Norimbergae Edictum vulgaret, quo Praelatis et Comiti 
Sedis Scepusiensis mandabat, „nt Parochos Viginti Qua- 
tuor Regales, cum universo eorum Clero atque subditii, 
in antiquo Sanctae et Catholicae religionis atque fidei 
cultu, laudabilibusque ritibus et observationibus manute- 
neant et defendant, illisque cum opus fuerit, tarn spiri- 
tual!, quam seculari brachio, adversum damnatae religionis 
et doctrinae sectatores quosennqne, a sedibus eorum re 
pellendos et exstirpandos, auxilium debitum et opportunum 



digitized by Google 



I 

* I 

* • ■ 

133 

— • - 

praestent." Attamen Jussum hocce Regiura, Neocomti, 
Varaliae, in Villa Latina et Teutonicali , Filcaviae , in M. 
S. Georgii, Libicae, Belae, in Villis Menhardi, Durandi, 
Rusquiai, Micbaelis et Matthaei, progressum Evangelii 
motari nequiverat. Tredecim enim Oppida baecee, ab an. 
1412 Poloniae Regi oppignerata, quamvia ratiolie Juris- 
dictionis Ecclesiasticae a Praeposito Scepusiensi penderent: 
tamen minas , a Regibus Hungariae jactatas , tanto mi- 
nus perborrescebant , quod et Poloniae Reges et Tre- 
decim Oppidorum Capitanei (seu Starostae), ne pere- 
grtimm hi Oppida ' haec dominium agnoscere viderentur, 
neve quidpiam juribus suis derogari paterentur, etiamsi 
ldentidem a Praepositis Capituli ^cepusiensis provoca-* 
bantur, consilia eorum in opprimendis Evangeticis ob- 
aecundare sic satis cavebant Hisce rerum adjunctis de- 
betur, quod licet undecim numero horum, Polonis oppigne- 
ratorum Oppidorum, (utpote Neocomium, Varalium, Olas- 
sium, Popradinum, Filcavia, Mons S. Georgii, Bela, Li- 
bica, Menhardi-, Durandi- et Rusquini Villa) Viginti 
Quatuor Regalium Parochorum Fraternitati ; duo vero (vide- 
licet Micbaelis- et Matthaeivilla ) Fraternitati Superioris 
FiuvH Poprad constanter adscripta manerent, neque per 
Pigneirationem hancce, quoad mutuam ad se necessitudinem 
ullam subirent mutationem : tamen ad Civitatem (Staat) 
et Ecclesiam Romano -Catholicam, longe aliam, quam re- 
liqni Coetus Evangetici, per Regnum Hungariae diffbsi, 
nacta sini rationem. Cum vero Ecclesiae Evangelicae 
Tredecim borum Oppidorum — venerandae illius Frater- 
nitatis Viginti Quator Regalium Parocborum reUquiae — 
nunc qnoqne peculiare corpus constituant , earumque fata 
efc.vicisskudiues pecnliaris quid babeant: neque superva- 
caneam , neque ingratam , nos navaturos operam existima- 
Hiug^«t earom casus et statum singularibus pagellis enar- 
raver«muu *' - •; ;•#. . 



 



134 



MST0R1A ECCLESIARUM EVANGELICARUM, QUAE 
NUNC SEMORATUM TREDECIM OPPIDANUM CON- 
STITUUNT, IN UNIYERSUM, A PRIMA EARUM 
ORIGINS AD HANC USQUE AETATEM. 

Historiam Ecclesiarum, nunc Senioratui Tredecim 
Oppidano adtributarum , scripturis nobis, ratio coetuum 
Evangelicorum Tredecim Oppidanorum primum ad Cirita- 
tem et Ecclesiam Romano - Catholicam ; deinde ad se io- 
vicem earumque Magistratum Ecclesiasticum habenda est 
Quod ita faciemus, ut Capite primo prius, Capite secundo 
posterity momentum pertractemus. 

Caput primum. 

Ratio Coetuum Evangelicorum Tredecim Oppidanorum 
ad Gvitatem et Ecclesiam Romano- Catholicam , a rei 
Evangelicae in Oppidis hisce incunabulis^ usque ad 
per act am anno 1825 Ecclesiarum harum RecensUmem, 
canonum normae accommodatam. 

Duo sunt in Coetibus sacris, quae praecipuam attcn- 
tionem exposcunt, Ecclesia quippe et Schola* Quare 
utriusque fortunam separatim referrcmus. 

LOCUS PRIMUS. 

Ratio Ecclesiarum Evangelicorum in Tredecim Oppidis 
Scepusii ad Gvitatem et Ecclesiam Romano -Catholicam, 
ah earum Origine ad /annum 1825. 

Pbhiodus prima. 

A Coetuum in Tredecim Oppidis primordii$, usque ad Templa 
anno 1674 ercpta et Pastor es in exsilium ejectos. „ 

In Tredecim Oppidis, Polonioae poteatati subjectia, 
Bacra per Lutherum instaurata tanto faciiius — per reli- 
gionis potissimum Doctores, quaies Belae Laureutius Ser- 



 



k k 

m 

/ 

piling , JLibicae Salamo Regnerus, Igloviae Bartholomaeus 
Bognerus, Varalii Damianus Graff (Groff), in Monte 
Georgii Antonius* Philadelphus , Menhardiviliae Laarcntiua 
Buchwald fuere • — propagari laetaque capere incrementa 
poterant, quod hac in causa Oppidorum horum Incolis a 
Magistrate arcis Libloviensis ; propemodum nulla objice- 
rentur impedimenta. Nam severissimum Petri Kmitha de 
Wissnica, Supremi Tredecim Oppidorum ab an. 1529 — 
1533 Capitanei Mandatum, Cracoviae anno 153S contra 
Anabaptistas confectum, ad Tredecim Oppidanos Evange- 
licos, labe ilia nequaquam infectos, non pertinebat. A mo- 
limiuibus autem Joannis et Caspari Matziejowszky , eos 
provida numinis cura mirifice liberavit Prior quippe tri- 
butum (sub nomine koniglicher Zins notum) serins pen- 
deudum, sibi repraesentari (baar bezahlen) poscebat; quod 
quia Oppidorum Comes negabat, Joannes noster ira incen- 
ms anno 1579 juravit, se, si ex Polonia redierit, omnia 
Jura Tredecim Oppidanorum deleturum, Oppidorumque 
incolas ad rusticorum conditionem detrusurum, et Tern- 
plis occupatis, Patres ex Societate Jesu introducturum. 
Posterior vero, Loyolitarum artibus corruptus, quod a 
Tredecim Oppidanis magnam pecuniae summam successive 
ex tributo subducendam non obtinuerit, similiter juravit, 
se, si ex. Comitiis Regni Peloniae redierit, Nostratibus 
Ecclesias (Tempia), Parochias et Scholas ademturum, Pa- 
stores Evangelicos ejecturum et — sicut Libloviae, Rus- 
bacii ct Podolini fecerat — pro iis Jesuitas substituturum. 
Enimvero quominus minae liae ad effectum adducerentur, 
Joannem repentina mors impedivit; vix enim limitibus 
egressus erat, jam torminibus correptus, Cracoviae animam, 
ultionis cupiditate iqcensam, efflavit. Caspari autem com- 
minationes eo in irritum cecidenmt, quod aere alieno 
obrutus, ut nomina expediret anno 1567. Starostiam (seu 
Capitaneatum) Scepusiensem Sebastiano Lubomirski 24,000 



 



I 



180 

Florenis veudere fuerit coactus, neque unquam amplius 
Scepusium viderit. 

Reliqui Tredecim Oppidorum Capitanei, Evangelicis 
Oppidorum horum incolis , nun erant inimici. Etenim 
Joannes Bonar de Balicze, Oppidorum Pastores literis, die 
23. Aug. 1559 ad eos datis , 'monuit hortabaturque, „ut in 
officio sint diligentes, timorem dei prae oculis habeant, 
purum et intaminatum Evangelium Jesu Christi populum 
doceant. u Nicolaus vero Matziejo wszky , eorundem Oppi- 
dorum Parochis, die 12. Nov. an. 1565 ad arcem Liblo- 
viensem convocatis, tutelam promisit, si secundum verbuui 
dei, in Augustan a Confessione exhibitum, populum docue- 
rint et sacramenta, Christi institution! convenienter admi- 
nistraverint. Sebastiauus insuper Lubomirski ( 1581 — 
1607) Tredecim Oppidanos Evangelicos „in puritate verbi 
et sinceritate doctrinae " defend it. Ejus denique Alius 
Stanislaus (1601 — 1640) se et in posterum eos contra 
Episcoporura Pontificiorum nefarios conatus r dummodo siW 
a Calvini placitis caveant, tuiturum sancte pollicitus est 
Eandem benevolentiam etiam Rex Poloniae, Sigis- 
mundus, in Tredecim Oppidanos Pastores eo contulit, quod 
anno 1548 eorum Privilegia rata iecerit. Hungariae quo- 
que Reges, Ferdinandus I., Maximilianus II. et Rudolphus II. 
partim eo, quod Yiginti Quatuor Regalitun Confessionem 
probarant, partim eo, quod Pastorum et Viginti Quatuor 
Regalium universe, et noroinatim Tredecim Oppidanorum 
Privilegia, annis 1543, 1555 et 1578 confirmarunt atque 
exercituum praefectis, ut ab omnibus impetitionibus eoe 
tuerentur ac defenderent, mandarunt, progressum Eran- 
gelii in Tredecim Oppidis non parum juvere. 

Ipsorum adeo nonnullorum Capituli Scepusiensis Prae- 
latorum liberalitas, rei Evaugelicae, in commemoratis hisce 
Oppidis propagandae, seculo XVI. favebat. Nam Joannes 
Horvath quidem de Lomnica, Capituli Scepusiensis Prae- 
positus, initio vehemens Lutheri sectatorum adversariu*, 




 



1*1 

postremo muneris sui tempore noli modo mitiorein seta 
exhibuit, sed et raissa Praepositi provincia uxoreque anno 
1545 sibi matrimonlo juncta , multos exemplo suo ad da-* 
serendam formuiam Roraanam invitavit. Ejus vero succes- 
sor, Stanislaus Cibiniensis, legatis Fraternitatis Viginti 
QuatUor llegalium Parochorum, eum anno 1545 salutan- 
tibus, doctrinam Evangelicam commendavit, caerimoniasque 
superfluas, ill scriptura sacra non fundatas, abolendas esse 
pronuutiavit, sacerdotesque Brigae ordjnes petere permisit. 
Aeque bcnignum erga Viginti Quatuor llegalium Parochos, 
jam propemodum omues Evangelicos, sese Praeposjtus Blasi 
praestkit, qui ipsos die .22. Maji an. 1555 congregates, 
in ipsa domo Parochiaii Venerabilis Capituli, Seniorem 
creare permisit. Seriori tempore Praepositus, Gregorius 
Bornemissza , Plebanis die 30. Nov. 1570 in Capitulum 
convocatis, (idem fecit, se eos, eorumque orbos tueri velle. 
Ejus successor , Martinus Pctheo (Pethe) , dum a nuntiis 
XXIV. Regalium Plebanorum, censum Cathcdraticum re- 
ciperet , eos hortatus est, ut Confessionem potius Augu- 
stanam retineant, quam ad Calvin i an am sectam deflectant, 
pollickus, si illam firmiter servaverint, eos et a se et ab 
ipsa quoque Imperatoria Majestate defensionem habi- 
turos. 

His rebus secundis ita in suum commodum usi snut, 
Tredecim Oppidorum Incolae, ut ab anno 1545 loco Ple^ 
banorum Catholicorum , morte functorum , pedetentim Pa- 
rochos cooptareut, formulae Lutheriae addictos, quibus 
cum Templis et Parochus* omnia quoque Jura, Commoda 
atque Beneficia Parocnialia, et in his decimas — quas 
eos percipere etiara Ferdinandus I. Privilegio suo anni 
1548, Rudolphus II. Privilegio d. 29. April 1518 et Co- 
mes Georgius Thurzo, Regni Hungariae Palatinus, Diplo- 
mate anni 1610 voluit — concesserunt , tradideruntqne. 

Dum ita Tredecim Oppidaui plena fruerentur libcr- 
tate , suum in statuendo de religione sequendi judicium, 



 



138 

t 

suaquc nitcndi persuasione , anno 1558 concorditer con- ' 
stituerunt, „se in Confessione Augustanae congrua, a Leon- 
hardo Stockelio, Bartpbensi, Scholae patriae S a tore ejus- 
que ab an. 1539 — 1580 Rectore, pro Quinque Civitatt- 
bus Liberis Regiisque Superioris Hungariae conscripts, 
quam Imperator et Re* Ferdinandus probavit, adquiescere 
velle." Ab eo tempore integro seculo XVI. prospera ple- 
rumque sorte usi sunt Tredecim Oppidani Evangelic!. 
Nam si quae religionis causa ipsis interdum impendebant 
pericula, haec niox prudentia, mox audacia sua, amolie- 
bantur. Ne enim Sy nodus, per Praeposltum Scepusien- 
sem, Gregorium Boroemissza, in Dominicam Jubilate anni 
1569 indicta, iis quidpiam noxae adferret, Symbolo per 
Valentinum Megandrum Igloviensium et Cyriacum Obso- 
paeum Varaliensium Pastorera conscripto, a Confessione 
Quinque Liberarum Civitatum verbis, non sententia diver- 
so, sese praemuniebant. Edicti vero Maximilian! II. Im- 
peratoris contra Sacramentarios , Arianos et hujus generis 
liaercticos lati, atque Viginti Quatuor Regalium Piebanis 
flie 30. Nov. 1570 in Capitulo Scepusiensi, per Praepo- 
situm promulgati, tanquam illos non concernentis , nullam 
cxperti sunt noxiam vim et efficacitatem. Eundem Prae- 
positum confirmantem, se a Rege Hungariae in Mandatis 
accepisse, ut Parochos, qui non a legitimis Episcopis Ro- 
mano -Catbolicis ordines sacros suscepissent, vel solum 
vertere, vel religionem Romano - Cathohcam amplecti ju- 
beret, collectis anno 1582 aureig quinquaginta placarunt. 
Importunae deniqne sollicitationi Joannis Varaliensis, Gc- 
neralis Capituli Scepusiensis Vicarii, ut olei unctorii nsum 
in Templis et sacris suis adopiarent, in Ceugregatione 
Quintofori an. 1585 eelebrata, non sine indignatione re- 
stiterunt. 

Sed quo laetiora incrementa sacra repurgata seculo 
XVI. in Tredecim Oppidis capiebant, tanto tristior fuit 
Parochorum , quorum reditibus undique mliiabatur, in Op- 



* 



 



139 

pidis hisce conditio* Nam primum quidem Capitanei atqae 
Officiates Liblovienses, interdum dimidias Parochorum de- 
cimas, ex carapis rapiebant, vel bona Pastorum vita fun- 
ctorum, occupabant, aliasque grandes exactiones iaciebant; 
deinde Praepositi Capitoli Scepusiensis , a Tredecim Op- 
pi dorum Plebanis pecuniam et frumentum praeter jus ex- 
torquebant; praeterea Magistrate Comitatus Scepusiensis, 
per longam annorum seriem, aubsidium bellicum poscebat ; 
insoper Seditiosi, terrarn Soepusii frequenter inundantes, 
rem Parochoruni familiarem pessumdabant ; ipsi denique 
Paroeci, nec integris, nec justis dectmis reddejndis, suoa 
animarum curatores defraudabant; atque peculiaria inauper 
onera, literis Vocatoriaiibus vel Inventariis inscripta — 
ut necessitatem Scholae Rectoribus et Ludimagistrig sti- 
pendia dandi, vel pauperes literarum studiosoa alendi — 
in eos devolvebant. Kapacitatem autera hancce, ne Re- 
gum quidem et Capitaneorum Libloviensium — ut Maxi- 
miliani Hungariae et Sigismundi A«gusti Poloniae Regis 
anni 1555, item Rudolphi Hiugariae Regis an. 1578, at- 
que Starostae Nicolai Matziejowszky ann. 1566 — Man- 
data , satis coercere poterant. 




Minus favebat Rei Evangelicae in Tredecim Oppidis, 
seculum XVII. Nam seculo hocce primum Capitulum 
Scepusiense, saepius sibi inimicum experti sunt Tredecim 
Oppidani Evangelici. Hoc namque Capitulum, contra vio 
latores Jurium defendere eos morabatftr; praeterea Ten:- > 
pLis eorum et aperte (ut Varaliensi et Olassensi an. 1604, 
Durandiviliano item anno 1612) et simulatione Ganonieae 
Visitatkmis, quam an. 1604 Marfouis Petheo, an. verol626 
Ladisiaus Iloszszuthdty indixerat, inhiabat; insuper causis 
matrimoniabbus sese immiscebat ita, ut divortia per Fra- 



4 



 



140 

tres facta, irrita pronunciaret (ut Varalii an. 1632), Tel 
Sponsalia legitime contracta dirimeret (anno 1663). 

Eadem ratione Capitanei et Vice-Capitanei Tredecim 
Oppidorum Scepusiensium , atque alii Officiates Liblovien- 
ses, varie Jura et Immunitates Tredecim Oppidanorum 
violabant. Insidiabantnr quippe Templis Evangeiicis (at 
Lubomirski *n. 1616) ; bona relicta Pastorum mortuorum 
sibi vindicabant (ut Olassii, nbi Schnellianos heredes anno 
1615 septingenteuis cubulis orbarunt); Pastores coetibus 
obtrndebant (ut Joannes Tworsianski, Durandivillanis Joan- 
nem Waguernm, Libicensis Ecclesiae Diaconnm an. 1668); 
in cooptatos Pastores, muneribus praeficiendos consentire 
tergiversabantur (quod an. 1647 Tobiae Weisz, Popradini 
accidit); factiltatem vocandi Paroehum aegre concedebant 
(ut Durandivillauis an. 1651) formam docendi praescribe- 
bant et eos, qui earn migrarent (ut Windiscbiura et Pescho- 
vium anno 1663) plectebant; Pastores malevolis exosos 
(ut Benedictum Schimeraginm Popradensem an. 1631) ?i 
ejiciebant; Pastores suspectos persuasionis et doctrinae a 
placitis Lutheri alienae (ut Joannem Serpilium Libicen- 
sem an. 1635) suppliciis adficiebant; Pastores reos, fra- 
trum sententia damnatos (ut Sturmium Popradensem an. 
1645) absolvebant, absolutos damnabant; Senioris Prae- 
sentationem — sit yenia voci barbarae — (Tworsianski 
anno 1663) poscebant; Frateraitatem ad probanda inatri- 
monia, in gradibus prohibit^ ineunda, vel dii ortii senten- 
tiam, contra fas pronunctandam adigebant (nt Kobierski 
d. 30. Jun. 1660). Extendebaut autem banc siiam potesta- 
tem et Capitulum et Polonicus Magistratus secnlo XVII. 
in dies propemodum, ita, ut semper plura sibi arrogantes, 
Jura Evangelicorum manifesto convelleredt, neqne prias 
ilios vexare desinerent, quam ipsis Templa, Parochias, 
Scholasque eripuissent, eorumque Pastores in exsilium 
ejecissent. Sed exponamus rem, at temporum posta- 
lat ordo. 



■ 



 



■ 



141 

Quoniam, Clerus Hungaricus, in Lutheranis oppriinen- 
dis et exstirpandis couspiravit : Martinus Pethe'6, Episco- 
pus Varadieusis , Locumtenens , et Capituli Scepusiensis 
Praepositus, jam ad araplissimos Archi - Episcopi Colot- 
sensis et Bacsensis, nec nou Administrator^ Episcopatus 
Jaurinensis honores pro?ectus, Imperatoris Kudolplii II. 
et Poloniae Regis Sigismundi III. (die prima April. 1604) 
Mandata, de Templis in Tredecim Oppidis ab Evangcli- 
corum possessione vindieandis , et remotis non legitimia 
dominis, veris Parochis (Catholicis) iis praeficiendis, ira- 
pctravit. His instructus die 11. Sept. an. 16*04 in Capi- 
tulo Scepusiensi comparuit, atque coactis Coraite (Grafio) et 
Tredecim Oppidorum Judicibus. Regium Mandatum protulit, 
quo universi Tredecim Oppidorum Habitatores Tempia Archi- 
Episcopo Colotsensi aperire, ilia ipsius potcstati et ordinationi 
permittere atque quoscunque ille Parochos Ecclesiis ad- 
moveret, eos veros ae legitimos Pastores et Parochos ha- 
bere jubebantur, nemine alio, praeter eos, ad functioneg 
muneris sacri, admisso. Mandato promulgate Tempia sibi 
resignari jussit, vividis adumbrans coloribus periculum, in 
quod sese Tredecim Oppidaui conjecturi essent, si Impe- 
rato regio ob temp era re reluctareutur. Oppidorum Comes, 
Martinus Pilcz, eos quidem ad pareudum Regi, obligari 
reposuit, sed cum Jussum hocce divinis legibus repugnet 
et animae salutem in discrimen vocet, imo ipsi quoque 
Constitution! Regni Poloniae adversetur: decrevisse eos 
profugere ad Regem, eique, quaenam Teraplorum, in Tre- 
decim Oppidis ratio esset, aperire. Post longnm discepta- 
tionem Petheo in provocationcra (appcliatiouem) ad Regem 
consensit, sed ipse quoque Casparum Andahasy, Canoni- 
cum et Lectorem Capituli Scepusiensis, ad Regem Polo- 
niae delegavit, qui Tredecim Oppidanos Evangelicos con- 
tumaciae et inobedientiae accusaret, novumque Mandatum 
de Templis Archi - Episcopo cedendis impetraret. Nuncii 
Tredecim Oppidaui, Comes Martinus Pilczius, Andreas 



♦ « 

^ 

 



14* 

Baier, Monte Georglcnsis, et Jonas Dirner, Tredecim 
Oppidorum Notariug, in Poloniam ablegati, priusquam Re- 
gem adirent, Principis Sebastian! Lubomirski opem et auxi- 
lium implorabant ; qui viso eo, Tredecim Oppidanos Jus 
praesentandi ad Ecclesias (id est jus coetibus sacris sacros 
Curiones Mystasque praeficiendi) habere, iis auctor fuit, 
ut si ipse Cracovia discesserit, Regi pro Privilegiis, qui- 
bus gaudent, iilaesis inviolatisque conservandis, supplicent. 
Si vero Rex nihilominus postulationi suae insisteret, eos 
Templa retinere declarareque jussit, nefas eis esse Prin- 
cipe inscio et invito, in ordine solemni quidpiam immutare. 
Discedente Lubomirio Tredecim Oppidani nuncii, Regem 
Uteris supplicibus precabantur, ut eos in possidendis Tem- 
plis confirmaret Libello lecto, ut sibi Sigismundus per- 
guaderet Tredecim Oppidanis Jus Patronatus, quod vocant, 
Privilegiis, qualia in Polonia nulla habebat Civitas, esse 
concessum: ipse ilia inspicere voluit. Haec postquam ac- 
cepisset et in nonam usque diem detinuisset tandem Sce- 
pusiensium suorum legatis , per Vice-Cancellarium decla- 
rari jussit, videre se Tredecim Oppidanos Jus habere Mi- 
nistros vocandi, cum vero illi non Ministros, sed Pastores 
slant, fieri non posse, ut illos ultra retinere queant. Prae- 
cipere igitur se, ut Tel Catholicos Ministros cooptent, vel 
Templa Archi-Episcopo Colotsensi, Martino Petlied, red- 
dant, alioqui poena 20,000 Florenorum plectendi. — Non 
valuit explicatio Nostratium, Pastores inter et Ministros • - 
nullam esse differentiam ; responsum enim fuit nunciig: 
^secundum vos, sed non secundum nos." Quare nuncii 
viso eo omnem ulteriorem supplicationem nihil profuturara, 
negotium inter se ita partiti sunt, ut Jonas Dirner prius, 
quam Andahdzy, cum Mandatis Regiis ad Scepushim re- 
verteretur, celerrime domum revoking, templis cugtodien- 
dis prospiceret, ipse veroComeg cum Baiero ad Principem, in 
Nowajowa commorantem , sese con ferret, quid ampliug 
actu opus egset, perquisiturus. Capitaneus consilium ante 



 



143 

suppeditatnm repetiit, legates domum properare, Tciiipla- 
que custodire jussit et usque suum adventuru ad Scepu- 
sium Arehi - Episcopo tradere vetuit ; Vice - Capitaneo au- 
tem Lodzinsky roandavit, ut si quae perferrentur literae, 
ipsi (principi) inscriptae, eas supprimeret, neque ulla ra- 
tioue in Episcoporum conatus consentiret. Andahdzy se- 
rins quam Dirner, prius tamen aliquantulo , quani Conies 
cum Baiero Scepnsium attigit. Exsuliatio erat in Capitulo 
summa, cum Episeopus Tinniensis, quid Cracoviae effece- 
rit, referret. Adversarii Nostratiitm jam se Templa in Tre- 
decim Oppidis possjdere opinabantnr. Quare quam pri- 
mum Petheo cje Comitis reditu edoctus fuit, actutum cum, 
in Capitalum arcessitum rogavit, quidnam Cracoviae per- 
fecerit? an Templa, ut Rex jubet, ei reddere velit, vel 
20,000 Florenorum muictam, si amplius restiterit dupli- 
candam, solvere malk? Comes respondit: Tredecim Oppi- 
danos semper Regis praescriptis paruisse, cum tamen prae- 
sens Mandatum religioni Evangelicae adversum sit et ani- 
mae salutem in periculum ad ducat: se tanto minus in Re- 
gis Jnssa consentire posse, quod absit Starosta, cujus est 
Tredecim Oppidanorum Privilegia tueri, et sine cujus 
pcrmissione eis nihil liceat suscipere. Archi- Episeopus 
regessit : Regis luajorem quam Starostae esse auctoritatem. 
Principis erit, retulit Pilczius, facti rationem reddere. Igi- 
tur nou reddetis Templa? interrogavit Archi - Episeopus* 
Minirae, respondit Comes; censum Cathcdraticum vobis 
solvemus, templis egemus ipsi. Cum igitur Tredecim Op- 
pidani sponte Templa Archi - Episcopo cedere nollent, vi 
ilia in suam conetituit # redigcre potestatem. Enimvero nc- 
farios hosce Praepositi conatus, VAraliensis die 15. Sept., 
Olassenses vero die secunda Octobris per Capitaneum et Vice- 
Capitaneum animati ut vim vi repellerent, collocatis' circa tem- 
pla custodibus Praesidiariis, fortiter represserunt. Quare cum 
ne potentia quidem quod cupiebat obtineret Petheo, adhuc 
novum periculum fecit Comitem sociosqueblanditiis adhi- 



• 

Digitized by 



144 

Litis, ad Templa ei tradenda permovendi. Sed quod lit im- 
moti perstarent usque in posterum diem, eos quid agereut 
recogitare, et turn quid consiiii ceperint sibi patefacere 
jussit. Die insequenti Comes cum sociis responsum da- 
turas in Capitulo sese stitit, sed priusquam ad alloquium 
Praepositi fuisset adiuissus, perlatum fuit nuncium, Cae- 
sareos a Botskayanis propter Tibiseura ad intemecionem 
esse deletos, et jam Scepusium versus, Archi - Episcopi 
inter cipiendi gratia, properare. Rumorem huncce cum 
alter quoque Tabellarius confirmaret, Petheb rebus suis 
propere convasatis, salutem in fuga quaesivit; Capitulares 
vero in arcem Scepusiensem sese receperunt. Ita Templa 
Tredecim Oppidana — si pericuia in censum voces, quae 
iis a Joanne et Casparo Matziejowszky impendebant, — 
jam tertiura Nostratibus salva mansere. 

Ab eo tempore Tredecim Oppidorum Parochi Evan- 



gelici, aliquamdiu ab impetibus adversariorum liberi, ut 
poterant, optime rebus suis consulere adnitebantur. Hoc 
consilio a. 1610 Diploma a GeorgioThurzo, Regni Hungariae 
Pro-Rege, impetrarant, quo nou solum de libera sacrorum 
usu iis cautum tuit, sed et privilegia eorum, nominatim 
ad facultatem testandi, decimasque exigendi pertinentia, 
confirmabantur, atque Superintendentem creandi, Consisto- 
riaque erigendi potestas, tribuebatur. Favor hicce prae- 
buit occasionem Synodo, meme Januario anno 1014 Vd- 
ralii celebrandae , quae Cauones Synodi Solnensjs, non- 
nullis in punctis iiumutatos, probavit, duos que Superiuten- 
dentes constituit, alteram Jf. Pet rum Zablcrum y Pas to - 
rem Leutschoviensem, Quinque Liberis Uegiisque Civita- 
tibus, alteram Stephanum Xylandrum Varaliensis coetus 
sacri Ministram, reliquis coetibus per Scepusiensem et 
Sdrossiensem Comitatus, praeficiendum. Xylander peracta 
electione in Superintendentis munus statim inaugurabatur: 
Zableri vero consecratio in diem 28. Junii ejusdem anui 
dilata fuit. Enimvero Xylander Superintendentis neque 



 



145 



titulum usurpabat, neque. partes unquam obfbat, quia et 
Vice-Capitaneus Tredecim Oppidorum Scepusiensium, Gem- 
bozinski , institute huic adversabatur, et ipse Starosta Lu- 
bomirius, tantopere ab eo abhorrebat, ut ne quidem de- 
precatione Georgii Thurzo, Regni Hungariae Palatini, in- 
due! potuerit ad Electionem hancce adsensu suo proban- 
dam. Historia Syuodi Varaliensis tarn gravis nobis videtur 
esse moment! , ut a nobis impetrare non possimus, quia 
earn copiosius exponamus. 

Anno 1610 mensis Aprilis die octavo, Comes Geor- 
gius Thurzo, Regni Hungariae Palatums et Locumtenens 

i Regius, Cassoviam tendens , Leutschoviae per Viginti 
Quatuor Regalium Seniorem, M. Petrura Zablerum Leut- 
schoviensis et M. Stephanum Xylandrum Varaliensis Ec- 
clesiae Pastores salutatus, Viris hisce Acta Synod! Sol- 

i nensis, anno 1610 celebratae r legenda exhibuit, ex qui- 
bus patebat, in Decern Comitatibus Cis-Danubianis, Arti- 

! cutis Comitiorum anni 1608 convenienter, Palatino auctore 
et proraotore Superintendentes electos, peculiaremnue or- 

i din em Ecclesiasticum introductum esse. Cum vero insti- 

i tutum hocce Zablero quoque et Xylandro, non displicere 
animadverteret Thurzo, suam iis operam, ad similem or- 
dinem in his quoque partibus constitueiidum, obtulit. Paulo 
post, octava Julii, eodem anno, literis Cassovia ad Fra- 
ternitatem Viginti Quatuor Regalium dimissis hortabatur, 

i ut coactis omnibus Pastoribus, Scepusiensibus Ecelesiis 
praepositis, Acta Synod! Solnensis praelegantur, adopten- 
tur, atque junctim cum Nobilibus Augustanae Confessionis 
ia Comitatu Scepueiensi degentibus, Superintendens crce- 
tur. Fratres Leutschoviae die 23. Julii congregati in eo 
convenerunt, se Palatini voluntati obsecuturos, quam prt- 
mum .Magistratus civilis de Superintendentibus et Pasto- 
ribus, contra adversariorum injurias defendendis, cavere 
Toluerit Nobiiitas hac de re per nnntios Fratrum, die 
21. Julii appellate, si commune peiiculum iminineret, tu- 

10 



 



148 

, - ; » ., ., 

• • 4 

tdam nan negavit, sin privatum , quod illis impendent, 
qui Formulam Concordiae arnplecterentur, aperte declara- 
vit, cum librum Concordiae, quern Acta Solnensia in 
fidem recepissent, ex ammo aversaretur, se illius amicis 
opitulari nolle. His praeparatis M. Stephanus Xylander, 
Varaliensis, Georgius Zaar Gergensis, et Martinus Wax- 
niaiiti, Toporcensis, Pastores a Fratribus Cassoviara fuere 
ablcgati, ut non solum Confirraationem Privilegiorum, Vi- 
ginti Quatuor Regalibus Plebams ante concessorum, sed et 
Diploma, ad bonum ordinem in rebus Ecclesiasticis indu- 
cendum serrandumque pertinens, impetrarent. Commodum 
adveneruut eo Sarossiensium quoque legati, qui viso exemplo 
Pritilegii, pro Scepusiacis Evangelicis jam confecti, Pala- 
tino suppJicaruut, ut ejus^em illos quoque compotes red- 
deret. Indulsit Palatinus ea lege Sarossiensium precibus, 
ut sociatio talis Juribus \ iginti Quatuor Regalium Paro- 
cborum nihil detrimenti ferat, Superintendens ex eadem 
Fraternitate eligatur, ipsumque Diploma in ea ipsa Fra- 
ternitate adservetur. Obtento Privilegio, Leutachoviae 
ipsa Andreae die, anno 1610 soleranis omnium Scepusii 
Fraternitatum Congregatio, Superintendentis eligendi gra- 
tia celebrabatur. Verum enimvero, partim quod nulla* 
adesset fons decernendorum Superintendent! Stipendiorum, 
partim quod Praepositus Capituli Scepusiensis, censui sibi 
subtrahendo intercederet, partim quod Sarossiensium le- 
gati abessent, partim denique quod ex novo ordine indo- 
cendo plurimi non modo nulla emolumenta sibi polliceren- 
tur, sed adeo gravissima damna praemetuerent : negotium 
hocce, ipsa etiam Nobilitate in Pastorum sententiam disce- 
dente, ad futura Generatia Regni Comitia, hac potissi- 
raiun de causa fuit dilatum, quod speraretur ibi Evange- 
licos, censu Catliedratico , Clero Romano -Catholico pen- 
dendo, liberatura iri. Diiatio haec, cum Palatino minus 
probaretur, eo jubente ad Calendas Augusti an. 1611 Li- 
beria Regibque Civitatibus et utrique Sarossiensi et Sce- 



 



141 

pnsiensi Comitatui, Synodus Cibinium fuit indicta. Enlmrero 
quod major legatorum hie congregatorum pars 'novum ordinem 
respueret: Synodus re infecta solvi debebat. Perpetun 
oblnione jam videbatur causa haec esse obruta. Verum 
postea quam Christophorus Thurzo, Palatini Frater, So* 
premus Comitatus Scepasiensis et Sarossiensis Comes , ad 
Sacra Evangelica, a quibus desciverat rediisset, mease 
Majo 1613, quatuor ad Palatinum misit legatos, qui im- 
petrarent literas testes commissae potestatis, ordinem [Ec- 
desiasticum libere instituendi. Annuit Georgius Thurzo 
votis et desideriis Fratris et non solum hunc in Synodi, 

• 

hoc consilio loco et tempore arbitrariis celebrandae, Prae- 
sidem suumque Vicarium constituit, sed et peculiaribua 
Uteris d. 12. Maji 1013 Libera* Regiasqoe Civitates et 
Oppida Scepusiensia provocavit ad nuntios ad Syitodum 
hanoce mittendos. Ipsum insuper Lubomirskmm > Trede- 
cim Oppidorum Capitaneum, rogabat, ut ex Tredecim Op- 
pidia nuntios ad Synodum hancce ablegare relit. Verum 
Princeps, a Pro -Regis consilio alienus, per V4ce-Capi* 
taneum Libloriensem, die 22. Maji 1613 Tredecim Oppi<» 
dorum Comiti praecepit, nt Capitaneatua ^Scepusiensia PaA 
stores dehortaretur ab immittendo sese rebus inusitatis* 
Mandato accepto Comes novae huic constitntioni sese pror- 
sus opposuit. Pervicacia haec occasionem dedit Congre* 
gationi Durandivillae die 4. Julii habendae, ex qua Chri- 
stophoro Thurzo reseriptum fuit, optare Pastores Viginti 
Quatuor Regales jungi Quinque Liberia Regiisque Civ it a- 
tibus retento suo Seniore cui cum Superintendent e Comi- 
tatuum sit necessitudo; si vero Libera e Regiaeqoe civita- 
tes consociation! huic resisterent, Viginti Quatuor Regales 
in electionem Superintendents consentire, modo ob factum 
hocce et coram Polonko et coram domestico Magistrata 
excusentur, atque Stipulatienem nanciscantur, de sui in 
causa religionia et conservandorum Privilegiorum defen- 
sione. Nunciatum praeterea fuit Comiti Thurzo pruden- 

10* 



 



148 



tiam suadere, ut Viginti Quatuor Regales ccnsum Cathe- 
draticum ultra Praeposito Capituli Scepusiensis pendant, 
eos igitur hac de causa curam Salarii Superintendentis 
arbitrio Comitatuum et Liberarum CMtatum deferre. Vix 
vero decreta haecce Fratrum in arce Libloviensi innotue- 
runt, jam <L 8. Julii 1613 novae literae Vice- Capitanei 
ad Tredecim Oppidonim Graffium advolarunt, quibus Pa- 
stores Tredecim Oppidani, sub amissione bonorum imo 
«t capitis vitaeque prohibebantur, quidpiam mutare aut 
innovare in Ecclesiis earumque pristinis consuetudimbus. 
Lecto Edicto Grafius Tredecim Oppidorum Pastoribus au- 
ctor fuit, ut Supremum Comitem Chris tophomm Tliurzo 
permoverent, ad Polomcum Magistratura per legatos edo- 
cendum instituto hocce nihil aliud, quam meliorem ordi- 
nem intendi. Prius tamen, quam nuntii sese itineri ac- 
dngerent, redditae erant Christophoro Thurzo , Stanislai 
Lubomirski literae diei 12. Julii 1613, quibus Princeps 
pronunciavit: „ Pastores in Tredecim Oppidis viventes, si 
quid attentaverint sine permissn suo, disgratiae poena 
mulctatum iri. u Severitas haecce effecit, ut Fratres in 
Congregatione diei 21. Nov. 1613 Quintofori habita, san- 
cirent, Tredecim Oppidorum Pastores, ob Magistratus 
Polonici pertiuaciani, a Synodo abesse debere. Quoniam 
tamen eo non obstante Pastores hi ad Synodum d. 22. Jan. 
1614 Varolii celebrandam, per Christophorum Thurzo 
solenniter invitabantur: Fratres Rusquinium couvocati, 
audita Grafti declaratione, „se cum Tredecim Oppidorum 
Judicibus in negotio religionis salva Polonici Magistratus * 
auctoritate, a regno Hungariae , dependere velle, u denuo 
mutata priori sententia, in adoptandum justis sub condi- 
tionibua novum ordinem consensernnt. Fama rei ad Vice- 
Capitaneum Gembezinski perlata: hie novo Mandato diet 
18. Jan. 1614 Tredecim Oppidorum Pastores hortabatur: 
„ue novis sese submittaut legibus, neve novoa sibi qnaerant 
Maffistratus. u Ceterum quoniam in rebus Ecclesiasticis, 




 



140 

* 

Supremos Tredecim Oppidorum Dominus Rex Hungariae 
erat, hujus autem Regni leges anni 1608 Evangelicig 
Superintendentum ordinem concederent et probarent : Fra- 
tres iterom condixerunt, se ex sui nnmero Martinmn Rey- 
mannura Mega-Lomnicensium et Leonhardum Paladinum 
Suevivillanum Pastorem , ad Synodum Varaliensem missu- 
ros, qui absentiam Tredecim Oppidanorum Pastorum ob 
minas Polinici Magistrates excusarent, declararentque eoa 
hac de causa cogi ad pristinum ordinem retinendum, pro- 
mitterent tamen Tredecim Oppidanos Pastores cum electo 
Civitatum vel Comitatuum Superintendente nexum habere 
ei mutuant amicitiam fovere velle, denique rogarent, ne 
Undecim Oppida iu rebus Ecclesiasticis a Tredecim Oppi- 
dis avellantur. ^ 

Advenit tandem vicesima secunda Januarii dies, qua 
Synodus initium capere debebat. Confluxerunt legati Pro- 
cerum, Comitatuum , Fraternitatumque Varalii, atqoe in 
domo Praetoria consederunt. Precibus recitatis, Ganonici 
duo Capitulares intercedebant auctoritati Synodi, Capitulo 
non salutato coactae. Ilis recedentibus Vigiuti Quatuor 

■ 

Regalium nuncii, causas exposuerunt, ob quas nulius Tre- 
decim Oppidanorum Pastorum coraparuerit. s Postea statim 
Vigiuti Propositiones lectac erant, Articulis Sobiensibus 
paucis mutatis vel additis congruae, quibus modus novi Or* 
dini8 Ecclesiastici, in duobus hisce Comitatibus Scepusiensi 
et Sarossiensi introducendi, finiebatur. Ut vero de iis ad- 
grfscendis liberius quaeri posset, Legati Quinque Libera- 
rum Regiarumque Civitatum, a reliquis in peculiaria loca 
secesaerunt Reduces postea in Consessum declararunt, 
se Quinque Liberarum Regiarumque Civitatum Seniorem, 
M. Petrum Zablerum, Pastorem Leutschoviensem, in Quin- 
que Liberarum Regiarumque Civitatum Superintendentem 
elcgisse. Hoc audito reliqua Legatorum Synodi pars, Can- 
didatos pro Superintend entis per Scepusiensem et Sdros- 
sienscm Comitatum munere constituit M. Stephanum Xy- 



 



150 

ii 

lan drum, Georgium Zaarium, Pasioreia Teplicensem, Geor- 
gium Kurkovitzium, Pastorera Palotsensem, et Matthiam 
Zarevuciura, Pastorem Berzevicensem. Ex Candidatis hisce 
omnium suffragiis electus fuit M. Stephanas Xyiander, 
quamvis a Synodo absens. Electioiie facta a duodecim 
Legatis, partim ecclesiastic! , partim civilis ordinis,' inri- 
tabat in Consessum — ut nuncii ajebant — consultations 
causa. Conclave intranti Xylandro, Isacus Abrahamides, 
Hrochota, Bajmocensis Praepositns, Ecclesiarum in Co* 
mitatibus Posoniensi, Nitriensi et Barchiensi Superintend 
dens, in Synodo praesens, concione applaudente nuntiat, 
eum in Superintendentem duorum Comitatuum esse ele- 
ctum. 'Xyiander gratias agit, mUnus attamen deprecatur, 
ne se odio- et* vindictae cupiditati Magistratus Polonici ex- 
poneret. Sed frustra validissima prdfert argumenta; 
omnium precibus et vociferationibus obrutus, desiderio 
Synodi satisfacere cogitur. Admittit igitur invitus licet) 
honorificentissimum munus, ea tamen lege, ut ei quando- 
cunque eodem decedere liberum Bit, si forsitati Magistra- 
tus Polonicus exorari non posset, ad ordinem huncce as- 
sensu suo probandum. Qua de re cum Xyiandro fides 
fuisset data: hie splendidissima pompa, eodem cum Abra- 
hamide carpento, cui sex candidi equi juueti erant, rectus, 
in arcem Scepusiensem deducitur, et inox in Templo ar- 
censi solemni ritu in Superintendentem inauguratur. Acta 
Synodi Vdraliensis confirmavit Georgius Thurzo, Palatums, 
peculiari Diplomate, cujus Archetypon in Tabulario Ec- 
clesiae Leutschoviensis adservatur. 

Yix autem opus hocce fuit consumatum , jam Cardi- 
nalis Franciscus Forgachius, forte turn in Capitulo See- 
pusiensi commorans, Capitaneum Libloviensem 'Uteris insti- 
gavit, ad Acta et Facta Synodi Varaliensis irrita pronun- 
cianda. Eodem tempore ipse quoque Xylander Vice -Ca- 
pitaneum per literas edocuit, qua lege munus Superinten- 
dents acceptaverit. Ceterum procidentia hacce impedire 

* 

t 



 



t 



non pot nit, quiii Libloviam in jus vocaretur. Deprecantur 
pro eo et Supremue Comes Christophorus Thurzo et ipse 
Pro -Rex Georgius Thurso Capitaneura atque Vice-Capi- 
ta neum Tredecim Oppidorum Scepusiensium. Ad Capita- 
ueum Luboiuiraki, Palatinus Thurzo die 11. April. 1614 
literas dedit, quibus priraum docuit, noti alia de causa, 
quam boni ordinis conservandi, ergo Xylandrum in Super- 
intendentem fuisse electum et inauguratum; institute hocqe, 
ueque Regis PoJoniae, neque Capitanei Scepusiensis Ju- 
risdictioni quidpiam derogatum , neque Capitulo Scepu- 
siensi ceusum cathedraticum subtraction iri; deinde peti- 
vit, ut Vice-Capitaneo demandaret, quo Xylandrum Su- 
perintendentis officio et ipse vacare permitteret et eum 
contra maievolorum injurias defeuderet. Lubomirius aliis 
curis distractus, provinciam negotium hoc excutiendi et 
transigendi, Vice-Capitaneo Gembpzinski detulit. Hie 
Xylandrum denuo citat Quoniam vero ille non comparuit, 
Vice-Capitaneus triginta Cosacos ad Capitulum expedivit, 
qui finitis Paschatos festis Xylandrum ex insidiis cape- 
rent, Libloviamque deducerent. Sed Xylander de molimi- 
nibus hisce edoctus, in arce Scepusiensi perfugium inver 
nit Digressis Cosacis, cum Vice - Capitaneus postulate 
suo insisteret, Xylander tandem die nona Aprilis Libloviae 
sese stitit Audita Pastoris, quod non prius Libloviam 
desceuderit, excusatione, ipse Vice-Capitaneus mitior red- 
ditusy auctor ei fuit, ut ad Principem Lubomirski, de 
consilio muneris Superintendentalis perscriberet, veniam- 
que illud administrandi rogaret. Brevi tamen post avarus 
Vice-Capitaneus, simulans se Rescriptum Principis Xy- 
landro communicaturum , hunc denuo Libloviam arcessit, 
novemque dierum spatio detentum , non prius , quam ac- 
cept© a Senatu et Communi Varaliensi vase vini, pridie 
Pentecostes sarvum dimittit. Cum insuper Palatinus Thurzo 
apud Gembosrinskium Xylandrl causam ageret, factum est, 
ut ab hoc quidem Vice-Capitaneo non amplius infesta- 

- 



 




tram refricarit et spretis Um Ma-istratus Oppidi Varalia, 
qnam et Praepositi Capitnli Scepusiensis , ipsiusque Pala- 
tini deprecationi bus non prins gaerire cessavit , quam Xy- 

cederet et abdicationis hujus, literas testes, Capitnli 
sipllo munitas exhiberet, atque oblato per Varalienses 
vase vim , cnipam expiaret. 

Ilaec pervicacia Polona, prodronms fuit grariorum malo- 
rum. Etenim Stanislaus Lubomirski , Pastore Gnisnensi, 
Venceslao Spisko, anno 1615 munere orbato, facultati- 

bus adenitis, minabatur, se omnes Tredecim Oppidorum 
Pas tores Eyanjrelicos eject arum. Hac de re edoctus Geor- 
gius Thurzo, Regni Hungariae Palatums, Lubomirium 11- 
teris d. 28. Decembris 1615 orabat, ne Tredecim Oppido- 
rum Pastores, qaibus grandes exactiones imponebantur et 
injnriae adferebantnr , contra Pririlegia Regia, Diplomats 
Palatinalia et Constitntiones Regni, amplius sire ipse re- 
xaret, sire Official es suos rexare et opprimere permitteret, 
declaraus, si preces suae irritae essent fut Priri- 
legii Imperatoris Rudolphi , Pastoribus his d. 29. ApriL 
1578 concessi, usum facturum, qui „nollens Ministros Ec- 
clesiae, in Scepusio existentes, quorum praecipuus esset 
patronus, a qui bus dam Officialibus Polonicis injuriose di- 
vexari, Capitaneo Genera 11, Joanni Ruebero, ejusque Vices 
gerentibus et Successoribus demandarit, ut contra rapinas 
et violentias omnes laudatos Pas tores protegeret." Sed 
Uteris hisce parnm effecit Thurzo. Lubomirski enim non 
solum renunciarit, se Palatini Hungariae auctoritatem in 
Capitaneatu Scepusiensi non agnoscere, verum et consi- 
lium de occupandi8 in Tredecim Oppidis Templis Evan- 
gelicis, in animo magis adhuc finnavit Propositum hoc 
peracturus , magno cum peditum, equitum et curruum co- 
mitatu d. 9. April. 1616 Varaliam renit, ibi initium machi- 



< 



 



158 

• 

nationum suaram facturus. Sed Uteris Regiis et interces- 
sione quorundam suorum familiarium retractus, sapienti 
consilio, ab insano proposito destitit. 

Feliciorem se in occupandis Tredecim Oppidanig 
Templis futurum ratus Capituli Scepusiensis Praepositus, 
Ladislaus Hoszszuthoty , decennio post, anno 1026 die 
13. Martii, Fraternitati per Uteres significant, se Eccle- 
siarum VWtationem proxime ^cepturum esse. 8& ft* 
ires Recensionem banc, Uteris ad Praepositum datis, hac 
potissimum de causa deprecabantur, qnod lege Regm an. 
1608 in Comitiis condita, Visitatio Ecclesiarum, Superio- 
ribus cujusvis Confessionis delata sit. Declaratione hac 
Praepositus a proposito dimotus fuit 

Tristiora fata tulit annus 1632 et insequentes, ob 
fulmen Escommumcatiords , quo Viginti Quatuor Rega- 
lium Pastores icti fuerunt. Est autem mali hujus baec 
ratio. In Congregatione Filcaviae , die 13. Nov. 1630 
instituta, Barbara de Grottendorf, Ludovici Szegedi, civis 
Yaraliensis, uxor, questa est, se a marito suo, postquain 
ille ab annis consuetudinem suam vitasset, imo et adulte- 
rinm perpetrasset, desertam esse. Quare rogavit, nt sibi 
divortium facere fas, sit. Alma Fraternitas declaravit, prius 
quam divortii sententia pronnnciari possit, profugum pubU- 
cis Uteris in jus vocandum, eique ter quindecim dies pro 
redeundo concedendos esse. Sententia haec ad effectual 
fuit adducta. Etenim non tan turn Szeged ii nomen, ad val- 
vas TempU Varaliensis erat afftxum, sed is etiam quovis 
tlie Domini, per semestre, de suggestu sacro, terminate 
sacro sermone citabatur. Quia profugus non comparuit, 
Barbarae huic, a marito derelictae, alteri Viro, Joanni 
KrebeU, aurifabro Varaliensi, nubendi Tenia data est. Ilis 
auditis Praepositus Capituli Scepusiensis Hoszszuthdty, 
optimam occasionem nactus se nitione explendi, ob cen- 
8um cathedraticum , mense Novembri exeunte, nnmerar! ^ 
soiitum, nunc quidcm mense Julio , ut poscebat, non re- 



 



IS* 

praesentatum (iiicht baar bezahlt): Pastorem Varaliensein, 
Joannem Pilemann, vetabat Joannem Krebeil cum Barbara 
ile Grottendorf solemni ritu in conjuges inaugurare. Pastor 
nuncio , qui Interdict urn hocce pertulit, his verbis dimisso: 
„Wa.s hat mir def Praepositus sugebieten?" conjugiuin sacro 
ritu firmavit. Praepositus ira accensus, auctoritate Archi- 
Kpiscopi Strigoniensis , Cardinalis Petri Pazmanni, Regni 
Hungariae Primatis, ea propter M. Petrum Zabierum Super- 
intendentem Joannem Serpilium Seniorem, et ipsum Joan- 
nem Pilemannum, per Emericum Lossy, Strigonieusem 
Canouicum, Tyroaviara semel atque iterum citavit, coram 
Coiisistorio Archi-Episcopali causam dicturos. In angustias 
hasce adductus Senior, adscito in consortionem Fraterui- 
*atis Oratore, Joanne Paiudino, Pastore Olassensi, Capitu- 
lura Praepositumque rogavit, ut Fraternitatem Juribus et 
] jibertatibus suis frui ultra pennittant, neque eidem in ju- 
dicandis huj us generis causis, ampiius obices ponant 
Kmmvero Praepositus declaravit, se non prius, quam per- 
sonae, matrimonii vinculo junctae, ab imicem diremtae 
fuerint, a proposito sno discessurum. Legati Fraternita- 
tis monuerunt, nefas iis esse Fratribus non auditis in 
poHtulata Praepositi consentire; quare rogarunt, ut usque 
11. Nov. 1032, quo tempore Fratres Congregationem ce- 
lebraturi essent, exspectaret. Consensit primum Praepo- 
tutus, sed morae impatiens jam triduo post, iterum Pasto- 
re§ in jus vocavit, postulans ut directe respondeant, an 
Tyrnaviae sese sistere velint. In anxietatc hacce, Fratres 
primum Sedem Nobilitatis, ut Praepositum pro Fraterni- 
tate deprecaretur, rogarunt. Sed cum Hoszssutfidty , le- 
gatis hujus quoque Sedis et reipublicae Leutschoviensis 
declarasset, si sibi quiescendum est, necessum esse, ut 
personae jugatae divellantur; cuinque praeterea Fratres 
contumaciae accusasset, palamque vociferaretnr Praedican- 
tes Evangeiicos dignos esse Excommunicatione , digniores 
privatione omnium honorum et bonorum, dignissimos qui 



 



155 

1 

ad perpetuos carceres damnentur et praecipitentur : Fra- 
tres Magistratus Polonici tutelam implorabant. Quoniam 
vero hie, quod petebant, consecuti non sunt, iterum ad 
Sedem Nobilitatis et Senatum Leutsdioviensem coufuge- 
runt, unde legati ad Praepositum denuo iuerunt exmissi, 
qui provocando ad leges Regni, ; anno 1608 in Comitiis in 
favorem Evangelicomm conditas, docerent Pastores in jus 
vocatos, Consistorio Archi-Episeopali non subesse. Verura 
Praepositus leges has, Clero contradicente latas respuens, 
moi per Cardinalem Pazmannum Viginti Quatuor Regali- 
bus et in his praecipue Zablero, Serpiiio et Pilemanno 
usu sacrorura inierdixit, atque anathematis hujus formulam 
publice de suggestu sacro, templi CapitulaTis die 19., 22. 
et 27. Decembris, praelegi curavit. His factis fratres 
muitum deiiberabant, qua ratione segregatio haec ab usu 
sacrorum et consuetudine christianorum, innocua reddere- 
tur. Profngerunt iterum ad Principem Stanislaum Lubo- 
niirski, qui Uteris d. 7. Jan. 1633 ,,mirari se eorum im- 
prudentiam ajebat, quod suos coram Praepositb comparere 
permitterent, cum non in Praepositi Capitnli Scepusiensis, 
sed potius in Episcopi Cracoviensis potestate sink Quare 
eos Praepositum nihil curare, nihilque cum eo habere ne* 
gotii jussit, atque si et miiiies citarentur, comparere ve- 
tuit, simulque se eos, si amplius impeterentur , tuir 
turum promisit." Quoniam vero Lubomirski depreca- 
tione sua nihil effecit: Fratres postremo Eperiessinum, 
quo Regni Hungariae Cancellariqs aliique Cognitores et 
Quaesitores (Commissarii) Regii, publica negotk Regni 
tractaturi convenerant, et ubi ipse etiam Praepositus aderat, 
miserunt legatos, qui, coetu Ecclesiae exclusorum causa, 
intercederent. Legati hi effecerunt tandem, ut Cancella- 
rius Praepositum piacaret, promitteretque se ad Dominum 
Lossy Tyrnariam scripturum, ut anathema hoc irritum 
] redderetur. At Praepositus in Capitulum redux, nonnisi 
- hac lege Pastores ab Excormnunicationis poena absolutura 



 



V 

156 _ 

irf pronunciarit, si earn primum deprecaii fuerint, deinde 
120 Thaieros numeraverint. Egerunt qiiidcm Pastoram 
causam denuo viri iidera, qui Eperiessini pro iis depre- 
cabantur, sed conatu irrito. Praepositus enim a postula- 
tis suis nulla ratione recedere volebat Missi erant tan- 
dera Sena to res Varalienscs ad Praepositum, quibus illius cor 
emollire, cumque redditis illi die 22. Martii 1633 quin- 
quaginta aureis, placare successit. Praeter sumtus hosce, 
legatis, qui Pastorum causam agebant, decern Thaleri, 
Comitatui vero Scepusiensi centum avenae, civitati denique 
Leutschoviensi quinquaginta hordei cubuli, dono erant dati. 
Summa haec partim ex collationibus Fratrum, partim ex 
cista Fraternitatis fuit numerata. Ad dainni hujus partem 
resarciendam, Fratribus nonnullis instantibus, Pilemann, 
tanti mali auctor, anno 1634 d. 27. Junii, in Congrega- 
lione Compositivi liana aureos octo tribuere debebat. 

Sedata tempestate hac, iterum aliquot annorum de- 
cursu, pace usi sunt Tredecim Oppidani Evangelici, quia 
In Capitaneis suis , Stanisiao Lubomirio (die 17. Jun. 1649 
rebus humanis erepto), et Georgio Sebastiano Lubomirio 
(1649^-1^65 vei 1667) fuicra non infirma habebant et 
praesidia* 

Ipse etiam Stanislaus Heraclius Lubomirski, qui Ca- 
pitanei Tredecim Oppidani provinciam anno 1667 adiit, 
initio Tredecim Oppidanis Pastoribus favebat. Etenim 
Privilegio die 25. Oct an. 1668 concesso, Jus Coetuum 
sacrorum Tredecim Oppidanorum, Pastores et Diaconos 
libere eligendi et vocandi confirmabat, deinde statuebat, 
ut qui se a Pastore laesos opiriarentur, non prius ad Ju- 
dicium arcense profugerent, quam reum coram Fratribus, 
in Congregatione praesentibus , detulissent; Pastores vero 
ipsos ab obligatione, per abusum invecta, auditores suos 
crebris conviviis excipiendi solvebat, et civibus interdice- 
bat, ne decima non reddita, fruges in horrea sua conve- 
hcreut Jus Patronatus Privilegio hocce stabilitum > si 




 



I 



_157 

Lubomirski Tredccim Oppidis oonstanter integrum eervare 
tuerique voluisset, sine dubio adhuc Nostrates Templa 
Parochialia, Parochias cunctaque ad illas pertinentia Be* 
neficia, tenerent Certe non sine ejus culpa accidit, quod 
ilia amissa lugeamus. 

Est autem ratio Temptorum^ m Tredecim Oppidis, 
per Romano- Catholicos ocoupatorum haec. Postquam Geor- 
gius Barsony, Capituli Scepusienais Praepositus, Principem 
Lubomirski Uteris, tertiae Dccembris an. 16TO incassum 
sollicitasset, ad Templa in Tredecim Oppidis JBvangelicis 
adimenda: Michaelem Poloniae Regem permovit, ut Patri- 
bus Piarum Scholarum, quae Podoliui florent, aequabile in 
Templa et Beneficia Parochialia cum BvangeUcis, in Op- 
pidis hisce, jus concederet potestatemque daret, sacra 
rita Roinanae Ecclesiae in ipsk Templis, quae adhuc 
Di&sidentea, quo nomine Evangelici in Polonia insignieban- 
tar, tenebant, ad altaria faciufidi, mortuos ad Templa vel 
in iisdem etiam sepeliendij campanis, organo, suggestu 
sacro et olavibus Templi libtgre ; utendi, Missae sacrificium 
et pompam sacram (vulgo Processiones) instituendi, sacros 
ritus administrandi pro condone diccndi juventutemque 
erudiendi. Hoc Mandato die 24. Junii anno 1671 con- 
fecto, instructi Patres, mense Julio dimidiam partem Tem- 
plorum, Redituum, Decimarumque et Sacella Olassii, Va- 
rolii, Neocomii, Michaelisvillae, in Monte S. Georgii Li- 
bicae, Belae et in aliis Joqis sibi perpetuo jure possi- 
denda assignari imperiose postulabant, eo provocates, 
quod Rex, si oppidani praescripto ejus refragarentur, pri- 
vatione Privilegiorum , Jurium, Libertatum, ademtione 
Templornm, Sacellorum, Parocluarura , Scholarum, Legar 
tionum, Redituum, irrogatione mulctae tredccim mille au- 
reorum , exsilio Pastorum et amotioue Magistratuum a 
muneribus minaretur. Evangelici expavescentes, Joannem 
Tworsianszky Vice- Capitaneum in consilium adhibebant, 
qui eis suasit, aniicis . mod^sj 4jt ansi^ er ent negotium cum 

4 



 



Patribus; qnam sententiam cum ipse quoqne Princq 
Lubomiriu8 probaret, factum est, ut ejus interrentu pacti 
commemorates Patres inter et Tredecim Oppidanos Evai 
gelicos iniretur, hisce sub coiriitiotribus : ut Evangelici i 
iionuuliis" Oppidis , (Bvelal, Libicae, Igloviae, Varalii 
Templa Slavic^ Tel Sacclla (Olassii) Patribus e Schol 
Piis cederent, in reiiquis vero Scholas, Tel domos pro pei 
agcndis sacris adsignarent et quotannis in Stipendia Ci 
pellanorum Romano - Catho licorum, tercentos Florenos ?i 
lonicos numerarent, cetenum autem beneficia Stolaria i 
decimae exigendae Jus^ Pastoribua Evangelicis sab 
maneret. 

Acquisitione hacce tenni parum contentus Bareon; 
quamvis nihil intentatum liquerit, ut Templa in Tredeo 
Oppidis in suam redigere potuisset potcstatem : tamencui 
studia sua, neque a Rege Poloniae, neque a Principe Li 
bomirski, ut optabat, secundari aniroad verteret , apud Lei 
poldum Imperatorem eifecit : ut Tredecim Oppidorum P 
stores , perduellionis rei , in diem quintam Martii an. ltt 
Posohiuln t, coram Judicio delegate extraordinario am 
dictiiri, jubente Szeleptsenyo, Archi-Episcopo Strigoniem 
per Canonicum Capituli Scepusiensis , Franciscum Tii 
noczyum et hominem Regium, Joannem Betlenfalrayufl 
seorsum „in persona" citarentur. Anxii denuo ad clcrae! 
tiam Capitanei sui confugerunt Tredecim Oppidani PasH 
res, qui eos in suam fideitf recepit et ni poena vitrn 
bonorumque publicationis affici vellent , Edicto 18. Febi 
(die 6. Martii promulgate) anni 1674 coram non legitin 
Jurisdiction comparere Tetuit. Si Princeps Pastoribn 
ultra adesse et opitulari voluisset, sententia Judicii Po# 
niensis, die 10. Martii lata, qua Pastores, qui sese do 
stiterunt, extorres esse jubebantur, iis nihil nocufes* 
EnimVero Lubomirius fi deles suos Evangelicos mox dc« 
ruit. Cum enim partini undique ab adversariis Nostra 
tram urgeretur, partim aegfe ferret, Judices Tredecim Op 



 



> 



pidorum Mandato too, did 2. Septembrig 1012, quo 
Pastores ex Hungaria proscriptos, qui ad Tredecira Op- 
pida sese recepernnt, intra duas hebdomades ab lis rele- 
gari praecepit, morein non gessisse; parti in diffidentia 
Pastorum, res suas mobiles extra limites Capitaneatus clam 
eveheiithim irritaretur, neque per Joannem Tworsianski, 
Vice - Capitaneum , praecipaum Jitrium et Libertatum No- 
fttratibus in Tredecim Oppidis concessorum, diim viveret, 
vindicem, jam fatis functum, ab injuria iis inferenda pro- 
hiberetur: postremo in Judicium Composituni consensit, 
quod ex Caesareis et Polonicis CognitOTibus coalescere et 
Varolii considere, atque de crimine, cujus Tredecim Oppi- 
dorum Pastores insinmlabantur, qnaestionem habere debe- 
ret. Prius tamen , qnam Judicium hocce lis fuisset in- 
dictum: Princeps Edicto suo d. 17. Martii 1674 Comiti 
et Oppidorum Judicibus seorsum mHle aureonun poenam 
rainabatur, si Pastores res suas mobiles erehere, vel man- 
stones mutare permiserint, usque dum de conjuratione, 
cujus accusabanttir, quaestio instituta fuerit. Brevi post 
duos Polonicos CognitOres, Christophorum Suchodolski et 
Gabrielem Lazinski ad Tredecim Oppida variis cum Man- 
datis dimfsit. Cognitores hi die 23. Martii, die Jovig 
antepaschali (Viridium die) Olassii, Pastore Klesch imme- 
rito vinculis detento, Templum per vim occupamnt, in- 

r;nti autem die omnes Parocliias in Tredecim Oppidis, 
Centum Sclopetarios (pedites Polonicos) obsidione 
clausernnt, atque indicta Pastoribus eorumque Diaconis 
cuptodia, integro octiduo Paschali obsessas tenuerunt, qi 
c jrent, ne Pastores vel res, vel personas suas, possent 



f tvare. 



Inclementia haec praecursor fuit acerbitatum, quae 
mox sequebantur. Eteuim die 24. Aprilis an. 1674 Ute- 
ris ante commemoratorum Polonicorum Cognitorum, non 
modo Tredecim Oppidorum Pastores , oum Diaconis suis, 
sed et alii, ex Regno Hungariae jam in exwiium eject!. 



 



160 

qui in Oppidis hfsce perfagium invenerunt , jobebanUir 
V drain die 30. Aprilis in jure comparere, caiisam atten- 
tatae rebellionis, ni liifamia adspergi, bonisque privari mal- 
lent, redditurL Intervallo Commissarii Oppida peragra- 
runt, atque calices, Testes, cunctaque ornamenta ecclesia- 
stica in Templis lustrarunt et notaruut Coram Judkio 
Vdralierm^ ad quod ex parte Caesaris David Beilevari, 
Comissarius Caesareus, Gabriel Bertdty Juratus Comitatas 
et Petrus Mraz Procurator; ex parte Polouica, praeter 
Sachodolskiura legatum (Pienipotentiarium) Principis Lubo- 
mirski, et Laainskium, Thomas Abrahamovicz (Abramovicz) 
missi fuerunt, et cui Barsony quoque, accusator, testis et judex, 
nec non Joannes OUmiiczer, Tredeeim Oppidorum Comes, 
occultus Pastorum et Sacrorum Evangeliconun, quae breii 
post deseruit, hostis interfuit, quadraginta et unus Pasto- 
res et Diaconi sese stiterunt. Hie per Procuratorem Re- 
gium, primum nomina proferre jubebantur. His consigoa- 
tis, per eundem, Petrum Mr£z, provocantem ad intercep- 
tas literas Wittnyedyanas , quibus Ambrosias Keczer, 
auiae Tokolyanae familiaris , sollicilatus ajebatur, ad dis- 
trictum Labloviensera , rebeliioni devincieudum , de conspi- 
ratione in Imperatorem et Regem Ieopoldum appellaban- 
tur. Mag. Joannes Baier, Varaliensium Pastor, in Orato- 
rem delectus, prius quam accusationem refelieret, an prae- 
seus Judicium Judicii Posoniensis continuatio haberi debeat, vel 
ab eo diversum sit? rogabat. Mraz perturbatus confusus- 
que, quid responderet, ipse ignorabat Sed Barsony Ju- 
dicium Varaliense quopiam nexu Posoniensi junctum esse, 
inficiabatur. Ex sensentia Iiacce rei id commodi sibi ac- 
cedere opinabantur, quod putarent per earn Proscription em 
Judicii Posoniensis irritam esse declaratam. Turn crimen, 
cujus arguebantur, a se amolituri, ad Deum, innocentiae 
testem, prorocabant, et se de Uteris Wittnyedyanis, neque 
audiviase quidpiam, neque eas legisse, omninoque a re- 
bos uovis moliendis alienos fuisse, confirniabant} qua in 



 



161 

re eo magis fidem eis habitnm iri confide bant, quod ipsis 
adversariis confltentibus, literae Wittnyedianae inter- 
ceptae ftierint, igitur ab accusatis videri et legi nequive 
rint. Sed Judicium hacce reorum semet defendendi ra- 
tione rejecta, Pastores sibi de Procuratore artis perito, 
qui modo legibus regni praescripto, eorum causam susci- 
peret defendendaro, prospicere jusserunt. Quaesiti quidem 
fuerant causarum Patroni , sed partim quod — culpa po- 
tissimum Birsonyi, qui eorum nonnullos, ut Fabriczyum, 
Tokblyanum Cansidicum negotium Pastorura suscipere ve- 
toit — nnlli inveniri potuerint; partim quod nonnulii 
Pastores minus consultum censuerint lite , cum Regis Prin- 
cipisque Causarum Patrono agere, decrevenint breviter 
scripto declarare, se teste deo insontes esse, integritatem- 
que suam etiam jurejurando comprobare posse ; at que in- 
super ad Principis tutelam et patrocinium appellare. Haec 
cum die secunda Maji legerentur, accusator flarsony excla- 
raavit: „Diffidunt causae suae, peto Judicium." Turn ac- 
cusationem , die abhinc tertio prolatam repetiit , scida 
quapiara protracta Pastoribus objiciens, quod auditores 
suos ad rebeilionem contra Caesarem , publicis babitis 
sermonibus concitarint, pecuniam in stipendia seditiosorum 
collocandam a Paroecis exegerint, conventicula, in quibus de 
modo motuum consultarent, celebrarint. Has calumnias 
accusati refellebant eo, primum quod omnino nuili 
testes produci, nullaqne argumenta, quibus crimen evince- 
retur adferri possint; deinde quod auditores suos ad so- 
tietatem motuum frustra concitaturi fuissent, cum iis — 
qaippe reipublicae Polonicae subjectis, sub cujus clientela 
adhuc tranquil le Prmlegiis aviticis usi fuissent, nullo re- 
bellium patrocinio egentes — cum Caesare nibil sit ne- 
gotii, turn quod Districtus Libloviensis non solum Trede- 
cim Oppida contineat, sed et alias Civitates pagosque, in 
quibus Patres Pianun Scholarum et Plebani Catbolici de- 
gunt, qui, si verum esset conspirationis figmentura, etiam 

11 



i 



 



162 

ad causam dicendam attrahi deberent; deniqne quod ipsa 
scida argumenta accusationis suppeditatura , eo reis patro- 
cinetur, quod diserte haec contineat verba: „quid congre- 
gati Pastores locuti fuerint, nescip." In hasce angustias 
conjectus Causidicus Regius, nova accusationis argument* 
, hausit ex confessione, sub puritate conscientiae coram; Car 
pitulo, per aliquem facta, „vidisse eum duodecim Praedi- 
cantes, in rebellium castris." Incusati regesserunt, docen- 
dum esse pastores visos e Tredecim Oppidanorum numero 
fuisse et cum omnes praesentcs sint, nominandos e$ monr 
strandos esse, qui rem cum adversariis habuerint. E con- 
tra se docere posse, contendebant , Sacrorum Ministri, 
duos Capituli Scepusiensis Canonicos, ad castra rebellium 
missos, ejurata fide, qua Caesar i obstricti erant, eandem 
rebeliibus, sacramento interposito, promisisse, nec tamen 
eos rebellionis crimine notari. Enimvero solida haec con- 
futatio nondum Nostratium adversaries deterruit ab iilis, 
novis falsis criminationibus insectandis. Provocabant quippe 
ad Glycerii cujusdam testimonium, qui in Capitulo Scepu- 
siensi fassus fuerit, vidisse se Kesmarkini in domo, Pa- 
stori Fitcensi propria, nonnullos Tredecim Oppidorum Pasto- 
res convenire , quos praesupponat contra Caesarem consul 
tasse. Ad quae Baier respondit, argumentationem haac omni 
carere vi, quippe quod „per praesupponit" nihil probetiuv 
Q nam vis igitnr crimen, in quod Pastores vocabantur* 
nullis firmari posset argument's: tamen quia Pastoram in- 
territus fuit condictns, die secunda Maji, crimmis Maje- 
statis et contumaciae, quippe quod, sibi male conscii, ill 
hoc judicio causam suam agere renuerint, rei pronunciati, 
regno eique adnexw province* cxsulare jubebantnc. Cum 
vero Pastores se criminis laesae Majestatis convktos iftfir 
ciarentur, et hiuc inique damnatos, ajerent: Procurator 
Regius, ira excandescens , npn solum ceposuit, se lege ad 
pcobaiutkun non teneri , quia esset persona authentica, sed 
et Pastores vehementer increpabat, quod auderent arguerc 
iniquitatis Caesarem, qui in Judicio hoc eos accusaret, 



 



1G3 



causamque cum sententia dicerct, non secundum allegata 
et probata, sed secundum conscientiam. Imposito prae- 
textu hocce nefario , condemnatis Pastoribus silentio , op- 
tio dabatur , vel regno qulndecim die rum intervallo una 
cum familia rebusque excedendi, vel, si in Scepusio ma- 
uere mallent, Stipulatione script* (Reversalibus) pollicendi, 
quod munus Sacerdotale ejurare, Caesari fidelea esse, et 
adversariorum molimina corapcrta, detegere velint. Quia 
vero conditionibus hisce subscribe re recusarunt, lata in 
eos sententia stabiliebatur. Comes Tredecim Oppidorum 
Cogiutores orabat, ut exsecutionem Judicii, usque dum 
causa appcllaretur ad Principem , differrent. Sed Sncho- 
dolski omnem, ad Judicem superioris ordinis provocatio- 
nem denegans, B&rsonyo potestatem fecit, e vestigio Tem- 
pla in Tredecim Oppidis occnpandi. Facilitate hacce usus 
Praepositus, prius quam Princeps scripto sententiam suam 
aperiret , die tertia Maji Varaliense , insequentibus autem 
diebus reliqua Tredecim Oppidana Templa in suam red- 
egit potestatem, ita ut usque 13. Maji omnia compre- 
benderet Tredecim Oppidorum Incolae, summo terrore 
perculsi, ad Principem Lubomirski die 5. Maji 1674 le- 
gates misere, qui ftagitarent, ut Templa iis restituerentur, 
et liber sacrorum usus integer servaretur. Attamen van! 
fuerunt conatus. Princeps enim condidit decretnm, quo 
Pastores Regno extorres esse jubebantur, bona vero eorum 
in publicum addici praecipiebantur. Legatis Tredecim Op- 
pidanis viam ad principem ingressis, Pastores condemnati 
in Formula Apocharum (Reversalium) iis exhibita, si earn 
subnotare cogerentur, emoliienda , omnibusque duris lo- 
quendi fonoulis, in quas consentire nefas et impium 
ex ea removendis, laborabant. Periodum enim 
earn , quae perduellfonis confessionem con tin eb at , ita im- 
mutarunt: „Intelligentes Sacrae Caesareae (Regiaeque 
Majestatis Intentionem, resolvimus Nos accedente Dlustris- 
simi et ExceMentissimi Principis , ac Domini nostri con- 

11 * 



Di 



sensu, ac honesta nostrorum Auditorum dimissione, licet 
nullius contra nos praetemae complicitatis conscii simm, 
nee causae ac innocetitiae nostrae diffidenteg: tamen cle- 
mentiae legitimi Magistratus nostri, Nos potiiis subjiecre, 
et gratiosae ejusdem disposition! committere, quam in litem 
condescenderc volcntes" etc. Ilium autem yerborura am- 
bitmn, quo sese munere abdicabant, ita conceperunt: 
^Nullum minislerii nostri exercitium, clam vel publice, abs- 
que Indultu Magistratus exercebimus" — Postquam legati 
Tredccim Oppidani a Principe, solatio vacui rediissent: 
Pastores Apocbam nonnullis in locis immutatam ct sub- 
scriptam ad Barsonyum detulerunt. Scd hie veritus, ne 
Lubomirski se precibus flecti patiatur , ad eos sedibus 
pristinis reddendos, inscrta verba ^absque Indultu Magi- 
stratus^ tarn aegre tulit , ut confestim Priiicipem provoca- 
ret, ad procurandam scntentiae, adversus Pracdicantes , qui 
contra promissum proprium Stipulationes scriptas subsjgnare 
recusarcnt, sentcntiae exsecutionem. His intellectis Pastores 
nuncios ad priiicipem miserc, eura per literas die unde- 
cima Maji 1674 scriptas obsccraturos , ut duram senten- 
tiam, in eos latam, abrogaret, eos fovere pergeret, sacris 
muneribus fungi ct Bcneficiis commodisque avitis firui 
permitteret. Scd nullum consecuti sunt eraoluraentum. 
Etenim noua Junii die, misit Lubomirski Ma nd a turn, quod 
nostri Proscriptorio - Confiscatorium vocant, quo Comiti et 
Judicibus, sub mille Florenorum mulcta, negotium detulh% 
bonorum, quae Pastores tenerent, mob ilium et immobilium 
intra quatuordecim dies in publicum addicendorum, Pa- 
storumque ob Apochas non subscriptas, in exsilium eji- 
ciendorum. ProvUiciam lianc deprecabantur quidem Ma- 
gistratus Oppidorum, libello supplici ad principem die 
12. Junii an. 1674 dato, quod crudele putarent, ita in 
suo8 animarum curatorcs, quibus dum eos vocarent mnne- 
raque deferrent, patrocinium et defensionem quovis tem- 
pore et occasione Hteris sigilloque coetns publico proini- 



 



165 

_ 

serint, spreta religione (wider das Gevvissen) saevire. Ipsi 
etiain Pastores, periculum propulsaturi , Abrahamum Ec- 
cardum, Pastorem Libicensem, et Joamiem Anibrosi, Dia- 
conum Belensem d. 12. Junii 1074 ad Principcm mise- 
runt, qui flagitarent: primum, ut durum publications 
Edictum tolleretur, cum partim ipsi essent innocentes, 
partim bona, quae possiderent, plerumque hereditate ac- 
cepta, ad uxores et liberos pertinerent ; deinde, ut si ma- 
neribas ante gestis, reddi amplius non possent, minimum 
veniam itinera in regno et extra regnum faciundi, quae- 
stuin exercertdi et victum parandi habereut; denique si 
Princeps eos regno excedere mallet, id divendendis vel alio 
transferendig bonis sine Stipulationibus scriptis (Reversa- 
libus) facere liceret. Sed omnia haec, incassum fiebant. 
Etenim Suchodolski , Principis Rescripto non exspectato, 
Vice^Capitaneum Libloviensem permovit, ut Tredecim 
Oppidorum Pastores non modo proscriberet et infamia 
notaret, verum etiam Comitem atque < Judices adigeret ad 
bona eorum , mobilia et immobilia , quatuordecim dierum 
spatio, sub poena mille ; Florenorum , publica auctoritate 
oocupanda. Ita miseri Pastores , diebu's 17. 18. 19. Junii 
bonis suis, quae partim ad Castrum Libloyiense devecta, 
partim distracta fuerunt, exuti, obtentis a Lubomirskio 
Salvi Comeatus Uteris , die 10. Julii exsilium adire coge- 
bantur. Summam eos hac in re accepisse injuriam, par- 
tim ex ii8, quae supra observavimus, liquet; partim inde 
patet, quod Suchodolski diserte professus fuerit: „Co- 
mes vester est in causa, non curat vos (pastores) nec ve- 
st ram religionem;" partim ex verbis cognosckur, quibus 
Cognitores, Pastores in exsilium relegatos, iis valedicentes 
dimiserunt: „Habemus condolentiam cum Vestris Domina- 
tionibus et fatemur eas esse innocentissimas, sed hoc 
tempore aliter fieri nequit;" partim denique ex Uteris 
safri comeatus, in hanc sententiam scriptis, planum et 
widens est: „Notum facimus, quod Dominus N. N. in 



 



166 

■ 



■ 



German jam proficiscatur : Itaque obnixe rosanms , ut eun- 
dem , qoocunque diverterit, oti hominem liberam et oaini 




In itinere, Principi Jazdoviae, prop* Yi 
moranti, supplicarunt Pastores, ut ademta bona iis resti- 
tueret; quod ille *e facturum promisit, si ei decern miile 



nullos ita exacerbaTit, ut extemplo sese proriperent , et 
iter ad exteros prosequerentur, aliis facultatem in patriam 



et septingentenis Florenis , aerario Principis infer end is, 
redimentibus. Quia vero quatuor hebdomadum intervalio 

* aa ca » a \a ca a a a a \j »a i/v«wi caaa% ^ *~ 

in Oppidis versabantur: Barsony Comitem et 
dices, literis diet 29. Decembris severe provocatit, ut in- 
tra octiduum Pas tores regno migrare jubeant. Itaque 
omni indulgentia iis negata, nonnulii 
8 e runt , domibns in publicum addictis. Interim ne 
quid em prorsus deerant , qui in Capitaneatus gremio com- 
r. Quare de iis ejiciendis identidem Mandata 
Hue pertinet decretum did 12. Martii 
1675, quo Petrus Karetti , Arcis LubloTiensis Capitaneua, 
jusgu Principis, Comiti et Judicibus Tredecim Oppidorum 
demandavit, at Praedicantes , (quo nomine Pastores Evan- 
gelici jam passim per ridicuinm et eontemtim compella- 
bantur) noxios Catholicae fidei dimittant, et tridui spatio, 
gub poena Tincolorum in Turn, arbitrio Principis irrogan- 
da, abigant. Hoc gpecOt aliud Jugsum , did 29. Aprilia 
1075, quo Capitaneus, Andreas Ludovicus Moschinski 
Comiti et Joditiboa imperat, agerent , at omnes Praedi- 
cantes, qui adhuc ia Oppidis versarentur, bonis spatio 
triura vel quatuor hebdoraadorum divenditis, cum uxoribus 
et liberie a Tredecim Oppidis recedant, neque amplius in 
iis commorari sustineant* Si vero qui die (vulgo teniiiiio) 



 



1C1 



hocce elapso, uitia manereut: tain hos, qaam et illos, qui 
tales Praedicantes pnotegerent, bonoruin publication mul- 
ctari jussit. ' 

* 

Pbmodus sbcunda. 

A TempUs ademtis et Pastoribus exsilio adfcctis, usque ad conces- 
sam Ministri* Evangdicis Tredecim Oppida inhabitandi veniam; 

scu ab anno 1674 — 1707. 

Pastoribus exsilio mulctatis, prius quam Catholic!, 
Sacerdotes Parocbias occuparent, Evangelici Rectores Scho- 
larum , habebant potestatera in ereptis Templis canendo, 
et precious fundendis, coetuum sacrorum pietatem juvare. 
Mox tamen decreto Gubernatoris Libloviensis , Andrea e 
Ludovici Moschinski, diei 18. Decbr. 1674 poscebatur, ut 
precum, quas adliibebant formulis, angelicam quoque, quam 
vocant, beatae Virginia Maria e salutationem adderent; quod 
quia nonnulii — maxime Georgiomoutanus , Matthaeivilla- 
nus et Filcaviensis — facere recusarunt: idem Guberna- 
tor, decreto suo d. 24. April. 1675 proposito, Ludimagi- 
stros dissidentes, ab Ecclesiis Tredecim Oppidorum rele- 
gari, Catholicos vero Scholarum praefectos ali, et horum 
disciplinae kberos tradi imperavit Lugubris ab eo tem- 
pore futt Ecclesiarum Evangelicarum , in Tredecim Oppi- 
dis, conditio. Etenim omnia tormina a Capitaneis Sce- 
pusii eorumque Vicariis adiiibebautur , ad Evangelicos ad 
sacra Catholica amplectenda et sequenda perducendos; ut 
ex eorum decretia et edictis abunde patet. Nam ipse 
quidem Princeps Stanislaus Heractius Lubomirski sanxit, 
primo : ut omnes Tredecim Oppidorum incolae, Religio- 
nem Catholicam pro vera habeant, et nuncio erroribus 
inisso, sese ad Confessionem et Communionem praepa- 
rent, d. 4. Mart. 1675; deinde ut ad Officia Comitis, 
Judicum et majoris partis Magistratuum *Oppidanorum Ca- 
tholici legantur, moribus bonis, doctrina et lingua genna- 
nica praediti, d; 3. Decbr. 1675; porro, ut omnes Ec- 

« 



 



168 



cle8iam Romano -Catholicara pro vera, indubitata, solaqm 
apostolica et universal! *agnoscant, et animos ad Comma 
nionem Confessioneraque Paschal em tempestive disponant 
d. 4. Mart. 10T0; praeterea, ut Jurati, Tribunus PlebLi 
totusque Magistrate Romano - Catholicus cooptetur, e< 
populus tempestate festorum paschalium, salvificam fidem 
Catliolicam amplectatur, d. 1. Oct. 1676; amplius, ne 
Dissidentes ullas inter se mutuas Congregationes Conven 
ticuiaque faciant, neve in praejudicium religion is ortho- 
doxae, quidpiara attentent, aut suis persuasionibus terri- 
culamentisve populum ab amplectenda fide catholics, avo- 
cent , aut quomodolibet deterreant ; Ecclesias (Templa) 
contra, ab haeretica labe purgatas, in dies ad ear it, ibiqoe 
ritibus Catholicis diligenter intersint, d. 8. Jun. 167P7; in- 
super, ut omnes Tredecim Oppidani, cum uxoribua, libera 
et famulitio ritui Romano nomen dent, in ejusque sodale* 
Confessione et Sacrae Coenae usu sese recipi cureot, 
d. 20. Mart. 1678; denique, ut omnes utriusque sexas 
incolae, in Tredecim Oppidis manentes, abjecto error 
imminentibus Resurrectionis Domini Festis, Confessionem 
peccatonun et Communionem peragant, d. 24. Febr. 1679 
Omnia vero haec Mandata tanto severiora! erant, quod 
in violatores legum, poenae capitales, mulctae gravis simae, 
mox ducentorum, mox millc, mox ter mille aureorum 
intra brevissimum tempiis numerandorum , mox privatio 
testandi facilitate hereditatemqae adeundi, mox bonorum 
publicatio, mox ademtio jurium per Privilegia concesso 
rum, mox abrogatio munerum, statuebantur. 

Neque clementior domino suo fuit in Tredecim 0|>- 
pidanos Evangelicos Vice-Capitaneus Libloviensis, Andreas 
Ludovicu8 Moschinski, qui decreto 11. Martii 1678, Do- 
minica Palmarum omnes Tredecim Oppidanos professio- 
nem fidei Romano -Catholicae in Temp lis Romano -Catho- 
licis facere jussit, obedientiam abjeeturis poenam amissio- 
nis liberae Magistratuum eJectionis, detrusioms ex officii 



 



169 



et centum anreornm exsolutiohis interminatus ; alio autem 

• 

decretod. 4. April. 1678; ut Tredecim Oppidani cum uxo- 
ribas , liberis et fanmlitio non modo imminentlbus Festis 
paschalibus, sed quovis die Domini sacris Catholicis inter- 
sint , imperaTit ; Judicibus vero , si decretum hocce nbn 
promulgarent, poena quinquagirita thalerornm minabatur. 

Evenit quidem nonnunquam, ut decreta propone'reii- 
tur, quae patrocinari Evangelicis videbantur; sed tempiis 
posterum docuit, id generis Jussa, vafre et callide, con- 
silio praecipitandi Evangelicos , f uisse condita. Patet id 
luculenter, si ejufdem Moschiiiskii decreta, diei 20. Febr. 
et 11. Martii 1678 invicem contenderimus. Priori quippe 
decreto laudatus Vice - Capitaneus , Evangelicos quoque 



aliorumque munerum capaces declaravft, 
poenamque centum Imperialium Thaierorum in eos statuit, 
qui delatum munas recusarent; posteriori edicto praece- 
pft , ut omnes , qui honoribus ornantur , Religionem Ca'- 



tholicam probent, et Dominica Palmarum professibnem 



edant; quod qui facere detrectarent , amotion e ab officiis 
et miile aureorum mulcta piectendi foreut. ' 

Uluxit tandem diu vexatis Evangelicis Tredecim Op- 
pidanis ann. 1682 meliorum temporum spes. Etenim 
Joannes III. Poloniae Rex, Mandato d. 9. Sept. confecto, 
Tredecim Oppidanos provocabat, ut si quas querimonias 
haberent, ad eum confugerent. Ita quippe scripsit: „Quodei 
vero quidpiam ratione religionis, fidei et ecclesiarum, Fi- 
delitates Vestrae gravatas sese sentiunt: Nos deo volente, 



omnia domi, absque quavis externa inspectione, medi'g 
paccatis, per Commissarios nostros, seu quovis alio modo, 
ad satisfactionem sufficientem, complanaturi et sopituri 
ramus. u Interim blanda haecce Regis verba, Evangelicis 
Tredecim Oppidanis nullum attulerunt commodum. Cum 
enim gratia Regis, animati, Templa sibi restitui peterent, 
Joannes d. 5. Maji 1663 rescripsit ,,se de restituendis in 
Scepuaio Ecclesiis turn demura consilium initurum et ex 



Digitized Dy Google 



aequo decisurum, si universalis Tractatus cum Regno Hun- 
gariae de restituendis Ecclesiis initus fuerit." 

Magis benevolum in se experti sunt Tredecim Oppi- 
dani Evangelici Principem Lubomirium. Fostquam enim 
per Articulura XXV. Comitiorum Soproniensium an. 1681 
omnibus et ubique liberum per Regnum Hungariae reli- 
gionis exercitium permissum, et Praedicantibus , Schola- 
rumque Magis tris, vel proscriptis, vel propter Stipulatio- 
nes (Reversales) munia suae Confessionis obire nequeun- 
tibus , liber in regnum reditus, liberaque religionis pro- 
fitendae et exrcendae facultas , stipulatione in contrarium 
facta, irrita pronunciata concedebatur : hinc Tredecim Op- 
pidan! quoque supplices ad Principem confugerunt, eodem 
beneficio se ornari flagitantes. Lubomirski petentibus ita 
a dnuit, ut edicto suo diei 29. Decembris, fundamento, ut 
ipse declarat, Constitutionum Regui Hungariae permotus, 
cuique civium in Tredecim Oppidis, tarn Incolis quam 
Ad vein's, tarn Magistral i bus quam Populis, aut quibusvis 
aliis, in Oppidis hisce degentibus, veram, non impedien- 
dam, vel simulandam religionis libertatem largiretur, ita 
ut quisque libere credat et sentiat, secundum datam et 
concessam sibi ab omnipotent deo gratiam et illuminatio- 
nem. Eodem decreto Princeps poenas [qualescunque et 
scripta , in materia religionis eo usque ex cancellaria sua 
edit a, pro irritis et invalidis declaravit, ad Magistratus 
denique, etiam Evangelicae formulae addictos, dummodo 
virtu te et rem in gerendarum capacitate valeant, admisit. 
Libertatem religionis 1 decreto hocce, ad sentiendi potis- 
simum facultatem adstrictam , Princeps edicto suo d. 20. 
Maji 1685 ad religionis exercitium in do mo private, per 
Pastores Augustanae Confessionis instituendum , extendit, 
nulla tarn on mentione inject a liber ac Pas tor um in Oppidis 
hisce habitations . Patet ex hoc decreto, Principi seriara 
fuisse v ohm tat em, Evangelicis Tredecim Oppidan is me- 
dendi; sed quominus, ut optabat, facere posset, Clerus 



 



■ 

Romano - Cathoiicus impediebat. Ejus culpa factum est, 
quod postremi hujus edicti sensus Rescripto diei 19. Aug. 
1685 hunc iu moduin fuerit explanatus : „ Nihil ^joncedi, 
praeter Confessionem, Communionem, Concionem in domo 
private, sine musica et organo; cavendum esse, ne cantus 
ait clamosus, divina Lutherana ante, vel post sacra Ro- 
mano - CathoHca peragi debere , neque propterea Luthera- 
nos solvi ab obligation^ cultnm dei in Templo Catliolico 
obeundi ; suggestum Bacrum , catechismum Lutheri, Recto- 
rem et Cantorera habere nefas 

H v A(^^clic& d cfcccrc ^ iTdQiu Cy&t-liolic&D* mnjplccii 
debere. * 

Crevit haecce Cleri audacia , postquara Lubomirski, 
4ndream Antonium Fodolski, Episcopum nominatum, Suf- 
fraganeum Chelmensera, Archi - Diaconum Premisliensem, 
Ecclesiarum Libicensis et Popradensis Administratorem, in 
Generalem Scepusii Commissarium nominasset. Hie de- 
creto 29. Jan. 1686 ad subseliia Judicum et dandum ju- 
ramentum, quempiam admitti vetuit, qui orthodoxam fid em 
Catholicam .amplexus, turpi et faeinoroso relapsu perju- 
JTius ^t\* r^frdoiAjri.us ^ sdnd m.cons£&u^i&{^ no est red 
argutus; praeterea dimidiam partem virorum, munera 
publica in Tredecim Oppidis gerentium, Romano- Catho- 
bcam esse jussit. Posterior haec Imperati pars, non ini- 

quia prima Oppidanorum Jura, potestatem quippe Magi- 
stratus libere Jegendi violavit ; exitiosa, earn enim in pie* 
risque Tredecim Oppidorum nulli properaodum essent 
Catholici : accidit, ut ?el stupidissimi mortaliura et ob pau- 
pertatem avari, pecorum pastores, famuli atque homines 
de infima plebe , muneribus adraoverentur ; vel nullius 
j feligionis homines, abominandi simulatores , qui, ut hono- 
ribus potirentur, Evangelica sacra ejurarunt, rei publicae 

t in oppidis regundae praeficerentur. Neque tamen suffecit 
Podolskio, Evangelicis Tredecim Oppidanis vulnua hocce 

a 



 



i;2 




nequaquam duuu Quare deereto dkL 15. Febr. 1096 



et publkationLs boaonim in eo* -utuit. qui auderent Prae- 



denique imperavit, ut nisi tercenti* aureis muictari mallet, 



Princeps aequior fait Yieariis suis. Etenim Edicto se- 
cundae J^cpterobrw an. 1G91 , in defectu Romano - Ca- 
tholicorum idoneorum et aptorum, etiam Acatbolicos. (id 
e>t Evamrelicos Aus. Conf.) ad Ma Stratum admitti per- 
misit; altero autem decreto, diei 29. Jttlii 169* eo pro 
Tocans, quod Rex Hunfariae Au£. et Helv. Confessioni 
AtkKctis non iantnm liberum sacrorum osum^ veroin etiam 
in pluribas locis Templa et Parocbiaa, vet pro eistruendi* 
ikdem . loca cwicesserit : Lniversalrow (edictis) sms diei 
29. Dccbr. 1682 et 20. Maji 1685 confinnatis. in quoli- 
bet Tredecim Oppidornm domain pmatam Evamreiicis pro 
perajrendo per V. D. Ministros ipsorum lHnaro reUgtonis 
e\ereitio , per Gubernatorem Francisctim Markowski de- 
gignari praecepit, eiqoe offkium injunxit. imperio suo 
obnorioe EHamrebcos. si ab aliquo impeterentur defen- 
ded! , «t in violatores hnjus mandtti, tawraara in Viola- 
tires publicae securitates animadvertendi. Declarant prae- 
t?rea, jus turn esse, ut Evangeliti sepulturae benefioio, ad- 
hibito cantu campanisqae potiantnr, baptismi tamen et 
copoJae administrationem Parochig Romano - Catholicig 
reservavit. Edictum hocce Principis perfccturus Mar- 
kowski, decreto diei 16. Aug. 1694 Comiti praecepit* at 
t qnidem princeps Tredecim Oppidanis Scepusii IoooIh 
Aug. Conf. sacrorum jus concessit, Comes et Oppidoruw 



aboleiit. 




evsihi 






 



» 

Ira 

, ♦ 

r 

l • » » ' 

Judices bencficii hujus usuram illis ndii solum tribuant,* 
sed et domus privatas, in qublibetr Oppido, pro eodem 
s aero rum usu designent, in locis tamen talibus , quae sint 
„sine praejudicio religionis ' Catnolicae^ u Clausula haec 
fatalur, amplam vexandis Evangelicis dedit becasionem. 
Eteniin in multis Oppidis loca abstrusa, incommoda, inter 
domos, stabnla, horrea sita, vel ignominia quapiam et de- 
decore notata, nostratibus fuere assignata. 

Vix auteni hocce IVincipis Edictum vulgatum fuerat, 
jam Clerus Romano - Catho liens, omnia sumnia fecit, ut 
Evangelicos, benefieio, quo -ndfeeti erant, privaret. Non 
enim suffecit Capitulo Scepusiensi — quod Ladislaum 
Mattyassowszky Praepositura habebat — ut die 10. 
Aug. 1(51*4 pubb'co scripto Oratoriorum aedilicationi in- 
tercederet ( protestarettir ) : ipsum quoque Hungariae 
Regera, Leopoidum I., concitavit, ut Uteris die 5. Sept. 
ejusdem anni ad Principem Lubomirski datis, liunc pro- 
pterea ad negandum Evangelicis Tredecim Oppidanis tiacro- 
rum naurn permoveret, quod liberum religionis exercitium 
in Regno Hungariae, ad nonnulla solum loca Articularia, 
qnalia in Scepusio duo essent, Batisfalvae et Toporcini, 
restrictum haberetur. Practerea, ut Evangelicos Tredecim 
Oppidanos Clems extreme exosos redderet, octodecim 
querimoniarum puncta, adversus eos Principi exhibuit; 
quorum praecipua commemorare juvabit, ut inde parte ex 
una summa Cleri iniquitas, parte ex altera tristis Evan- 
geJicornm Tredecim Oppidanorum conditio elucescat. Ac- 
cusabantur nimirum Evangelic! , quod exstruxerint Orato- 
ria, alto tecto, Templis Romano-Catholicis simillima, ea- 
que scamnis, suggestis sacris, altari, choro, atrid instru- 
xerint; quod obeant res divinas eadem hora, qua in Tem- 
plis Romano-Catholicis sacra fiunt; quod ludribio habeant 
eos, qui Templa Romano - Catholica intrant; quod die- 
bus Festis apertis officinis vendant carnes et alias res; 
quod non permittant Parochum Romano - Catholicum visi- 
tare aegros ; quod Praedicantes futurum inter desponsatos 



■ 



 



connuhium pro suggestu sacro pronuncieut; quod iidem 
orationes funebres ante domos lugubres dicant; quod pro- 
prium haereticum interteneant Ludimagistrum; quod .mu- 
nera sacra (offeiioria) pro Praedicante larga conferant, 
ante Templi portam, Templa Tero Romano- Catliolica de- 
serant ; quod titulo donorum piorum (Offertoriorum) Parochis 
Romano - Catholicis dent plumbum, lamina* , numos tu*ci- 
cos; quod ad instauranda Templa Romano- Catliolica nihil 
conferre velint et consuetudinem Parochorum atque Vica- 
riorum Romano - Catholicorum fugiant etc etc. Quare 
mirum non est, quod Luborairski legatis . Tredecim Oppj- 
danis Evangelicis liberam Pastoribus in Tredecim Oppidis 
mansionem, facultatem actus stohtres peragendi et aegro- 
tos adeundi, jurentutem in Catechismo instituendi et; re- 
rum ante biennlum ex Oratoriis ablatarum, restitutionem 
ilagitantibus : beneficia haecce Rescrfpto 31. Martii 1695 
prorsus negaverit , neque nisi unum hoc promiserit , actu- 
rum se, et Sacerdotes Romano - Catholici , pro actibus 
stolaribus moderatum pretium accipiant. Ita quippe re- 
scripsit Princeps: „Quo inperturbatam eorum Ministri ha- 
beant mausionem , ob summum Catholicae religionis prae- 
judicium et ne in praedictis Oppidis semmaria dissensio- 
num fiant : ut ab hac praetensione abstineant, iis serio in- 
jungimus, ita ut nullam fixam mansionem valeant quocun- 
que tempore ibi praedicti Ministri habere u etc. 

Atrocior adhnc in Evangelicos Tredecim Oppidanos 
fuit furibundus Podolski , qui decreto suo 10. Septembris 
1695 statuit : primo ne V. D. Ministri ad Tredecim Oppi- 
da, sub poena miile Florenorum admittantur; deinde ut 
exercitium religionis Lutheran orum non sit diurnum, ne 
Eecfesiae Parochiaies populo defraudentuf, sed nocturnum; 
post; ut exercitium hocce primo diluculo finiatur, praeter- 
ea ne Lutheri sectatorea ad privatas domos suggesta sa- 
cra ^ pulpita, choros, organa inducere, sub poena neces- 
saria mille aureorum sibi sumant; iosuper, ut qui a s*cris> 




 



175 

Romano - Catholicis absunt, puniantur, amplius ill, qui 
morbo oorrepti , Presbyterum Romano - Cathoiicum noa 
arcessiverint , exheredatione et bonorum publicatione pie- 
ctantur ; denique, ut Apostatae, (id est homines, qui post- 
qnam a religione evangelica ad Romano-Catholicam desci- 
vissent, successu temporis ad priora sacra redierunt) ex 
oppidia, infamiae labe adspersi, pellantur. 

Brevi post, anno videlicet 1698, Gabriel Palvalfag, 
Juntas' Capituli Scepusiensis Notarius, ,nomine CapRiwv 
Principem Lubomirium obtestabatur , ut liberum sacrorum 
jus Augustanae Confessioni Addictis concessum prorsus 
tolleret, vel si id facere cunctaretur, minimum Praedican- 
tes vetaret, iinibus demandati muneris excedere , atque in 
Oppidis noctu diuque versari. Sed hum anus Princeps die 
29.Nov.l698rescripsit: „libenim retinoids exercitium, tan- 
qoam malum necessarium, tolerandum esse, neque convenire, 
at populi, coacti ad fidem Romano-Catholicam accedant." 
Declaravit praeterea , se in causa rebgionis omnia violenta 
facta tanto magis improbare, „quod adsit Serenissimorum 
Regum, circa indcmnitatem libertatis illorum per Prifile- 
gia concession Omniho autem, quo propius leto accessit 
Lubomirski^ eo fortius impudentibus Cleri sollicitationibus 
restitit Quum enim accepisset, Joannem Sigray Praepo- 
situm Scepusii et Episcopum Tinniensem consilium cepisse 
de Praedicantibus , si quod Tredecim Oppidorum ingredi 
vellent, ope militiae Caesareae, ex insidiis capiendis, li~ 
tens ad Gubernatorem Libloviensem , d. 8. 'Sept 1699 
datis, ut contra protervkatem hancce solenniter intercede- 
ret (protestaretur) demandavit, inquiens: , % In eo versatur 
honor meus, si spirituals exercent ejus modi violentias, in 
bonis meis, sine justis rationibus et consensu meo. u Et 
cum idcmKpiscopus non cessaret minas et caedem adver- 
aus Sectatores Lutheri in Tredecim Oppidis spirare, 
omnemque curam eo convertere , ut afftictos Evangelicos, 
omni prorsus sacrorum jure privaret: Lubomirski d. 13. 




< 



176 

April, a. 1701 ad eutidem Guberaatorem in hunc modum 
scrip sit : „Reverendissimo Domino Episcopo placebit Doini- 
natio Vestra bona modalitate insinuare, quod populus in 
Tredecim Oppidis existens, maxima ex parte sit profes- 
sions Augustanae , et habeat concessam libertatem reli- 
gionis a regibus, nec possit privari, sine consensu rei- 
publicac, ab usu exercitii sui, donee majori ex parte non 
convertatur ad fidem Ecclesiae Orthodoxae, nam alias es- 
set injuria status.** Postremum aequitatis suae monimen- 
turn edidit Princeps, vulgato per Andream Joannem Stra- 
chan , Tredecim Oppidorum Scepusiensium Vice - Capita- 
neunij d. 10. Maji 1701 decreto, quo horum Oppidorum 
Evangelicis In col is liberum religion is exercitium et eorura 
Praedicantibus securam mansionem habitationemque largie- 
batur, ita tamen, „ut Parochis Romano - Catholicis obt- 
dientiam, honorem et reverentiam praestent." 

Films Stanislai Ileraclii . Lubomirski, Theodoms Con- 
stantimiSy a patris ingenio et indole longe erat a lieu us. 
Vix enim summa rerum potitus fuit, jam d. 16. Martii 
an. 1702, Sigrayo, infensissimo Evangelicorum hoste in- 
citante, mandavit: „ne quispiam Tredecim Oppidanorum 
Augustanae Confessioni Adhacrentium ad se suasque do- 
mos, vel exercitia privata, ex alien is territoriis, ditioni- 
bus , oppidis , vel pn g is , cujuscunque conditionis , vel sta- 
tus advenas admittere praesumat," poena centum aureorum 
et ademtionis Oratoriorum — quae Synagogas nominat — 
in legis hu jus \ io la tores statuta. Ferocius adhuc fuit edi- 
ct it in diei 7. April is, an. 1702, cujus punctum prhnuin 
Apostatas, nisi usque primam Maji ad pristinam fidem 
red ic rint . infames declarari et bonis mobilibus et imniobi- 
libus, in publicum addict is, exsilio adfici jubet, eandem- 
que poenam iis etiam irrogat, qui hujus generis homini- 
bus perfugium praeberent; pu ctum secundum Universalis 
Andreae Joannis Straehan, diei 10. v HOI quo Pasto- 
ribus 1v OjvJLjrtfensL et 




m 

i 

habitatio concedebatur, Autographon, ad Regni Tribunal 
transnritti, ejus vero exemplum (Copiam) in quovis Tre- 
decim Oppidorum , raanu carnificis comburi decernit, sta- 
tuitqne ne quisquam Praedicautium Oppida inhabitare an- 

i deat, sub poena comprehensions post elapsos, a promul- 
gate decreto quindecim dies ; punctum tertium serio prae- 

i cipit, ne sub poena centum aureorum, in posterum officio 

} Judici8 quispiam Lutlieranorum praeficiatur. 

! Longum autem foret omnia Principis edicta, Evange- 

, lids adversa recensere : maxime tamen memorabilia silen- 
q'o praeterire nequimus. Hue pertinet Jussum d. 29. Not. 
an. 1702, quo Lubomirski mandat, ut omnes, utriusque 
sexus Tredecim Oppidorum Incolae, ad Temp la Catholica 

, non tantum diebus Domini, sed et omnibus Festis a Ca- 
tholicis celebrari solids corapareant, in iisque ab initio 

, sacri, usque ejus finem commorentur; deinde, ut omnes 
Alios fitiasque octodecim annis inferiores, quovis die Do- 
mini paulo ante vesperas, ad Templa Romano - Catholica 

j nuttant, audiente Catechismi, per Parochos vel eorum 
Vicarios explicandi causa. Magis exitiosura adhuc fuit 
Capitanei Edictum, feria secunda ante Festum Assumtionis 
Mariae editum, quo Comiti et Judicibus ofticium compre- 
hendendi Praedicantes, si in Tredecim Oppidis viderentur, 
serio injungitur; bona ejus, qui Praedicantem , she invi- 
tatum, sive eponte venientera intertenerent, publicanda 

[ decernuntur; celebratio denique (zahlreiches Besuchen) 

\ Templi Romano-Catholici demandatur, centum Imperialium 
poena in eos , qui edicto refragarentur , ducentorura vera 
ducatorum in Comitem statuta, si decretum hocce ad ef- 
fectual adducere moraretur. Ne vero quispiam contendere 
queat, dura haecce Mandata, omni caruisse noxia vi et 
efficacitate, quippe quod Magistrates Imperia haecce exse- 
TOti non fuerint : ad Samuelis Piatany, Pastoris Varalien- 
B fcj qui in Petroci degebat, exemphun provocamus. Vir 
^V^uod festo Laurentii, absente socero, in ejusdem 

1 ' J 12 



 



178 



domo Varolii noctem 1 egisset, captus et Libloviam deve- 
ctus, hie in carcerem fnit conditio. Elapso aliquot die- 
rum interraiio immanis in eum lata fuit sententia, ut e 
Tredecim Oppidis non proscriberetur solum, sed et flagel- 
lis per earnifieem casus, ejiceretur. Poenam hanc crude- 
tern miser vere , per earnifieem Kesmarkiensem castigates, 
die 2d. Augusti suiirit — Aeerbum quoque fuit Capitanei 
Kdictnm, feria secunda ante Festum Sancti Bartholomaei 
Apostoti anno 1703 propositum, quo Oppida Varalium, 
YUla Latiua. Neocomium et Villa Teutonicaiis , singuium 
Cttttum a lire is, seorsum, mulctabantur, quod contra Prin- 
C*pb hnperatum, Pastores alere fuerint ansa; quoque prae- 
iwn domus priratae (Oratoria) proseribebantur (confisca- 
hanlur) et liberum Augustanae religionis exercitium, in 
Tredecim Oppidis, prorsns abro^abat. 

ADinadvertit Umen princepa mox, se sereritate sua 
uihil, nisi gummum disordinem, negotiorum publicorum 
perturbationem et paupertatem in Tredecim Oppidis pro- 
uiOTcre. Quare decreto suo diei 5. Febr. 1704, Acatho- 
licos quoqoe, in Judices eligi posse deelarat, ita tamen, 
ut Adsessorum seu Senatorum major pars, sit Romano- 
Catholica ; alio vero Edicto nonae Junii, Drusbacini eodem 
anno 1704 proposito, domos prkatas (Oratoria) publica 
auctoriUte occupatas, Evangehcis restitui jubet, permiOitmie 
liberum sacrorum usimi, adhihitis V. D. Mini$tris, pma- 
tissime absolvendnm , sine campanarum sonitu ac solemai- 
tadbus nllis et ea lege, ut omnes Domini Festisque die- 
bus, Templum Romano - Catholicum frequentent et Sacer- 
dotes Romano - Catholicos bono re ac rererentia anteeaat, 
Ministri autem contend Tenia, sacrorum faciundoram cau- 
sa, domus privates (Oratoria) adeundi , aegros invisere et 
sacramenta administrare ca^cant. Frendebat quid em post 
proraulgatum die 19. Junii 1704 per Josephum Raretti 
Tredecim Oppidorum Scepusiensium Gubernatorem et 
Castri LiWoviensis Commen dan tern hoece Edictum, Clem* 



 



179 

Romano - Catholicus dentibus , jamque non solum Mandato 
ad effectum adducendo intercessit, sed et impetravit, ut . 
Princeps edicto suo 28. Jonii 1705, sacra diebus profestis 
sub amissione totius liberi religionis exercitii, vetaret: ira- 
pedire tamen non poterat, quominus Lubomirski, majori 
adhuc favore Tredecim Oppidanos Evangelicos amplecte- 
retur, tributa iis potestate Pastores, qui in Oppidis ipsfe 
babitarent, alendi. 

■ 

■ ■ i 

Periodus tertu. 

A concessa Pastoribus, Tredecim Oppida inhabitandi venia, usque 
ad Oppida haec, Regno Hungariae restituta, seu ab anno 1T0T 

tissue ad 17T2. 

Injuria*, quibus Thcodorns Constantinus Lubomirius, 
fideles suos Tredecim Oppidanos Evangelicos identidem 
affecerat, expiavit tandem quadantenus idem Princeps 
facta iis copia, Past ores, qui in Oppidis ipsis habit a- 
rent , sustinendi. Concessit quippe Yaraliensibus et Neo- 
\illanis d. IX Dec; Georgiomontanis, Filcaviensibus, Po- 
pradensibus, Michaelis - et Matthaei villains d. 31. Decbris. 
a. 1706; Belensibus denique, Libicensibus, Menhardi Du- 
randi- et Rusquinivillanis d. 3. Jan. 1707 Privilegia, quibus 
eorum Pastoribus, qui doctrinam christianam propagarent, 
diebus dominicis festivis et ferialibus cum populo orarent, — 
horis tamen sic institutis, ne dhina in Ecclesia Parochiali 
Catbolica turbentur, — liberam in Oppidis mansionem et 
aegrotos, corpore animoque, adetindi potestatem sponde- 
bat, ita tamen, ne Sacerdotes Romano - Cafholici a morbe 
adfectis arceantur, neve Evangelici condones, in Templo 
Romano - Catholicorum , negligant, aut eorum Pastores, 
actus Stolares baptismi et copulae, a solis Parochis Roma- 
no - Catholicis peragendos, sibi vindicent. Quod vero ad 
sepulturas attinet, has ope Saccrdotis Catholici, in coe- 
meterio peragi jussit, ceterum arbitrio lugentium permisit, 

12* 



 



180 



an conciones funebrales a Sacerdotibus Catholicis, in eo- 
rum Templis, vel a suis Pastoribus in domuhus priratis 
(Oratoriis) audire roallent. Eodem Edicto Princeps Nost ra- 
tes , a mulctis Parochonim Catholicorum exemit. Cetenira 
quominus bonorum, quorum oblationem hocce Principis 
Edictum continebat, plena usura Nostratibus contingeret, 
Clems Romano - Catholicus cavere scivit. Duo quippe 
momenta laud atom Edictnm complectebatur, quibus com- 
memoratus Clerus, in Nostratium perniciem abuti sueve- 
rat: declaratio scilicet principis, se pro tnrbulento rerura 
et statunm beLlique tempore, Erangelicos Tredecim Oppi- 
danos, beneficiis ad religionem exercendam pertinentibus 
ornare , deinde „ nolle se, ut Privilegio hocce doctrinae 
a ut Juribus Catholicae Ecclesiae qnidpiam praejudicetur." 
Posteriori clausula nitens, quotiescunque aliquid religionis 
causa suscipiebant Nostrates, vociferabatur Clerus, eo suae 
Ecciesiae jura violari. Prius vero, hoc in com modi liabe- 
bat, quod seriori potissimum tempore, ac nominatim Ma- 
ria Theresia regnante, quotiescunque Nostrates, ad Edi- 
ctum hocce provocantes, sibi sacrorum jus competere do- 
cuerunt, adversarii regererent, jus hocce turbulento rerum 
statu extortum fuisse, non vero sponte et libere collatum. 

Obtentam Pastores in Oppidis alendi veniam, Trede- 
cim Oppidani Evangelici, lucro certe adponebant. Sed 
cum civilia eorum Jura et Immunitates conrellerentur rio- 
iarenturque, atque onera, quibus ferendis non amplius 
pares sese senserunt, imponerentur, ad Regem Poloniae 
Augustum II. Jacobum Marci, Martinum Krausz et Joan- 

■ 

nem Jony, raense Januario 1711 legatos misere, confir- 
mationem Privilegiorura avitorum petituros. Nunciis his 
inter alia negotium credidenmt supplicandi pro licentia 
Sacerdotes cooptandi, et muneribus praeficiendi. Sed 
quominus preces eorum, ad solium regium pertingerent, 
Lubomirski eo impedivit, quod Tredecim Oppidorum nun- 
cios, die 2. Febr. per Capitaneum Gottlob, ad Rubrum 



 



■ 



181 



Claustrum comprehend! et Libloviae iii vincula conjici, 
tumque die 22. April is compedibus constringi curaverit, 
nee, quamvis Rex eos dimitti juberet, prius, quam die 
22. Martii 1T12 libertati restituerit. 

Severitas haecce non cohibuit Tredecim Oppidanos 
Evangelicos, quin a principe nova favoris doeumenta expe- 
terent. Rogarunt quippe Capitaneum, Vindobonae com- 
raorantem, ut eorum Pastoribus potestatem actus Stolares 
peragendi, commodisque cum iis conjunctis fruendi, con- 
cederet. Sed Princeps mense Julio, anni 1714 „Resolu- 
tionem finalem usque euurn adventum ad Scepusium" dis- 
tulit, certos tameri esse jussit Supplicantes fore „ut in 
omnibus justis, licitis et possibilibus , omnimodam apud 
eum semper inveniant facilitatem. " 

Iterarunt desideria haecce Tredecim Oppidani mox, 
tarn apud Principem, quam et Regem Poloniae. Ciun 
nimirum duo hac tempestate eos premerent mala, alterum, 
quod iis obligatio imponeretur, Ludimagistris de victu 
(Unterhalt) prospiciendh, quern, quamdiu Evangelici bene- 
ficia Parochialia tenebant, Pastores Evangelici, ex rediti- 
bus decimae illis suppeditabant , alterum quod Parochi 
Romano -Catholici, nimium pretium pro actibus stolaribus 
exigerent, primum ad Regem Poloniae, Augustum II. pro- 
fugerunt, incommodis hisce obices poni submisse peteu- 
tes. Rex Archi - Episcopum Strigoniensem , Christianum 
Augustum de Saxonia , Cardinalem, Uteris Varsaviae, die 
26. Oct. 1714 datis adiit, quibus rogabat, ut Tredecim 
Oppidanos cives, in exercitio Jurium Ecclesiasticorum si 
quae ipsis legitime competerent , conservare, atque arbi- 
trio et licentiae Parochorum Catholicorum , in Stola su- 
menda, modum ponere velit Hoc animum Tredecim 
Oppidanis Evangelicis indedit, ipsum quoque Principem 
Lubomirski obsecrandi, ut Cardinalem permoveret, ad 
eoucedendam eorum Pastoribus potestatem, omnes ritus 
sacros administrandi , commodisque cum iis conjunctis, ad 



 



182 



normam vicinarum Regiarum Liberarumqne Civitatum in 
Regno Hungariae, fruendi, idquc eo magis, quod ipse 
Rex Poloniae Joannes HI. Rescripto suo, anno 1683 pro- 
posito, pollicitus fuerit, Evangelicos Tredecim Oppidanos 
ratione liberi religionis exercitii, haec cousecnturos esse 
commoda, quae Liberae Regiaeque Civitates in Regno 
Hungariae, a suo Rege obtenturae essent. Qua in re, 
euni Principem vota eorum obsecundaturum intelligerent 
Oppidani Evangelici : Cardinali Archi-Episcopi Strigoniensi 
queBti sunt, quod ab ipsis omnis generis decimae poscan- 
tur et tamen, neque ut olim usu veniebat, ex reditibus 
decimae, Ludimagistris stipendia dentur, neque juventuti 
rite instituendae invigiletur; praeterea, quod V. D. Mi- 
nistri, ab actibus stolaribus exercendis prohibeantur, et 
civis a Piebanis, actus hosce peragentibus , nimio pretio 
graventur, et insuper Parochis decimas convehere cogan- 
tur. Quare orarunt Cardinalem, ut ab hisce oneribus eos 
liberaret , et eorum Pastoribus potestatem faceret ritus 
stolares administrandi et reditus, inde provenientes , per- 
cipiendi. Cardinah's, priusquam rem decideret, Generali 
Vicario suo per Scepusium, Stephano Lowiczkovitz , Ute- 
ris diei 18. Decembris 1714 negotium demandavit, au- 
ditis Tredecim Oppidorum nunciis, in causam diligenter 
inquirendi, et re accurate cognita, ad se cum opinione 
referendi. Erant autem puncta, in quae investigari prae- 
cepit haec: Verumne sit, quod Plebano Catholici in Tre- 
decim Oppidis omnis generis frumenti decimas accipiant 
et cives Evangelicos, illas in horrea ipsorum invehere 
adstringant ? Certumne sit, Plebanorum officii esse, ex 
reditibus decimae, more antiquitus usitato, Scholarum mo- 
deratoribus Catholicis dare Salaria? An Augustanae Con- 
fessioni Addicti, Praedicantes suos et sacrorum jus ante 
et usque initium postremae rebellionia habuerint? per quem 
et quomodo ipsis concessum sit? an et quomodo usque 
ad praefatum tempus in pacificio sacrorum usu fnerint? 



 



■ 



188 

ail nou recenter Praedicantes suos, tempcstate twnultuuin 
introduxerint 1 Careatne dubio , Oppidanos Augustanae 
Confessionis , causa Stolae a Plebanis Catholicis nimfiim 
aggravari ^ etc. Peracta d. 18. Febr. an. 1715 quaestione, 
Generalii Vicarius, Actorum Commentarios , * adnexa sua* 
opinione Archi - Episcopo subniisit, hie vero Consistorio 
suo, Tyrnaviae considenti, rei arbitrinm detulit. Consi- 
storium hocce re pensitata, sententiam, Tredecim Oppidanis 
Augustanae Conf. Addictis Evangelicis, perniciosam et exi- 
tiabilem per Cardinalem ipsum Viennae die 9. Sept. 1716 
probatam et confirmatam prouunciavit , cujus hoc fuit ar- 
gumentum: primum a necessitate convehendi frugam de- 1 
cimas, Tredecim Oppidanos ideo solvi non posse, quod 
osus pro Parochorum commodis pugnaret ; deinde cum 
Scholarum Rectores, Oppidorum Habitatoribus serriant, 
jus turn et aequum esse, ut ab Oppidis solvantur; postea 
quoniam liberum reiigionis Augustanae exercitium, per 
terram Scepusiacam ad duo loca Articularia restrictum est, 
facultas vero liberi hujus exercitii per Stanislaum Hera- 
clium Lubomirski, omnibus Tredecim Oppidanis concessa, 
per Leopoldum I. Regem Hungariae Uteris ad Principem 
die 4. Sept. 1W4 datis, aboiita et irrita declarata, Uni- 
versale autem Strachanianum manu carnificis conabustum 
fuit: ideo liberum reiigionis exercitium, atque quod cum 
eo conjunctum est, actus stolares peragendi veniam, Evan- 
gelicis Tredecim Oppidanis nulla ratione competere,* quare 
Caesarem exoratum iri, ut a Principe abolitionem omnis 
reiigionis Evangelicorum in Tredecim Oppidis exercitii 
impetraret; denique pretium pro actibus stolaribus jam 
finitum haberi , quod si Parochi Romano - Catholici exce- 
derent, cuique integrum esse, eos coram Generali Vicario 
accusare. Prius, quam sententia haec promulgaretur, Ge- 
neralis Cap. Scepusiensis Vicarius, Stephanus Lowiczko- 
vicz, nomine Archi-Episcopi Strigoniensis anno 1716 ident- 
idem Pastores Evangelicos, a sacris palam colendis, pro- 



 



liibuit. Cum vero Capitelares Interdictum hocce, a ^Sostra- 
tibus 8perni observarent , Lectori Capituli Scepusiensis 
Matthiae Winkler et Substitute Generaii Vicario Matthiae 
Klar ad Principem Vienna reducem d, 4. Junii salutandum 
missis, mandarunt, orarent Lubomirskium , ut liberum 
Augustanae religionis exercitium in Tredecim Oppidis tol- 
leret. Sed Princeps nunciis his, quos in Monte S. Geor- 
gia excessit, reposuit, „se Evangelicos commodis, a Rege 
Poloniae et patre suo eis tributis, privare nec posse, 
nec velle, neque mentem suam esse directam ad tur- 
handos in religionc fideles subditos. u Cui cum Clems 
regessisset, non fideles esse subditos, sed rebelles : Lu- 
bomirski inipudicos criminatores confudit, inquiens: „Qui- 
cunque praesente hoste, pro Magistrate suo orat, non 
est rebellis. Tredecim Oppidani Evangelici praesentibus 
Saxonibug pro incolumitate mea orarunt. Ergo non sunt 
rebelles." Post proraulgatam d. 22. Oct. 1716 Consisto- 
rii Tyrnaviensis sententiam , Canonicus Klar substitutes 
Genera lis Vicarius, Gubernatorem Libloviensem, Antonium 
Felicianum Koczanovits, sollicitabat, ut Evangelicos sacro- 
rum usu in Tredecim Oppidis, gravi sub poena interdice- 
ret. Sed hie quoque rescripsit: „Negotium religionis, in 
novissime imminentibus Comitiis regni Poloniae, articula- 
riter concludendum esse; quod si factum fuerit, se non 
intermissurum debita complacere adsistentia." Cum prae- 
terea ipse quoque Princeps, Vindobonae commorans, usque 
dum ad Scepusium rediret, religiouis exercitium in pristi- 
no linqui praeceperit: hinc factum est, ut Dominica XX. 
post Trinitatis sacra per Tredecim Oppida ubique cele- 
brarentur. 

Ita cum propositum non assequeretur Clerus, denuo 
ad calumnias confugit, accusans Tredecim Oppidanos Evan- 
gelicos, quod extraneos in Oratoria immittant, dies festos 
profanent, condones Romano - Catholicas negligant, Saccr- 
dotes ad aegrotos recessere intermittant, sacra sua ultra, 



Digitized by Googl 



385 

quam fas est, protrahant His raotus Princeps d. 25. Junii 
1717 sanxit, non solum ne Evangelici extraneos ad pri- 
vates domos admittant, sacra contra Romano- Catholica 
diligenter obeant, sed etiam ut violatores festorum serio 
puniantur, Catholici Sacerdotes ad aegrotos, mentis adhac 
compotes, sub privatione Ecclesiasticae sepulturae advo- 
centur, sacra Evangelica, ultra horam octavam matutinam 
non producantur. Reliqua vitae Th. Constantini Lubo- 
mirski pars ,. si Edicta diei 20. Jan. 1722 et diei 9. Jan. 
1728 exceperis, nihil/ quod ad Evangelicos Tredecim 
Oppidanos pertineret, memorabilis continet. Priori San- 
ctione Joannes Kalinowski, Capitaneatus Scepusiensis Gu- 
bernator, praecepit, ut Judices in Tredecim Oppidis iis 
exceptis, in quibus vel nnlli, vel inutiles et rudes Catho- 
lici sunt, sacra Romana profiteantur. Posteriori Edicto 
princeps primum ob illibatam fidem et promtam ad quae* 
vis Mandata obedientiam, Evangelicos Tredecim Oppida- 
nos omnium munerum, Comitis quoque et Judicum capa- 
ces declarat, citra tamen neglectionem Catholicorum , re- 
bus gerendis idoneorum; deinde serio demandat ut pro 
audiendis scrmonibus sacris dlebus Domini ad Templa 
Parochialla Catholica, sub poenis arbitrariis, nisi legitima 
causa excuset, compareant; turn liberos alteratio vel utro- 
que parente Romano - Catholico natos, ad domos , privatas 
(Oratoria) admitti vetat; denique praecipit, ut qui diver- 
sam in religione profitenda in formulam sequentes, matri- 
monium contrahunt, ante illius inaugurationem praesente 
Parocho stipulentur, eos liberos non in alia, quam in Ro- 
mano - Catholica religione educaturos esse. Rescripti hu- 
jus pars posterior, tanto magis vulneravit Tredecim Oppi- 
danos Evangelicos, quod vetaverit, ne apud Comitem Tre- 
decim Oppidorum Conventicula et Congregationes insti- 
tuant. Volebat quippe cavere, ne Evangelici deliberent 
de modo, rebus suis consulendi. 

Ex his sat superque patet, couditionem Evangelicorum, 



 



186 



Tredecim Oppidanorum, Theodoro Constantino Lubomirski 
vivente, in unifersum miserandam certe fuisse. Ceterum 
in co fortunati fuere Nostrates, imperio Principis obnoxii, 
quod quanms hie multa, quae Evangelicis salra conscien- 
tia geqni nefas fuit, iustituerit sciveritque, nuuquam ta- 
men, ut praecepta sua diligenter curentur, pertinaciter 
urserit. 



Deterrimo loco positae crant res Evangelicorum Tre- 
decim Oppidanorum, dum Maria Josepha, princeps An- 
striaca, Poloniae Regina, Capitaneatns Oppidorum Scepn- 
siensium, exstincta stirpe Lubomirskiana , per Regem Po- 
loniae ei collati, gubernacula anno 1745 capesseret. Et- 
enim ad Magi stratum, quanms Oppida paucissimos alerent 
Catholicos, Evangelici aegerrime admittebantnr , liberae 
Pastorum habitationi, Oratoriornm structurae et instaurationi 
impedimenta adferebantur, Pastoribus aegre decumbenti- 
bus, Candidatum, Tel alium Sacrorum Antistitem, sacris 
faciundis admovere nefas *erat; pastore morte exstincto, 
vel alio translato , non erat integrum sine redemtionis pre- 
tio quinquaginta usque centum aureorum, alium cooptare, 
aegrotorum visitatio et sacramentorum administratio diffi- 
cultatibus exponebatur; Stola nimia ab actibus sacris posce- 
batur; non licebat publicos privatosque alere scholarum 
magistros, ant liberos ad Scholas extra ne as mittere, sponso 
sponsaeque, si Tel hi parentes diversae confessionis habe- 
bant, Tel ipsi non unam eanderaque formulam sequebau- 
tur, matrimonii inauguration nisi sacra Romana amplecte- 
rentur negabatur, proles in mixtis matrimoniis nata, to 
religione Romano - Catholica educari jubebatur, jurisju- 
randi formula reb'gioni Evangelicae ad versa, ab Evangeii* 
cis quoque exigebatur. Sed juvabit sententiae nostrae 
fidem testimoniis historicis comprobare. 



 



I % 

187 

Maria Josepha, quae Dresdae potissimum et Varsaviae 
vivebat, Andream de Moszczenne Moszczenski, Capita* 
neum Brestensem, Cujavo etc. nec non Regiae Majestatis 
Camerarium, in Capitaneatus Scepusiensis Administratorem 
nominavit. * Huic, ad Scepusium delato, Nostrates suppli- 
carunt, ut liberum religionis exercitium, iis in tact urn in- 
tegrumque linqueret. Enimvero Moszczenski Iglovia d. 
25. Martii 1745 rescripsit, cum jus ad hocce exercitium, 
nulio probaverint Privilegio, se quidem omnem sacrorum 
usum in Tredecim Oppidis abrogare posse, niiiilominus 
tamen se „opere conversionis de relicto u nihil moraturum 
esse, Evangelicorum in Oppidis hisce, Jura ad religionem 
exercendara pertinentia, in pristino (statu quo) conservare, 
modo Evangelici Oppidorum horum habitatores, omnia 
Pun eta, Canones, Clausulas in favorem Catholicorum in 
Privilegiis , Decretis, Declarationibus quibuscunque exstan- 
tis, observent. Evangelici Tredecim Oppidani Reginam 
clementiorem futuram rati) ad earn libello d. 21. April. 1745 
cbnfecto profugiunt, petuntque se solvi ab obligatione im- 
posita, mittendi liberos in Templa Catholica, dum in his 
Scholae Catecheticae habentur, quippe hoc quod tantumdem 
esset, atque parvulos sacris Romanae Ecclesiae vi addicere 
velle; deinde cum in jurejurando dicendo adigantur adformu- 
lam, religioni suae contrariam adhibendam, Pastorique ad aegros 
in articulo mortis constitutos aditus negetur atque Sacer- 
dote adveniente parentes, liberi, propinqui, ipsi conjuges, 
qui nunquam sese derelicturos jurarunt, exesse jubeantur : 
orant abrogatis decretis Lubomirskianis et Administratoris 
Moszczenski, quae vim conscientiis inferunt, a necessitate 
ilia liberentur. ^Ad libellum hunc, Regina nihil rescripsit;, 
Rex vero Uteris ad Administratorem d. 6. Julii 1745 da- 
tis, Tredecim Oppidanis itidem aperiri jussit, se eos iu 
usu libertatum et privilegiorum , eis pristinis temporibus 
concessorum, conservare velle. Inde judicare poterant 
Tredecim Oppidani Evangelici, quam parnm adjumenti a 



 



188 



novo hocce dominio *perare po-*e;it. See 
vero 



fuit 



Retina ipsa, quidpiam fa* oris impetrare 
ciati Tredeeim Oppidani Evan«relici. 

Nam 3Io3zczen»ki quidem, coocitatus per flerum. que- 




Au^ustanae Confessioni Addicti, multis in punctis fidei 
^anctae Romano-Catholicae temerarie praejudicent : Edicto 
d. 17. Febr. an. 1747 mandavit, at Acalholia omnia 
puncta, omnes conditiones et clausula* quorumcunque Pri- 
viieffiorunx. Declaration urn . Decretorum , pro parte relipo- 
nis ganctae Romano - Catholicae prolatorum. sacro sancte 



Magis fatale 

fuit ejusdera Administratoris Imperatum* d. 20. Jun. 1747 
editnm. quo Moszezenski: insist en do decreto Theodori 
Lubomirski, die 25. Jonii 1717 in Monte Sancti Georpi 
lato, Catholicos Sacerdotes ad ae«ros, priusqnam de 
statu mends dejicerentnr , — alioqoin sepultura ecclesia- 
gtica privaodos, — advocarl, atque Teniente Sacerdote Catbo- 
lico, adstantes Acatholicos hypocausto excedere jubet, Prae- 
dicantios vero post introductum Sacerdotem Catholicum ara- 
plius aegrotum et moribund um a dire vetat; recedere no- 
lentes consan^oineos et necessarios, atqne Praedicantium 
contra a^entem , triom die rum caceris poena et duoruni 
Thalerorum mulcta. aerarto arcis in fere n da, territat ; — 
omnes Acatholicos diebus Dominicis et Festis diligenter 
condones Catholicas adire, absentes vero notari et septem 
cnicigerorum poena. Ecclesiae so I vend a plecti praecipit; 
— Dissidentes infantes suos, Scholia Catecheticis in Tem- 
plis Catholicis interesse , qui vero non comparuerint, to- 
ties, qnoties delatos, septem crucigeroram , fisco sacro 
pendendornm mulcta, puniri imperat; Infantibus veniam, 
Catechismum Augustanae Confessionis , ad Scholas Catho- 
licas ferendi, negat , qui alitcr facerent , his libros adimi 



 



I 189 

■ 

permittit; — Scholas privatas Acatholicorum prorsus tol- 
lit „sub relcgatione Rectorw ct remissione ad arestum 
arcense;" — Diebus Catholicorum festis, Evaugelicos a la- 
p boribus, tam domi quam foris peragendis, abstinere, con- 
tumaces vero uno Imperially Ecclesiae solvendo, mulctari 
Tult ; — Matrimonia mixta coiitrahentes , Apocha cavere 

Ijubet, de prole, sacris Ecclesiae Romanae initianda, dispo- 
nitque, nt parvuli jam septennes, coram Parocho Romano- 
l Catholico fidei professionem edant; parentes praecepto 
huic morem non gerentes, non solum decern Imperialibus, 
| arcis aerari0 '"""crandis mulctari, sed et tamdh. Tinculis 
detineri ordinat, donee liberos statuerint; — Natos pa- 
rentum, variam religionis formulam sequentium, ad Orato- 

Iria Aug. Conf. admitti interdicit, praedicantibus , qui par- 
vulos tales non arcerent, poenam decern Thalerorum, arcis 
f aerario solvendorum irrogat; — Oratoria extraneis aperiri 
vetat, non obedientibus sacris coetibus poenam quinqua- 
ginta Thalerorum Imperialium, arcis fisco tribuendorum, 
interminatur; — Parochis Tredecim Oppidanis Catholicis, 
auctoritatem tribuit Protocolla civica inspiciendi, Magistra- 
tus vero qui Acta denegarent, poena viuculorum, duabus 
hebdomadis duratura et decern Thalerorum Imperialium 
ad aerarium arcense solvendorum, mulcta, subjicit. 
I Post promulgatum ferale hocce decretum, Tredecim 

Oppidani Evangelici libelium supplicem Moszczenskio d. 
8. Julii 1747 porrexerunt, in quo fatentur, decretum Ad- 
ministratoris nonnullis in punctis Jussis Principis Lubomirski 
conforme esse, ceterum et hoc observant, ipsam Lubo- 
mirium nunquam severe Imperatorum suorum exsecutionem 
ursisse sed quo oppida conservaret et augeret identidem 
tua decreta temperasse et restrinxisse. Quare consentiunt 
| quidem in postulatum, ne Pastori integrum sit aegrotum 
I prius adire, quam Sacerdos eum inviseret, sed se a Jussu, 

Iut praesente Sacerdote omnes recedant liberari, Pastorique 
veniam tribui petunt, aegrotum, quern jam Sacerdos vide- 1 
| nti libere accedendi; — deinde erant, ut, quemadmodum 

i 



 



lf>0 



ante Bolemne fait, sufficiat diebus Domini Templa Catho- 
lica celebrare, atqne satis sit, si ex quavis domo unus 
fuerit praesens, com et domus vacuae relinqni non possint, 
et si omnes confluerent, Templa tantam hominum copiara 
nequaquam capere possent, nemoqne foret, qui domi par- 
vulorum curam gereret ; praeterea cum religionis Evange- 
licae placitis repugnet, ut proles Evangelica catechismum 
Catholicum audiat, in Schola suae fidei lineamentis uti 
impediatur, Administratorem a postuiato hocce recedere 
Habitant; — torn Scholas privatas, per principem Lubo- 
mirski admissas, ut retinere queant, supplicant ; — postca 
Festa decrctalia se obire velle proraittunt; — amplius 
poenam non Praedicanti et coetui, sed illis dictari cupiunt, 
qui sive parentibus diversae religionis nati, sive alia de 
causa, ad Ecclesiam Romanam pertinentes, Oratoria Evan- 
gelica ingrediuntur. Quare iterum iterumque Administra- 
torem precantur, ut in quo statu, provinciam, quam ad- 
ministrat, capessens, eos reperit, in eo illos eo certius 
couservet, quod ipsa Decreto d. 25. Martii 1745 edicto 
declaraverit ^Evangelicos religioni Catholicae non violen- 
tis remediis devinci debere, sed opus hoc gratiae divinae 
iinquendum esse." liogant proinde Moszczenskium , ut 
decretum immutet et rescribat; si vero precibus his ac- 
cedere nollet, obsecrant, ut re interim in suspenso re- 
licta, liceat illis, sine oflensae nota, medelam apud Regi- 
nam, Dresdae, per nuncios quaerere. Cum precibus his 
Tredecim Oppidani apud Administratorem nihil effecissent, 
d. 24. Julii Igloviae conveniunt, Dresdamque Josephum 
Sirmiensem et Jo. M. Glaczinger, nuncios mittere decer- 
nunt, non modo abrogationem decreti Moszczenskiani pe- 
tituros, sed etiam ampliores libertates in rebus ad sacro- 
rum usum pertinentibus impetraturos. Legati hi precibus 
obtinere jubebantur: ut sacrorum jus in Tredecim Oppi- 
dis, minimum ea sit fortuna, qua Lubomirskio vivente 
fuerat; — ut Pastore mortuo vel alio vocato, liceat sine 



 



101 

litro et quia necessum sit ad Adrainistratorem profugere, 
atium vocare; ne Oratoriis Parochiisque accessitate po- 
scente instaurandis Tel novis strttendis obices ponantur;. 
ne sit fag Evangelicos muneribus publicis habiles, ab iis 
gerendis arcere, vel Romano - Catholicis postponere; — 
ne ingeniosi parvuli , olim civitati , adniinistrandis muneri- 
bus publicis utiles futuri, a Scholis, extra oppidorum gre- 
mium adeundis, arceantur, reliqui autem in Oppidis ipgis, 
per publicos et privatos Praeceptores , nostrae religionis 
instituaittur, sublata necessitate Scholas Catholicas fre- 
quentaadl* — ne Nostrates cogantur, ad jurisjurandi for- 
mulfera, areligioni Evangelicae adversam adhibendam; — ut 
arcessito jam Sacerdote Catholico, postea Pastor aegrotum 
libere accedere, eique usque horam supremam adesse 
possit; ut Pastore aegrotante salrum sit ei alteram, sive 
ex numero Tredecim Oppidanorum Pastorum, she ex or- 
dine Ministerii Candidatorum surrogare; — ut Parochi 
prokibeantur a Stola nirnia, inprimis a copulis peregrino- 
rum et Pa8torum Evangelicorum exigenda, neque Evange- 
lici mulctis Parocborum sint obnoxii ; — ut sufficiat die- 
bus domini et Festis Terapla intrare, ita tamen, ne 
omnia familiae membra, domos derelinquere jubeantur ; ne 
liberi cogantur catechismi audiendi gratia, in Templis Ro- 
mano - Catholicis comparere ; — ut decreta Lubomirskiana 
atque Administratoris Moszczenski, nobis detrimentosa, 
conscience instinctum violantia et Tredecim Oppidis 
exitio minantia, abrogentur; — ne Judices cogantur Pro- 
tocolla oppidonun, ad libidincm sacerdotibus aperire. — 
Legati , quae in Mandatis acceperunt exsecuti, die 23. Aug. 
1TM domum rediere, postquam confidere fuissent jussi, 
Judicium extraordinarium ( Commissionem ) ad Scepusium 
mittendum, omnibus justis legitimisque Evangelicorum 
Tredecim Oppidanorum petitis, satisfactnrum esse. — Ilac 
de re Tredecim Oppidani Moszczensldum per literas d. 
25. Sept. edocuerunt, simulque rogaruut, ut usque dum 



 



102 

ret. Cognitores , quorum mittendonun Nostratibus spes 
fuit fact&, Paulus Benoe , Instigator Rerni • et Carolus 
Franciscus Sala de Grossa , Consiliarius Re«rius , simnJ 
Igloviam Teniwent: Tredecim Oppidani eis, die 31. Oct. 
1147 tradiderunt libelimn gupplicem , quo gingulatim 
argumentum Reseripti Administratorialis d. 20. Junii 
1147 recensent , atqne quantopere quodvis punctum, 
consdentiae instinctum violet, docent, rationes ob quas se 
gravatos sentiunt, adferunt, postremo se cura et rtlWn re- 
levari rogant. Praeterea contend unt ab iis pofccJy quae 
praestari nequeunt ; Jussa Lubomirslriana nunquam fui^se 
obserrata praetendunt; poenas decreto Administratoris ir- 
ro^atas , aerario eo gummnm detrimentum illaturas confor- 
mant, quod illis stantibus necessario cives ad incitas re- 
digi debeant. Quare si novi favores iis concedi nequi- 
rent, minimum eo loco linqui orant, quo fuerunt Lubo- 
mirskio, ad oppidorum clavum sedente. Coaluerunt autem 
in coraponendo libello hocce et sacri et civiiis ordinis viri. 
Pa stores proponebant: primum morem invaluisse, ut ab 
iis sacrorum Ministris, qui aliorsum vocantur, qusesito co- 
lore tutelae et clientelae qua utebantur, nec minus a coe- 
tibus pro obtinenda potestate, in discedentis locum alium 
vocandi, certae numorum aureorum gumma extorqueretur ; 
deinde non esse liberum, ex uno Tredecim Oppidorum 
ad aliud, legitima licet vocatione oblata, abire; post Pa- 
stores et Paroecos respectu Stolae vehementer aggravari; 
amplius, Pastoribus, si in morbum cadunt, necessitatem 
imponi Sacerdotes Catholicos arcessendi; praeterea ma- 
trimonium ineuntibus Jusjurandum decretale, quod vocant, 
in regno Hungariae usitatum, obtrudf; denique nonnullos 
Pastores a Judicibus Romano - Catholicis in percipiendis 
salariis, quae tributo nihil derogant, turbari. His igitur 
malis, ut occurratur, submisse oranuit. Paroeci autem 
conquerebantur : primum, quod contra omnes leges naturae 



 



4 fcumanUatw, moribiuidMs Acatholicua jubeatur deaeri, 
non solum a Pastore auo, sed etiaxn a suis propin^uig e j; 
dqmeaticia, quamprimum Parochua Romano- Catholic™, >ad 
«um fuerit adductua ; deinde quod AcathoUd sub commi- 
natfpne mulctae, jubeantur Templa Catholica, propriis aedi- 
?cii 8 periculo expilationis ant incendii expoaitia, adire; turn 
quod contra conscience inatinctum cogantur natos auoa reli- 
gion* Catholicae directe dicare, eo quod poacatur, ut hi 
schplig catechcticia in Templia Catholicia vacent, cum ta- 
men antiqua decreta Catechjsmum Cathdlicum nunqnam 
pwapripaerint ; insuper quod praedicetur impunea non 
man#nroa, qui veiextraneos* vel iiberoa e matrimonio mixto 
ortoa, ab ingresau. oratoriorum arcere negiexeriot, cum ta- 
men eorum introitum impedire vix ac ne vix quidem in 
homiuum aitum ajt potes<ate; denique quod contra omnem 
ORum jubeantur Actonim Commentarioa publico* (Protocolla 
Qppidana) Parochia Romano - Catholicia aperire, quod in- 
stitutum non aopiendis*sed excitandia et angendia litibus, an^ 
wmpraebeat. His querelia aubjunxenrot petita, primo, ut in 
tegrum ait coetibua aacris eligere et vocare Paatorem ; deinde 
ut Paatore morbido lic<?at in, ejus locum aliquamdiu aubati- 
tuere alium ; turn , ut ait poteataa Oratoria et domicilia 
Pastorum reparandi, aut in vicera ruinoaorum nova , etiam 
ex saxo exstruendi ; praeterea ut ab obligatione jurandi 
secundum formulam, eomm religioni contrariam, aolvantur ; 
denique ut promiscue cum Romano - Catholicia muneribus 
Oppjdania admoveantur. Has Pastorum Paroecorumque 
qaeromoniaa atque optata, Cognitores ante laudati ad 
Reginam Dresdam retulerunt , quae Rescripto secundae 
Februarii anno 17*8, auctore Hermanno Jeauita, Reginae 
a Confeasionibus composito , aperte declarat 2 „nolle ae 
prioribus (Lubomirskianis et Moszczenskiania) decretia uUo 
ia puucto derogare, multo minus aliquid concedere,, quod 
religioni Romano - Catholicae , Juribus Regni aut Statute 
dioeceaanis praejudicare posset; praeaertim cnm Acatholici 

IS 



 



in Tredecim OppWis nullo decreed Regio, ant Aeh^bKcae 
consensu muntti easent, sed privata solum dfssimulatione 
tolerati. Quare querelis nollum fere posuit modum; haec 
enim wscripsft: ^necessaria ministeria doniesticottnw, imo 
et salutations officia amicorum, non proniberi quamfliu 
Parochum Romano - Catholicura ad aegrum. atceBsitum nulla 
affieiant injuria, nec aegrum irapediant, „quomSriUs eft li- 
bertttc cwiseie^tlae, quam ipst Acatholfci cfcttwet ' relin- 
qtiendaiu ease clamant, de ana aninta disponere pussuV 4 
Si prohide moribunbW ad premium Eticlesiae £atIiotfcae 
redire TOtit, Praedicantem Lutherahuita adVenta ad eofo 
rite arceri; — cum ipw Catholici ad alidiendam cbriefe- 
iiem lege ecclesiastica obstricti ^ propterea lifdtt Jnnertiitaf 
aedes suas meursioni furum, aliisque pericttlis exponere i 
etiam non tequiri ab AcathoKcis, ut doraum ab Omni custbde 
?acnam relinquant, id quod in ipso decreto verbis ,,exceptfe 
legitirais impedimentis" satis indicatmxr habeatur; - — quod 
ad Catechismum attlnet, cum Sacerdotes Catholici, nun 1 - 
quart* sKiiim , quam Romano - Cathoiicum Cateehisnram ei- 
plicaYerint, inde consequf, hunc, e? no* alium decretfe 
Lubomirskianis innui , usum confraritim non abrogationcnl 
legis, sed civium, praeeeptis non pa'fentium foiprbbitateih 
probare scrtipulun* hiufc parvulds eo, qnod jnbeantar 
scholia Catecheticis in Templis Catliolicis racare, religion! 
Cathoiicae aacrificart et quasi immolari, Hon bene coii- 
Tenire cum sententia Evangelicorum, qua cuilibet Kberta- 
tern constfentiae relinqui debere contenduntt praeseritfa 
hacce jutentutis in catechesibus Cathotftfs , tfon eorour 
lenocinium intend! , sed solum id pet?, ut praejndicatis 
opiniorilbus, quibus contra doctrinam CathoKconim imbui 
Solent, liberentur; — mentem decreli non esse, punire 
fdrtuitum ingressam unius atoerinsve tiospitis , ex curiosr- 
tate, aut alia de causa, Oratoria Evangelicortim intrant i*. 
sed Imperati consilium solum esse impedire, ne homines 
ad oratoria, vclut ad publicas Ecclcsias prcteiiseue con- 



 



I 
I 



ftuahf. ' 'ta>h posci , ut Prdtdcolia CivKatum cuivig cnrioso 
eiploriitorf M aWto prf^tJrt mittairtur, sed Id nonnisi 

A*™ * ^;iPF^««tib« Cognitoribua 
(Cottmfcsariii), vel in' arce LiMoviensi, sub oculia Admi- 
nliHrtrtorfcVvd fn CapHulo Scepusienai, coram praefectis 

HSKlUf' 86 <en,pwc apcri,mtur ' j»- 

«M*> dubiom <S Protocols aolvendum nascitur. — HaeC 
ratWne ijaeWinoniarom rescripsit Regina. Quod vcro ad 
peftta aftinet, reposuit: primum cum neqoe Romano- 
CathoHci liabeant faciiltatem, Parochum pro lubitu eligendi 
banc tanto minus Acatholicis concedi posse; deinde Prae- 
conos habitare debere in domibus Tel condoctfe, vel etiam 
Foprils, quas lamen nefas sit, ultra id, quod simplex ne- 
cessitas exigit nistaiirarcJ postremo quoad admitteudum 
peregriirttm, domesticb Pastore aegrotairte, nec non Jurisiu- 
randi fbrmubrm, ct.m Parocbisr oppidorum, Evangelicos 
transigere jusait. Pro coronide declanmt regina, se 
„qttemadtaodum Augustanae Confession! Addlctoa, quam- 
dfo oKclum fldelbim gubdftorum praestiterint, neque ex- 
peHere, neqne injustfe retationibus opprimere, sed notius 
■I-amdM jus fasque permiaerit, ctementiae et praesidii aui 
r^H documenta ilfia aeque, ac aliis subdUis praestare 
cotftett fta vicissim setio admonere, ut se huic ejus de- 
tfeio diligeirter accommddent, Catholicis amice conwant 
seduloque praecaVeant, ne Reginam in posterum querelis 
inquietent « — Dura coacti necessitate, acquierissent in 
Kesoiutlone hacce Reginae, Tredecim Oppidani, si unum ' 
hOece punctum ex eadem abfuisset, quo jubebantur pro- 
lem suam in i catechismo Catholico erudirl curare. Hoc 
enim , quamdiu Aogustanam religionem profitebantur, ma- 
nff«w, salva conscientia admittere non poterant. Enim- 
' »<*», ut rursnm ad thronnm gratiae profugerent, Clerns 
«* adeglfc Hie namque pergebat pellere vl ex hypo- 
crtsto aegrotorum , omiieV, qtil aderant. Deinde nrgebat 
tfaesentiam juventotis i* catecheticis Scholia. Accessit 

13* 



r 



 



Parochum Menhardensero, Menhai^divUiania Erangelicistfr 
mam, Pastori aegrotanti alium substitueodi , inegasie, eo 
vero mortuo Administratorem Mo8Zcz«Jiski odu solira 
Oratorium Menhardivillarura :obsignari, , hqgpitimn , 
Pastoris et Fundos occupari ju^si^o, sed ; «tiiiydem opf 
daius Evangelicis venia/n alium cooptand,} ^crorun) Mim 
strum negasse. Insuper quamvis Retina permisit, ut Pastors 
suas vel conductas domos inhabitarent :, tamea impetrari w 
poterat, ut Vdralienses etBelcnaes licentiam obtinerent,donit 
Parocliiales, jam propemodum paratas, Pastoribus inhabits 
das tradendi. Qnare Tredccim Oppidani Evangeiici ttegiaat 
aupplicarunt, ut mala haecce gratiose reraoveret, Pastorr 
bus Beleusi et Viraliensi veniam concederet in demfc 
eorum habitation! destinatas, immigrandi, morbido Fasten 
alium substituere permitteret, a sacramenti formula, c«fr 
scientiis ad versa, auctoritate regia eos relevaret, Menk 
hardivillanis Pastorem vocandi pofestatem tribueret, 21 
generatim cuilibet coetui jus daret, mortuo Pastore, alia 
muneri praeficiendi atque in, doraum, quam antecessor kh^ 
tabat inducendi. Popradensibus copiam faccret, autPastorei 
qui, quod citatus ad arcem uqu comparuerit* .-partis 
muneri8 fungi, vetabatur, loco, quern ante tenebat ado: 
vendi; aut alium deligendi, den i que quo nimiis sumtio 
parceretur, Administratorem auctoritate instrnereti coctu 
venia ornandi, Pastori mortuo alium aufficiendi.,, .quia Dm 
dam Iiac de causa profugere necessum sit. — Cum. lib" 
hocce supplici Igloviae d. IT.; Julii 1748 composite noi* 
runt Tredecim Oppidani Evangeiici Varsaviam duos Up 
tos, Danielem Piringer et Joannem Tersztyanszky, ,qnos i 
eo elaborare jusserunt, quo Reginam permoyerent: ut it 
tet eos ex cubicuio morbo , adfectorura expelH r qui qui* 
pacificique sunt; ut lib ere t parvulos officio, obeundi Sda 
las catecheticas ; ut tribuat Admin is tra tor i potestateip cofl 
sentiendi jn vocandum novum pastorem sede vacante; 1 
rescribat Edictum, quod jParochis Catholicis potestak- 

* 



 



187 

r 

- 

latgitur concedehdi r vcniam , pastori aegro alium substi- 
tuendi, quia Parochi v ne quopiara £avore Nostrates ornent, 
jus hocce a se decliiiaht aique Supplicantes -r- ut Menhar- 
divilke {factum ad Eptscopuni relevant ; ut concedat 
Belensibus :et VaraUonsibtis veniam, domus , . Pastoribus 
habitationem praebituras , iu struendq., perficiendi easque 
Pastoribus adsignandi ; ut Nostrates obligatione solvat, in v 
dicendo jurejurando utendi formula , quam decretalem vo- 
caut f at i Seholarum , inquibus uonnisi elementa doctrina- 
rum resque summopere neeessariae tradantur, Nostratibus 
jus concedat, ut Meuhardbillanis Oratoriuai reatitui ja- 
beat iisque copiara faciat Ministrum vocandi ; ut Popra- 
denses peraissu beet*, rel Pastori Augustino Ab. Hortis 
omnia sacri muneris deferendi, vel eo dimisso, alium re- 
bus curandis praeponendi. — Cum Regina. diu nihil re- 
spondent, Tredecim Oppidani preces suas Uteris 20. Oct. 
M49 Iglovia ad Reginam missis iterarunt, Sed in vanura. 
Legati enim dommn, comeare atque reditura Administra to- 
ns ad, Scepusium, praestolari jubebantur. Quoniam vero 
negotium semper adhue procrastinari observarunt Nostra- 
tea, Moszczenskium supplicibus literis, Igloviae die 4. Aug. 
1150 datis, orarunt, ut. causam eorum prpmoreret et re- 
ginafe commendaret. Enimvero neque , in Moszczenskio 
quidpiam repererunt praesidii Npn enim lis contigit vo- 
torum damnati. . — 

Duorum adhuc pro coronidej^ iKpc ftac periodo decre- 
torum, facienda nobis est mentie^iJifterius diei secundae 
Julii 175$ quod Apostatas ex Tredecim Oppidis eliminari 
et liber.08 in jn^trimoniia mixtis susceptos, quotiescunque 
Parochi postulaveriut , per ,vim etiam sisti jubet, in reli- 
gipne Catbolica, spk saJvifica, instituendos; alterius diei 
30. Oct. 1753, quod omnia Evangelicis exitiosa, Capita- 
ueorum Scepusienaium et Reginae decree , in causa reli- 
gionis vulgatfe confirmat, atque Comitem et Judices officio 

obligat, eorum observation invigilandi , maxime vero Apo- 

i 



 



103 



statu, decreto Loborairgkiano diei 7. Aprilis an. m 
coBvenienter proscribeudi. Quare hisce aliisque decretii 
sese accommodaturus Moszcaengki , Alexandro Marjasy. 
Praeposito Capitnli ilia per Evangelicos vioiari quefcote, 
in gratiam, Edicto quartae Fcbr. 1755 sanxit: ut Aposu 
tarum formaiium, qui jam in saucta reiigione Catholic 
eruditi ct per vsurn sacramentorum ficciesiae Homing 
initiati, ad haeresiai desciverunt , bona publicentur iique 
nisi usque paschatns dies redierint > ex 'Fredecira Oppuli> 
ejiciantur ; proles ex mixtis matrimoniis a die Xt Feto 
1745 Rata, «on in alia, quam Romano - Catlioiica reu'gioiit 
eriucetur, parentes liberos placitis Eoclegiae Romanae w- 
buendos, ad ioea, \ei homines a saeris Catholicis abW 
mittentes, ab Episcopo delatf ad arc* Libloricnw carceit, 
eonjiciantur , neque prius dimittantur quam proton, 1 pert 
culo ezpositam, restituerint atqve raulctae titulo eentc 
Thaleros sofeerint, liberi, « sacra Roman* ampiecti p 
luerint , hereditate et habitatione In 'lYedecim Oppidi* 
excludantur; — mixtae religionis hominibus matrimonii 
nullo pacto admittantur; qui invito Parooho, cai 
noxii sunt, sese in alienfs locis in conjuges inaugural 
curant, Tel spatio unius anni in ear cere arcis OMovfci^ 
cnlpam expient , *el qmnquaginta Thaleror ura mulcts 
solvant, qui postbac In simiii noxa coraprebensi fuerfo. 
duplo mulctentur; — Coetus Evangelici Monte -Oeor 
gensis, Popradensis, MaUhaeiviUanus, quod Oratoria «on(n 
fas dilatarunt et ampliarrtint , atque ab hoc , neEpi 

seopo quidem inter cedente destitenimV seorsum ad sen 
rium aroense, duorum mensium inter vatlo, centum aura* 
boni ponderie, igitnr omnes «imul, teroentos maloCae lo« 
numerent; deinceps si pari ratione deliquerinty poena 
motitionis Oratoriorum plectantar. Eodem Rescripts Ad- 
ministrator omnia priorura temporal decreta lleginat 
Catholicae religioni faventia, confirmat 4t «t ad effects 
adducantur, imperat. ■•• *' , " 



 



\ 

Si Regwa Maria Josephs quae inter alia consilium 
ceperat de Pastoribus Evangelicis fuueribus dclendis, tum- 
que venia alios vocandi coetibus neganda — ^ prout id Men- 
hardi- et Riisquinivillae fecerat; — si inquam Regina 
liaec die 17. Nor. 1757 mortua, diutius vixisset , Evan- 
geltci in Tredecim Oppidis vix amplius sese cons en are 
potuisaent. 



B vita excedente Maria Josepha, quae Capitaneatui 
Tredecim Oppidorum Scepusiensiiim, ab anno 1745 usque 
17OT cum imperio praefuit , Henrietta Comes a Briihl 9 
Serenissimi Poloniarutu Regis et Saxoniae Electoris Pri- 
mariu8 Minister, anno 1751 die 24. Decembris Capitaneus 
renunciatus est. Vix autem regimen adiit Bruhi, jam 
Tredecim Oppidani Evangelici ad ejus clementiam confu- 
gerunt, miserabilem , luctuosamque suam sortem diligenter 
exponentes, atque se ab interitu servari flagitantes. Ape- 
ruerunt' quippe Comiti, dura Regina Maria Josephs 
Principes Lubomtrios severitate longe superans, ad Trede- 
cim Oppidorum clavum sederet, Ministris Evangelicis non 
iicuisse accedere aegrotum, quern jam Sacerdos Catholicus 
adierat, hoc vero adveniente omnes., qui praesto erant re- 
motos, juventam ad vacandum scholia catecheticis in Tem- 
pli8 Cathohcis compulsam, Scholas Evangelicas abrogatas, 
formulam placitis doctrinae EVangelicae adversam , jure- 
jurando adstringendis decantataru , Nostrates omnes ad 
sacra Catholica celebranda adactos, peregrinos prout et 
liberos in matrimoniis mixtis susceptos, Oratoriorura in- 
gressu prohibitos, Actorum publicomm Commentarios Op- 
pidanoa, Sacerdotibua Catholicis patefactos, denique in le- 
gum violatores tantas mulctas fuisse statutas, ut si omnes 
damnationes varaissent, Tredecim Oppidant Evangelici ne^ 
cessario ad kicitas redigi , bonisque everti debuissent. 
Haec autem ita tjnarrarunt Nostrates, ut Bruhlio petaua- 



 



200 

derent, quanta ex intemperie hacce in civitatem et salutem 

fuerit detractura. His proinde ma lis se liberari. atqne — 
non qaidem beneficiig, dominant i religioni injuriam infe- 
rentibus, sed — minimum ilUs eommodis, quibus Kvan-eiid 
in Polonia fruerentur oraari, jureque sacrorum libere 
exercendorum, beari supplicant. 

Libera lis Briihl ultro promisit, se adflictorum cau- 
sas, per Quaesitores (Commissarios) ad Scepusinm mit- 
tendos cogniturum, atque eorum incommodis mederi et 
necessitate us subvenire properaturum. Promissum hocce 
nersoluturus Comes. Comitem Gabrielem Junosa PodolskL 
rerura gerendarum auctoritate instrnctum , ad Scepusium 
amandavit. Huic Cognitori, Tredecim Oppidani Evange- 
lici ineunte anno 1758 libeJlum supplicem reddideruat, 
qnerimoniaa precesque contiueatem. Querimoniarum kaec 
fuit ratio. Parvuii, quibus ante liberum erat Catechis- 
mos Lutheri aliosque libros Evangelicos in Schojas Ca- 
tholicas, in quibus erudiebantur , adferre', eorum usu pro- 
hibit! , jubentur Catechismum Catholicum discere , preces 
Catholicas recitare et caerimonias, sacria Eraugelicis con- 
trarias, obserrare. Scholae anno 1753 Evangelicis per- 
missae , per 

Conunissarium, summo cum juventutis detriment?, et coe- 
tuum, qui ludos magno sumtu instruxerunt , manifesta in- 
juria sunt sublatae. Sponsus sponsaque in matrirooniis 
mixtis nati , aut ipsi diversam religionis fonnulam probaa- 
tcs, in conjuges non inaugurantur nisi persona Evangelic* 
sacra sequens, ritui Romano nomen det, quae asperitas 
mox illicitae consuetudini abjiciendoque pudori, mox mi- 
gratjoni ad tutiora loca, qua numerus hominum reipublicae 
utilium , variisque artibus exercitatorum minuitur v occasio- 
nem, praebet, Plebani in exigenda com omnino, turn pme- 
cipue a peregrinis Stola, modum exeedutf. EfaugelW 
prohibentur funera imponere sepulcris (cryptis), in Tem- 



 



■ 

SOI 

. .,1 

* 

plis Catholkfeobviis, per eorum niajores , vel bac <aeUte 
vfaentes, aive condkis sive recens iustauratis. Ab aegro- 
tis et moruairis, < solatii egenis, inlniani violentia Pastd- 
rea EvangeHci. arcentur , Sacerdotes vero Catholici ar- 
cessiti, adstantes removent, morbo vero . correptos et 
jam animam agentes v'Variia modis exagitant, discruciantr 
que. Parochi pro imperio exigunt, ut Evangelici divi- 
na ; Booleaiae ♦ Catholicae obean t * j • praeceptia non paren- 
tes mulctank < Aegrotante Miuistro Evangelico v coetus 
nen permittuntur ei alteram substituere; > potestatem, veto 
alium vocandL aegerrime, nee nisi aolutis centum aureis 
impetrare posswit. j Nefas est oratoria, licet ita ruinosa, 
tit sine vitae diacrimine adiri nequeant , refieere aut an- 
gusta ampliare , omnium minime eadem saxo exstruere. 
in conferendis dtgnitatibns Evangeliei ita negliguntur , ut 
ba Catholici, muneri publico minus habiies, praeferarttur. — 
Haec erat querelarum series. Petitionum vero hicce £ uit 
modus: Fas sit cuilibet Oppido Scholas condere, usque 
Ludimagistros, juventam in linguis, religionis placitis prae«- 
ceptisque et disciplinis, tarn triviaiibus, quam altioribus 
erudituros, praeficere. Sponsus sponsaque vel parentibua 
diversam religionis formulam sequentibus nati, vel ipai 
non uni eidemaue Ecclesiae addicti. in conciiiandis nuntiis 
son > impediantur. Lkentiae in exigenda stoia non solum 
modus ponatur, sed etiam concedatur, ut soluto Parocbo 
Romano -Catholico prctid, V. D. Ministri ritus sacros, 
baptismi, copulae et sepulturae peragere possint. Sepul- 
icra, ait quae Evangelici jus habent, iisdera reddito Ec- 
desiae Catholicae decern Imperialium pretio pateant 
Evangelici solvantur necessitate Sacerdotem, aegroto adfii- 
turam, arcessere ornontur contra licentia invitandi Mini- 
strum suae professionis, • ex; seutentia Ecclesiae Evangelicae 
. moribund um ad iter ad superos ingrediendum rite prae- 
paraturum. Parochorum Catholicorum audacia, Evangelicos 
ad Templa Catholica compellendi compescatur, iique pote- 




 



state eo8, qui aedes Catholicas non 
priventur. Integrum sit Nostratibus, sine redemtionts pre- 
tio, nou modo morbidi Miuistri iocuin, aUerius opera sup- 



alibi rem sac ram curanti, sive Candidato assiguare : sed 
etiam in numerosis coetibus, amplius uno, Miuistros con- 
sUtuere. Beneficio vei© hocce ante omnia Mfntardkiliaiu 
et Rusqninenses ornentur. Liceat Oratoria et Aliiiistroruni 
habitationes libere reparare, necessitate exigente exten- 
di ere, in vicem ruinosorum alia a fiuidamento , etiam, eat 

g i\ \ i rl si m n ^f^F*i v ^ f* 1 1 f* 1*1 flrii fif ji ¥19 tf^ a**x^ ifl fn v^^l i i a n i ^9 

died, quibusvis muneribns admoveantur, neque si ilia ca~ 
pessunt, ad dicendain decretalera , quam vacant, jurisju- 
randi formulam, adigantur. 

Peusitatis et querelis et petitionibns in universum 
e dixit Podolsk i : Plebanis Romano-Catholicis agendum esse, 
ut sola verbi divini praedicatione Acatholicos in gremium 
Catholicae reducant . accepta usitata Stola, 
adminiatrent — matrimoninm inire voleutes, ne 
extraneis quidem exceptis, sine cunctatione et dubitatioue 
in conjuges inaugurent, mortuos sepeliant, vel vero si Stola 
soluta fuerit, partesque ita volueriut, haec orauia Augusta- 
nae Confessiouis Miuistrura peragere permittant. In spe- 
cie autem abrogata vi, midctationibus et miserae plebis 
omuis generis vexationibus statuit: Augustauae Confessioui 
Addicti in Tredecim Oppidis a Jurisdictiooe Cleri Bmg* 
rici exeinti, legibus et consuetudinibus Hegni Poloniae sub- 
sunto. — Cum diversitas religiouis nullum sit matrimonii 

natae, vel ipsae variam sacrorum 
quentes, matrimoninm libere iueunto, neque pars Evange- 
lica ad mutanda sacra cogkor ; Parocbi copulae nuilam dif- 
ficultatem adferunto, abas desponsatis integrum esto, 
soluta per Augustauae Confessiouis Ministrum ae in 
juges inaugurari curare. Cetcrum iu matrimoniis raixtis 




202 

i 

lii patris, filiae matris sacra sequuntor, Ah extraueis 
dam, non major, quam a domesticis Stola exighorf et tain iiiis 
iuem kig, licitum eato, si voiuerint, in inaugurando so- 
•mui ritu raatrimoiiio, infantibus lavacro sacro initiandis et mor- 
gepeliendis suae Coofessionis Ministrorum opera uti. — 
ugustanae Confession! Addictig uefas quidem esta itinera 
epulcris, in Templis jam Roinauo-Catholicis obviis etiamsi 
riscis temporibus ab Evaagelicie fuernnt parata, condere: 
ttamen in quovis oppido locus, in formam coemeterii te- 
igendus, adsignator, ibiqrae eorum mortui tufco humantor. 
— Abrogate. Parochum ad aegrotum arcesaendi necesai- 
ite, sublatisque mnktis, lis qui sacerdotcm non accke- 
unt irrogatis, atqne interdicta inhumanitate, Parocho prae- 
ente, adstantes e cubili aegri ejiciendi: Augustanae Con- 
essionis Miniatri morbo adfectos iibere adeunto, eosque 
d wariendum cum spe certisaima aejernae felieitatis prae- 
taranto. — Celebratione Sacro rum Catliolicorum , omnium 
urae comraendata, mulctae adhiic iis, qui sacra SUa ebtre nole~ 

[uam quatuor singulis aunis vicious, quibus nempe muuera 
»ia (offertoria) couferuntur , Templa Catholica adeundi 
olvnntor. — Miniatro Acatholioo valetudine affecto , vel 
ero rebus huiuauis erepto: faa esto priori in casu in- 
erim alium substituere, posteriori in casu nnum pluresve 
'astores, sine redemtionk pretio, muneri aacro admovere, 
idmotis de victu prospicere, et rainiaterio eorum uti. Quare 
roetibus Menhardenai- et Busquinivillano, ante Miniatria or- 
latis^ venia haec extemplo admittitor. — Tredecim Oppt- 
lanis Evangelicis copia dator, Oratoria hospitiaque, iu usum 
rlinistrorum et Ludimagistrorum , non tan turn instaurare 
t ampliare, sed etiara ubi vel nulla, vei vetustate sublapaa 
unt, alia a fund a mentis etiara, ex ipsa adeo solkla ma- 
erie exstruere. — Cum in viris muneribus publicis prae- 
ciendis virtus potissimum et dexteritas spectanda sit: 
ublica officia sine differentia reliffionis, vjtia aniis re rum- 



 



2fct 

que gerendarum peritis couferuntor, :ficqueiui nuspicando 
munere formula jiirisjurahdi, quam placita doctriaae Evau- 
gelicae reprobant, sacramento bbligandis^ obtcudkor. 

. wPodolskyuin. Tredecim Oppidan is Evangelicis , praeter 
jus et fas nihil largitum esse, sanns nemo uon videt. Ve- 
rum enimvero vix cominoderum nonnuliorum , Erangelicia 
Tredecim Oppidanis concessorum , faraa, ad Jesephum 
Carolum Zbisko, Episcopum Timiiensetn, Snffraganeum 
Archi - Episcopaius Strigoniensis Praepositum eft Genera- 
iem Vicarium Scepusiensem manavit: hie odio incensos et 
invidia commotus, ad Pro ~ CanceUarium Regni Poloniae, 
Wbdzicskyum die 7. Martii 1758 literas dedit, quibus ei 
primum aperuit « Acatholicos Tredecim Oppidanos incrc- 
dibili gandio efferri, ob jus, per Cognitores Polonicos da- 
turn, Miuistros in loca, a quibus adhuc arcebantur indu- 
cendi, Oratoria ainpliandi, JScholas, inprimis Igloriae 
condcndL multanue in deprimendam reli&ionem Catholicaju 
instituendi; deinde eum nimium quantum obtestatury .ae 
quidpiam, quod religioni Romano - Catholicae fraudi esse 
fM>8set, concedat, agatque tat .omnia, quae reliawnis ne- 
gotiant coneeraunt, pristiuo looo serventur^ neque se, 
cui Cieri et religionis « Catholicae defensio , per Scepu- 
sium commissa est, inaudito, Tredecim Oppidanis Evan- 
gelicis ulli far ores concedautiuv ..»••• > 

Prius quam Wodaiczky rescriberet, Zbisko comperio eft, 
Meuhardivillanos et Rusqoinensesy Minis tros , quibus du- 
dum carebant, cooptasse*, ad Tredecim Oppidorum Comi- 
tem, Joannein Barvuiszky literas dedit, quibus earn pro- 
vocabat, abrogaret munus Pastoribus, in commemorat* 
Oppida introduces, Verum Comes die 14. Martii 1758 
respondit, se sacramento Y quo Magistratui suo fidem et 
obsequium promiserit, a secundandis Episcopi a consiiiis 
prohiberL i *r. t , t , 

Plus < solatii cepit > Zbisko ex Uteris Wodziczkii , qui 
ei retulit, se post communkatas cum Comite Brnhl lit* 



 



20ft 

rag, ,quap ab Epfccopp, aweperat, .ft** SUtoslft sesppM 
fKoepsse,: : :^ v i%i4MMff«, juatftjan* umcain .fore. I ji< W ii Wf! 
omwop^in; Qapitaneatni ^CJp^^ieq8^^f^d(^^^ <1^ r-r k nun-^ 
quam ie. cOBcesgurm^ esse 1(! ut (]uj9 in ^t^entunjnaacro 
»guctae. religion** Cajbolicae^ f^ulto , nunus.in eju* -WW; 
sionem, .quii raoUr* audca^ ippriinis ,se, habere i* tq«^ ; 
ut opines omnino Capitaneatus, : incpla^jJurAbua { et, »Prih 
vUeg^ siu> secure £rua*tur Verunj ljrere ftit,,#Jju>kfl, 
piudium; quo enim v veprto baec, corawjr^f ftnqellarfy 
Foloniae apolecja, seum eumi debeaii^, Jpse t>pitaneuaj 
Brubl» Uteris ad Epiacopum, in bans seflteutiam scriptis, 
4e^raTii^ a^irori .w, Episeopuin agendi, rtfqnera Quaeai- 
torum Coguitorum ( Cpnussariorujr* ) ex Capitaneato, 
Scepusiensi l^aud pridem reducum, incpsare, quum iili —r 
alter qujdeni a Aege v alter a ae denominates ,. — ambo 
fuerint, PatheHci* prpbitate, caritate, amare justitiae, stu^ 
dk>que ^reJigjonja j Robiwiq - Catholicae conspicui ; — ut 
cuique suuin tribuatur,. divina et naturae : lege nos tenerfo 
sunup* pppWtatia; e*se v ut et iis, qui in sinn Roraanae 
^clepia^ : iiq^, fo^tur , jiistftia administretur, Hque jam 
qua, civies^miindi , arcto cum Catfiolicis vinculo juncti, ab 
oppression, cui* iogemiscunt, viudicentur ; neque san- 
ctiBsimum Hederatorero, neque legatos ejus vi ad horoine* 
dpctrj«ae, f .^ppam tradidenutf prpbandae, deyjpcieudis, usos 
fuis^e; ^ ipsam suavitatem f jufi <Christi, .cunj duritate in 
eps, quj ppbjscufln, ejuadeni sunt naturae,. nulb>, ration* 
^pularj.powev -^ £dem,, Dei donuin, vi cordibus Jiowfc 
uum inqnlcari neqnire; -r* pon commoveri se eo, quod 
Acatholici nacti fperjut pptestatem denuo vocandi Ministros, 
quo* etflpte habwrin/U; sed vebementer miruia^gibi videri, 
quod Evaugelici Tre^cjnv Qppidani passi fuerinfc ae jure 
hocce pflfrafU ^ justftiajM ininjiue permittere, ut Repulsam 
ferantwA^cathplici efflagitantes, ut Oratoriorum aediQcja, 
coet,us : nnmcrosoa non capientia, amplificare ipgis liceatj 
TTr ^pn-iCffdere, se v ut. Kpiscppua dubitet, accreacente 



I 

 



e'qnortttr ifftKrif dquffis *ti imfo64 prtimt* 

noh VWcVc' c^ Wostrf rfmUiblis cbmmoditates dei^^rtlS, 

qua* antmaiiBus' rttionift exp^rftbua BkhH : ^ largitau*. 

Non captere ' se quamdbrem Episcopi religfoiris Catho- 
licae sfoffiuk, in Trfedediri OpjpSdfe longe 4 trfentite, rpttan 
alibi 'sft\ ^ ^ ^efehgion^ €lerl' et Re^kniis CathoKcac,' 
Epiacopo eriarcr Lett tscho viae* et'Kesmatkfrii f&se* crepitant; 

temen fti CRltatibn^ hisce Mtfterattds scholar habere; 
^ttafe «t «»maittl- CutbolkJtt nuHdm mferurtt detriment- 
tiliti, liequfe Igloviae iUatufas esse, vefendum sit. 

Ad titeras feafr Zfttsko die 28; Martii 1T56 1 rescript 
„*e venerarl Cbinffit studiunit; pacenl et frwi^mltitirtem 
ihter Tredecka Oppdorum iriedlas conaefrandi , censere* 
tamen se, cbnsftiufft hocce certissime obtentttni 'iri^i «r\ea, 
quae Poioniae Regiria, Maria Joseph*, } lk taustt ! ittfigidfriV 
sanierit, in Capitaneatu Tredecfou Oppfcland jt&*<J ednftr- 
ibabtmtur et observabuntur; deindfe Jjfueritui' Xbfeko, teme-' 
rarto ; ausu> Menhardi- et RnstjamitMlae Miiiisfrfcfe ftfestf 
totrddnctos, orattiue BruhHun* tenerrlrtfe, ne a^diciaiir Irani? 
inultam inlpumtamque ferat." — Eodem tempoW a* Brtiilii 
quoque conjugem profugit #bi*ktf, rogtihs, ut? 1 nitffituta ad 
Menhardenses et Rusqutomllatids;' Pastoruin auacepftfrnin 
tfuaa, pUuiehdds permoveat, atqtte saluteui l&fclesfirti 
Evangelic** cm detrimento rcHgionis GathbBeae ^ven? 
linpediat Uflflr Bruhlh* litems ad ZbisMuitf Medit , non* 
Mlnua vere, quani graviter scrlptasV (Juiuug ddcufg mart' 
rum sntiin nihil prorsus in Tred^dtt Oppidft lnstfrtnsW 
aut |>ermisis8e, quod rton jure Prnil'cgiorum, Tredecim 
Oppidanis prisca jam aetate cdncessurtfni ifs i, (tet>ei 4 etur; 
hae de causa etiam Menhardi - Dnrandftin^villariis, pote- 
State Pastores alendi de facto, no* de iJtWptffttttfa, *Pastd- 
tttfti Cooptandorum veniahi esse ddtarti; sine tnutffesta' in- 
juria Evangfclicos jurifcus, quae slftf Hindlcant, exui Hon posse i 
fteqne hotidri neque saluti Bcctesfee lioiuano-Catholicae con- 
ducere, si ilia vi, lenociuiis, poenisve utitttr, ad honrimim 




 



■ 

fttitftt Ecdesiae CatAblicae cbrttWaMos. — VjpHb WtoA 
Bruhl pe*' iHeras ZbuOdfr ^ 

falls*, ut Menliardi- et DftrttidiVillrfhF ftstorti bbtf^rifctoW 
hnpiger* ttbfUto deimo dfc 23. April. H 58 et ttfffltatih et 
uxorera ejus Uteris adiit, quibus "dfictaraift, cttW l St»W*hie' 
permfcsu MetoWdf^ et Diu-aridtii?ia t e' Pasto&s tftiti intro- 
AUK* sibi tthtisper irt Comitfe ioftiiitate a^fesceftdttor* 
esse. Ceteroltf iiott ^trit ; MHi^ 
nR^fcque 1 jticfo VestphalicW; > M Bvatogfctioos 1 HurigartisV 1 (flNP 
rW ptorteW ttteni TWdei6I^^(^ld«r' cttfs*ibhi*it,' Wait 
pettiAere i fit Hon^rTa* ^iW* V«i^cli^W 1 Rbiiikiib^ 

CathrticaW!^ 

qnas tatafea *4rd arbitriitni s1iiMn4& l^rrae rVincl^'fblefatP 
sohtth ifjdWt : l]fa*e White qtiam teh^rftofe bftsecrat' W 
rifflem, iff qoae per ^iwrcs StofiifiW in reU^o^i^ ^tiink 1 
hr Vrecfeciri Oppidis fiieraut' sitftiita sdricifaqUe, liitec iii- 
vlolata c^fisertare', aique rii fn^uie'tf incolae ad ipsTirti' CI- 
^itotehto>roftfgerent, nullls eornm precibfrs se inaiidifo' 
ihdnlgereioccitiYqUe relinqhere telit Bruhliivfce, toarttk ejta 
d.T7. Maji 1T58 Varsavia Zbiskio rescripsit : ,,Cohiifi volupe 
fnfsse audire , Kpiscopum ill Ordihibiis, religionig causa 
in Capitancatd Scepusi^nsi instihftie , comintescere. Cter 1 -' 
turn praeterea esse* jitbeC ZBiskium; Etangelicis Tredecta' 
Oppfdanis' seVerlssifoe iuterdictum esse-, he" quicfpiam ! c6to- f 
mlttant; <jti& q&erfnwmig uilW occasiotam praebe^iit^ nikrf- ; 
turn tarien sutim etiam a Cathblicis, sibi par pacts iran^ 
qofflitati*V keijbaiiimitatisqtie studium pollteeri. (^tfd vero 1 
rid d^iersStateni jorfum et betoeficiortim adUridt, quibus ; 
Prbtcataiites 4 iit fcermarim et Hiirigarto gatident, iiidhet ttf- 1 
ritffe fccbr 1 , hon latere Genhahikc P^estalS^ Bber- 
fatttl *tfes lN^cHfcalibiiftna pihbI2div r ^^i^e <: Viir^ ttfofc' 
la* ^aiigelfeos, bertefida isiia licfgum rVitUe^lty d Veferre l 
accept** minime 1 tamen conVenire assent , ut ItoperaW 
quidpiam nfommia subnotatione et bbsignatione stipnleturi 
quad obscfrVare nolit; hcque fas esse , ut qufgpiarii, qbbd' 



 




dis contrm er*ii - , reiigioois caa^a agiiaiis . ju>tkiac loco, 
\k4emia.fuerat adhibua. ~ . t 

dolszly,* a*»ni&to Yiro consular!. Joanne Iideiicxy, mease 
Julio l*a8 Yiennam concessit , confirmationem repam eo- 

decira Oppidanis Evangelicis opunlararus — - sanierat. Sed 
quaxmi* summa cum cooieattoueetdexteritatc rem Aug. Couf. 
Addirtorum in Tredecim Oppjdi* cgerit* obrinere tamea 
aon pAterat. ut Retina .Maria Theresia scateutiam ejus, 
quara audilU Trcdecim Oppidanorum querirooniis et peii- 
Uonibus protuierai, probareL. Etenim praeter tanas Can- 
ceJlariac promissiones , nihil precibnf asserutus eat. Ae- 
quo irrito conatu cansam J^Tangeliconim Trcdecim ppph> 
da riorum apod Generalem Archi - Episcopatus Strigoniensis 
Yirajium, Sysnt-UUmyayum, Tjrnaviae e^it. Declarant 
auiDDe eidem oer Jiteras . auooiam conscientiarum reffi- 
men Deo* nnice sibi reserwit, nec fides aul Veritas ?i, 
et extemi* coactionibus cuipiam in meute insculpi possit, 
Mid praedicatione verbi difint et, illorum, quibus haec, 
comminsa est. vita, laude et imitatione difna leniter in 
animom imprkni debeat, se quod ea, quae ad hue in Tre* 
decira Oppidis vi et impressione atque per varias mise- 
ronimiboininum, spretis eorum Privilegiis vexationes, per- 
peram eveueruni, nulla ratione probare posset: enncta 
non legitime facta corrigere, atque Tredecim Oppidanis 
E^anf elicis ea Jura, quae iia et leges,, consuetudinesqae 
Regni Poloniae et Privilegia n> pristinis tempoiibus con- 
cesea tribnunt, reddere debuisse. Igitur rogavit, ut Dlonyay 
Parocjios Tredecim Oppidanos in officio sese continere 
jubeat 1 epsque repagula juris perfringere vetet. Enim- 
*W .«b Vicario hocce A 22. Aug. H58 futfle weep* 



 



responsum, quo relcgabatur ad negotiant cum Episcopo 
Zbisko transigendum; cetemm vero monebatur, libellura 
supplicera Tredecim Oppidanorum , quem Podolszky cum 
eo communicaverat, videri ei si mil era precibus furiosi, 
gladium quo se et suos laedat petentis; quippe quod ea 
precentor, quae certissima sunt remedia, sese in Acatho- 
licismo firmandi et in eo suam quoque prolem edu* 
candid 

Repulsa hacce, quam Podolszky et Viennae et Tyr- 
naviae fuerat passus, aniraatus Zbisko, quo Briihlio rei-^ 
pubiicae Polonae odium concitaret, coram Officio castrensi 
Sandecensi, scripto in Capitulo Scepusiensi die 14. Aug* 
1150 composite die 3. Septembris per legatos interces- 
sit, Erant autem accusation^, intercessione (protestatione) 
hac contentae, puueta liaec: Quod Praedicautes , qui 
Maria Josepha regnante Menhardi - et ' Rusquiniviliae de- 
cesaerant, nec alios illis surrogandi copiam Tredecim Op- 
pidani obtinere poterant, rursus Capitaneo Briihl ad cla- 
vura sedente, in Oppida haec introducti sint; quod rau- 
nere Grafio et Judicibus Catholicis ad officia aptis, abro- 
gate , Lutherani iis sint suffecti; quod dum cives Trede- 
cim Oppidani in causis, Forum spirituale concernentibus, 
per Consistorium Capituli Scepusiensis in jus vocantur, 
contumaciter comparere detrectent, adfirmantes, per Capi- 
taneum, ne sese sistant, iis prohiberi; quod Evangelicig 
Tredecim Oppidanis nonnisi simplicia iignea Oratoria, in 
serie reliquarum domorum horreorumque aedificare per- 
missum fuerit, ita, ut horreorum forma retineretur, aedes 
Tero, superiori tabulato, suggestis sacris, choro et organo 
careret; modo autem admitti, ut aedes hae splendide 
struantur, Ecclesias (Templa) Catholicas exaequent et 
supra alia aedificia emineant; ipsum Capitaneum insolen- 
tiara hancce Tredecim Oppidanorum Evangelicorum eo 
adjuvare , quod — ut Durandivillae et Varaliae fecit — 
Oppidanis speciem (Abriss) aedium submittat, qua haere- 

14 



D 



210 



tici ifli ©vantes CathoKeosqne 1 ml i brio ha ben tea, utontnr; 
— quod ad Oratoria usque ad annum l?SWf non alii, 
Tredecim Oppidorum , Luthero addicti incoiae, 
admissi, quia extraneos £mm's$ima mulcta immiui prohi- 
bebat, jam Tcro nunc privatae hac domus proraiscue homf- 
nibus ex Tidnk Jurisdictionibus, Hungarian vicb et oppi- 
dis adventantibus, spretis Clcri iteratis mterce*sionibii«. 
pateant; — qnod Tredecim Oppidaiii Acatliolici ante non 
m alias, quam Catholicas scholas prolem suam tuittebant, 
modo privates suae aectae Paedagogos alanL, ad quos ju- 
Tenta Acatholica tunnatim confluit , ludis CathoKcis Taenia 
relicti8. Quamobrem contra omnia et singula haec, Ec- 
clesiae Romano - Catholicae et in Tredecim Oppidis reK- 
giooi dominant!, anmmopere noxia, haeresi propitia et 
plurimorum hominum salutem in discrimen vocantia, Con- 
sistorium Archi - Episcopaie coram divina Majestate , glo- 
riosissima rirfine Maria, item coram officio et loco ere- 
dibUi Castri Sandecensis ac per illud, coram tota Sere- 
nissima republica Polona totoque mundo iutereedebat (pro* 
testabatur). Comes Bruhl solemn iiac accosatione ad cau- 
sam dicendam proTOcatus, protixo script o (Reprotestatione) 
in Curia Var&aviensi eshibUo , non modo querelas Cleri 
Seepugiensis solkie confutavit, aed etiam causae suae ae- 
quitatem toti Reipublicae comprobarit, ita ut evidenUV 
sime demonstraret Intercession em Coasistorii Scepusiensis 
et publicis in negotio religionis editis leg i bus et aupre- 
mae auctoritati suae et Privileges Juribusqoe Tredecim 
Oppidanorum adversari et vel hac de causa nullam cen- 
seri debere. Adfirmavit generatkn Bruhl, se neqne quoad 
spiritnale forum, neque qua temporale regimen, in Trede- 
cim Oppidis quidpiam immutasse, quod cum Frivilegiis 
Evangeiicorum, Tredecim Oppidanorum 
S pecioliter vero docuit Lubomirskiui 
tium in Oppidis laudatis Templa, anno 1674 occupasse 
et in Ministrorum locum, Sacerdotes Romano - Catholicos 



 



k * 

► • 

/ 

I » 

I 

I 

♦ " 

substituisse: max tamen lis auctoritatein erigendorum Ora* 
i toriorum publicorum, cooptandorumque Pastorum tribuisse, 
in cujus juris usu non nisi ab eo tempore turbari coeperint, 
1 quo Josephus Carolus Zbisko Consistorii Scepusiensis ha- 
benas capessivit. Contendebat ad hoc, eundera Zbiskium 
ia Evangelicos extra Tredecim Oppidorum gremium, in Dioe* 
ceri ejus, Hungariae urbes, oppida vicosque incolentes, 
non eadem ratione furere. Monuit praeterea probari noo 
posse , Be in Catholicoruni oppressionem conaivere, eorum- 
qoe ruinara adjuvare, cum uon solum totam siiam familiam 
ia religione Catbolica educari jusserit, sed et ad instau- 
rajidum Templum Varaliense Catliolicum 400 Imperiaies 
sokerit , et ad recens aedifieandam Podoliui turrkn 1500 
Imperiales contulerit Asseveravit insuper, ad munera 
poblica obeunda nulla religionis ratione habita deligi viros, 
qui nomen probi et justi merentur, patriae jurium atque 
legum periti sunt, omniumque amorem sibi conciliarunt 
Falsum esse ajebat, omnes Catholicos a dignitatibus atque 
Tredecim Oppidorum Magistrates esse remotos, cum 
Varaliae, Olassii et Libicae Judices sacra Rouiana profi- 
tetatur. Observarit cultum divinum Dissidentium non pu- 
: bbce agi, sed modo fbrmaque ante solemn; proliiberi non 
posse ne peregrini , qui commercii causa ad Tredecim 
Oppida veniunt, sacris Evangelicis intersint Oratoria Va- 
ralti et Durandivillae recens exstructa, ab aliis aedificiis 
non differe, cum sint lignea ; fenestrarum autem usiim ne 
Jadaeis quidem negari notavit. Commemoravit insuper, si 
Scholae prioribus temporibus in Tredecim Oppidis esse 
potnerint, tanto minus adesse rationera cur Oppidorum 
incolae earum jure nunc exuantur, quod ipsa Regina Ma- 
ria Josepha , Rescriptis d. 4. Decembris 1153 et 22. Sept. 
1T53 Administratori Mosacaenski praeceperit, ut SchoJis 
Acatholicorum indulgeret. ' Denique ealtunniam esse pro- 
cessus est, quod impedivisse dicatur, ne Tredecim Oppi- 
dorum incolae in causis ad Judicium spiritual e pertinent!- 

14* 



 



212 



bus, coram Consistorio Scepusiensis Capituli coraparcant 
— Eniravero cum ne nunc quidem adversarios obmute- 
scere videret Briihl, molcstiaram pertaesus, ad aulam 
Caesareo - Regiam appellavit, et per Legatum suum , Pe~ 
tntm Nkolaum L. B. a Garteubcrg, causae, in quaestio- 
nem vocatae, dijudicationem et dccisionem, Retinae Ma- 
riae Theresiae detulit. Instruxit vero nuncium suum lite- 
ris, quas Credent ionales vocant, banc in sentcntiam scri- 
ptis: ^Ego Ilenricus S. Rom. Imperii Comes de Bruhl, 
Starosta Scepusiensis etc. liisce notum facio quibus cxpe- 
dit univcrsis : Quod posteaquam Illtistrissimiun Dominom 
Petrum Nicolaum, Liberum Baronem de Gartcnberg eo 
fine ablcgavissem , ut commissa sibi negotia, Tredecim 
Oppida Scepusiensia concernentia , Sacrae Caesareo -Re- 
giae Apostolicae Majestati, nec non Ejusdcm Excelso Mi- 
nisterio proponeret, atquc ab eo defiuienda curaret, mc 
dicto Illustrissimo Domino Baroni de Gartenberg, speciale 
eaten us Ma Fid a turn impertitum esse, liberamque facultatem 
dedisse, ut summefatis in locis, mentionata negotia Tre- 
decim Oppidana, meo nomine tractare, de iisdem orani- 
modc transigere, Reversales, si quae ab eo exigerentur 
exhibere et verbo omnia ea, quae quodammodo ad pro- 
movenda repetita saepius negotia Tredecim Oppidana con- 
currerc possent, agere atqne curare valeat ac dcbeat, oti 
ipse ego, si praesens essem, curare, de iis transigere, 
agere atque trafctare possem ac deberem; atque id com 
clausula rati, grati, idemnitatis et si oporteret etiam am- 
plioris, hie non expressu facultatis. In enjus rei (idem 
uberiorem, praeaentes ma mi propria subscribo et si^iHi 
mei appositione munio. Datum Varsaviae mense Jannario 
1760. if Gartcnberg postquam identidem cum Cancellarit 
Aulica Vmdobonae rem contulisset , postremo nomine Co- 
mitis Brlihl declaravit: 9 ,qit6d Systemati, in materia rt- 
ligionis, per complures Caesareo- Regias Resolutioncn in 
Regno Hungariae iutroduvto et stabilito, — cujus Syn- 

r 



 



■ 

21* __ 

opsini supcrius pag. 28 — 30 cxlubuimus — seae quoin 
esacl isMtnc vonformare, Uludque in Tt'edccim Oppidis 
inviolabililer observandum procurare vclit. Qua de re 
Apocha quoque , seu Reversalibus in hunc modum con- 
cepts cavit: Icli Endesgefertigter verbinde micji hiemit 
auf das Kraftigste und Feierlichgte, dass, nachdem mit 
Ihro Roinisch - Kaiserlicheu und zu Hungarn und Bohmen 
Koniglich - Apostolischen Majestat Allerhochster Genehm- 
haltung, das, in dem Konigreich Hungarn cingefiihrte und 
fes(gestellte Religionis Systems, durch den Koniglichen 
Hungarischcn Hof-Canzler Tit. Herrn Grafen Nicolaus 
Palfy Excellenz, dem Koniglich - Polnischen und Chur- 
Sachsischen Premier - Minister , Herrn Grafen von Briihl, 
dermaligen Iuhaber der Starostie Zips, communiciret wor- 
deu: icli bey denen Iuwohnern, derer in Besitz habendcn 
XJil Stadte und Ortschaften, als obgcdachten Herrn Gra- 
feas Sach waiter, ob der genauen Bcobacht- und Nachle- 
bung vorerwahnten Religionis Systematis auf das Geflies- 
seiiste besorgt seyn, womit demselbcn in all und jeden 
wch ergebenden Fallen vollstandig nachgelebet werde und 
mit bestandiger Einvernehmung des dasigen Probstes und 
Bischofs, wic auch des Lbblichen Zipser Comitats das 
Behorige vorzukehren — beflissen seyn will. Actum 
Wien, den 9. Febmar 1?60. Peter Nicolaus Freyherr 
von Gartenberg. u — 

Pactione his legibus Mariam Theresiam inter et L. 
B. a Gartenberg confecta, Regina de causa hac Zbiskium 
edoceri , ei Reversales Gartenbergii communicari atque 
praecipi jussit, ut cum Briihlio et ejus vicariis in Concor- 
dia viveret, Scholas Acatholicprum triviales ad Graminati- 
cam inclusive, in Tredecim Oppidis impetere caveret, at- 
que curaret, ne Plebani in exigenda ab Acatholicis Stola, 
normam praescriptam excedant, vel amplioris pretii obti- 
neudi gratia, actus stolares differant. Commendatum prae- 
terea Regina Zbiskio vult, ne inanes difficultates adferan- 



 



314 



tur hominibus disparis religionis matrimonhim contrahere 
rolentibus, quippe quod hac rattone libidinosis consuetu- 
dinibus adtilteriisque ansa praebeatur. Mandatum denique 
Praeposrto cupit, ot hie Pfebanos* et eorom vicarios, ejus 
Jurisdictioni subjectos , Evangelicos liberaliter tractare, 
exemplum mansuetodinis edere, ab inconrenientibus com- 
minationibos et imprecationibus mtentarrdis abstinere jit- 
beat. — Liberum Baronem a Gartenberg optinao consilio, 
in8tanrandae quippe pacis et harmoniae, in adoptandum, 
et in Tredecim quoqne Oppidis observandum hocce syate- 
ma consensisse, dubio caret. Certum tamen est, inde 
pins noxae, quam eraolumenti rednndasse in Tredecim 
Oppidanos Evangelicos. Ita enim Comes Bruhl jure exue- 
batur, Tredecim Oppidanos Evangelicos favore ample- 
Ctendi; deinde sors Apostatarum, quorum crimen ad tibe- 
ros nepotesque extendebatur, sum mo discrimini obnoxia 
evasit; praeterea quum per commemoratum sysiema, libe- 
rum religionis exercitium, nonnist ad loca Articularia re- 
strictum foret, Tredecim vero Op pi da iis non accense- 
rentur, factum eat, ut in religionis exereitio omuino, in 
specie Tero, in condendis SchoHs, identidem magna Tre- 
decim Oppidanis adferrentur impedimenta. Denique cum 
eidem systemati convenienter , nonnisi ii muneribua publi- 
cis admoveri possent, qui jusjurandum decretaie dicereat: 
Erangelici, qui salva conscientia formulam iilam probare 
non poterant, ipso facto a rauneribus publicis exclude- 
bantur. 

Dum haec Yiennae agerentur, Zbisko non exspectata 
Reginae scntentia, cum suo Consistorio novam (L 31. Jan, 
1760 paravit Intercessionem , Intercession* (Reprotesta- 
tionem , Reprotestationi) Bruhlianae oppositam, quam in 
officio castri Sandecensis, per Parochos Carolum Horniak 
et Alexandrum Vitalis, tradi jussit, tradiditque feria ter- 
tia post festum Puriticationis b. Virginis Mariae proxima, 
an. 1160. In libello hocce Zbisko cum gregalibus suis 



 



215 

recogueudo priorem crambeni assent, Bruldiuni omamo, 
quoad spiritualia — spreta Juris ecclesiastici auctoritate — 
multa kamutasse, cujus rei documentum vel Praedicantium, 
quibus Maria Josepha. ad Capitaneatus gubernacula se- 
deate, Menhardi - et llusquinivillae niunus abrogatum 
fuit, ad oppida haccce reductio, esaet Eundem Briihlium 
dooms privatas (Oratoria) anno 101)5 arctioribus termini* 
tircumscriptas, anno 1102 una cum PraedicantibuB subia- 
tas nullisque partis, quae illis patrocinarentur tectas tuta^ 
Usque r uestituere. Praeterea Starostam cum gumma reli- 
Catholicae T quae in Tredecim Oppidis dominans 
debet, noxa, Lutheri seetatores rauneri Grafii, Tre- 
Oppidanorum Judicium, et Gubernatoris admovisse, 
quamvisnon desint Catholici, muneribus iiiis gerendis Jiabilea 
et contra, usum priorum temporum , quibus non obstante 
elections libera r semper Romanae Ecclesiae addicti viri, 
Judicium houores gesserunt. Commemoravifc praeterea 
Zbiskoi, Oratoria Varaliense et Durandivillanum^ nulli tecto 
eontigua, aliisque Oppidi aedificiis eminentiora, tabulator 
instructa eompluribus ampiia fenestris ornata , suffragante 
Comite Briihl erccta, non posse dici domus privatas, sed 
Ecclcsias (Templa), Ecclesiis Catholick suppares. Monuit 
ampiius Episcopus, quamvis ad Oratoria locorum solum 
iucolis admissa, extranei nullo sub praetextu immitti de- 
berent, hos tamen catervatim eo convolare. Addidit Scbo- 
jua, Cathoiicorum luisse proprium, omnesque par- 
sine religionis discrimine ludis iUis addici debere; 
enimvero indulgente Starosta Paedagogos Lutheranos , ad 
quos Evangelicorum nati turmatim confluunt, suscipi, quo 
fiat, ut Scholae Cathokcae vacuae matieant et Ludimagistri 
Romano*- CatbolicL inopiae et egestati expouautur. Quare 
uiteroedere pergit Zbisko cum Capitularibus suis, omnibus 
at singulis Bruhlii factia Ecclesiae Romano - Catholicae, 
religion! in Tcedeeiiu Oppidia dominant!, praejur 



 



216 



tantibus. 

Hac de re edoclus Gartenber^ , scriptum hocce Zbis- 

Bruhlii 



adseverare , duo* Praedicantes Ru>quini - et Menhardivil- 
lae per Poloaiantm Ke^imm sublaios et loco motos fuisse, 




uoatiki ib &t* functis , OrHoria Oppidorum 
tibu$que potestas nesata fuerit, alios iis surrogandi. Ad- 
format Baro, Bruhiium eodero jure Oratorik laudatis, Prae- 



5 



iuerittt > turn , quod oulla lege ab hoc instituto arceretur, 
turn quod cives ho rum Oppidorum a hominum memoria 
jure gavisi fuerint Docet 



Coinitem, qui §emper Cathoiicus esse debuerit, denomi- 
aandi , quippe quod Comes seu Grafius nunquam non li- 
beris Tredeeim Oppidanornm siiffragiis fnerit electus, sae- 
peque Evangelicos etiam, mnnus hocce — at vel ex 
exemplis Joannis Szontagltii et Lndovici Grieoblatt patel, 
qui rive rite Lubomirskio , longa annorum serie, non sine 
oominis commendatione provinciam banc adminiatrarunt — 
esse sortitos. Negat Gartenberg Tobiam Jonj per Bruh- 
lium fuisse ad Grafii houores profectum, sed eum per 
Tredeeim Oppidorum Judice* et praefectos, ob 
mam, qua pollet eruditionem et fidem integerrimam, u 
meraque merita libere fuisse electum ait. Oratoriis Du- 
randivillano et Soburbano (Varaliensi) Consistorium offen- 
di, sibi non esse mirum declarat Baro, quippe quod Con- 
sistorium hocce, vel innocentissimis quibusvis rebus, quae 
nllam ad miseros Augustanae Fidei socios habent rationem, 
offendi soleat. Differre Oratoria ilia, ab aedibus aliis 
privatis, differre neminem aJium dicere posse confirmat, 
quam qui ex Oppidis et pagis Scepusiensibus nunquam 



"I 

 



21? 

fuerat egressus. Addit insuper , ipsa horrea, qui bus Con- 
sistorium siinilia esse cupit Oratoria Evangelicorum, hodie 
lion amplius redolere obsoletam architecturam Golhicam, 
ad cuju8 obrmam omnia oiim aedificia erigebautur. Cum 
fenestrae ne Judaeorum quidem Synagogis denegentur, nou 
videri censet , cur eadem gratia Evangelicis negetur* 
Extraneos, qui iter facientes improviso oratoria adeunt, 
a limine templi removere , durum, indecens atque injustum 
esse opinatur. — Quare cum Briihl Keligioni Romano* 
Gatholicae in Scepusiensi Capitaneatu nullum intulerit 
damnum, Consistorium autem Scepusiense coecb odio ad- 
versus eum abreptum, sine fronte eundem toti Polonorum 
reipublicae per famosam Intercessionem (Protestationem et 
Reprotestationem) cujus singula verba virus et odium evo-*- 
muni, suspectum et exosum reddere, atque eo ipso motus, 
qui Gomitem in summum discrimen adducere possent, ex- 
citare, conscientiae sibi non duxerit: Gartenberg flexo po- 
plite Reginam orat et obtestatur, ut non tantum ob notum 
bocce scriptum Episcopum et Praepositum Scepusiensem 
Zbiskium redarguat, sed et eum officio obliget, obnoxios 
ei Capitulares et Parochos, serio cohortandi, ne in poste- 
rum se hujusmodi libellorum reos reddant, multo vero 
minus ipsi compilare tentent. His omnibus perceptis, Re- 
gina facto hocce nefario Praepositi, tantopere commota 
fuit, ut Rescripto d. 17. Martii 176tt Excelso Consilio 
Locumtenentiali Regio Hungarico praeceperit, ut aiquidem 
negotio Tredecim Oppidanorum ad augustam aulam delato, 
Praeposito ej usque Consistorio ab elargienda benigna Re- 
soiutione praestolandum fuit, non autem hujus generis 
scriptum, quod publicae tranquillitati perniciosum et peri- 
culosum esse potuisset componendum: Praeposito ilii ej us- 
que Consistorio inconsideratum et audax factum severe im- 
probaret, eosque a facinoribus talibus audendis avocaret, 
si quid querelarum deinceps habuerint, id eos legkima via 
alti88imo loco proponere juberet, quae Praeposito Reso- 



 



218 



lotiotie d. 12. Febr. praescripta fuerunt, Iris eum 

exactissima aura et diligentia morem gerere et eum Ba- 
rone Gartenberg concordissime vivera knperaret. — Ce- 
terum ne nunc quidem resipuit iusanus Zbisko ; quaindia 
enim vurit semper in lucro pouebat, apreta Reginae et 
Starostarum auctoikaie,, Evangelic** Tredecim. Oppidanos 
afflictare. 

Henrier Bruhl ux Capitaneata Successor, filius Car<h 
lus Adolpkus, neque favores in Tredecim Oppidanos 
Evangelic** contulit, neque its gravis fuit. Etenim regi- 
men ejus, quod iL 2. Junii an. 17<I4 auspicatus est, et 
quo jam mouse Februarioi an. 1765 decedece debebat, 
■on amplius octo durabat mensibus. 

Postquam imperii in Tredecim Oppid is summai Ccai- 
tmro Pbnyatmusxkip, Poloniae Regis Stanislai Penyatowaa- 
ky fratw, mense Februario anni 1765 obtigiaseti: Bvan*- 
gelici Tredecim Oppidani Principem per legates rogarunt, 
at eorum liberura reiigionis exercitium et faeultatem 
Scholas habendi , peculiari Privilegio connrmaret v aegroto 
Pastore domestico extraneura arc ess ere, mortuo vero hV 
bere alium cooptare, Tempi a Parochiasque reparare, am- 
pliare, imo- novas quoque struere permitteret et viris exer- 
ckatis peritisque adttum ad omnis generis munera aperi- 
vet. Sed Capitaneas d. Januarii 1768 resoripait r se 
eoo m nsu iUartmi solum Libertatum et Jurium conserra*- 
turum esse, quibus vicmae civitate* regiae in regno Huo- 
gariae gauderent, Wir wo lieu — haec sunt Prineipk 
verba — die ftissidenten ailemal hv den Rechtea and 
Gewissensfreyheitea unteratutzt wissen, welclie die Evan>- 
gelischen in denen benachbartea/ konigjichen Ungariseuea 
Stadtea geniesaem Ceterum quantoperer ab omni Evanr 
gelicos Tredecim Oppidanos persequendi studio alienus 
fuerit Ponyatowszky , ex litem ejus ad Zbiskium* daii* 
patet. Peracta quippe full Iuatauratio Magmtratos Oppih 
dani Varolii , Praeposito volente ita T at Evangelic! a aa+- 
> 



 



■ 9* 

a 

■ i 

1 i 

nore Magistrates prorsus excluderentur. Hoc cam Theo- 
dor us Ellstermami Vicc-Capitaneus improbavet. Comiti 
Tredecim Oppidano Tobiae Jony negotiun* demandavift, 
Varaiii novam eamque liberam Magistrates electiouem iav 
stituendi. Audkis his Zbisko Principem per Hteras diei 
4. Ian. 1766 rogavit, ne Elk term annum, quem non Com- 
missarium et Gubernatorem , sed Lutheri in Tredecim 
Oppidis Emissarium vocat, in Catholicos ita saevire pate- 
retur, simulque significavit se, si mutatio per Vice-Capi- 
taneom ordinata susciperetur, intercessurum (protestatn- 
rum). Fecit quod minabatur Zbisko per Varafiensem 
Parochum, non exspectato Principis responso. Quare hie 
Intercessionem factam summopere improbat simulque de- 
clarat, »se munere suo Capitaneali teneri ad Libertates, 
Consuetudines, Jura, Pmilegia Tredecim Oppidorum — 
quo etiam potestas Magistratus libere legendi pertinet — 
Hlifeata et iilaesa servanda." Quod veuo in oppdmendos 
Evangelkos non censentiret, hisceexcusat verbis*: „Prin- 
ceps jam Lubomirius, ac alii, qui fuerant ante hujus Capi- 
taneatus possessores, subinde modis sevcrioribus tentarunt 
mducere in his locia rebgionem Catholicam, plurima vero 
in Actis exstant et docent documenta, qoam prndenti con- 
Bilio mox a proposito abstiiiuerint. Nec ipsa Regni Ilun- 
gariae Jura sinunt, ut dissidentes in religione sibi sint in- 
ricem noxae." 

Qtram postea anno 111% mense Septembri Tredecim 
Oppida Coronae regni Hungariae fuissent restituta: Tra- 
Matus Varaavienm diei 18. Sept. an. 1T» de pristino 
(statu quo) ratioue saeroruaa Evangelicorum in Tredecim 
Oppidis, Articulo Quinto his verbis cavit: ^Dissidentes et 
Oraeci non Uniti, qui provincias praesenti Tractatn cessas 
ineolunt, gaudebunt possessionibus et proprietatibns suis, 
quoad statum civilem; et respectu religionis conservabun- 
tnr omnino in statu quo, nempe in eodem libera cultus 
ac diseiplinae suae exercitio, cum tands et talibua eccle- 



 



220 

siis boiiisquc ecclesiasticis , quae possedere in momenta 
transitus sui ad domiuium Suae Majestatis Imperials 
Regiae et Apostolicae mense Septembri an. 1772. jNe- 
que Sua Majestas Juribus summae potestatis in prae- 
judicium Status quo circa Religionem Dissideutium et 
Non-Unitorum in regionibus supra dictis unquani utetur. 



Prriodus quakta. 

A Tredecim Oppidis Regno Hungariae restitulis, usque ad pcractam 
Coetuum sacrorum, Senioratui Tredecim Oppidano attributorum, 
Ecclesiasticam Rcccnsionem, canonum normae accommodatum $ scu 

ab a. 1772 — 1825. 

Quae fuerit conditio Evangelicorum in Tredecim Op* 
pidis, Maria Theresia regnante, hide metiri licet, quod 
Regina haecce in tractaudis illorum Oppidorum incolis Evan- 
gelicis, secuta sit systems, in negotio religionis, in Regno 
Hungariae receptum. Hinc factum est, ut in vocandis Mi- 
nistris, condendis Scholis et Viris Evangelica sacra profiten- 
tibus muneribus publicis admovendis, difficultas offerre- 
tur , imo exercitatissimi et dignissimi saepe Viri , ex reli- 
gionis odio hominibus rudibus, peregrinis, ob paupertatem 
avaris, mercenariis, trituratoribus , Catholicis Ludimagistris 
locum cedere cogerentur, Parochi Romano - Catholici ad 
aegrotos, ipsos adeo Pastores Evangelicos arcessiri jube- 
rentur et his advenientibus propinqui Evangelici ex cubili 
pellerentur, aegroti ipsi et morientes varie vexarentur; ob 
negatum vero exitum , vel non vocatum Parocliura mulcts 
irrogaretur , mortuisque, si cives fuerunt , hones ta sepul- 
tura aegre coiicederetur v sin Ministri etiam stola soluta, 
prorsus negaretur, tempestate Copulae jusjurandum de- 
cretale sponsis, saepe maximo cum irapetu, verbis con- 
tumeh'osis et dirarum imprecation ib us coram altari, cum, 
loci sacri profanatione obtruderetur , necessitas sacra Ro- 



> 



 



mano -Catholica obeundi imponeretur, et qui Id* facere 
negligerent punirentur, Evangelici sacra sua alio tempore^ 
quam quo Acatholici pietati vacabant, obire juberentur a lc- 
gationibus et pertractationibus negotiorum , ad relfgionem 
et ecclesiam pertinentinm excluderentur , actus Stolares 
solis Sacerdotibus Catholicis deferrentur, Collegiorum ci- 
ves Evangelici, opifices, mechanici, mercatores, vi privile- 
giorum ad Tbeophoricas , quas vocant, processiones caeri- 
raoniasque eorum religioni contrarias, adigefentur. Me- 
morabile hanc in rem — ut assertorum veritatem argu- 
ments comprobemus est Intimatum diei 19. Decbr. 
17TT, quo Administratori Provinciae Sedecim Oppidorum - 
Scepusiensium demandabatur , ut „tempestate suscipiendae 
Magistratualis in Sedecim Oppidis Restaurationis ea po- 
tissimum, quae pro iucremento et emoluraento orthodoxae 
Fidei Catholicac utilia, proficue, commoda fore videbun- 
tur, prae oculis habeat, atque jusjurandum ab iis, qui of- 
fices civilibus admovebuntur, modalitate praescripta (id est 
adhibita formula decretaii) cxigat." Confirmavit posterio- 
rem bancce Intimati partem, aliud Intimatum diei 4. Maji 
an. 1TT8,* ouo praecipitur, ut si quis Acatholicorum in 
Judicem vel Con&ulem electus, jusjurandum in templo Ca- 
tholico, secundum formulam decretalem dare obnueret, 
excluso homine tali, illico ad novam electionem proceda- 
tur. Neque Tero snffecit Evangelicos Tredecim Oppida- 
nos a tbrono noTercale hocce odium experiri, ipsi Admi- 
nistrators provinciae Sedecim Oppidorum Scepusiensium, 
calamitatem eorum non parum augebant. Nam Panlns 
Tiszta quidem, Scholis, ut suo loco videbimus, inimicum 
Be exhibuit: ejus autem, die 21. Oct. ITil mortui, Suc- 
cessor, AntoniusKlobussitzky, non tantum hac in re ve- 
stigia antecessoris persequebatur, sed etiam ceterum , qua 
ratione poterat, Evangelicis nocebat. Etenim Resolution es 
regias ipsis utiles supprimebat , scripta quae el credeban- 
tur ad thronum promovenda, detinebat, si ad opinionem 



 



dandam provocabatnr. «int»tre referebat; Ju«wa Reria non 
prom u Ira bat ct Uraen ilia ex ignaraatia migrantea plccte- 





• 



Ft 

an. 1?80 Regisae exhibito proponerent : Retina interprete 
Consiiio Regio Adoimistratori 

Teritatem qaerimeniarojn panctatim. ipeis querulantibn* 
snfficienter aodhis, praesente famine dioecesano Midaga- 
ret," negotioque perfecto re ferret. Qua de re Nitrates 
edocti. Administrator! seriem caaunm apecialium, injuria* 
ilJm illataj coroprobantium, reddidemot. Sed adversa qno- 
que pars fortiter beilom parabat. Legioaem enim queri- 




r, Regina, prius 
haec expediri potuisset, d. 29. Nov. 1180 de vita nri- 



Melior esse coepit ETangelicorum in Tredecira Op- 
pidis status, imperiam capessente Josepho IL 
Sapienti hnic priiicipi Nostrates per Cancellar 
Octobri an. 1181 li bell urn supplicem proposuerunt, quo 
indicaront: licet major sit Evangelic* 
tatitiom Humerus, et hi 
publicorum ferant , 
praefici, alios autem ad libidinem temereque ab iis remo- 
veri ; simulari adesse return Mandatnm, de Jadice vel No- 
tario Catholko conatituendo, a legationibria et j*diciis ad 
rem religion** et Ecclesiae pertinentibus Nostrates excla- 
di, Ua tit in ana patria exsules habeantar; Scholarum 



in iis Oppidfa, ubi nulli propemodum aunt Catholic!, Scholas 
nationalea induxiase, earumque magistrisstipendia, propria au- 
etoriUte ex aerariis oppidanis, non sine eorundem dispendio 



 



m 

sofTendt^oneUtote^; Adnwfctratorem Edicta Regit ntcprth 
mulgare, nec Noetratibiw c^muatatre, nulla minus iradexe, 
unde fiat, utEvangdiciTredecimOppidanifavore decretoruna 
regioruin ,frui nequeant„ ob violationem vew> Jegum non 
vulgatarum , censurae subjiciaJHlur *uppAiciiaque afficiantur. 
Quare «t bis incommodis se liberari petunt et iUis malis, 
quae anno superiori re gin a e per litoras significaruut, me- 
delam ferri supplicant Imperator Iutiraato d. 14. Nov. 
1182 rescribi curavit: cum querimoniae Catliolicorum 
Acatholieoruroque, Oppida Scepusiensia incolentium, pertim 
per benignas, in causa religionis editas normales Resolu- 
tion es regias spoute sua cesaaverint, partim alias supe- 
ratae slut: Administratori eanun Investigatiooe auperse- 
dendum esse. Per norm ales illas Resolutiones, quarum 
Intimato hocce mentio fit, intelligitur potissimum Edictum 
Tolerantiale diei 20. Oct. 1181, in Sessione Adminfctra- 
tionis Sedecim Oppidorum d. 19. Decembris 1181 pro- 
mulgatiuu. — Quoniam Edicto hocce Tolerantiali inter 
alia Evangelicis in Hungaria tenia dabatur, Congregatio- 
nes celebrandi: Nostra tes quoque Tredecim' Oppidani, 
communem salutem curaiuri, Igloviae conveuerunt Enim- 
fero quod — ut praeceptum erat — neque Commissarium 
Reguim expetiverint, neque materiera deliberatiouis prius 
indicaverint, ea propter delati, Intimato diei 7. Junii 1182 
ton raodo taxabantur, sed etiam severe vetabantur amplius 
hujusmodi Congregationea aliter, quam impetrata perrois- 
aione regia iudicatisque tempestive consultationis moment- 
US, celebrarc. Alia tarn en Intimati hujus para magis erat 
fausta, ea nimirum, quae jubcbat, ut ai qui privatum reli- 
giotih erercitium impetrare velint, consilium suum Comi- 
tatui vel Magistrate loci mdicent, cujua auctoritate legati 
Catholic! et Acatholici aequo numero deligendi, praesente 
bomine dioecesano in numerum familiarum Protestantium 
inquirent, earum indicem relationi adnectent, et singulum 
quemque audient, quale subsidium seu in exstruenda ne- 



r 



 



cessaria aedificia, sen in alendos V. D. Mihistroni et Lu- 
dimagistrum offerre velint. Rclatioiiem talem Intiinatum 
hocce Excelso Consilio, com opinione submitti praecipit, 
quod petentibug vel satisfaciet, Tel preces eorum repudia- 
bit. — Stolara quoque Josephus Iroperator Pastoribua 
Tredecim Oppidanis lubens adjudicasset , si per Clenim 
licuisset. 8cd quoniam hicce restitit, Edicto d. 0. Nor. 
1183 eandem Parochis Romano - Catholicfe ultra dissolri 
praccipit. 

Omnino autem dubio caret, Josepliura Cacsarem plura 
benivolentiae suae erga Evangelicos Tredecim Oppidanos 
exhibitor,™ document., si, nt vo.eb.t , semper *- 

cere potuisset. Sed ille ipse nimia Cieri potentia vim 
snam circumscriptam sensit et doiens onimadvertit pro- 
Terbium hocce : „ Regis ad exemplum totus componitur orbis," 
ad se qnidem et omnes homines imperio suo obnoxios/ 
rat ion e aequitatis, quam nog in eos testari oportet, qui in 
rebus religionis non in nostram discedunt sententiain, 
transferri non posse. Patet haec dispar Dicasterionira 
ratio a Principis sentiendi statuendique modo, Tel ex Inti- 
mato EJxc. Consilii ad I^lovienses d. 23. Aug. 1782 in 
causa Scholarum dimisso, in quo expresse asseritur, pu- 
blicum religionis exercitium Tredecim Oppidanis non coin- 
peterc, partim ideo > quod annis et 1008 quibus 

Evangelicis in Hungaria liber sacrorum usns concedebatur 
Polonae obnoxii fuerint Jur is diction i; partim ideo, quod 
publicum sacrorum jus, in Scepusio praeter liberas Re- 
giasque civitates ad duo nonnisi loca Articularia sit re- 
st ric turn ; partim ideo, quod decretum Stanislai Heraclii 
Lubomirski diei 29. Julii an. 1604 quod Tredecim Oppi- 
danis suffragabatur, urgente Leopoldo Impcratore anno 
eodem die 5. Sept. revocatum irritumque pronuhciatum et 
per Theodornm Gonstantinnm Lubomirski, omne prorsus 
sacrorum jus sublatum, atque nonnisi tcmpestate mo- 



Digitized by Googl 



ttium Racoczyanorum , privatum religionis exercitium per- 
missura exstiterit. 

Verum enimvero argutatione hacce nihil confici, vcri- 
tatis amicus nltro largietur. Quod enim Tredecim Op- 
pida anno 1604 et 1608 Polonis fuerint oppignerata, id 
eorum juri in publicum sacrorum usum obesse nequit. 
Nam primum quidem dubio caret, iVedecim Oppida unice 
qua civilem , non vero ecclesiasticam Jurisdictionem Polo^ 
nis fuisse oppignerata. Deinde quamvis peregrino domi- 
nio rfubjacerent, semper tamen, ut Articuli Comitiorum 
nonus an. 1550, tertius an. 1000, undecimus anni 1659 

t 

manifesto docent , pro raembris regni Huhgariae habeban- 
tur. Praeterea Articoli Comitiorum anni 1004 et 1608, 
quibus Evangelicis in Ilungaria liberum sacrorum jus per- 
mittitur, quamvis diserte Tredecim Oppida non nomiuent, 
certe illorum quoque rationem habent, dum religion is 
Augustanae Confessionis exercitium, per uniVersom re* 
gnum Hungariae, inclusis Supertoris Hungariae civitati- 
bus oppidisque, publicum et liberum declarant. Accedit 
quod Palatums Thurao , Religionis , de quo famur exerci- 
tium, fundamento legum patriae anni 1608 et 1600, Di- 
plomate suo, anno 1610 Viginti Quatuor Regalium Paro- 
chis concesso, Tredecim Oppidanis quoque confirmaverit. 
Insuper publicum religionis Tredecim Oppidanorum exer- 
citium annis 16M et 1608 longe est antiquius ; jam enim 
anno 1560 et 1573 duo Archi-Episcopi Strigonienses, 
Nicolaus Olahus et Antonius Verantius , Confessionem 
Viginti Quatuor Regalium, quorum spectatissiraa pars Tre- 
decim Oppidani fuere, probarunt et subsignarunt, eaudem- 
que duo quoque Imperatores, Ferdinandns et Maximilianus, 
confirmarunt. Denique ipsi quoque Capitanei Tredecim 
Oppidani, Libertates Evangelicis in Hungaria concessas, 
ad Tredecim quoque Oppidorum incolas periinere et ver- 
bis v declare runt et factis ostenderunt, quia semper ita eos- 
dem tractabant, uti in Liberia Regiisque Civitatibns Hun- 

15 




 



< 



220 

_ mn mm m m . 

gariae Evangelici habebantur. Poet qua m euim post occu- 
pata anno 1614 in Tredecim Oppidis Templa, omniaqw 
bencficia Ecclesiastica et Pastores in exsilium ejects 
Jongiori tempore veuia carere debuerint nuracn pqbuce. 
ritu Ecclesiac Evangelicae oolendi : princeps Stani^lau^ 
Heraclius Luboroireki, eis facultatem reUgionis exercendae 
— ul ipse dcclarat — fundamento Constitutionura Repi 
Hungariae — intelligit nempe proxime Articulum XX\ 
Comitiorum anni 1681 — edictis an. 1682 et m 
reddidit. 

Profecto ipai Capitanei Poloni, persuasum sibi lis 
buerunt^ Tredecim Oppidania liberum sacrorum mm 
competere. Quod enim aiiter si se habere*, Princeps 
Stanislaus Heraclius Lubomirski non potuisset ad Capita 
him Scepiisiense d. 29. Not. 1608 rescribere: „*e ii 
causa religionis omnia violenta facta tanto magis reprobar? 
quod adsit Serenissimorum Regum, circa indemmtateii 
libertatis illorum, per Privilegia concessio." Ejusdem per 
suasionis suae documentum edidit princeps declaration 
diei 13. April, an. 1101 in hanc senteuCiam facta: > 
gustanae Confessionis popuium in Tredecim Oppidis k 
bere libertatem rebgioais a Regibus concessara, nec pos* 
privari sine consensu reipublicae, ab usu exercitii 8ui 
Idem sentiebat etiam Princeps Casirairus Ponyatowsk*'. 
qui Rescripto suo diei 12. Jan. 1168 poUicetur, ^seEfaii 
gekcos Tredecim Oppidanos in usu illorum jurfcun et I 
bertatum conservaturum esse , quibus vicinae civitates in 
Regno Hungariae gauderent." Jam vero vicinas has ci 
vitates publico religionie exercitio gavisas fuisse, liqnrdr 
constat. Etiam Regina Maria Theresia eo agnovit, » 
crorum jus Tredecim Oppidania deberi , quod Resolutions 
d. 12. Febr. 1160 eis Scbolas triviales concesserit, <F# 
ad publicum religionis exercitium pertinere, ipsa declare! 
Ipse postremo Tractatus Varsaviensis diei 18. Sept lW 



 



f 

A • 221 



de libero Tredecim Oppidanorum religiouis exercitio Ar- 
ticulo Quinto cavk. 

Quodsi nihilominus Capkanei Tredecim Oppidani in- 
stigationibus Cleri moti, interdum sese severiores in 
Tredecim Oppidomm Incolas Evangelicos exhibuerunt : 
tamen (ut eximie certe et vare Ponyatowsky in literis ad 
Episcopum Zbisko ilatis monuit) mox prudenti consilio a 
proposito, religionem ^Catholicam in Tredecim Oppida vf 
inducendi, abstinuerunt. Et prout abusua non tollit rectum 
usura: ita neque injuria Tredecim Oppidanis Evangelicia 
identidem iliata^ juris vicem ullatenua sustinere potest. 

Praeter Intimatum bocce d. 23. Aug. 1182 parum Trede- 
cim Oppidanis Erangelicis aliud Imperatum d. 4. Julii 1183 
adridebat, quo coetus Tredecim Oppidani Evangelici ad usnm 
priorem rationc horae, qua culhis divinus perageretur rele- 
^antur, ne diviras in utroque Teraplo eodem tempore ob- 
enndis, famulitium Catholicum a sacrificio missa abstraha- 
tur. Ceterum incommodomm horum muitis a Caesare cutmilati 
beneficiis facile obiiti sunt Tredecim Oppidani Evangelici. 

Dnum tamen erat, cujus amissionem magnopere do- 
Jebant; Script a Vtnarietisia intelligo. FraternRas qnippe 
Viginti Quatuor Regalium Plebanorum, habebat scripta 
quaedam — Literas, Actorum Commentarios (Matriculas), 
Doc omenta, Priviiegia — quae pulsis anno 1614 in exsi- 
lium Tredecim Oppidanis Pastoribus, et bonis eorum in 
publicum addictis, Christopborus Klesch, Georgio - Monta- 
nus Pastor, Fraternitatis Notarios, in Germaniam devexit 
et anno 1102 Vinariensi Ducali Bibhothecae ea lege in- 
tulit, nt si quando iit Hungaria feliciora tempera redirent, 
Fraternitati restituantur. Haec igitur scripta Nostrates 
mono 1115 recuperarunt, et in Monte Sancti Georgii con- 
servarunt. Octennio eiapso Clems Romano - Catholic us 
Administratorem Provinciae Sedecim Oppidomm Seepu- 
aiensium soliicitabat, t ut scripta ilia — quae ad Jura Pa- 
rochiarum et Ecclesiarum suarum tutanda multnm ialere 

15* 



 



nnn 

* b E eli * * E 

\ero cum \ostrates thesaurum hunc tradere tergiTersaren- 
tur, causa d. 2(5. Aug. 1780 ad E\celsum Cousiiium est 
delata. Quamvis vero Nostrates Jura sua fortiter tueren- 
tur, impedire taraen non poterant, qnin Excelaum Consi- 
lium min im am nonnisi harum literarum partem iis linqne- 
ret, reliquam vero, partim Capitulo Scepuaiensi, partim 
Tabulario Regni Comitatuaque Scepusiensis, partim prfra- 
tis, Intimato 20. Dec. 1185, culpa potissimum Administra- 
toris Klobussitzky addiceret, ad Consilium Return sinistra 
referentis. Sententia lata, Nostrates minimum Matriculas 
Golozianas salvare conabantur; aed frustra. Couailiuiu 
Return enim die 27. Jun. 1186 Capitulum in eis posai- 
dendis con firm avit, inquiens : „nonnuIla in Matricia hisce 
contenta objecta, actualem Capituli Scepusiensia possessorii 
statum, concernere. u Promiait quidem post anno 1806 
die 20. An gust i Sercnissimus Princeps, Arcbidux Austriae, 
Josepbus, Regni Hungariae Palatums, dum Regnum per- 
a grans Igloviam veniret, Nostratium legatis, ad eum saltt- 
tandum missis, suam in scriptis Vinarieusibua rindicandis 
opera m. Sed quod Bud am reversus nihil ae consecuturum 
praeyideret, Rescript o dici undecimae Octobris , 8e pro- 
misso aolvi voluit. Anno 1810 Diatrictualia Inspector, Gre- 
gorius Berzeviczy, ne quidem ireniam ex Matricia bisce 
excerpta ad Gencalogiam pertinent ia faciandi, ab Episcopo 
Brigido impetrare poterat. 

Leopoldus II. cujus interventu in Comitiis Posonii 
anno 179y celeb rat is hex religionaris condita fuit: justo 
breviori tempore vixit, quam ut insignia ejus liberalitatis 
et benivolejitiae copiosia fructibus Nostrates Tredecim Op- 
pidani satiari potoisaent 

Cum legis religionariae auctoritatem Fraticiscus quo- 
que I, Imperator , nunc gioriose regnans, confirmaverit ; 
beata foret Evangelicorum in Tredecim Oppidis conditio, 
nisi Clerus et Jora obstarent. Hodiedum quippe nonnul- 



 



229 

lis in oppidia Paroclii Catholici, Introductionem Puerpera- 
rum Evangeiicarum , in matrimoniis mixtis sibi vindicant, 
Dircctoratum Scholarum niixtarum — Libicae potissimum 
— ad se pertrahuitt, sociatum campanaruin usura Nostra- 
tibus negant, permittere noluiit, ut Nostratcs codem tem- 
pore publice pietati vaccut aut funeri justa persolvant, 
quo Catholici divina sua obeunt. Neque desunt exempla 
postulationum , ut Nostrates, Catholicos Templa aliave ae- 
dificia Parochialia struentes vel instaurantes, gratuito ope- 
rja manu eurruque praestandis , sublevent. Accedit quod 
Nostrates ad honorea altioria ordinis penes Incl. Admiiii- 
strationem aegerrimc provehantur. 

Ipse Rex optiinua Tredecim quoque Oppidanis Eran- 
gelicis plura gratiae et beneTolentiae suae dedit monu- 
menta. Etenim lntimato d. 5. Nov. 1793 ad Administra- 
tionem Sedecim Oppidorum Scepusiensium dato, sanxit 
ut mulctae, quae opificibus irrogantur si illi Evangelic! 
fuerint, aerario coetuum Evangelicorum inferantur. Prae- 
terea lntimato d. 8. Oct. 1799 edixit, ut si quid ex 
aerario domestico eivitatis, factis imp ens is publicis et 
praestita Ecclesiis Parochialibus Scholisque Romano- 
Catholicis rata parte, manet: etiam in Tredecim Oppidis, 
necessitatibus Evangelici Confessioni Addictorum habita 
capitum ratione et aerarii viribus, subveniatur; praeterea 
fundi quoque Coetuum Evangelicorum in Liberia Re- 
giisque civitatibus atque Sedecim Oppidis Scepusii a 
tributo et oneribus civilibus immuncs maneaiit. Denique 
lntimato 4. Dec. 1804 ad Administrationem Oppidorum 
Scepusiensium dato, V. D. Ministrorum fUii, eodem cum 
parentibus victu utentes, a Conscriptione popuiari Ignobi- 
liura exeniti, ad Classem Honoratiorum referri jubentur. 



 



L0CU8 SKfCNDlH. 

- 

■ 

fiatio Scholarutn Evangelicarum in Tredeciin Oppulii 
S cepttsn ad civitatetn et Kcclesiam Romano - Cathoticam 
a prima earum origin e usque ad annum 1825. 

Florentc Ecclesiarum ante persecutionis tempore statu, 
Scholarutn quoque in plerisque Tredecim Oppidorum tain 
beata fuit conditio, ut Juvenes absohitis in iis literanim 
stadife , non hnrnaniortbus solum aed et Theologieis Phi- 
losophicisque , statim muneribus publicis admoterentnr. 
Vfgebant autem ertes in Tredecim Oppidis, potitsimu: 
Igloviae, Varolii, Olassii, Filcaviae, Matthaehrillae, is 
Monte Sancti Georgii, Belae et Libicae, ubi diseipliim 
Tfteologicae et Philosophicae assidue tradebantur et tra- 
ctabantnr, atque dfepufationes quoque ex hoc doctrinae 
genere instituebanfar. Non mi Ha hornm Oppidorum tres 
alebant Magtstros, Rectorem — quod munus plerumque 
« Viris deferebatur in Universitatibus Literanim exteris ar- 
tibus imbutis , doctrina et eruditione Claris — Ooliegam 
et Cantorem. Percipiebant autem Praeeeptorea Stipend 
sua plerumque a Parocliis, ex reditibus deeimae. Ex ej«v 
dem decimae fructibns, nonnulfi Pastores certum quoque 
Jurenum, artes colenthim numerum (Olassii viginii et 
quatnor) alebant. 

Post ademta Templa aliquamdhi in Tredechn Oppidfc 
Ludimagistri ferebantur. Sed jam d. 24. April an. 1615 
Andreas Ludorieus Moschinsky, Vice - Capitaneus Lihlo 
viensH, imperavit, ut Ludimagistris Dissidentium abEeek- 
siis Tredecim Oppidorum relegatis, Evangelici Tr^dedm 
Oppidani , filios suos Catholicis Scholarum praefectis, in 
schola communi instituendos traderent, neque — ut de- 
cretum loquitur — eos institui permitterent, per alias 
subordinatas personas. Interim decretum hocce non ita 



 



severe obseiralratur, ut rion pfura e Tredecim oppidornra 
iiuniero Cantores alerent Evangelfooe, qui — Capitaneis 
eonimque Vicariis connitentibus , — et in Schola quoque 
Oppidaha juvenlutem institaebant, et in Templis Romano- 
Catholicis chorura moderabantur ; inprwiis post vulgata prih- 
eipis Lubomirski d. 21k becertbris an. 1082 et 20. Maji 
anno 1685 edicta, quae Tredecim Oppidani Ev&jigelici ita 
interpretabantur , ut libertatem religions exereendae iis 
concessam v etiam ad Scholas oondeadaa referrent. Enim- 
vero Clerus Romano - Catholicus, exiguiim hocce benefit 
ckun miseris* Evangeiicis invidens, mox etfecit, ut Michael 
Rhmiwiczky, Canonicus Camenicensis Ablegatus et domesti- 
cus Praelatus Celsissimi Principis Lubomirski, Imperato d. 
ID. Aug. 1685 inter alia, quae Lutheranis in Tredecim 
Oppidis observanda imperabat, eos Catechismum Luthera- 
num habere ct Rectorem atque Cantorem intertenere ve- 
taret. Scholis hac ratione' in Tredecim Oppidis prorsus 
abrogates, parentes quibus facnltates non deerant, natos 
soos ad extranea loca mittere coeperunt. His compertis 
Podolski principis Commissarius decreto 20. Julii 1(599 
eos, qui subolem in Scholis haereticis educftrent, poena 
quinquaginta Imperialium afficf jussit. Verum aequior Po- 
dolskio Princeps, Jussu stio diei 28. Aprilis an. 1100 pe~ 
cuniosis integrum reliquit liberos suos extraneis ludis 
addicere. Contrarium fecit Theodorus Constantinus Lubo- 
mirski. Hie enim decreto 25. Junii* an. 1717 Evangeii- 
cis veniam negarit, mittendi- liberos extra Scholas Paro- 
chiales Catholicas. ~ - 

Maria Josepha, Poloniae Regiiia, cui 'religio Erange- 
lica snmmopere fuit exosa, $ch*4fc quftque Acatholicorum 
inknicam se exhibuit. Patet id fiartim ex Admihistratoris 
Provinciae Scdecirn Oppidorum Scepusiensium , Andreae 
Moszczenski, a Regina cbnstitutf, partita ex ipsius Regi- 
nae edictis et rescriptis. > Moszczenski quippe decreto suo 
20. Junii an. 1747 Scholas privatas Acatholicorum pror- 



 



232 

* 

sus abolebat, poena carcerum et relegationis Praeceptori, 
duodecim vero Thalerorum, pro quolibet nato ad aerariura 
arcis Libloviensis soivendorum , parentibus si praeceptum 
liolarent, irrogata. Alio vero Rescripto diei 8. Juiii an. 
1753 sanxit: „ne Scholae Servitores alii, quam Romano- 
Catholici suits 1 ' Ipsa autem Regina Rescripto Dresdae die 
2. Febr. 1148 edito declarat, nullam esse necessitatem 
Scholarum privatarum ; aliis item edictis diei 6. Maji an. 
1751 et 10. Maji 1752 nullos alios, quam Rqmano-Catho- 
licos ad munus Docentum admitti jubet. Serius tamen a 
severitate hacce nonoihil recessit regina. Comraeraorato 
namque Administratori Moszczenski Rescriptis diei 4. Dec. 
an. 1753 et 22. Sept. 1753 demandavit, ut Acatholicorum 
Scholis indulgeret. Sed Alexander Marjasy de Markus- 
falva, Episcopus Tinniensis, Capituli Scepusiensis Propo- 
situs, spreta reginae anctoiltate, Uteris ad Tredecim Op- 
pidorum Comitem, Joaunera Barvulszky d. 15. Decembris 
an. 1753 datis, eundem monet, „ut Instructores Acatholi- 
cos , Scholas privatas habentes et juventutem instruentes 
in Oppidis , inprimis Belae , cum dispendio Scholarum Ca- 
tholicarum, contra praxira et in obversum edictis Lubomirs- 
kianis, Mariaeque Joscphae Poloniae Reginae introduces, 
sine mora, sub poena excommunicationis et dennnciationis 
ex oppidis ejiciat et prorsus exterminet." Sed universus 
omnino Cierus Tredecim Oppidanus Rescripta Superioruin, 
Evangelicis propitia, consulto ignorabat, eorum vero, quae 
nobis noxia fuere observ ation em severissime urgebat. Hiuc 
factum est, ut auctoritate Mandatorum, adversus Scholas 
Acatholicorum conditorum, usus, si qua in domo juventu- 
tem Evangelicam conveajfe observavit, earn congregataiu 
saepius ex inopinato invaserit, adenitis eidem libris dissi- 
paverit et fugaverit. Qua de re cum capesseuti Capita- 
neatum Comiti Henrico a Bruhl Tredecim Oppidani que* 
rerentur , atque potestatem Scholam condendi sibi concedi 
flagitarent: hie per Commissarinm euum Podolski veniara 



Digitized by GoogI 



dedit Tredecim Oppidanis, ,, illis in locis, in quibus ante- 
hac habuerunt ludos, etiamnum Scholas erigendi, Ludima- 
gistros servandi, linguas studiaque tarn dogmat'ca, quam 
alia — trivialia utpote et altiora, — tradendi tractandique." 
Cum vero haecce Comitis liberalitas ei coram Judicio 
castrensi Sandecensi accusando ansam daret: Bruhl nan 
modo scripto publico innocentiam suam tuitus est, sed et 
causam arbitrio Retinae Hungariae, Mariae Theresiae, ju- 
dicandam detulit. Coalnit hac ratione aulam Vieunensein 
inter et Comitem Briihl, Libero Barone Petro Nicolao 
a Gartenberg Comitis nuncjo intercedente , die 12. Febr. 
an. 1760, pactio, qua inter alia, Tredecim Oppidanis 
Scholae Triviales ad Graramaticam, pro erudienda eorum 
juventute concedebantur. Eadem Regina Uteris ad Epi- 
Bcopum Zbisco, infensissimum Scholarum Evangelicarum 
adv ersariwn , die 12> Febr. 1160 datis, declaravit, ,,minus 
esse congruum Scholas triviales pro erudienda Acatholico- 
rum in Tcedecim Oppidis degentium juventute deservien- 
tes, impetere." Cum vero ne nunc Scholae illae mane- 
rent intactae: Evangelici Tredecim Oppidani Briihlio sup- 
plicarunt, ut impedimenta iis oblata removeret. Precibus 
his motus Tredecim Oppidorum Comiti, Tobiae Jony, 
Varsavia d. 10. Maji 17(10 perscripsit : Evangelicis Tre- 
decim Oppidanis, ut Scholas condant, concedi posse. (Die 
Anlegung der Schulen in meinem Namen zu erlauben. ) 
In harum Scholarum usu sese Tredecim Oppidani, sumina 
imperii ad Casimirum Ponyatowski delata, confirmati hac 
potissimum de causa flagitabant, quod Ludimagistri Scho- 
lis Catholicis praefecti et imperiti et desides essent et 
aliis occupationibus distend, omne studium in juventute 
rite erudienda ponere non possent, et nimio rei Roman a e 
studio obcoecati parentum Evangelicorum liberos precum 
formulis ritibusque Ecdesiae Pontificiae propriis, adsue- 
facerent. Enimvero Princeps d. 12. Jan. 1708 veposuit, 
se supplicantea in illis Jurimis illaque conscientiae libertate 




KM 



2S4 

eoitseiraturum esse, qua Evangeiiti in vicinis Hungariae 
urbibus gauderent, quaere ipsis ab Imperatrice Maria 
Theresia con cess a erant. Conservabant sese, ut peterant, 
afflict! Tredecim Oppidani in usu Seholamm suarum pri- 
vatarum, ad annum usque 11TO, diem 12. April, qua 
Ellstermann, Excubiarum Praefectus et Capitaneatus Scc- 
pusiensis Gubemator, Scholas Evangelicas publico- privates 
(bffentiiche Prbat-Schalen) in Tredecim Oppidis abolevit 
et docentes privatos dimitti jussit, privatis luformatoribus, 
qui singulorum parentum, singulos liberos, seorsim erudi- 
rent in salvo relictis. Quoniam decretum hocce et Capi- 
tuium Scepusiense , ut Grafius Tobias Jony vulgarefc, Ute- 
ris ad eundem d. 19. Sept. 1770 datis postulavit et Ca- 
simirus Ponyatowski Rescripto suo d. 14. Aug. an. 1171 
— urgeate nimiom eodem Clero Romano - Catholico — 
promulgari et observari jussit, declarans, ,,se Ellstermanni 
decretum coraprobare, ordinationesque eo praescriptas ab 
omnibus teneri velle" : hinc factum eat, ut Evahgebci 
Tredecim Oppidani sese intra praestitutos privatae insti 
tutioni litnites continere debuerint. 

Capitaneatu Scepusiensi Regno Hungariae anno 1772 
>restkuto, Tredecim Oppidani Evangelici Jura suae Eccle- 
siae et pactioni d. 12. Febr. 1160 coafecUe et Traetatai 
Varsaviensi d. 18. Sept. 1173 superetruentes : privatos 
liberorum Informatores suscipiebant alebantque. Sed Ad- 
rainistratores Provinciae Sedecim Oppidorom Scepusien- 
aium, Paulus Tiszta et Antonio* Klobussitzky , €lecty, ut 
Edktis EUstermanni d. 12. April. 1710 et Ponyatowskii 
d. 14. Aug. 1111 inhaererent concitante et inntigante, 
omnia snmma fecerunt ; at Evangelicam pubera beneficio 
Institution!* in Uteris et artibus privarent. Quare ilie qui- 
tem Popradfni d. 2. Jun. 1773 et Oiassii d. 9. Maji 1774 
^cholas privataa prorsus aboierit: hie autem -r- priori d. 
21. Oct 1117 mortuo, surrogates — per universa Tre- 
decim Oppida Scholis Evangelicis gravissima impedimenta, 



 



285 

, 1 ^ m - m | 

ab anno inde 1778 inferebat. Facere id tante aftimosius 
poterat T quod Regina Maria Theresia, partim Scholar 
publicas nohnisi Articularibus locis, in quorum numero 
Tredecim Oppida non habebantur adstrictas ease vellet, 
partim quod Scholas normals quas nniuscujusque reli- 
gionis eli Confessions parvali ad ir en t, per tttfiver*tfm Re- 
gnum introduci optaret Posterius hocce conefthmi Regi- 
nae aetrandaturus Klobussitefcy t ttnno 1780 1 metise Febr. 
cum Regio Sehotarum Natiohalkitt Dfetrfctus CMsoviensia 
Inspector^ Stephana Ladomiwky< omnia Sedeclm Oppida 
proirfnclate Scepustansfa peragratit, atque ex eoram afn- 
guloy pto ratione indigeritiafum utfum alterom?e Thrum 
Leutschoviam , normahV la fnstituenda juventrtte, ftiethodi 
percipiendae gratia, mitti jussit, Sakria Rflorenorlmi 
MO docentibos constitutor hdspitia denique Magistris pa~ 
rari, fet Scholae* aediiciav nbi necessum videbatur, its 
wnpliari jessit, ut discipniia omnibus , sine religionis discri- 
mine capiendis, sufficerent. Ita Seholae Evangelicae tacite 
fuerunt abrogatae. 

Plus faToris ratione Scholarum sibi Evangelici Tre- 
decim Oppidani polticebantur, dum Maria Theresia e vivia 
sublata, losephus Imperator solium conscenderet. Sed 
hie quidem apes eos fefelKt. Joseplius enim, princeps 
alioqui aeqwssimus, quod omne odium ex animis hominum ' 
diversam religionis fbrmulam sequentium exstirpare veHet: 
consilium antem hocce Seholis communibus introducendis 
certissime sese asseeuturum speraret , diu et ipse propriis 
Evangeticorum Scholia adversahatur. Dedit quipf>e Edlcto 
Tolerantiali vicis urbibusque^'quae centum famrlfas ririme- 
ment, potestatem Scholas coridendi et Praeceptores susci- 
fiendi. Sed postquam tredecim Oppidani Evangelici po- 
testate Imcce **ti coepiaaertt ^ varte in illitts exercitlo re L 
8tringe1>antur. Etenim prhnum Ultimate d. 8*. fthirtit 1782 
Oppida Ruteqirini et Durandi, quod ptofcrias; ab irttfro&ictis 
Seholis nwttnalibus, diversas, Scholas condiderint, iisque 



 



Praeceptores praefccerint : illico ludos hos claudere jube- 
bantnr. Breri post Excels. Consilium Intimato 25. Jttlii 
(per Administrationem d. 23. Aug. promulgate) ad Iglo- 
rienses dato , quamvis Evangelicis Tredecim Oppidanis 
publicum religioois exercitiam et quod ei conjunctum eat, 
Scholarum habeudarum licentiam competere negaret : con- 
sensu tamen in peragendam investigationem, num coetus 
necessarium familiar am numerum, et in solvendos magistros 
gumtus sufficientes habeat. Quoniam vero ex instituta d. 
28. et 29. Aprilw 1785 quaestione patebat Oppidum et 
necessarium familiarura numerum et in alendos magistros 
10,525 Florenorum et 17 crucigerorum aummam habere: 
Iglovienses mox supplicarunt Scholas sibi concedi. Euim- 
vero Excels. Consilium liegium Intimato d. 20. Junii 1183 
ad Iglorienses dimisso declaravit : „ Stabilitis Scbolis nor- 
ma lib us distinctamm Scholarum trivialium Acathoticarum 
nullam adesse necessitatem , quare juventutera ad Scholas 
illas normales mitti praecepit; permisit tamen soscipi Can- 
torero, qui panulos in cantu exercitaret et V. D. Mini- 
strum, cujus est Catechismum docere, si ille oneri huic 
ferendo non sufficeret, in juventnte religionis doctrina im- 
pertienda sublevaret." Eodem Intimato Igloviensibus offi- 
cium imponebatur coliectam 10.525 K florenorum, 17 cru- 
cigerorum snmmam iis, qui earn congesserunt , restituendL 
Accepto Intimato hocce, Iglovienses jura Ecclesiae suae 
tutaturi, convocatis coetuum Tredecim Oppidaiiorum Evan- 
gelicorum nunciis, Igloviae d. 2. Julii 1783 libellum sup- 
plicem conscripserunt , Imperatori, Regoum peragraati 
biduo post Szomolnokini tradendum. N Libello hocce pri- 
mum Assertum Exc. Consilii Tredecim Oppidanis publicum 
religionis exercitium atque Scholas , ^ieque lege, neque 
usu — quippe qui auctoritate publica saepe prohibitum 
per intcrvalla temporis plane abrogatus imo et brachio 
per Jurisdictionem publicam adhibito, vetitus fuit — com- 
petere aub censuram vocant et prorsus evertunt: deindc 

■ 

t 



 



*e ad * classem vicinorum locorum Articularium, maxime 
liberarum Regiarumque Civitatum speciali Resolution e Re- 
gis reponi et in publico religionis exercitio, ncc non Scho- 
larum, Igloviae quidem altiorura quoque, in reliquis vero 
Oppidis minimum trivialium usu, conservari petunt. Verum 
eodem die, quo libelium huncce Imperatori Szomolnokini 
exhib ue runt, quarta nimimm Julii, dimissum fuit per Ad- 
ministratorem Sedecitn Oppidorum Scepusiensium Excels! 
Consilii Intimatum , quo nonnulla Oppida, nominatim Du- 
randi- et Rusquinivilla , quod „via facti docentes intro- 
duxerint" severe taxantur, ,,primipiii actione fiscal! con- 
veniri et juventus tarn horum, quam et reliquorum oppi- 
dorum ad pracexistehtes in loco Tel proxima vicinia nor- 
males scholas mitti," jubentur. Intimatum hocce occasio- 
nem dedit Congregation! Igloviae d. 29. Jul. celebrandae, 
in qua coetuum Tredecim - Oppidanomm nuncii libelium 
supplicem composuerunt, quo primum declarant Tredecim 
Oppida normaliter praescriptum familiarum numerum ha- 
bere, sumtibus, alendis docentibus non destitui, Magistris 
Catholicis, qui teneram juventam oratiunculis et caerimo- 
niis Catholicis adsuefaciunt , liberos suos credere non 
posse, multum emolumenti familiis singulis et eo publi- 
cae quoque saluti accessurum, si parentes necessitate 
soluti fuerint, sumtuosam in peregrinis locis liberis sufe 
procurare educationem; deinde beneficium Scholarum sibi 
concedi tanto magis fjagitant, quod favore hocce vel ipsi 
Judaei Intimato d. 31. Mart. 1782 ornati fuerint. Enim- 
vero Consilium Regium d. 6. Nov. 1783 rescripsit, „a con- 
tinuandis distinctis Scholia trivialibus abstinendum, juven- 
tam ad Scholas normales, quae exstant, mittendam^ et 
10,525 FJorenomm, H crucigerorum summam in gremiales 
Scholas norm ales , impendendam , Regiae Administrationi 
resignandara esse." Cessit tamen postremo iteratis preci- 
ous Caesar^atque Intimato 22. Martii 1184 Igloviensibus 
absolutam Scholarum trivialium fecit potestatem, Scholas 



> 288 

tamen altiores negavit et collectam earum causa surniBam, 
Scholia trivialibug et normalibus utrique religioni commu- 
nibus, rectiua instruendig adiiiberi praecepit Quod reliqua 
vera Oppida sanxit, ut beneficium Scholarum Trfvialium, 
salvia scholia normalibus coetibus illis admitteifetur:, qui 
essent Magistro soivendo , et providendia citra facultatum 
diapendium Scholia normalibus. Quare LjbjceAaibus ex 
aere alieuo non laborantibus, Scholae sine difficultate con- 
cedebantur, Belenaibus, Durandivillanis, Menhardensibaa et 
Rusquinensibus negabantur, quoad reliqua vero Oppida 
imperabatur , ut peracta , adhibitis legatis, (vulgo Depute- 
tig) Evangelicis investigatioue , ratione familiarum Humeri 
et sumtuum , renunciaretur. Majorem laetitiam Tredeeim 
Oppidanis attulit Intimatum d. 21. Sept. 1785, quo Eran- 
gelicis copia facta fuit Scholag, ubi nuUae essent erigeudi, 
ubi Schola catholica aderat, recipiendac toti jurentuti 
par, haec prae ceteris retineri jubebatur, si rero propter 
copiam juventutis, duae Scholae necessariae essent, et in- 
colae diversam religionis formuiam sequerentur, turn altera 
quidem Catholicis, Acatholicia altera admittebatur. Huic 
Resolutioni innixi Tredeeim Oppidani Scholaa introducere 
coeperunt, Docentibus in. methodo normal i ante institute. 
Intimatum hocce exceperunt mox alia nobis non inutiba, 
velut d. 24. Jan. 1186, quo coetus Evangehci ab alendis 
Ludimagistris Catholicis in illis locis liberi prominciantur, 
in qui bus mixta e Scholae introduci non possunt; item In- 
timatum d. la April. 1786, quo ut Scholae nuxtae augefi 
possent, earum curam Viris sacri ordinis deferri non posse 
edicebatur, atque nonnisi iis in locis Scholarum inspectio 
sacris curionibus penmttebatur, in quibat 1 altera confes- 
sio nullos haberet sodalea; turn Intimatum 4. 20. Febr. 
1787 quo Ludimagistro a Superintend ente explorato testi- 
monioque dexteritatig inttructo, venia dabatur in coetuum 
concionibus orando praeeundi et pro condone qnoque di- 
cendi, praeterea Intimatum d. 24. Oct. 1787, quo coetus 




 



239 

ilJi qui Obligatibne alendi Ludiinagistrum Romano - Catlio- 
licufu erarit soluti, vel ad susripiendum Ludimagistrum 
propriae Confessionis adigi vel ad iiitrbducendat mktas 
SchoJas exstimuAari jubebantur. Intimatis hisce convenient 
ter Frandsous Kazincay, Regius Scholanun Nationalium 
per Distrtctum Cassoviensem Inspector, an. 1787 ct sequel*- 
Hbus in Tredecim Oppidis Scholas rationales mixtas inr 
troducere tentabat, sed eventu minus prospero. Etenim 
Bonnisi tria Oppida — Villa Latina , Libiea ct Mons San- 
cti Georgii — in conjunctionem hancce consensertint. 

Ceterum quamvis Scholae Evangelicorum in Tredecim 
Oppidis ab ademptis anno 1674 Tempi is et Pastoribus 
exsilio mulctatis , usque ad legem religionariam an. 179£ 
latam, saepius turbarentur, prorsus tamen nunquam eranl 
sublatae. Etenim severissimis Mandatis et Interdict!?, qui- 
bus Nostrates Scholis prohibebantur, ndn obstantibus, piura 
oppida hoc minimum beneficium habebant, quod forman- 
dae in Scholis Oppidanis publicis juventuti, Docentes Evan- 
gelici, quorum institutione juventus evangelica utebatur, 
fuerint admoti Alia autem Oppida non obstantibus Inter- 
dictis, Magistrate civili connivente, alebant Praeceptores 
prolis suae, quod vel ex crebris hanc in rem prolatis Cleri 
querimoniis patet, qualis v. c. fuit querela Praepositi Sce- 
puriensis Alex. Mattyassowszkyi, qui Evangelicos Tredecim 
Oppidanos anno 1695 coram Lubormrskio accusat, quod 
haereticis Ludimagistris in erudienda juventute utantur; 
item Zbiskii, qui eadem de causa d. 5. Febr. 1759. coram 
Judicio castri Sandccensis intercessit Praeterea quamvis 
generalibus Edictis Tredecim Oppidani Scholia interdice- 
rentur: tamen nonnullis Oppidis a lege universim valitnra 
exemtis, venia dabatur Scholas proprias induoendi; quo 
favore Theodoras Constantinus Lubomirski Iglovienses et 
Belenses (anno 1131) ornavit \ 

A condita — vel inataurata potius — an. 179$ lege 
religionaria, qna Evangelicia plenum SclioJamra jus tribui- 



- 



 



240 

tur, nihil propemodum evenit, qood solas Tredecim Oppi- 
danas Scholas seorsum coocerneret Schola publica com- 
muni, in qua altiores discipiinae traderentur tractarentur- 
que Senioratus Tredecim Oppidanus caret: habent tamen 
omnia ad hunc Senioratum pertinentia Oppida Scholas 
proprias pnblicas, in tribus Oppidis., at supra observavi- 
iDus nationales mixtas. Juvenes ex Tredecim Oppidis orti, 
qui artibus disciplinisque amplius instrui cupinnt, adeunt 
Gymnasia et Lycea majora, prope longeque distantia, 
imo et institutum Theologicum Viennense, in i is que omni- 
bus fruuntur commodis, quae ibi suppetunt. 



Caput secundum. 

Ratio coetuum Evangclicomm in Tredecim Oppidis ad 
se invicem suumque E celestas ticum Magistratum, a prima 
Origine usque ad anno 1825 peractam Ecclesiarum m 
Oppidte his Canonicam Recensionem, 

-- 

LOCUS PRIMUS. , 

I 

* L 

A prima coetuum Evangelicorum , Tredecim Oppidanorum Origine, 
usque ad Templa an. 1674 ademta et Pastores exilio mulctatos. 

Ecclesiae, quae nunc Tredecim Oppidunum Seniora- 
tnm constituent, pertinebant — Michaclis - et Matthaei- 

* 

Tillana, quae Fraternitati Su peri oris flnvii Poprad erant 
adscriptae, exceptis — ad annum usque 1974 ad Frater- 
nitatem Viginti Quatuor Regalitim Plebanorum Terrae 
Scepusiensis, antiquissimam , quae jam anno 1223 coaluit, 
anno 1298 Quintofori renovata et confirmata fuit Gaude- 



 




■» • 

241 

>— 

w > 

bant vera Parochi Viginti Quatuor Regales peculiaribus 
Juribus el Privileges, utpote jure test and i , imm unit ate ab 
onerjbus civilibus et potentate frugum carapestrium decimas 
extendi. 

Habebat Fraternitas Viginti Quatuor Regaliiun Paro- 
chorum praeter Seniores, qui liberis suffragiis in Congre- 
gationibus Fratrum eligebantur, etiam tres, extremo vero 
ante exsilium decennio, quatuor Con - Seniores ; duos quippe 
ex Tredecim, unum ex Undecim Oppidig et unum ex No- 
bilibus, sub quibus paganae Ecclesiae intelb'gebantur. Hisce 
coetuum praefectis accesserunt : Oratores et Tutores, — 
qui semper Parochi Olassenses erant et vulgo os Frater- 
nitatis vocabantur — et postremo tempore Actuarium 
quoque, quern Notarium appellare magis solemne est. 

Seniorem legibus (statutis) antiquissimis convenienter 
quotannis eligi oportuisset novum: evenit taraen pie- 
jrumque, ut duobus, tribus et pluribus annis in dignitate 
sua confirmaretur. 

Fratres in universum redituum ratione, in Mojo res, 
Sub- Major es, Medios et Minimos seu Ultimas distribui 
solebant. Ad Majores referebantur: Lentschoviensis, Olas- 
sensis, Varaliensis, Igloviensis, Libicensis et Belensis. Sub- 
Majoribus aecensebantur : Popradensis, GeorgiVMontanus, 
Menhardensig, Isacivillanus, Filcaviensis et Lomnicensis, 
Mediis adscribebantur : Compositivillanus , Quintoforensis, 
Villarum Ursi, Durandi et Hunis atque Odorinensis. In- 
finis seuUltimis adnumerabantur: Miiblenbacensis, Eulen- 
bacensis, Suevivillanus , Palmensis, Rusquinensis et Qui- 
rinensis. 

Conventus seu Congregationes , quibus soli Plebanl, 
exelusis civilis ordinis viris interfuere, indicebat Senior, usitate 
bis, vere et autumno — quae posterior Congregatio gene- 
ralis esse solebat — necessitate poscente saepius etiam, 
alio semper oppido vicove concioni adsignato. Senior! 
praesidenti antiquis temporibus proxime ii adsidebant, qui 

16 



 



reliqwof aetate ewpermmt. Sed jam in C««ffresarti<roe Bo 
lae d. 21. Nov. 11524 habita , noitaulti Fratrum dignitatem 




rei 

bantur in ConjrefTitioiiibn* hi^ce . prafmi*$o rulfo diriao 



de pra«caT«to rel 
coetumu ju*anda, cxerrebatnr dfociplina Ecclesiastica, tarn 
in r ratres ( v. c. Zachariam Pick I , Pastorem Rnsquinen- 

et in Paroecos; recipiebantur Fratres Novitii in Societa- 
tem. qui sese Mtia probarunt, exi<rebantirr collattones pe- 
cuniae in cen«nm cathedratictun et alias impensa&, refere- 
bantnr Rationed praele*ebatur Confcsrfo et Statnt* Frater- 
nitatis. Postrema Con£Tea;atio. ante Pastorum exsilium Men- 
hardivillae d. 22. Nov. 1673 celebrabatur, in qoa inter alia 



Scepusiensi urgene confectum, de extranet*, id est reliqua- 
rura. praeter Tredecim Oppida per Scepusium Ecclesiarum 
Evangelicarum jam Templis et PaMoribus privatarum ci- 
vibus, ad condone* et aacraraenta non admittendi*. 

Comment arii in Congregationibtis hisce Actomtti) 
referebantur per ipso* Seniores in Codices peculiares, 
qnorom antiquissimu* Menhardivillae una cum reliquis 
FraternHatis Privilegiia et Documentig intra annum 1510 
et 1551 flammig periisse videtur ; trea rero aetatem tfl- 
lernnt. Honim primus est: Mat rim I a Viginti Quatuor 
Parochorum Regalium Molleriana, ab anno 1520 usque 
1606 8cripta, cujua autographon Eccleaia Evangelica Kes- 
markiensis possidet, Habet titulum hunc : Liber seu Re- 
aistrum Fraternitatia Vetterabiliura Dominorum Viginti 
Quatuor Plebanorum Regalium in Scepus, in ae continent 
Recepta, Data, Exposita, Acta ac omnia Facta ejusdeni 
laudabilia Fraternitatis etc. ab anno 1520. Alter Matri- 
cula Viginti Quatuor Regalium Golcziana nova, an. 1606 



 



tit 

■ ■ 

efertbl r teoepta, qtiae hand geiit Inscriptiohem : Codex rid- 
fUs Accejiti et Expeiisf, Factorum et Consilibrnm pirae- 
cfytrortfin Venerabifis Frtferhi&tis Vigiriti Quatuor Pksto- 
tftihi Regalium in Scepusio, inchoatus a Maestro Joachi- 
mo Golczio Dragenburgensi Marchico , Pastore Ecclesiae 
Dei, quae est Novocomii, turn temporis Seniore an. 1666. 
Tertids Sfatricnla TYedechh Oppidomm, quarh M. Joach. 
Golct anno 166i inchoavtt , successores ad annum usque 
1674 contihuarunt. Ejus titulus eat: Matrfcula Tredecim 
Oppidorurii seu Codex Accepti et Ex^ehsi, Actibnum item 
et Molestiarum Gravaminumque Pastorum Tredecim Op- 
pi dorum in Scepusto, corifecfus et iricoejrtus a Seniore 
M. Joach. Golczio, Pastbre Iglotfensv, ahrio 1604 ad an. 
1613. Ejus iit et prioris riiifographon, in Tabtdario Ca- 
pital! Scepusiensts delitescit. 

Frdtres Noritn rarissime lit Fratrum gregem red- 
piebatitur ad primam petit ionerri. AdtribueBrintur vero 
Fratrum gregi ita, ut Jusfnyandum in banc senteniiam 
dfcereriti „Egb N. N. juramehto me bbstringb, quod *d- 
catibni meae ecclesiasticae diligenter praeero ; item acan- 
dala public* et privata ne Miriisterium Verb! Dei propter 
rife mile audiat, fugiam ; item Domino Seniori mine tem- 
poris constitute et ejus successoribus legitime ad hoc offi- 
cium tbcatis , fidelis et bbediens ero ; item secretk fraterriita- 
tis nemlhi pandatm item statuta Fratruiri pia ac lifeita iritib- 
labiliter dbserVabo; item hbnbrehi et prbfectura Fratenii- 
tatii j^ro meb posse proraovebb et prdcurabo. Sic me 
Deiri ipse altissimus adjuvet. Amen." Sacramentd prae- 
stf to Pastor societaii Fratrum adscriptus , horoen Albo, 
Confes9ionem Fidei Christianae Ecclesiariim Scepusiaca- 
tfam, quae usitate Viginti Quatuor Regales tocantur, iebn- 
tineriti, iiiscripsit Hunc in coetum Fratrum reefpfefrdi 
itiodum subversuri quaiudr Nbritii: Varaliertsis Jdcbbns 
Wagnertis, Cdmpositivillanufc M. Conrad. GSira, Qulntbft- 
rerisis N. N:, et Odorifterisli Stephinus TreKdicerus, prd- 

16* 



 



244 



prio arbitrio a Fraternitate se avulserunt, multorum Fra- 
tmm monitis spretis. Hanc indignitatem com reprobarent 
Fratres reliqui, ejus causae in Capitulo Scepusiensi inter- 
cessemnt (protestati sunt). Recepti fuerunt post in So- 
cietatem M. Lumnicii d. 6. Julii 1599 in domo Joanni* 
Herteiii. 

■ 

Fraternita8 Viginti Quatnor Regaliura Plebanorom, 
Praeposito Capituli Scepusiensis — Parocho Olassensi 
excepto — subject*, etiam post Tredecim Oppida Re^ri 
Poloniae oppignerata, salva perstitit perduravitque Trededm 
Oppidanorum Pastorum conjunetio Ecclesiastica , etiam ci- 
viii consociatione soluta , quamvis non defuerint , qui jam 
circa annum 1613 et post an. 1045 avulsionem Undecim 
Oppidorum a Tredecim Oppidis, potenter suaderent 
Abivit autem laudata Viginti Quatuor Regalium Plebano- 
rum Catholicorum Fraternitas in Fraternitatem Parochoruni 
EvangeUcorum, neque subita aliqua mutatione, neque rio- 
lenta rerum conversione, aed sensim et t a cite. Initio 
quippe nonnisi singuli Pastores, sacra per Lutberum emcn- 
data, assensu suo probarunt, quod reliqui — si primos 
motus exceperis, causa Georgii Leudischer, prim urn a Li- 
bicensibus an. 1542, deinde a Muhlenbacensibus an. 1543 
cooptati, excitatos — ita dissimulabant, nt in societate 8ua 
etiam a formula Pontificia alienos ferrent. Postquam ?ero 
major Pastorum numerus ad Lutheri placita inclinasset : 
hi reliquos quoque strenuos Papismi defensorea e socie- 
tate sua non excludebant. Unde sponte sua intelb'gitor, 
primis post acceptatam in Tredecim Oppidis fonnulam * 
Luthero constitutara temporibus, magnam et in forma do- 
cendi et in ritibus, in singulis Tredecim Oppidanis Be 
clesiis obtinuisse dissenaionem varietatemque, atque in 
nno quidem coetu plura, pauciora in altero ex Papist 
fuisse retenta, prout vel Parochi magis aut minus ad gplen- 
. dorem , in sensua incnrrentem in sacris obeundis gerrm- 
^-"i inclinabant, vel coetus ipai, caerimoniarum imaginum 

i. 



 



245 



pompaeque solemuis, plus minusve fuerant amantes. Emor- 
tuis pe<|etentim Parochis formulam Romanam firmiter te- 
nentibus , quo et majorem in doctrina ritibusque sacris 
consensionem producerent Fratres, et sese contra impetus 
adversariorum praemunirent, anno 1558 decreverunt, „se 
in Confessione, Augustanae congrua, a Leonhardo Stockelio 
Melanthonis discipulo, Bartphensis Scholae Rectore, pro 
Quinque Ciritatibus Regiis Superioris Hungariae con- 
acripta, quam Eperiessini Stephano Bardala (Sbardalat), 
Episcope Vaciensi, et Gregorio Sibrik, Regio Consiliario, 
an. 1549 redditam , Rex Ferdinandus I. eodem anno pro- 
ba?it adquiescere velle." Ceterum in ipsa forma et oeco- 
nomia fraternitatis , facto a sacris Romania ad Evangelica 
transitu , propemodum nihil mutatum est, ipseque Praepo- 
sttus Capituli Scepusiensis mansit supremus , in rebus 
Ecclcsiasticis Fraternitatis Magistrates, cui pro tutela nunc 
quoque Pas tores Evangelici Censum cathedraticum sexa- 
ginta vel uno supra sexaginta aureis constantem, solve- 
bant, adnexa tamen ab an. inde 1612 saepius conditione, 
at idem Praepositus Fraternitatera contra injurias et op- 
pressiones cujuscunque generis defendat. Praepositi ple- 
rumque amice tractabant Viginti Quatuor Regal i urn Pa- 
stores, ita ut eos Filiorum et Honorabilium atque Venera- 
bilium Fratrum titulis dignarentur, pro conservandis eorum 
Jaribus apud Reges Hungariae intercederent (quod prae 
reliquis Blasius an. 1555, et Bornemissza an. 1572 fece- 
rant) eis denique, quamdiu Confessioncm Augustanam fir- 
miter tenuerint, tutelam promitterent. Si vero Praepositi 
hi interdum asperiores sese exhibuerunt, mox prudentia, 
mox animositate, mox donis Pastorum placabantur. 

Faventibus ita ah 1 extra rei Evangelicae temporibus, 
de rebus suis interne firmandis , solliciti fuerunt Trede- 
cim Oppidorum Evangelici Pastures. Hunc in finem non 
ampliu8 contend Confessione fidei a Stockelio conscripta, 
anno 1560 per Nicolaum Olahum, Archi - Episcopum Stri- 



■ 



goniensem, et Antonium Verantium, Episcopum Agriensem 
confiraata, in Congregation die 14. Dec. 1568 in Mi 
Compositi habita, Valentino Megandro Igloviensium ti 
Cyriaco Obsopaeo, Varalienaium Paatori, olim PUilipp 
Melanthonia et Stockelii assiduo auditor! et genuino St 
ctatori, negotium crediderunt acribendae in uaurn Yigimi 
Quatuor Regalium Parochorum peculiaria Confession* 
Fidei, in Syaodo inseguenti anno, Pracposito jubeniecfr 
lebrauda, eidem, aruolieudae a cervicibus suia, ^aerm 
criminationjs ergo, in roauus dandam. Confessioneui bat-, 
naratain. duumviri illL auctores eius, concre^ratb d. 2t> 
Oct 1509 MeahardiviUae Fratribua tradiderunt; ^ autea 
publice praelectani , quod verbo dei et Evaugelio Jes 
Christ* conaentanea eaaet, adsenau suo probarunt et cisft 
Fraternitati8 recondiderunt. Nacta est Confesaio Jiaecc 
in Consessu Fratrum d. 8. Jan. 1573 Igloviae praelets 
et per praesentea subscript*, a Confesaione Quinque Lib* 
rarum Regiarumque Civitajtum, quam iraperator Ferdifltf 
dua probavit, verbis noa sententia diversa, vim et auctor 
tatero, postquam eandem Autoniua Verantiua, jam ad & 
pliores Archi - Epiacopi Strigoniensis honores proved 
Eperiessini, ubi in Ju4iciis octavalibus versabatur, an. 15*4 
denuo confirm aaset, et Universitaa quoque Nobiiium & 
mitatus Scepusienais in Generali Congregations anaol$ 
celebrata, probasaet. Ut vero praecaveretur, ne SymW 
hujus, ita sanciti, auctoritas, novia adoptandk symb^ 
minueretur atque discord iarum semina spargerentur: Se- 
nior Hortensiua anno 1582 Fratres Igloviam coegit , & 
conjunct is sententiis decretum fuit, „repudiata Fonu^ 
Concordiae solara A,ugustanam Confessionem a Ferdinand! <» 
Maximiiiano Imperatore, atque Olaho et Verantio Archi- 
Epiacopia probatam, retinendam esse ; u quae sententia etiuu 
in Congregatione Quintofori, eodem anno , Feato Cinermr 
habita, stabilita fuit. Ceterum ne Confessio, de qua faapft 
anno 1569 cistae Fraternitatis inciusa, injuria tempore 



 



247 

interiret , M. Antouius Plattner , Fraternitatis Senior, earn 
libro iuseriptam, qui rubro corio obductus, etiamnum in 
Tabuiario Seniorali superest, Fratribus an, 1500 die & Nov. > 
Isarivillae eongregatis, in perpetuae memoriae et amici- 
tiae pignus obtulit, eo declarator optare se, ut non tan- 
turn Pastores, qui turn vivebant, sed et eorum successo- 
rs, si praestita fide jurata in Fraternitatem reciperenttur, 
eandem subsignarent. Huic sententiae Fratres ita acces- 
serunt, ut nou modo praesentes in institutum hocce con- 
sentirent, sed et morem hunc usque dum Fraternitas anno 
1614 evanesceret, ad posteros quoque propagarent. Cum 
?ero faraa percrebesceret, Martinum Petheo, Archi-Episco- 
pum Colotsensem et Praepositum Scepusiensem , jnssu 
Regis in Scepusio Ecclesias visitaturum esse: M. Joachi- 
nms Golts Senior, coactos in Villa Hunis in diem 19. 
Nov. 1603 Fratres excitabat hortabatmque, ut semper 
vigiles, persecutionem , si quae suscitaretur, patienter et 
fortiter tolerarent, atque veritati eonstanter adhaererenft, 
nee exsiltum, nec mortem reformidantes. Periculo — post 
fortiter repress os Varalii, Olassii et Lcutschoviae nefarios 
adversariorum couatus — evanescente , idem Joachimus 
Gokztus, Fratribus d. 23. Nov. 1005 Neocomium convo- 
catis, leges nonnullas, quarum observantia ad dignitatent 
ffluneri sacro conciliandam, obtrectatorum calumnias con- 
futaudaa et jura coetuum sacrorum servanda, plurimum 
couferre posset, proposuit. Audilis Fratribus, in eo coalitum 
fuit, ut partim, ex veteribus Statutist Quintofori anno 1298 
conditis, quae superstitione vaearent, retinerentur, partim nova 
sancirentur, atque ab hoc tempore publice in quatis Con- 
gregatione praelegerentur. Huic decreto convenienter, in 
Congregatione Libicensi, d. 7. April. 1607 institute 
Statuta Frateriritatk Vetera et nova lecta probataque 
aunt. Praeterea quo magis adhuc fortunis Evangelicorum 
to hacce Sub- Carpatica ora oonsuleretur , adnuente et 

.. . ■ i 

» 



\ 



 



\ aralii Synod as, t ices i ma secunda et insequentilras Janoarii 
diebns an. 1611, Chmtophoro Tbi 

igendi potissimom Superintendentis gra- 
tia, qui ageret, ut doctrina Evan^elii pura, 
gustanam Confession em Invariatam et 

rum inspiceret, Candidates Ministerii ordinaret, Pasiorum 
et Parochiarum , Scholarum et Redituum euram 
Vernm enimvero praeclanun hocce consilium in 
coetibus eorumque praefectis harum partium , bonum or- 
dinem introducendi et tenendi , Capitaneus et Vice - Capi- 
tanens Tredecim Oppidorum Sceposi 
qaod M. gtepbano Xjlandro in 
siarnm Oppidanarum et Paganarum Comitates 
et Sarossiensis electo, potestatem provinciam 
dentis administrandi pertinaciter negaverint. 

Ordine$ Macros stisdpiebant Tredecim Oppidonm 
Pastores eommqne Diaconi — q nib us pauci carebant 
nonnnUi vero, duoram, imo, ut Olassensig, trimn quoque 
opera ita sublevaban tor, at iig ex fractibus decimae Sd- 
pendia snppeditarent — a primordiis rei Evangelicae in 
Scepusio usque dam solum vertere co^erentur, mox Vite- 
bergae, mox Brigae (ubi tamen nalli 

deotes, sed solum Pastores et Diaconi), „ 

rteris, in ipso denique regno Hungariae maiime a Sa- 
perintendentibiis Quinque Liberarum Regiarumque Ckita- 
tum, Superioris Hungariae. — In universum ab anno 1&44 
— 1610, 211 vel adeo 249 Hungari in mnnus sacrum 
Vitebergae inaugurati fuernnt 

Fraternitas Viginii Quatuor Regatium, si argententu 
tcyphum et tria sigilla, quorum unum argenteum erat, 
excipias , anUum babebat pecoliarem thesaurum. Ad ae- 
rarium FraterniUtis tantam conferebaot Fratres, quantum 



 



246 

communes necessitates et indigentiae requirebant. .Praeter* 
hasce communes pecuniae collationes, pro ratione redituum 
singuli cujusque finitas, Fratres in consortionem recepti, 
dam nomina Albo inscribebant , ex Statuto 9. Nor. 1580 
unum, ab anno vero 1620 quinque Florenos solvere tene- 
bantnr. Accessit praeterea Fisco Fratrum nonnOiil ex. 
muictis, quas ii solvebant, qui vel vitio quopiam sese 
contaminarunt^ vel sine causa sufOcienti in Congregatione 
Fratrum comparere neglexerunt. 

Ad liter aria Fraternitatis Vigmti Quatuor Bega- 
lium monumenta et documenta haec per tine bant. 

1. Matricula vetus, vulgo Molleriana , anno 1520 
a Laurentio Jodoci Hyldebrand de Wogendrosael, turn Pie- 
bano in Iglo, scribi coepta. Habet titulum: Liber seu 
Registrum Fraternitatis Viginti Quatuor Regalium Pleba- 
norum in Scepus in se continens llecepta, Data, Exposita, 
Acta, ac omnia Facta ejusdem laudabilis Fraternitatis; or- 
dinatum per Nonorabilem Dominum Laurentium Hylde-. 
brandi de Wogendroszel , pro tunc* Plebanum in Iglo et 
Seoiorem Fraternitatis ab anno 1520. 

2. Matricula recens anno 1606 inchoata a M. Joa- 
chimo Golczio Dragenburgensi Marckico, Pastore Iglo- 
viensL Ejus Inscripiio est: Codex novus Accepti et Ex- 
peusi, Factorum et ConsiJiorum praecipuorum Venerabilis 
Fraternitatis Viginti Quatuor Pastorum Regalium in See- 
pugio, inchoatus a M. Joacbimo Golczio , Dragenburgeusi 
Marchico, Pastore Eccleaiae Dei, quae est Neocoraii, turn 
temporis Seniore a. 1606. Est prions continuatio. 

3. Matricula Tredecim Oppidorum, quam idem M. 
Joach. Golcs an. 1604 inchoavit^ succesaores in Senio- 
ris dignitate, ad annum usque 1674 continuarunt. Conti- 
net historiam rerum memorabilium civilium et ecclesia* 
sticarum, ad Tredecim Oppida pertinentium. Ejus index 
est: Matricula Tredecim Oppidorum seu Codex Accepti 
ct Expensi Actionum item et Molestiarum, Gravaminum- 



 



250 

que Pastorum Tredecim Oppidorum in Scepuaio, coufectus 
et incoeptus aSeoiore M. Joachimo Golczio, Paatore Iglo- 
viensi anno 16M ad annum 1613. Delitescjt ut et prior 
in Capituli Scepuaien&is Tabulario. 

4. Codes Chronologicus Joannis Janlschii, Liptsche- 
Zoliensis, Pastoris Igloviensis, liberalitate comparatus aM. 
Stephano Xykndro scriptus. 

5. Liber continens Privilegiorum Trans&umta. 

6. Quatuor libri in Quarto , quorum duo Confessio- 
nem Fraternitatis Imperatori et Regi Ferdinando a. 1549 
exhibitam et uomina Pastorum, qui ei subscripserunt , alii 
duo Statuta Fratrum et nonnulla Privilegia continent. 

%. Liber Inventariorum Viginti Quatuor Regalium, 
Tobia Erythraeo Sen i ore, confectua. 

8. Liber Apooharum census Cathedratici. 

% Liber Epistolarunu 
10. Privilegia quaedam et Privilegiorum Transsumta 
et qujdem: 

a) Generalia ad Wgmti quatuor Regales Plebatm 
universe pertinent ia: 
1. De decimis integre solvendis , cum addita poena, 
decimas rite non solventibus irrogata. Frinlegium Eliae 
Comitia Saxonum et Latinorum, Paroehia Viginti Quatuor 
Regal i bus Leutschoviae decimas jurejurando stipulantis aiwii 
1280 — confirmatum Privilegiis Elisabethae Regtnae Ma- 
joris Hungariae Sigismundi Imperatom J41fr et 

1484, atque Ferdinandi Imperatoris 154& Aderant Pri- 
vilegiorum Elisabethae Qt Sigismundi Transsumta de 
an. 1609. • ' 

* * * 

\ Transsumtum PrwUegii, de libera Testameniam 

dispositione Ferdinandi 1548 et Ladislai Regis Hungariae 
an. 1214, in quo Pastores etiam a Hospitum Receptione, 
a Procuratione, ab Exaotione prorsus liberi pronunoiantur. 
a Transsumtum PrwUegU Ferdinandi Imperatorif 



 



anni 1580, ne quis manum Qero inferat sed exorbitan- 
tern coram Praeposito accuse!. - s * - 

4. Mandatum Ferdinandi , rfe Protectitine • Ptekano- 
rum in Scepus contra violentos et illegitimos fmpetitores 
et turbatores ami; 1580. > ; : - " 

5. Literae Ferdinandi ratione extorqiiendae Fas- 
sionis, Viginti Quatuor Regalibus necessariae. 

6. Literae Universitatis Nbbtiium Comitatiis Scepus, 
quibus Plebanis RegalibuB cavetur , quod ipsorum liberali- 
tas et promtitudo in danda Taxa bem^a contra Turcam, 
iis non debeat esse fraudi ; c^uod item tempore pacis ab 
omni subsidio beHico debeant esse immunes. 

7. Diploma GeorgH Thurso, Palatini an. 1610, cu- 
jus argumentum triplex est: primum enim libertas in Re- 
Hgione et quae cum ea sunt conjuncta , Augustanae Conf. 
Ministris salva relinquuntur ; deinde Superintendents ele- 
ctio et Consistoriorum fondatio permittuntur ; denique 
Aug. Conf. Ministri maxime Viginti Quatuor Regales, se- 
cundum Privilegia Regum, Reginarum et Imperatorum in 
Testamentis Deeimfe et P^oyei^ibns PwcMaJifcus defen- 
dendi, statuunta*. 

b) Specialia Tredecm Oppidorum Privilegia 
erant haec: 

1. Copia Liter arum Sigismundi, Regis Poloniae, 
quibus promittit , quod in omnibus Benefices, Immunitati- 
tras, Privileges et I4bertatibus Tredecim Oppidorum Pa- 
rochos velit conservare^ impetitores vero poena capitali 
adficere an. 1518. • ! " ' r - ■ • > 

2. Mandatum Ferdinandi \Regis, de Clenodiiz Eeele- 
swum, in Tre4e*ira Ciyitatibus^ per Magistratum Poloni- 
cum non alieuandis d. & Nov. 1551. 

3. Literae MasbnUiani Imperatom, ad Sigi&muudum 
Augustum, Regem Potomac* ne iujolUa oneta Tredecim 



Digitized 



252 



Oppidorum Fastoribus imponantur , neve injuria quapiain 
afficiantur, d. 30. Sept 1555. *. 

4. Mandatum Sigismimdi Angus ti, Regis Puloniae, 
ad Joannem Bqndr , ne per Officiates suos insolitis exa- 
ctionibus Tredecim Oppidorum Pastores oneret, d. 15. De- 
cembris 1555. 

5. Mandatum Rudolpki lmperatoris ad Joannem 
Rueber, ne injustis Exactionibus sinat exagitari Pastores 
Tredecim Oppidorum; per Capitaneos et Officiales arcis 
Libloviensis, d. 29. April. 1578. 

Ejusdem argumenti Mandatum Olahi Archi-Episcopi 
ad Tredecim Oppidorum Pastores datum, ne violentis 
arcis Lublo Mandatis pareant, d. 30. Nov. 1557. 

6. Mandatum Principis GeorgU Sebastian* Lubo- 
mirski, quo strenua annua, vulgo Colleda dicta, in veterem 
restringitur morem. 

, - ■ ► * ■ • * - i 

, - , 

Perstitit Fraternitas Viginti Quatuor Regalium Pieba- 
norum Terrae Scepusiensis etiam post fulmen excommu- 
nicationis, quo an. 1632' Viginti Quatuor Regalium Pasto- 
res icti fuere, salva usque ad occupata per Romano -Ca- 
tholicos annis 1671 et 1672 in Undecim, anno vero 1674 
in Tredecim Oppidis Templa et Pastores exsilio mulctatos. 
quamvis Muckius, Pastor villae Sperarum ut Undecim 
Oppida a Tredecim Oppidis anno 1613 ; Sturmius vero 
Pastor Popradensis anno 1645, ut Tredecim Oppida ab 
Undecim Oppidis separarentnr, Fratribus auctor fuit. 

Habebat Fraternitas Viginti Quatuor Regalium Pleba- 
norum ab incunabulis rei Evangelicae in Scepusio usque 
ad Templa an. 1674 occupata et Pastores proscriptos Se- 
nior es novem supra quadraginta. Est vero eorum se- 
ries haec: 



 



253 

— 

1. Georgius Mailer (Mollner, Molitor) Leutscho- 
vieusis, primum M. Lumnicae, deinde ab anno 1529 
Belae, postremo ab an. 1530 ad 21. Jul. an. 1558 Lent- 
schoviae Plcbanus. Senioris munus ab an. 1528 ad 1544, 
integris sedecim annia administrabat. Initio inf ens issimus 
sacrorum per Lntherum instanratorura hostia, et osor eo- 
rom, qui Doctoris Vitebergensis placita diaseminabant, in- 
primis Andreae Fischer et Georgii Leutscher, cui ut mu- 
nus Plebani Miilenbacensis, anno 1543 delatum, abroga- 
retur totia adlaborabat viribua. Postremo muneris gesti, 
tempore, per Diaconum suum Bartholomaeum Bogner, ve~ 
liora edoctus, Evangelii doctrinam probabat firmiterqne 
tenebat. 

Eo clavum Fraternitatis gerente, non solum Joannes 
Horwath, Praepositus Scepusiensis, Secretarius ac Consilia- 
rius Regis Hungariae, an. 1542 dura adversna Lutheri sccta- 
tores vulgavit decreta : sed etiara Ferdinandus I. Rex Hung. 
Mandato an. 1543 proposito , schismaticos et erroneos no- 
vaeque sectae homines puniri jussit 

Ceterum Moller© Seniore tristis fuit Plebanornm Vi- 
ginti Quatuor Regalium sors, ob continuas nimiasque ex- 
pilationes, profectas partim ab Officialibus Polonicis tri- 
bute imponentibus et bona Plebanornm mortuorum ad se 
pertrahentibus ; partim a Praeposito Scepusiensi et frumen- 
tum frequenter petente et subsidia pecuniaria mox ad com- 
paranda bona secularia (in his arcem Dunawec) ; mox in 
instaurandam Curiam Praeposituralem ruinosam in Capi- 
tulo exigente; partim a Seditiosis rem familiarem Pasto- 
rum in Tredecim Oppidis crebro infestantibus ; partim de- 
nique ab Officialibus arcis Scepusiensis censum Cathedra- 
ticum Praeposito Scepusiensi solvi solitum , sibi vindi- 
cantibus. 

Mollerus de Fraternitate, cum omnino multis nomini- 
bus optirae meruit, turn potissimum Matricula, quae ab 
eo nomen gerit, diiigenter scribenda — quam etiam post 



 



254 



sese munere abdicasset adhuc aliquo tempore con- 
tinuabat — nominis immortalitatem sibi paravit. Molestia- 
rum, quae cum Senioris dignitate ertnt conjunctae, postre- 
mo pertaesus , Senioris munere d. 9. Maji an. 1544 de- 
cessit. De vita d. 21. Julii 1558 migravit. 

2. Laurentiks de Iglo Parochus, d. 9. Maji 1&I4 
Senior electus, qui tamen viribua eum manifesto deficien- 
tibus, oblatum munus recusavit. Quare a Fratribua 

3. Georgius f IAbicae Parochus, d. 9. Julii 1544 fat 
Congregatione Igloviensi Senior renuneiatiis fait. Georgio 
hoc Senioris prorinciam administrate , Joannes Ilorwath 
Praepositus Scepusiensis loco die 16. Decembris 1544 
cedens, cum Agneta Jost Jorgel (Georg Czipsers) filia, 
LentsCboviensi, Matrimonium iniit Horwathio in Praepo- 
aiti munere successit Stanislaus Cibiniensis* Eptecapua 
Quinque - Ecclesiensis, veritatis Evan gel icae arnicas et fau- 
tor, qui legatis Fraternitatis ad eum salutandum compa- 
rentibus^ doctrinam Evangelicam commendavit, attjue Cafc- 
rimonias superfluas, in Scriptura Sacra non fmtdatas* afttt- 
gandas esse pronuhciavit 

4. Antonius Toperczer, Parochus Propadensis, in 
Menhardfrffiana Congregatione d. 2. Jul. 1*45 Senioris 
muneri admotus, initio acer formulae Pontifidae defensor. 
Obiit anno 1567 oculis captus, sed tamen, ut Mstricula 
Moileri perhibet, „in vera fide et invocation^ fllii dei, ac- 
cepto reverenter sacramento corporis et sanguinis Ghristi 
sub utraque specie." i 

5. Jacobus Blasy de Libica, Plebanus VAraliensis, 
in Congregatione Durandivillan* aii. 1546 d t & Nov. priori 
suffectus. Senioris locum tenehs, Varalla 1 atinfc 1548 Olas- 
ahim cOmmigravit. De ejus ItiOrte (an. 1561) Matricnla 
Molleriana eadem quae de Toperczeri obitu scribft. 

6. hanrentius ButhwalAy Niss* - Silvias , Plebanus 
Menhardivillamis , die Domini' ante festttnt Margarethae 
an. 1549 Olassii Senioris monus capessivik E* Seniore 



 



J 

HA 

Blagfus PraepOsiti Capituli Scepusiensis sedem obtinult, an. 
1549 Fraternitas Vigiuti Quatuor Regaiium PJebanorum 
Terrae Scepusiensis eo munus Senioris obennte, amissia 
incendio in Parochia Menhardmllana Prhiiegiis; et forte 
antiqua quoque Viginti Quatuor Regaiium Matricula irre- 
parabilem fecit jacturam. 

7. Urbanus de Zalok major!, Filcensis Parochus, 
feria secunda ante festum Lucae anno 1551 Belae, Buch- 
waldo substitutes. Ante fatura (d. 22. Maji 1552) Anto- 
nio Toperczer, circa 25. Martii reddidit Fraternitatis Sta- 
tnta, Cistam et Privilegia. , 

8. Martinu* Theuefleauf, Parochus Muhlenbacengig, 
ante Featnm Simonis et Judae an. 1552 Libicae Senioris 
honore condecoratus. Eo Seniore, Jacobus Lumniciky, 
Vice - Capitaneus Castri Libiovieneis , dimidiaa decimaa 
Parochis Trededm Oppidanis anno 1554 ex carapis 
rapftft. 

0. Salomon Megner, Kperiessiensis , Ecclesiae Libi- 
fettaia Pastor, anno 1555 d. 12. Maji in domo Parocfaiali 
Venerabilis Capituli Scepusiensis, Senior nominatus. Eo 
Fraternitatem regente Fratres Blasio de Petervaradio, Bp*- 
Bcopo Vaciensi, Praeposifo Sceptisiensi, subsidram charita- 
tivum centum Fiorenorunt solverunt. 

10. Laurenttus Serpilim^ Parochus Belensis, coi 
Fratres Yiralii d. 5. Maji 1557 Senioris tnunus injunxe- 
runt. Serpiliua hie, die prima Junii an. 1551 congregavit 
Fratres Belam, tit deiiberaretur de modo ponehdi obices 
atttitia* officfaliam Liblotfensiutn s dechnartun dimidiate 
partem imperiose exigentium. Ipse etiam Senior die 23. 
Attg. Libtoviam descendit, nbi oblato Joanni Bonar Capi- 
taneo, argenteo scypho rogabat, COhServaret TVededm 
Oppidortim PastOrea in eos Prifilegiis et Juribu*; quod 
Ule se facturum promisit. 

11. Georgius Kiinasch, ab an. 1548 Parochus Hn> 
nisvillanus, die 12. Julii anno 1558 Quiutofori Senior de- 



 



258 

» 

aignatus, quam provinciam usque ad annum 1560 admi- 
nistrabat. 

12. Gregorius Filker (Stephani), Pastor Filcaviea- 
ais, a. 1560 d. 13. Nov. MenhardiVillae in Senioris gradum 
promo tus. Eo Senioris partes sustinente Gregorius Bor- 
nemissza Praeposituram Scepus. consecutus est 

13. Joannes Scholt%, Plebanoa Belensis, die 16. Nov. 
1562 Durandniilae muueri Senioris praefectus. Multum 
restitit Officialibus Liblovienaibus dimidiis Fastorum deci- 
mis inhiantibus. 

14. Laurentius Serpilius, Belensis, Plebanus Libicae. 
Senioris munus ei in Monte Sancti Georgii d. 8. Nor. an. 
1564 fuit raandatura. Eo Senioris munia obeunte Nicolaus 
Macziejowszky, Capitaneus Tredecim Oppidoram, Vigioti 
Quatuor Regalium Parochos in diem 12. Not. anni 1565 
ad arcem Libloviensem arcessitos commonefecit , at quis- 
que eorum, officii diligens esse velit , populum secundum 
normam verbi del, in Confessione Augustana contentam, 
doceat atque sacramenta institution! Christi conrenienter 
ad minis tret Hoc si fecerint, se Patronum eorum futnnun 
esse promiait. His blanditiis animos Fratrum ita delenifit, 
ut in subsidium 150 cubulorum siliginis, quinquaginti 
tritici, ducentorum hordei, ducentorum avenae, Capitaneo 
congerendorum, inviti licet consentirent Munus hoc abiit 
in consuetudinem, consuetudo in necessitates^ quae quam- 
diu Tredecim Oppidani Evangelici Beneficia Parochial! te* 
nebant, non amplius fuit abrogata. Neque tamen hocce 
tantum donum suffecit Capitaneo, aliud enira praeterea 
onus Pastoribus Tredecim Oppidanis imposuit; hoc nimi- 
rum , ut per hyemem equos famulorum ejus, quinque men- 
sium intervallo alerent. 

Senior Serpilius anno 1565 cum Con - Seniore, Men- 
hardivillam sese contulit, gratiam Laurentium Buchwald 
Pastorem inter et Paroecos compositions, sed „rustici ar- 

4 

* * 

» 



 



» 

ro^antes et protervi Magistratum suum ecclesiasticum, ne- 
que videre, neque and ire voluerunt." 

Idem Serpilius anno 1566 a Nicolao Macziejowsky 
Mandatum impetravit, quo Grafio et Tredecim Oppidorum 
Judicibus imperatur, invigilarent ut Oppidorum incolae 
Parochis suia justas et. integraa omnia generis fnigum de- 
cimas, gravi sub poena reddant. 

Idem Senior cum Con - Senioribua anno 1568 Capita- 
lum Scepusiense, Festo Andreae adscendit, ubi in Syno- 
dam in Dominieam Jubilate anno 1569 indicendam, con- 
8entire cogebatur. Consilium hocce Praeppsiti occasionem 
dedit Congregation! die 14. Dec. in Villa Compositi cele- 
brandae, in qua negotium acribendae Confessionis , quae 
Praeposito in Synodo porrigeretur , Valentino Megandro 
Con-Seniori, Igloviensis, et Cyriaco Obsopaeo, Philippi 
Meianthonis et Stockelii sedulo auditori et genuino secta- 
tori, Varaliensis Eccleaiae Pastoribua creditum ' est. 

15. Valentinus Me gander, Cremnicensis, Pastor Ec- 
clesiac, quae Novocomii eat, an. 1569 d. 26. Oct. Men- 
hardivillae Senior nnncupatua. In Congregatione hacce, 
etiam Confessio, quam ipse Senior cum Obsopaeo paravit, 
primum lecta fuit Fratrea earn verbo Dei et Evangelio 
Domini Jeau Christi consentaneam laudarunt et approbarunt. 

16. Jacobus Clemens, Novisoliensis , Plebanus Men- 
bardivillanua , Senioria munua d. 8. Not. an. 15T0 in rilla 
Hunia auspicatus. Eo gubernacula Fraternitatis tenente, 
Pastores ex toto Scepusio ad Praepositi Bornemiaszae Ju- 
risdictionem pertinentea, ejus Juaau d. 30. Nov. 1510 in 
Cipitulo convenerunt, ubi Praepositus producto Mandato 
Regis Maxirailiani II. prohibuit , ne quis eorum Sacramen- 
tarios, Arianos et similes haereticos, et eorum libros, Tel 
tudire vei legere imo et eos fovere audeat, sub poena pri- 
vationis vitae et omnium bonorum. Eadem occaaione Bor- 
aemissza promisit , se omnium Pie b a no rum et eorum orbo- 
rum Tutorera et Defensorem esse velle; quam favoris con- 

Mf 



 



258 

— 

firmationem fratres denuo centum avenae cnbnlis remune- 
rari debebant. Obiit Clemens d. 6. Decembris an. 1558. 

It. Af. Antonius Rattner , Leotschoviensis , Melan-. 
thonis disci pulug, in urbe patria primiim quinquennio Scho- 
lae Rector, deinde anno 1507 in Diacomim Leutschovien- 
sem Brigae ordinatus, mox ibidem Archi - Diaconus ; post 
ab anno 1569 Pastor. Senioris provinciam adiit d. 13. Not. 

1572 Popradirii. — Piattnerns Fratres Igloviam d. 8. Jan. 

1573 convocatos permovit, ad subsignandos Confessions 
Viginti Quatuor Regalium Articulos , Augustanae Confer 
sioni consentaneos. 

Tuebatnr Senior Fratres contra impudentiam, Bartbo- 
lomaei Gemovssky, Officialis Libloviensis , centum vebi- 
cnla straminis hordeacei et triticei poscentis. Mense Majo 
ejasdem anni 1573 Eperiessinum sese contalit, Archi* 
Episcopnm Strigoniensem, Antoninm Verantium salutatunw. 
Verantius Plattnero auctores et doctores Evangelicos, vim 
doctos et eruditos commendavit et neque sacerdotum con- 
juginm reprobavit. 

18. M. Lucas Canon (Kieri), Elysio-Granbergenfti*, 
Pastor Norocomiensis , Olassii d. 7. Nov. 1575 Senforfe 
dignitati praepositus: Ut Fratres ab exactis a Tredechn 
Oppidomra Pastoribus per Joannem Macziejowsky, Capita- 
neum Libloviensem, milie avenae cubuUs, liberaret: Joan- 
nem Rueberura, Superioris Hungariae Generalem Capita- 
neum, permovit, ut pro iilis apud Macziejovfckiom de- 
precaretur. 

19. Cyriacus Obsopaem, VaraliensiV Pastor, Lent- 
schoviae die 6. Nov. an. 1578 Senioris horiore Ornate*. 
Eo Seniore in Congregatione, in Villa CortJposfti dl 9. Nor* 
an. 1580 instituta, decretom fuit, ut Fratres Albo iiiscri- 
bendi, in communes usus uifttm Florenum nomtrcnf* 
Ejus merito accidit, qnod Gregorius Bornemireza , Prae- 
positus Scepusiensis, an. 1578 d. 29. April, ab Imperatof? 
Rudolpho W. pro Tredecim Oppidomra Pastoribus, Privi- 



 



259 

egium impetraverit, qoo et Jdaimi Ruebero, Supremo par- 
ium Hnngariae Superioris Capitaneo etfuturis Capitaneis 
jraecipitur, ne sinant exagitari Pastores Tredeciin Oppi- 
lorum, qnoram Ipse praecipuus easet patron us, per Capi- 
aneos et Officiates arcis Libloviensis ; ged eoa potius tarn 
contra hos quam et alios violentos turbatores tueantur 
>rotegantque. De vita migravit Obsopaeus d. 19. Jnlii 
in. 1506. 

20. ValenttnuB Hortensius, Libloviensis, Ecclesiae 
Libicensis Pastor, Belae d. 7. Not. 1561 Senior creatus. 
So Senioris locnmtenente, Casparus Kraczer, Rueberi Con- 
:ionator Aullcus, a Viginti Quatuor Regalium Pas tori bus 
ibrum Concord iae in numernm Symboloram Ecclesiae 
Cvangelicae recipi voiuit; Sed postqnam Plattner in Con- 
pregatione Novocomiensi d. 4. Febr. an; 1582 doctisshno- 
lira Germaniae ▼frorum judicia de libro hocce praelegis- 
>et : „Fratres unanimi consensu Secreverunt, se in usitata 
►atria Augustana Confessione conqniescere ^elle, quam 
luo divj Iknperatores , semper August!, Ferdinandus et 
tfautimilianus, hisce regionibus concesserunt, et duo Archi- 
gpiscopi Strigonienges, Nicolaus Olahus et Antonins Ve- 
aiatias, manunm subscriptione adprobarunt et confirmarunt." 
*ententia baec in Congregatione Quintofori festo Cine- 
•um habita stabilita fuit. 

Cum an. 1582 Praepositus Capituli Scepusiensis, 
?nus a Formatorum, id est literarum, quae suscepti ordinis 
laeri testes sunt, quaestionem moveret atque praetenderet, 
iGcepisse se in Mandatis, at qui a legitirnis Episcopis 
iomano-Catholicis ordines sacros non suscepissent, vel 
•itui Romano nomen darent, rel de regno migrarent: Hor- 
ensins earn dono quinquaginta aureorum placarit, ad quam 
lumrnam Fratres Viginti Quatuor Regalium dtmidtetatem, 
ilteram vero partem dimidiara, reliquae sex Scepusii Fra- 
ernhates (raontana, quae septima fuit, excepta) con- 
;ulernnt. 

n* 



' 200 

Postquam aoois 1563 et 1584 de hoto Caleudario 
Gregoriano recipiendo — quern etiain Status et Ordines 
Comitatu8 Scepusiensis adspernabantur — muitum disce- 
ptatum fuisset: postremo et Praeposito Capituli et Offi- 
cialibus Libloviensibus, nimium quantum urgentibus et 
exemplo Quinque Liberarum Regiarumque Civitatum in?i- 
tante, in Congregatione Libicensi d. 17. Aug. an. 1584 aan- 
citum fuit: „Calendarium hocce, si religioni verae, nullum 
praejudicium vel periculum intulerit, recipiendum esse 44 

Tuitus est Horten8iu8 Fraternitatis jura viriliter con- 
tra avaritiam Lamberti Kozlankowski, qui mortui Valentini 
Gnisneri, Pastoris Popradensis, bona in suam redigere po- 
testatem conabatur. 

21. Procopius Scholz, natalibus Menhardivillanus, 
Pastor M. Lumnicensis ab an. 1565 ad 1506. — Se- 
nioris munus ei in Congregatione Iglovienai d. 15. Nov. 
an. 1585 delatuin fuit. Eo Seniore, Joannes Varaliensis, 
Capituli Scepusiensis Yicarius Generalis, „oleum exceratum 
et idololatricum — uti Matricula Molleriana habet — Evan- 
gelicis Tredecim Oppidanis ingerere studebat." Fratres 
tamen sollicitationi huic indignabundi, in Congregatione 
Quintofori habita, potenter restiterunt. Obiit Scholz die 
undecima Augusti an. 1596. 

22. M, Antonius Ptattner , d. 18. Nov. 1587 se- 
cundum Senior Olassii renunciatus. Eo munus hocce ge- 
rente, Martinus Pctheo, Episcopus Yaradiensis et Praepo- 
situs Jaszoriensis, obtinuit Praeposituram Scepusiensem, 
quara secunda Fcbruarii anno 1588 adiit. Seniori et Con- 
Senioribus cum excipientibus defensionem et omriem bene- 
volentiam promisit. 

Plattuerus an. 1590 d. 8. Not. Isacivillae, ante, quam 
Seniori s munere sese abdicaret, librum, rubro corio com- 
paction, Confessionem Fidei Yiginti Quatuor Regab'uffl 
Parochorum continentem, in perpetuae memoriae et ami- 
citiae plgnus Fraternitati donavit. Cum Senior venerandus 



 



361 

cum Con-Senioribus d. 28. Nov. 1590 censura Cathedra- 
ticura Praeposito deferret; hie eos ad firmiter retinendam 
Augustanam Confessionem hortatus est, declaravitque prae- 
stare tit hanc teneant, quam ut ad Calvinianam sectam 
deflectant r certoque promisit illos, quamdiu in Augustana 
Confessione constantes permanserint, non a se solum, sed 
et ab ipsa Imperatoria Maj estate defensionem habituros. 
Obfit Plattner d. 15. Oct. 1598 annum aetatis 64 ingres- 
su8 postquam Ecclesiae patriae triginta annis praefuisset. 

23. Joannes JantsvMm, Liptsche-Zoliensis, Novoco- 
mensis Pastor. Libicae d. 13. Nov. an. 1590 Senior con- 
sti tutus. Historiam belli Turcici in Matricula Moileriana 
copiose exposuit. 

Eo Seniore Unhersitas Comitatus Scepusiensis a Tre- 
decim Oppidorum Pastoribus subsiditun bellicum exigere 
coepit ; quod onus post longa annorum serie erat fe- 
rendum. 

24. Matthias Christophori, Plebaftus Popradensis M. 
Lumnicii an.* 1599 d. 6. Aug. Jantschio surrogatns. Eo 
Senioris partes agente, Sebastianus Lubomirski an. 1000 
tercentos siliginis, centum tritici cubulos, praeter qnantita- 
ten quotannis dari solitam, a Tredecim Oppidorum Pasto- 
ribus poscebat. Donum hoc Fratres negarunt quidem, sed 
mox anno 1002 d. 11. Sept. ad nuptias filiae Principis 
iimvitati, 10 anreis doni nnptialis titulo datis, compensa- 
nmt. — Obnt Christophori d. 22. Jun 1622. 

25. M, Joachtmus Goltz, Dragenburgo-Marchicus, Pa- 
stor Neocomiensis, Senioris officia et partes Popradini d. 
IS. Nov. an. 1602 suscepit. Eo officio delegato vacante, 
Joaiines Lodzinski, Vice - Capitaneus Libloviensis , nomine 
Principis Lubomirski, a Tredecim Oppidorum Pastoribus 
ducentos cubulos hordei totidemque avenae an. 1003 d. 
2$: ¥Vbr. postularft ; sed non amplius , quam triginta cu- 
bulos hordei ©btimiit. Hoe tamen dono parum contentus 

* . ■ ^ » >r i * * * * • * * • * 



* 



 



Princeps, a Pwtoribus mensis Augusti 23. die anno 1603 
quinquaginta cubulos extorsit. 

Goltzius Fratribus 30. Oct. a. 1003 in Villa Hunis coactis 
ostendit, quo in discrimiiie res Ecclesiae Evangelicae propter 
rarias Pontificiorum machiiiationes atque imminentem advea- 
tum Locum tenentis et Archi - Episcopi nec non Praepodti 
Scepusiensis , Martini Petheb, versentur. Quare monoit, 
ne in periculo hoc sterterent, vigilarent potius, orarent, 
fortitcrque dimicarent, atque si res ita secum ferret pt- 
tienter crucem Christi tolerarent, veritati deniqne consten- 
ter adhaererent, nec exsilium nec mortem reform idantes. 

Serius quoque Goltzius salutem Ecctesiarum et Pasto 
rum sibi habebat commendatissimam. Const a ns quippe 
erat fama Andahizy um , Capituli Scepusiensis Canonicum, 
cum Alohonso Podolinensi Plebano Catholico, a Poloniae 
Rege mandata de spectandis et reformandis TredecimOp 
pidorum Ecclesiis impetrasse. Quare Senior, dum adsum 
tis quatuor Fratribus Archi -Episcopum — qui d. unde- 
cima Septembris an. 1604 in Capitalum venerat — salo 
taret : rogabat , ut Tredecim Oppidanis porro incorruptum 
verbum Dei docere liceat, confirmaus doctrmam Evange- 
licam e soils scriptis Prppfcetarum et Apostoiorum petium 
esse. Cui Archi - Epbcopus respond! t: <proxime m expb 
raturum, an dpctrina eorum, - untie dicatur, .hausta ait; 
constituisse enim semel impetrato ; Regis Poloniae mandate 
Visitationem Ecciesiarum institueire, atque in ©peris hujas 
progressu omnia secundum normam Concilii Trideatiui re- 
fprmare, initio Varalii' faciundo* Neque vana fueraat 
haec terricula. Petheo enim periculam adimer>dorum Tem- 
plorum Varaiiae die 15. Sept,, Qlassii & 2. Oct,, J.eut 
schoviae denique d. 8. et seqq. Octobris, fecit, sed, eoiiato. 
ut suo loco exposuimus, irrito. .» ' * . \ p . 

In Congregation d. 23. Nov. anno 1605 Mof^conii 
institute Goltzius leges uoiinuilas, partim ex Statutis.Fa- 
trum antiquis excerptas , partim per se recens const-rip tas 



 



263 

proposuit, quas Fratres non solum acceptarunt , 'sed et 
decreverunt, ut publice in quavis Congregatione praele- 
gaoiur, atque qui eas niigraveriut, poeua adficiantur. De- 
creto huic conveniejiter in Congregatione Libicae d. 7. 
Apriljs 160? celebrata, Statute Fraternitatis Tetera et nova 
lecta probataque fuerunt. 

Idem Goltzius , quoniam pagellae MatricuJae Molle- 
rianae^ omnes jam erant repletae, novam Matriculara Vi- 
guiti Quatuor Regalium paravit, quae ab eo nomen Ma- 
triculae Goltzianae sortita est. Introduxit praeterea aliam 
Matriculam, Tredecim Oppidanorum Pastorum et Coetuum 
fauns enarraturam. 

Anno 1607 Martino Petheo in Praepositi dignitate 
Stephanus Hosszuthdty* interim successit, donee destinatus 
M Praepositum, Ladislaus Hosszuthdty, qui literarum 
causa, Precii morabatur, adolesceret. 

: 26. M. Petrus Zablerus, Misnicus, primum Cassoviae, 
deinde ab an. 1602 Leutschoviae Pastor. Senioris locum 
d. 7. Nov. an. 1607 Varalu obtinuit. Eo Senioris vices 
sustinente, anno 1608 consiiia agitari coeperunt, de impe- 
tranda apud Regem Hungarjae, Privilegiorum Fraternitatis 
Confirmatione; quern' in finera Jo. Muckius, Pastor Pal- 
mensis, Yiennam fuit exmissus, unde tamen re infecta 
domum rediit. Eo ad gubernacula Fraternitatis sedente, 
* quaestio movebatur de novq ordine Eccleaiastico, per Comita- 
tumScepusiensem et Sdrossiensem instituendo. Praeterea 
Zablero Senioris munus coiente, Georgius Thurzo, Palatiuu>, 
an. 1610 Diploma largitus est, quo cuncta Viginti Quatuor 
Regalium Parochorum Jura- et PrivHegia confirmabantur. 

27. M. Stepkanu8 Xy lander (Holtzmanu) , Leut- 
schoviensis , Ecdesiae :Vacaliensis Pastor, Senioris munus 
4 16. Nov. au. 1611 in Monte St. Georgii iniit. 

Eo Seuiore Yawdii d. 22. et inseq. Januarii diebus, 
anno 1614 Synodqs f fuit celebrata. ' 

Senior Xylander an, 1612, pericvlivu, quod Templo „ 



% 4 



 



Dnrandivillano imminebat, postquam Matthaeus Alphonsus 
a Rege Poloniae impetrasset, at ei Ecciesiae Durandensis 
beneficium conferret, declinavit, intercessione solemni co- 
ram Capitalo Scepusiensi facta. 

Multum meruit Xylander dc Christophoro Thurzo, 
Supremo Coinitatus Scepusiensis et Sarossieusis Comite, 
a sacris Evangeiicis per Patres e Societate Jesu abducto, 
noitrae Ecciesiae solenni ritu diebus secunda et tertia 
Martii an. 1613 restitute 

Sapienti consilio, ne mmirum novis vocandis Pastori- 
bus > coetusf novas onerosas scriberent conditiones, Xylan- 
der Fratres pro Congregatione Isacivillae d. 5. Jtmii 1(113 
instituenda, Inventaria ferre jussit. 

Idem Xylander Matriculam Vigintl Quatnor Regalium 
Mollerianam multis additamentis , historicis potissimora, 
auxit et locupletavit, atque peculiari quoque Codici Chro- 
nologico, qui hodie in Tabulario Super intendentali Leut- 
schoviae asservatur, Memorabilia hlstorica insernlt pluriraa. 

Xylandro Seuiore Ladislaus Hosszutlioty , Praepositi 
provinciam d. 24. Decembris an. 1014 adiit, praemissa 
pro Primitiis suis Fratrum Viginti Quatuor Regalium ho- 
norificentissima Invitatione. 

28. M. Petrus Zablerm, anno 1614 in Synodo Va- 
raliensi Quinque Liberarum Regiarumque Civitatum Super- 
intendens electus, Senioris partes d. 29. Nov. an. 1615 
Hunisvillae denuo suscepit. Zablerus causam Tredecim 
Oppidanorum Pastomm , apud Palatinum Thurzo toto co- 
natu egit, postquam rumor fuisset sparsus, Principem Lu- 
bomirski , illos loco movere decrevisse. Questus est Pala- 
tum Senior, Lubomirskium decimale frumentum, partim 
ad heredes Pastoris Olassensis Thomae Schnell (septiii- 
gentorum cubulorum) partim ad successorem demortui 
pertinens, ad se violenter pertrahere v et neque Praepo- 
sjti Scepusiensis hac de causa factam intercessionem cu- 
rare. Accusabat praeterea Officiales Liblovienses , Tre- 

■ 

i 



 



■ 



265 

. 

decim Oppidorum Pastores insolitis exactionibus vexantes. 
Hac lamentatione effecit, ut Palatinus Lubomirskium literis 
adiret, per nuncios Comitatus Scepusiensis eidem redditis. 
Sed Priuceps Stanislaus Lubomirski, nullam Regni Hun- 
gariae Pro -Regis in Tredecim Oppidis auctofitatem agno- 
scere voluit; Tredecim Oppidorum Pastoribus injuriam 
iuferri negavit, atque in illos ipsos, potius, non solum 

■ 

permulta accusationum puncta calumniose concessit, sed 
eos et potestate expellere constituit. Hoc consilio d. 9. 
April, anno 1616 maguo cum comitatu peditum, equitum 
et curruum Varaliam venit, hie Templorum adimendorum 
initium facturua. Yerum Uteris regiis et deprecatione non- 
nullomm Familiarium retractus, a proposito destitit. 

29. Joannes Serpilius, Ecclesiae Libicensis Pastor, 
cut Fratres d. 80. Decembris an. 1616 Varolii Senioris 
partes adsignarunt. 

30. M. Petrus Zablerus , die 10. Decembris a. 1619 
in Vill. ftlmanim, tertinjn Senioris proVittciam sortitns. 
Eo Seniore in Cougregatione M. Lumnicensi sancitum est, 
at Novitil Pastores, Fraternitati adscribendi Florenos Quin- 
que aerario Fraternitatis inferant. 

31. M. Elias Ursinus, Pastor Igloviensis, d. 23. Not. 
1621 Libicae Senioris dignitatem obtinuit. Eo Senioris 
munus exsequente, die 21. Nov. 1624 Belae in Congre- 
gatione decretum fuit, „ne quis per cuniculos venetur Pa- 
rochiam splendidiorem, neve propter hordei manipulum ex 
una Parochia migret ad alteram, cum hoc mercenarii, non 
Pastoris sit; deinde ne inscio Seniore cuipiam concedatur 
potestas : de suggestu sacro pro concione dicendi. Prae- 
terea gtatutum est : quia vocatis ad Ecclesiam aliquam 
Pastoribus , per Paroecos nova onera Indicibus rerum Pa- 
rochialium (Inventariis) inscripta, nonnunquam imponeban- 
tur, ut huic malo occurri qneat, omnes Pastores oportere 
Inventaria fideliter descripta, Seniori adsignare, ut cum 
Inventariis, quae Pastoribus in posterum vocandis redden- 



 



a 

ii' 

M 

■ 

bu 

dei 

in 



^ «^^U MMN ("urn**!** flifuisii, proul 
• '.na 4iirrr««<>rc 

v'iVWi ll«*r< Kii«fum pneter fas pron 
— •vfllkitftfH •Ittdiiun. 

i To-nmi^mj, Putor Menhardfcilla 

, 4. » >•< praefuit. Ko Sen 

^ ^,»u»ii Mlct'U. « proximo EccfcaM 

1^ |t«fi4** i^v^tumui Sod la 

temple tuuett. 



Moll 
auxit 
nolog 
8cho> i 

li 

provinci. 
pro Prin 
norificeni 
28. 
raliensi Qi 
intendens i 
Ilunisvillue d< 
Oppidanoruin Pa.* 
natu egit, |)ost(ju, !ii 
bomirski, Kilos loco in 
tino Senior, LnboinL 
ad heredes Pastoris (, 
gentorum cubulorum ) p 
pertinens . ad se violenter 
siti Scepusiensis hac de i 
rare. Arcusabat praeterea 




Google 



267 



•m 

Mi 

- 

. m 



- 



densis, seditiosus, protervus, audaculus , Past oris sui et 
aliorum obtrectator et sugillator iiuquissinius , cujus culpa 
accidit, ut Benedicto Schimeragio Pas to lis Popradensis 
munu8 abrogaretur. Plus a dime calami tat is peperit Ser- 
pilio lis cum Capitulo Scepusiensi agitata, propter factum 
Ludovici Szegedy cum uxore Barbara iucolarum Varalien- 
sium divortium. Praeterea Gregorias Arelt, Filcavieusis, 
et Daniel Sturm, Pop ra den sis Pastor, tantas Serpilio pe- 
pererunt aerumnas, ut Senioris proviucia d. 2. Novenibris 
anno 1634 cum lacrumis decederet. 

35. M. Petrus Zablerus, Leutschoviae d. 17. Not. 1632 
quintum ad Senioris munus . admotus. Eo Seniore secuta 
est excommunicato Viginti Quatuor Regalium Pastorum, 
ob divortium Ludovici Szegedy in Templo Capituli Scepu- 
siensis d. 19., 22. et 27. Decbris. publice praelecta; quae 
res Fraternitati noli minus sollicitudinis confecit, quam 

ulutus creavit. i M i 

Ceterum Zablerus hie Superintendens triginta et ujiius 
annorum intervallo ordinibus sacris iuitiavit Pastores 212. 
Leutschoviae munus sacrum ami is 43 gessit. Obiit d. 
23. Sept. an. 1645. U 

36. Daniel Cornicles, Pastor Isacivillanus, d. 2. Nov. 
an. 1634 Menhardivillae Senioris provinciam cepit. Eo 



Seniore Serpiiius a S' 

Cogm't< 

Cognitc 

cliia ej 

4ia rece- 

eum Li 

\ iensi> 

here d 
'■Dili, 

PoJ 



ni insiniulatus, per 
stioni subjiciebatur. 
inciant, et ut Paro- 
nun confestun in 
; per Vice-Co 
eustodiam 
l<-^at08 nn 
»re et coi 



206 

tur, conferri possint, atque nic ca\ eatur, ne quod Jurik. 
ParorhkJibuH a Paroecis detrimentum inieratur. MuIuli 
Ureino aerumnarum laborumque pepcrit Popradensium it 
viduara Pastoris Matthiae Ckristophori iniquitas , prout e 
errores in ejus successor© legendo commissi, atque Grt 
gorii Arelt ex villa Rokesi, Filcaviam praeter fas promts 
improbitaa , cavillandique studium. 

32. Stephanus Tamariscus, Pastor MeohardinllanL 
Senioris muneri a d. 20. Nov. 1625 praefuiL Eo Senior 
Praepositus Scepusiensis, Ladislaus Hosszutbdty, d. 13. Mar. 
1626 Fraternitati indicavit, se prpxime Ecdeeisrum Y* 
tatiouem per Scepusium suscepturum esse. Sed Fratr? 
Spectationem Recensionemque hancce , Uteris ad eum 
tia, hac potiaaimum de cauaa deprecabantur, quod b 
in Comitiis anni 1008 condita, Ecclesiarum Visitatio pr 
priis cujuavia Confessionis Superioribus, dejaia ait 
nuncio Praepositus a proposito dimotus fuit. 

Controversiae agitatae inter pi urea Fratres , Pant 
lem Corn ides et Joanne m Bergerum ; Dan. Qornides f 
Tobiam Weisz; Tobiam Weisz et Danielem Sturm, .kit 
nem subdolum et insidiosum, Tamarisco Senioris mi- 
nimis onerosum reddiderunt. 

33. At Petrus Zablerus, in Congregation© €e*?» 
Montana d. 22. Nov. 1628 quartum Senior rejuiociite 
Eo Seniore Diaconus Popradensia Durskius, in coetu 
nradensi graves turbas dedit. Quare Senior eum ad a* 

, lium an. 1628 adeundum cqgebat; sed eum Papradeftst* 
ilium Senipri in opprobrium retinuissent : Zablerus apo; 
Tredecim Oppidprum Comitem effecit, ut Popradense. 
Durskio dimiaso, ad alium eligendum adigerentur. to 
pegerunt tamen in hominem magis adbuc maiitiosiiff 
Bernhardum Krebs, Grimma - Misnicum. 

34. Joannes Serpilius, Pastor Libieenaia, d. 13. »■ 
1630 Filcaviae Senioria. capessivit locum. Multum molf- 
gtiarum ei facessivit Bernhardua Krebs. Diaconus fopn 

- 

» 

* 



 



8OT 

densis, seditiosus, protervus, audacuhis r P^storis sni et 
aliorum obtrectator et sugUlotor iniquissuuus „ cujus culpa 
accidit, ut Benedicto Schjmeragio Pastoris Popradensis 
munus abrqgaretur. Plus adlmc calamitatis; peperit Ser- 
pilio lis cum Capitulo Scepusienei agitata, propter factum 
Ludoyici Szegedy euro uxnre Barbara iucolarum Varalien- 
siura jjivortium. Praeterea Gregprias Arclt, Filcavieuste, 
et Dan W Sturm , Popradeqais Pastor, tantes SerpUio pe- 
pererunt aerumoas , ut .geufrrp^provincia i. Noyembris 
anno 1634 cum kcrumis decederet. 

85. M. Jfctrus Zaiti^^lmU 
quintum adSejouVwis muuua admotus. £o Senfoe secuta 
est > excommunicato Yigioti Quatuor iRegalium Paatorum, 
ob diyoriium Ludpvici Szegedy in Teraplo Capituli.Scepu- 
*ieueis A J ft, 22. et ,2X Decbris. public^.pradecta; .quae 
res Fraternitati no* winus aoliicitudinis confecit, quam 
sumtu8 :1 ereavit 

Ceterum Zablerus hie Superinteodena trig^ta et uniu^ 
aunorum intervallo ordinibus sacris iuitiavit Qastores 212. 
Leutechoviae munus aacrum annis ,43 gessit. Obiit d. 
23. Sept. an. 1045. 

36. Daniel Cornides, Pastor Isacmilauus, d. 2. Nov. 
an. 103i MenhanliviUae Senioris provinciam cepit. Eo 
Seniore Serpilius a Sturmio Calvinismi iusiinulatus , per 
Cognitores Polonjcps an. 1,605 quaestioni subjiciebatur. 
Cognitoies eum.Calvuiismi reum pronuntiant, et ut Pare- 
cliia ejiciatur decernunt. Quia tamen nou eonfestim jn 
otia recesait, mense Octobri ejusdem anui per VicerCapi- 
taneum Libloviengetn comnrehensus , in custodiam arcis 
Libfoviensis fuit canjectus. Senior ,per, ablegates nuncios 
eum libere dimiUi flagitavit ; at ?ano Jabore et conatii. 
Serpilius enira rnoh modo absolutus - aon ifiiit, <>sed adeo 
Viankam in Poloniam relegatus, ubi saxJaebdomadarum 
intervallo in custodia detinebatur. Interea iVicetCapitanetos 

. ; ,.i • t - • ■ « 



 



Csaplinski bona ejus in publicum addixit. Ipse Serpilius 
postremo libertate donatus, loco cedere cogebatur. 

Sumraam Seniori aegritudinem pepererant Gregorius 
Arelt, Daniel Sturm et Joannes Flellner, Pastor Libicen- 
sis. Obiit Cormdes d. IT. Nor. 1639. 

37. Joannes PUemann , * Pastor Varaliensis , in Villa 
Sued d. m Nov. 1636 Senior dictos. Eo Seniore in- 
quieti Pastores proxime commemorati ranlta mala conci- 
tarunt. Functus est d. 27. Sept. a. 1641. 

38. M. Stanislaus Horlerus, Pastor Tgloviensis, <L 
21. Not. 1640 Eulenbacii Senior designates. Horlero 
officio delegato vacante , Libicenses Pastorem suum Hell- 
nerum, maxime heluationis, negligentiae in partibus mnne- 
rig obenndis et contemptionis Magistrates domestici accn- 
eabant. Quoniam rero in Conrentu hac de causa d. 10. 
April. 1642 celebrato, gratiae reconciliatio tentata non 
successit, partes ad Principem Lubomirski appellarunt 
Hie Cognitores Libicara expedivlt, qui quoniam opinione prius 
venerant et Hellnerum bene potum inrenerant, extemplo 
Libicensibus potestatem alium vocandi Pastorem d. 24. 
Maji 1642 tribuerunt. — Horlerus vitam cum morte com- 
mutavit d. 15. Aug. 164k 

30* Tobias Erythraeus, Pastor Belensis, cui Senio- 
ris provincia Belae d. IT. Nor. 1644 imperata fait. Eo 
Seniore in Congregatione Durandirillana d. 3. Jun. an. 1645 
celebrata, Sturmius, homo facinorosus, Conventuum spretor, 
conviciosus 1 , ambitiosus, ingenium secum habitare nescients 
sui profnsum, alieni appetens, sententia Fratrum a corpore 
almae Fraternitatis segregabatur et ceu membrum putrid iim 
resecabatur. Sed Sturmius in Vice - Capitaneo invenit 
Patronum, qui non modo Seniorem permovit, vt depreca- 
tione contentus Sturmium in consortium Fratrum recipe- 
ret, sed et adegit, ut Reo> ex aerario Fraternitatis sumtus 
Quindecira Tmperialium resarcirentur. 

40. AC Joannes Windisch, Pastor Varaliensis, Mega- 



■ 



■ 



Digitized by Googl 



26 0 

Lomnidi munus Senioris d. 21. Nov. 1647 capes sivit 
Eo Seniore Hosszuthdtyo d. 28. Dec. 1647 mortuo, in 
Praepositi dignitate successit Matthias Tarnoczy, Episcopus 
Csanadiensis, qui d. 3. Aug. 1648 Praepositi sedem occu- 
pant. Huic ne census cathedraticus daretur, neve sese 
Pa8tores Tredecim v Oppidani subjicerent, Stephanus a Lu- 
bowec, Lubowecki Vice - Capita neus prolubuit. Brevi post 
ipse Praepositus, Senior!, quem arcessiverat , exprobravit, 
quod tamdiu se visitare neglexerit. Cum Senior culpam 
in Vice - Capitaneum detorqueret: Praepositus reposuit, 
Vice - Capitaneum omnibus renunciasse, quae ante Trede- 
cim Oppidorum Pastoribus intentaverak Postea acceptis 
muneribus suum patrociniuin et animum propensum ultro 
poliicitus est. 

Windischio clavum Fraternitatis gerente, Magistratus 
Polonicus imperavit , ne Tredecim Oppidani Pastores in 
dicendo pro concione durius perstringerent Romano -Ca- 
tholicos, neve eos Papistas sed adversarios suos nomina- 
rcnt Windisch ipse et Peschovius accusati a malevolig, 
quod legem iilam violaverint, graviter mulctabantur; ille 
centum aureis, in quibus exsohendis abna Fraternitas eum 
quinque aureis juvit; hie centum Fiorenis Polonicia, quo- 
rum quinque unum Florenum efficiebant. Omnino autera 
hoc tempore Capitanei et Vice-Capitanei Tredecim Oppi- 
dorum, potestatem suam in Ecclesias earumque Pastores 
in dies amplius extendebant, jamquc ipsum quoque Patro- 
natus Jus, quo Oppida gaudebant, saepius labefactarunt. 
Etenim non solum Weiszii, Popradensium Pastoris Voca- 
tionem impugnarunt: sed et Durandivillanis in vocando 
post Pilemanni mortem, novo Pastore, impedimenta ad- 
tulerunt. 

41. Matthaeus VUi, Pastor Libicensis, d. 15. Nov. 
1651 in Congregatione Menhardivillana Senior creatus. 

42. M. Joannes Windisch, Varaliensis Pastor, in lo- 
cum Vitl d. 10. Nov. 1654 Quintofori subrogatus. Eo 



 



Seniore Joannes Palfakay fit d. 3. Oct. 165* Praepoei- 
tua Capital! Scepusienais. 

In Congregatione Popradii d. 10. Nov. 1655 cele- 
brata, lex fuit condita, ne quia Fratrom praesumat causas 
matrimoniales per we coffnoscere , Sponsalia dirimere ant 
dissolvere, et delinquentes mulctare Seniore et Conta- 
bernio ingcii* 

43. Tobias Erythraeus cni d. 10. Jnlii an. 165? in 
Villa Palmarnm mnnns Senioris delatura fuit Senior hie 
jubente Stephano Lubowecki, adscito in societatem Geor- 
gio Milleter, Tredecim Oppidorum Grafio , anno 16&9 
Senioraiem in Tredecim Oppidis peregit Vfekationem. 
Dolendum tamen, qnod Actornm Commentarii, praeter In- 
dicem supellectilia Taaorumqne sacrorum atqne interni 
Templorum adparatus, nihil continent. 

£4. Daniel Feschovius, Pastor Menhardivillanns, d. 
20. Not. 1659 in Monte S. Georgii Senior lectns. Eo 
Seniore Vice-Capitaneos Liblovienais, Stephanus Kobierski 
dt 20. Junii 160O Pastorem Menhardensem et Michaetia- 
villanum in diem quintain Jnlii citavit, ut iis' praesentibns 
casura qnendam matrimonialem , in quarto gradu lineae 
inaequali* jiidicaret. Peschoviii9 cum ad arcem adscendls- 
set Vice - Capitaneo persnasit, se propterea huic matrimo- 
nio restidsse, quod repugnaret Statutis Fraternitatis. Ko- 
bierski declaravit, se quidem Stalutis Fratruni derogare 
nolle: orare tamen nt Fratres in matrimonium hoece con- 
sentient. Promiait Senior se adlaboraturum, ut Fratruni coin 
sensum impetret. Hi initio difficiles , ne novia sese 
implicarent difficultatibus , postremo Capitanei postulata 
fecerunt. 

45. Tobias Erythraeus, Pastor Belae, ibidem d. 
1. Bee. an* 1061 Senioria munus suscepit. Hie cum 
Georghim B*rt?ony, novum Praepositnm Scepuaiensem, an- 
no 1662 saiutasset, ab eo promissnm accepit, quod Pa- 



 



* 



271 

stores Viginti Quatuor Regales in usti Jurium et PHvile- 
giorum conscr^are velit 

40. Daniel Peschothis, Pastor Menhardivillarras, d. 
30. Oct. 1663 Miihlenbacii Senior cooptatus. Hie anno' 

1664 a Grafio Tredecini Oppidorum, maic favorem obti- 
mrit , ut Communitatibus praeciperet , quo remoto dolo et 
fraude decimas justas Pastoribus suis persolverent. 

Peschovius a vexatione Magistratus Polonici non mansit 
imraunis. Etenim Joannes Tworsianski, Vice-Capitaneus 
Tredecim Oppidorum, enm anno 1665 Libioviam citavit, 
causam redditurura, qnod se in Seniorem esse electutti 
ilia nunciare neglexerit Senior postquam cum Con-Senioribus 
ipsius* Grafii et Judicum testimoniis evicisset, banc pra*- 
sentandi consuetudinem nunquam fuisse solemnem et ar- 
gumentis suis decern Imperialium dono majus adhuc robur 
addidisset; Tworsianskium facile placavit. Obiit Pescho- 
vius d. 26. Maji an. 1667. 

47* Michael Gnendel , Pastor Igloviensis, ibidem an. 

1665 Senioris adsignitus dignitate. Quatuor ei sunt ad- 

juacti Coit-Seniores, duo quippe ex Tredecim, unus ex / 
Undecim Oppidis , et unus ex Nobilibus id est Pastoribus 
Ecclesiamm vicanarum ad Fraternitatem pertinentium. 

48. M. Daniel Klesck), natalibus Igloviensis, Pastor 
Varaliensis , d. 16. Nov. 1667 Odorini Senioris munerl 
praepositus. Multum incassum egit in salvanda Eeclesia 
Eulenbacen8i et restituendo ei Pastore, quern Comes 
Franciscufl Cs*ky d. 24. Sept anno 1667 pepulerat. 

Magnam Kleschio aegritudinem peperit Tredecim Op- < 
pidorum Grafii, Laurentii Roth audacia, qui, quo Rectorem 
Libicensem, Venceslaum Ritzmannum, generum suum, in 
Oppidi Diaconum promovere posset, spreto Patronatus jure, 
invitis et reluctantibus Durandivillanis , Joannem Wagne- 
rum Libicensem Diaconum, Pastorem obtrusit. 

49. Michael Noscovius, Pastor Filcaviensis, d. 20. 
Nov. 1669 Popradini Senior electus. Eo Seniore an. 

• • > 



 



1671 et 1972 jam Templa in Undecim Oppidis occupata, 
Pastoresque eject! fuerunt. Anno inseqoenti 1673 Vice- 
Capitaneus Libloviensis ad Noscovium Mandatum dimfcit, 
de non admittendis ad Tredecim ( Oppidana Templa extra- 
neis, id est reliquarum Scepusiacarum Eceleaiarum civi- 
bus, jam Pastoribus privatis. Senior Mandatum hocce in 
ultima Fratrum Congregatione d. 22. Nov. 1673 Men- 
hardivillae celebrata promulgavit. Intercedebant Edicto 
huic Fratres; sed frustra. Anno enim postero 1674 et 
ipsi, Templia per Romano - Catholicos occupatis, a solo 
patrio extorres esse jubebantur. 



Tempestate motuum Rakoczyanorum mult! Evangelic!. 
Coetus in Scepusio, praeter Tredecim Oppidanos adempta 
ante Templa et Beneficia Ecclesiastica recuperarunt. Quare 
Pastores, ante persecution! expositi, d. 8. Dec. an. 1705 Kes- 
markini in Parochia convenerunt, et praestito Rakoczyo 
fidelitatis Sacramento, Fraternitatem J^iginti Quatuor 
Begalium Farochorum imtaurarunt , Georgio Buchholtz, 
Pastore M. Lumnicensi, in Seniorem, Melchiore Birnstein 
Hunisvillano in Con -Seniorem et Tobia Quistkovits Isa- 
censi in Notarium et Oratorera constitutis. Anno 1700 
d. 7. Not. in Congregatione Ursivillanae Birnsteinio, 
Theophilu8 Leviny, Pastor Miihlenbacensis , et Chwistko- 
vitriio (Quistkovitsio) Daniel Lippisch, Pastor Neocomiensia, 
suffecti fuere. Enimvero Fraternitas haecce brevi post 
exspiravit. 



■ 



Digitized by Googl 



273 

- ' ■ ■ 

... LOCO 8RCUR9UI. ■»;•-...- 

c (meets a PaHoribvs Evangelicis , Tredecim Ojypida inhabitandi 
tenia, usque ad tecundam Canonicam Ecclesiarum Recensionem ; 

sen ah an. 1706 — 1825. 

Restituto post persecutionis tempora, libero sacrorum 
B8U et concessa Pastoribus potestate Tredecim Oppida in- 
habitandi: hi qnamdiu Capitaneis Poloniae sub era nt, nulio 
communi vinculo conjungebantur, neque legimus eos un- 
qaam Conventus celebrasse. Si igitur quid deliberandum 
erai, de rebus ad religionem profitendam , Tel disciplinanV 
ecclesiastisam exercendam, vel pericula propulssnda, et 
jura defendenda vel universim ad salutem coetuum sacro- 
rum juvandam pertihentibus : id in civiiis ordinis virorum, 
ioprimw Tredecim Oppidani Comitis et Judicum, vel pri- 
mariorum Senatorum, si hi Evangelica sacra sequebantur, 
coocionibus fieri solebat, Pastoribus ad summum clam' 
conailia guppeditantibus. Tredecim Oppidis regno Hnnga- 
lite restitutio Gregorius Fabri, Districts Ttbiscani Super- 
intended, Evangel icos Tredecim Oppidanos Uteris d. 16. 
Nov. anno 1776 provocavit, ut sese Districtui sociarent. 
k Conventu Igloviensi, ex civiiis et ecclesiastici ordinis 
▼iris) d. 11. Nov. an. 1777 conflato, communi consensu 
conciiiatio haec dilata fuit. Nec meliori cum successu 
causa ilia in Conventu Igloviensi d. 13. Julii am 1779 in 
quaestionem vocabatur. Brevi post PastOces et coetuum 
nuncii^ qui d. 20. Aug. et 30. Sept. 1770 stqne 7. Martii 
in. 1780 Igloviae convenerant, in conjunctionem cum Di- 
strict consenserunt quidem, sed quod non defuerint, qui 
de venia condendae in Tredecim Oppidis peculiaris Super- 
intendentiae altissimo loco impetranda, somniarent: Con- 
ventuum decreta in irritum reciderunt. Confecta tandem 
fait copulation Tredecim Oppidanarum Ecclesiarum cum 
Districtu in Conventu Districtuali Eperiessinl die la et 
Id. Jan. 1782 celebrato, ita ut Coalitip Dojnchenm d. 

18 



 



# 



* 

— — — — — / 

11. Jan. 1748 inita pro basi sumeretur. Coalitione quippe 
hacce universae Ecclesiae D is tr ictus Tibiscani, in Genua- 
nicas et Slavico - Hungaricas ita divisae fuerunt, ut priori- 
bus Ecclesiae 1 Germanicae Liberarum Regiarumque Civi- 
tatum et Oppidi Dopschae, posterioribus reliquae Ecclesiae 
per Districtum et in Uteris Regiieque Cifitatitais obviae 
adsignarentur, statuereturque Superintendentem alternating 
none quidera ex germanica, nunc ex hiwgarfcoi-shm'ba 
natione legendum esse. Ad nonnam igHur coalkionis ho- 
jus, Ecclesiae Tredecim Oppidanae Coalitione Epcries- 
siensi -;ita niimerum Ecclesiarum Germanicarunk assuiutae 
erant, cojua rei consequentia fait, ut sing ul us quisque 
Tredecim Oppidanorum Coetuum , Jura Liberanun el fcV 
gianim Civitaiuro in Superintend entia Tibiscana nancjsce- 
retur, eorum V. D. Ministri muneris quoque Superinten- 
dentalia capaces declararentur, omnes praeterea Tredecim 
Oppidorum Ecclesiae Seniorcm e numero Pastorum suorum, 
Senioralemque Inspectorem legere possent, titulo subsidii 
Agentialia nonaginta Florenoa, Cathedratka verb sexmpra 
viginti annis singulis pendere teoerentur, Tabulae haecce 
Consociation is per omnes V. D. Ministros d. 18. Febr. 
1182 congregatos, coetuumque nuncios, subscriptae erant 
Uteris his convenienter Tredecim Oppidani KvangeJici, 
constitutis anno 1T8S mense Januario Seniore, Con- Se- 
niore et kenioralibus Inspectoribus, Senioratum condide- 
runt, neque amplius evanescere passi sunt. 

Magistrates hicce in Congregationibus, quas quotiescuncjuc 
necessum est instituit, omnia in deliberationem sumit, quae ad 
salutem Ecclesiarum pertinent, imprimis autem inviolatam Jn- 
rium snorum conservationem, semper sibi prae ceteris habebat 
commendatam. Quare cum Rex Leopoldus II. Nostratibus po- 
testatem tribueret, Pestini mense Septembri anno lTOIprao- 
aente Commissario Regio, Comite Josepbo Brunswick, Synodaai 
celebrandi : Senioratua Tredecim Oppidanus, potentate hacce 
ita U8us est, ut ad Synodum duos legatos, Andream Jonam 



 



■ 



■ * • > 

t 

Cxirbes* Seniorem , et Thomam Gerhard de Kiraiyfalva 
expediret, quibus praecipue negotium vindicandorum Scripto- 
rom Vinariensinra vel omnium,, vel saltern Matricularum 
Vfginti Quatuor Regalium et Tredecim Oppidorum, nec 
non salvandae deciinae, Pastoribus Viginti Quatuor Rega- 
lium, jam magnam partem Evangelicis per Ferdinandum L 

gelfcis per Rudolphum an 1578 atque Comitem Georgium 
Thurzo Palatinura anno PrivMegus con- 

strictaah> Bperiessini an. diebua 85. et 26. Sept. 

cejehratus Canonibua Synodalibus comenienter decern eret, 
u* otnnqa Ecclesiae Seepusiacae in tres Decanatns dlvisae, 
uni communi Seniori subsint; Legaii Senioratus Trede- i 
cim Oppidani in Conventu hocee praesentes , Sanction] 
huic, quippe coah'tioni d. 19. Jan. an. 1182 initae pror- 
sus adversae, et turn statim restiterunt et in Coaventu 
Igloviensi d. 9. Jan. 1794 celebrato solenniter declararunt, 
se nullatenus in conjunctionem cum Ecclesiis Scepuaii 
Montanja et Sub - Carpaticia consentire, quo caverent, ne 
Joribus y Instrumental quod vocant, Coalitionia stabititis, 
praejudicium fieret. Neque felicior fait in. Conaociatione 
ilia Ecclesiarum Scepusiensium procuranda Gregorius 
Berzevicssy , Distrietualia Inspector , qui earn datia d. 24. 
Febr. a. 1802 ad Tredecim Oppidanos Uteris, frustra fla- 
gitabat. Etenim in Conventu ea de causa Igloviae d. 12. 
April an. 1802 celebrato , conjunctio talis Tredecim Op- 
pidanorum cum reliquis Scepusiacis Ecclesiis in unum 
Senior a turn, quod ei Coalitio Eperiessiensia obstaret, repu- 
diate fait Non plus lucrati sunt hujus copnlaOonis araici 
geriori tempore. ? Quamvis enim Samuel Nicolai Superin- 
tendens nihil intentatum relinqueret , ut oommendatum 
sibi per Conventum Districtualem , Eperiessini d. 3. Julii 
a. 1804 celebratum junctionis saepius commemoratae ne- 
gotiant tempestate suscipiendae Canonicae Visitationis in 

18* 

1 



 



1 



276 

Scepugio renovaret et consumaretr tamen in Conventu, 
cui omnium Scepusiensiuih Senioratuum noncii intererant, 
Igloviae hac de causa d. 26. Junii a. 1805 celebrato, una 
cum Districtuali Inspectore oleum et operam perdidtt. 

Non minus tenaces Jurium suorum sese exhibuerunt 
Tredecim Oppidani, dum Superintendente Nicolaio rebus 
humanis an. 1807 erepto, Samuel Bartsch, Sex Liberarum 
Regiarumque Civitatum Senior , Ecclesiae Cibiniensis Ger- 
manicae Pastor Tredecim Oppidanorum Pastorum Jus, Can- 
didatorum pro Superintendentis munere numerum ingre- 
diendi, in quaesttonem vocaret. Salvarunt enim Tredecim 
Oppidani Pastures Jus faocce suum ita, ut unus ex eo- 
rum Y. D. Ministris, Andreas Fabriczyy Ecclesiae Popra- 
densis Pastor, inter Candidatos pro Superintendentis df- 

gnitate referretur, quamvis Sam. Szontagh suffragiis ele- 

» 

ctivis eum snperaret. 

Quod probe intelligerent Tredecim Oppidani Coetns 
Evangelici, cum suis Pastoribus, sine le gibus nullam so- 
cietatem consistere posse: Senioratus quoque Tredecim 
Oppidanus mature curas et studia sua ad peculiarem Con- 
stitutionem introducendam convertit. Qtiare Coordinatiih 
nem, per Districtualem Inspectorem Gregorium Berzeficxy, 
nec non Andream Fabriczy Popradenais sacri coetus Pa- 
storem conscriptam, in pluribus Consistoriis et Districtna- 
libus Conventibus lectam, examinatam nonnnllis in - locis 
immutatam postremo probatam: in Conventu d. 14. Maji 
an. 1805 habito adoptavit. Hujns Coordinationis exem- 
pla typis exscripta anno 1815 ita sunt distribute, ut quis- 
que Pastor unum, Ecclesiae Tabularfum alterum obtineret 
Ut vero leges Coordinatione ilia contentas, latino sermooe 
conscriptas, etiam linguae hujus ignari legere possent: io 
Conventu Scniorali d. 18. Junii an. 1822 in Monte 
S. Georgii celebrato, decretum fuit, ut Versio Coordi- 
nationis Theodisca, singulis coetibus sobmittatur, ab Os 
describenda. 



 



2n 




Qiiouiam vcro quacvis Socie^as, peculjares sibi proprias 
habet indigent ias et necessitates loco ej tempori connexas, 
quibus etiara leges accommodari debentf,. ideo nonnulli 
e Tredecim Oppidanis E^angelicis, necessarium judicarunt, 
ut praeter Coordiuationem % peculiars ad hue in usum Se- 
WtW^'hujus ; leges : :8crih ?S wtnr r ^uare in qopventu d. 

7 ; Ffjffi ) W , 1809 fflNtytiP I , 8 fl nc A tum f uit ^ Wt Coor dina- 
tionc pro ba*ii sumta, quisquc £irculua, quales Senioratus 

^ffi?f iP^^^^ft^ tJffi$^^^H$$ ! 1!^)^ ~yocant St(iftt[t.oic^itti^ Scnio- 
i^9>W^ JrJHfrW Praecavenclis ; $ bono or- 
8^apd9 !j elaboret,, ri ]|ftfjcj in ,p/eno Senipra^ Cpnventu 
leges.cj^fjj ppssint. j In £pnveutu !§lqjv^e >; |^ t ?3. et 24. 
Jan v an ; .^§19 instituto, Projectum ^tatutorum f per Andream 
Fabriq^y y Bcclesi^e Popra^cnsis Pastorem , paratum dige- 
6tum^ue v lectum, censurac eubjectum, nonnullis jn locisim- 
mutatuip fait , decretumque est, ut singuhs coetibus com- 
municetur, observationum , si quae adhuc sese offerrent, 
submittendarum gratia. Observationes hae in Conventu 
Igloviensi diei 27. et 28. Febr. anno 1812 lectae, di ge- 
stae in eoque coalitum erat , ut per Praesidium et cujus- 
vis coetus Pastorem atque Inspectorem subscribantur, turn- , 
que ut vim legis obtineant, Superintendenti et Districtuali 
Inspector i pro sanctione mittantur. • Hoc consilio d. 22. 
Jan. Statuta ilia munde descripta, lecta et probata Se- 
niori reddebantur, subsignatioriem procuraturo. Sed atrox 
mors Seniorem rapuit prius, quam opus hoc ad effectum 
adduxisset. In Conventu Igloviensi d. 20. Jan. 1813 non- 
nulla Statuta immutata fuere. Ab eo tempore perpetua 
oblivione obtuta fuissent, nisi illis anno 1819 d. 4. Kebr. 
Olassii in memoriam re \ oralis, Conventus sanxisset, ut 
denuo vulgentur et examinentur, quo tandem recensione 
peracta, confirmari et subscribi possint. Interim cum 
causa haec in Conventu Kusquini d. 9. Map celebrato, 
paucos inveniret patronos, ad feliciora tempora rele- 
gata est. 



i HI ..•«!" 



 



J 

OJ 

tin 

iglOM 

quos u 

die 0. 

btfco sigi 
1807 quo * 
eoriem fi 
pon dit, ut 
Honorarium 
Nyiregvhaza 
1814 usuram 
utsumtus hi fi< 
facta fuil. Quo j 
^ oitom numero m 
faniraarum co* 

m 
nettt 
uec b 
storem 
lib us Co 
immutatan: 
an. 1805 ii 
pla typis e\s 
que Pastor unr 
Ut vero leges l# ^ # 
conscriptas, ctiam* ^ 
Conventu Scnioral^ 
S. Georgii celebr 
nationis Theodisca 
describencla. 



Pntocollorwn et On* 

H Geaeralium. 
n iff EvartgelUcken 

ig IWM S*m*rali* a 

jo *• ja,L s< • ^<,^, 

Wit 



«wubolarui. 
Mtitionc 




<Ht .neligionis Evangelicae in Regno Ilungariae v prjteser- 
n in Treilecjm Qppitlis Scep"usien»ibus. OMtfM nefltes, ah. 
, ^D.;lffl8-T-rin88< , la Quarto, Liber non co^ipactiw* 

l# 88. Contfamtio Mt0Xarun^\Mervm9WM4Jify )§ki$§99 
%m & -rrf : Ja:Q*i»rtQ*:. . Fajtficj^iis jun comp&ctus. 

n 0&tfuH0mito'5n (Quarto, : > Ub<^,«qinf^Mw>n> IO 

ippttlp kB'jci' t t| /Q& ("5!^L on/ .jib , fcuanu Hkv^oII i-iTr^T 




3ISTRATUS SEMOftATUS TREDECIM 

(* OPPIDANI ECCLESIASTICUS 

MK» '-wt «b »e>b Viivnur* 4\wvftiM\ei .i 

nioratus Tredecim Oppidattus, quoad ad Superin- 
im Tibiscanam perthiiet, depended a Sliperinten- 

Disti ictuuli Inspect ore hujus SupeYintendentiae. 

ii, a quo commemoratus Senioratus Supetinten- 
adscriptus exstitit, haec Superinteiidentum 

>es Riiffinij) ad Stiperintendentis gradum d. 
provectus, Q| ^opschensis. Iluic vale- 



Jun. 179. ligrante et d. 10. so- 

pro imnfl o in Conventu Di- 

d. 10. Mi '>rato, stirrogatus 

■qh, Eccb Pastor Pri- 



'*erii ? ae Slavicae 

septimo 
▼•itissi- 
'tIo- 



Scepusio reno 
cui omnium S 
Igloviae hac d 
cum District! 

Non min 
Tredecim Opj 
hum an is an. 
Regiammque 
manicae Past 
didatorom p 
ilicndi, in qi 
Oppidani Pn 
rum V. D. 
densis Past 
gnitate refV 
ctivis eum 

Quod 
Evangelic! , 
cietatem c< 
Oppidanus i 
stitutionem 
n em, per D 
nee non A 
gtorem const 
iibus Conven 
immutatam p 
an. 1805 hal 
pla typis exs( 
que Pastor un 
Lit vero leges 
conscriptas. eti 
Convent u Sen 
S. Georgii eel 
nationis Theodi 
describenda. 





ah 






ad Superin- 
ruperihten- 
i intendeiitiae. 
atus Supefrinten- 
erinteiulentum 

Mentis gradum d. 
hensis. Huic vale- 
t d. 10. so- 



lventu Di- 
rogatus 
or Pri- 



.Slavicae 
>timo 
^si- 
lo- 

ii- 
\ 



\ 



t 





V , ► - . \ 

279 

Quern admodum vero legibus, ita ct sumtibm tmpen- 
skque nulla societas potest carere. Quare Sehionitua 
quoque Tredecim ©ppidanus mature in collatiories pecu- 
niae consensit. Suscepit quippe 'Senioratus in fce plura 
onera. Inst rum en to coalition is Eperiessiensis an. 1182 
titulo Agential is Rfnos nona^irita, titulo cathedratlci vi- 
ginti sex stipulabatur, Seniori titulo Hon or arii in Co nv entu 
Igioviensi d. 22. April. 1802 Rfnos duodecim ultro obmlit, 
quos una cum Cathedratico ex decreto Conventd^ 'Varaln 
die 6. Julii an. 1824 ceiebitfto, numis ex pacto pu- 
blico signatis, solvit. Ad aerarium Districtuale die d. Julii 
1807 quotannis Rfnos sexagihta , ad Fisciim SeiYioralem 
eodem tempore Rfnos triginta ita se humer^tujUi ' Spa- 
pondit, ut ex postrema Tiacce Summa Senioria quoque 

I * . | '-II * -t - ■ * I/' (111 

Honorarium solvatur. Ad Fiscum Studior urn Fundi 
Nyiregyhilzae d. 21. Oct 1811 cohditi, d. 15. Febr. an. 
1814 usuram Rflorenorum bis mille promisk Quare 
ut s unit us hi fieri possent, distributio Symbolarum inter coetus 
facta fuit. Quoniam vero rata coetuum singulorum pars, ca- 
pitum numero non respondebat, anno 1814 die 20. Julii cen- 
sus (animarum conscriptio) imperatas fuit, secundum quern 
Tabella symbolarum die 7. Febr. anno 1816 fuit confecta. 
Penduntur solutiones hae (cathedratico et Senioris hono- 
rario exceptis) in schedis, quas reluitor'ias'vocant. 

Ut vero aerarium Seniorate rite administraretur, cou- 
fectae erant normae, quas Inst r net ion urn nomine lnsigni- 
mus, observandae ab eo, qui aerario Seniorali praeficitur. 
Earum prior d. 8. Oct. a. 1807 Igloviae lecta, probata, 
Danielique Thomann Perceptori Seniorali tradita fuit. 
Alteram David Blasy obtinuit, in Convent u Rusquinu 
d. 9. Maji an. 1820 habito, lectam confirmatamque. 
Sunt Senioratui Tredecim Oppidano praeter nonnulla 
Opuscula minora, typis exscripta, haec monumental 
1. Codex Chronologicus Viginti Quatuor Regalium ab 
an. 1508—1613, Manuscriptum in Folio. Liber bgatus. 



 



2T0 

Confessio FU& tforistianac PaVorkorum ftginti 
Quatuor Regcdtictn Eccle^ihrum m Sceptkio, 
Mannscriptmn in Quarto, cum Subscription! bus Pastorum. 
Liber compactea. v %A 

% TrmsBuntta Prmleghrurn decbnalhtm. tiber com- 

4. >$tondatum Illustrtsshni D. Palatini Vtimttirkeor- 
gu^ThurXo, an. 1010- ad Status Auguatanae Cbn&saionia 
in Scepus et SAros, ut Libertates A. Conf. MmiaWpWtP 
aertim Viginti Quatuor Regalilraa, gupcr^t^efkia lectio 
el' Conaiatorii eretitio permittantur. M8fcV ^original e - m per- 
giittcno cute aigilfo.* ' .'ir. ^ : ' > ' ^ v> ,iv > ... 

5. Protocollum Visitationis Superihtendmdlis, pe* 
ReverendissimUm 'D. &uperattendentem r Samuelem iVt- 
cofai 1805 hi Senioratti TredecW Oppidanio peractae. 

4. fotignWrtta Scrtptorum MhArtae -amatorutn. ! 
' t. Fasciculus Epistolarum ad Klieachinm Paatorem 
Olassenaem datarum. : . • u i 



v & Fasciculus dommentorum antiquoritnt; 

9. Literae C^rr^^e* ! llewendissimoVum I*D. ISu-> 
perintendentum ab an. 1188 — 1810 cum adriexw * Inti- 
mads. ■ •; ^ .<>• • s -><•' * 

10. Protocolla Contcntuum Distrkiitaiihin *b an. 

]^91 1801. . :!*: • • .. » ; i.i 1 ■ / 

11. ^/cta fcf Conclutia 'Coiwentuufn Senioraliftn^ Ig- 
loviae ab an. 1775. 

12; InsimmenMntCoutM Eperiesstensis in Co- 
pia cum acceaaoriia. . ♦ • l . 

13. Instantiae, RelatioHes et mmilia Rlaborata, rem 
tteligionia in Trededra Q^idis cortce^iidhlfe*. 

14. Status Sckoltrfkfn Evangdlicahim , in Vener. 
Senioratu Scepuaienai an. 1804 et 1810. 

15. Matricula Seniotatus Trcdecini Oppidani, per 
Pi. Ven. Dominum Seniorem Andr. Fabrics? congeata. 
Liber Ligatua in Folio. 



 



280 

16. Bures Fasciculi Protocollorum et Conaesguum 
Septioralium , Districtualium et GeneraUura. 

; . Yl.\Kirchengesckichte der Evangelischen Religion 
m den Dreyzehn Stadten, von And. Grosz 1786, MS. in 8* 
.... 1& aronalogfca Series Pastorum, post restaurata 
Sacra. Opus Andreae Fabriczy. Vi 

J9. jProtocollum, Vtsitationiq Senior alia cum tfctis. 
r 80. ISemoral- Statuia des XJIIL Staedter^mip- 
rats 1812, ;. A •; , • ( \; : -. - ■ <p-j^ > . 

21. fasciculus Currentalium etc. etc, 

22. Coordinotio Met Religionaris Ecclesiastical , 
perfatendentiae A. C. Add. Evangei TiMscanae psr. tjfffc; 
gorium BerceYjezy elaborate. r > » 

23. Afifa Religtonaria Tredecim Oppida con$ernen~ 
Ha, ab anufc iJ^ I Volum, in Folio. Liber com^actas. 
Liber hie et quae sequuntur omnia a Vener. Paulo <?eor- 
gio Metzner, Ecclesiae Varaliensis V. D. Ministro, Tabu- 
lario Seniorah* donata sunt. .. ... . u . , 

24. ^fria Rdigionaria Tredecim Oppidorum, aft an. 
^1760 ad 11^ II Vol. in Eplio. Liber h'gatus. 

25>. JResoluf iones Regiae J(eligionariae, ab aj*vl$Ql« 
1 Vol. in Folio. Liber compactus. . ii . 

30. ^ao/ptfqww Religionariae Joseph* II. ab an. 
1780, II Vol. in Folio. Liber compactus. ii., v 

"... 27, , Jfctfmta.Jtegia ab anna, 1700. In Folio. Liber 
compactus. Aml . 

28. Sylioge Instantiarum ab anno 1778/. InLFoUo. 
Liber compactus. . 

29. Jctu Cynventuum Tr^echn Oppidanorum , ab 
anno 1776. KE°liQr J4ber cqflpac&ni, 

30. CMleefqnea historico - polemica , I Tom. in Fol. 
Liber compactus. ; . , , . 

SI. Fasciculus scriptorum politicorum. In Folio. 
Liber non ligatus. 

32. Literae memoriales ab'aeque Observationes Sta- 



1 

 



m 

turn f¥ligi(mi» JBmgeUct«;ifi ftegoo Hun^rite^ pnteser- 
Um iu; 4 ;rre*w<muQp|>idU: S<*]Me**ibusi c«refnemea Vt ah 
anno.jWJS-r-rMS^!, In/ Quarto* : iLiber i¥>fti?«o4ip8etu3» : .> 
83. (hnthnH$io:Mt&afum\Men^ uHh<{t#9f 
138* trf If 93* i i Jtoi ! QsMft rtp* : . Fastficj^as jiftn c^a^ctfs. 

sammlim§m4io r in iQuarta : > Une^ * ftorapactua w i > U ) ..^im 

« 

— i i 

, i\ \ \ v v » ::\ WWW o V » 4 -- v . , A\ W|\ \ ' \V\ 

MAGlSttlATUS SETVIORaTUS TRED^GIM 
OPPIDANI ECCLESIAS^iCUS?' 

1 ' SdAdrttitt Tredecini Oppid^us ; quoad 4 W Suyerin- 
terideritiaWTibiscanam pertm^, 1 ' de^endet l a ^p^rintirt- 
detittf ei JHstrictiMi lnspetitote liujus Supmntendentiaei' 
Erat 1 autfehi; ' a* Vrao commemorates S^bioratuti ' Supermten^ 



dentiae huic adscriptus exstitit , haec Superintendent urn 



series: ' 5 • ' ' • '»' ' ; -' <• 

1. Joannes Ruffiny^ ad Superintendentis gradum' ''&!* 
28. Jtil: ' 1T79 prbrectus , Pastor Dopschensis. Huic vale- 
tudinarW'fdie 1 ^ Jun. 1791 detita migrante et d. 10. so- 
lenniter sepulto) pro inmihieriti Synodo in Conventu Di- 
strict. Blperiessini d. 10; Maji 1WT celebrato, ^irrogatus 
fuit Samuel Sonntagh, Ecblesiae €assdviensis : Pkstor W 
marius; . .A w\ >«• V- \.\ \ , - vV -\ \\\ • > 

2. Qamuel Nicafai, JSperies&iensis Ecc^ae Slayicae 
Pastor. EperiessinJ. aww l^ mensis JUaji die ^ptimp 
pectus, octavo inauguratus.; y\r de District*}, ineritissi- 
uius. In Senioratu nostro d. 9. Oct. 1796 Tempi urn, Iglp* 
vieuse inauguravit * et annp jl805 per Scepusium\ Canoni- 
cum Yisitationem peregit. Vivere desiit d. 1. Oct anno 
1807. Ei suffectus fuit: , 



» t 



 



sm 

— : 

^. Samuiet Sdkfittxgkl pluttbita ***Sagii« ia : Distri- 
ctuali Cmifcntu 1 Kpcries^im ; d. 27. April. lKOH cooptatus 
et d. 28. . ina^vratws. Conseeravit anno 1SOS d.' l€. Oct. 
Tfetfpfon Valient*. Obi$t^ 5;AAil: - > 

4. multls Mtocfflfftn ConV^ttttt^Digtridtiali Kcsmar- 
kinr dy 25.- Jan^ 1828 electus , ©t 4 insequenti die tteugu- 
ratus. Ofiiciiutf' spfeotandi »'l&cle8iaa in "Conventu hooce 
ei curiiml ssum , ita ' s ib i habebat Command tfforo , tit anno 
1824 Hegyaljeuses , an. vero 1825 Scepusiacas Sbcledas 
recenseret. 

Districtualium Impectorum et quidem : 

Primo Primariorum % vuleo Supremorum , nomina 

1. Stephanus de Szirma dccessit d. 13. Jul. 1791. 
yFfftpciscus Raduanszky, in- DistrictuaJem iuspedo- 
rem tf . 5. 1791 Csetnekinjt ^uxrogatus pp^un^ 4einde 
d. 14. Jan* ,17,93 Eperiessini elect us. Postquajfi gese eo- 
d em aii no lexeuute munere abdicasset, successit eideni: 

3. Erne rims Honpatt), Stansith de Gradecz, d. 
15. Junii 1795 Eperiessini electus. Naturae concessit 
anno 1801. .. . . . ■ 

. 4., Gyegorius Berzqviczy y > d. 5. Aug. 18^1 1 Eperie*- 
sini electus , rerum Districtus Ecclesiasticarum studiosissi- 
mus, die 23. Febr. 1822 mortuus. 

5. Mar tut us Sturmcm in Couventu District uali Nag)'- 
Roczeusi d. 26. Jun. 1822 electus. 

Sccundo : J)ist rictuales Vice- r f ores erant : 

1. Emericus Ho d. 5. Aug. H91 
surrogatus , deinil- Epei ni ekrun, 
postreino in P iarium 

evectus. j 

2. P d. 

sini eler 



regYfra* zae 1 creatus , anno 1822 provinciae primarii DiatH^ 
clAaife Uspevtoris admotus. - ; 

' 4. Thomas Vessewffy h 25. Jan. an. 182* KesmrirJ 
iM Ytce - Inspector reniiriciatus. . ' 

m \l, »*)•'• -1 . . . ; . .Jill .<(«■:<( 

PitMUJiuw Tretkcim Oppidauarum Ec^aiarum Evawge- 
. .iicarutn Magistrate Ecclesiastic** v eMr*Se*Miw\$nnj 

, SfftW /l^^^.^M^ ; ,. ilfl 

' Weritores, 'quorum matiibus etwM 'Sigilwm'v 'Hi 'decrettf 
CohVetitufe °8eniorali8 IgtoVTae 2*. JunV iSlS criebr^ 
ai' ttihnani antio^ornm Vig^ Qtiatuor Regalium Fratoi 
Attatfs" SiglHorum paratum, -cum Inscriptione : Sigillifm 
Senioratus Tredecim 1 'Oppidan! Scepusienafa 14 1 **fcilifrim esf, 
a coudito Scni oratu *rant • » ^.^ 

1. Andreas iZrosz, IlaranmTmanae^Eccleaiae V. D! 
Minister, an. 1183 Senioris honore ormttik 

2. Andreas Sonas Czirbesz, Ecclcsiae NoTocomiensti 
Pastor Primarius, d. 4. Maji 1791 Igloviae c6optatus, o\ 
II. Jan. 1813 mortuus. Eo Seniore Ecclesia Majerken- 
sis recepta est in Fratertritatem Tredecim Oppidanani d. 
9. Jiilu 1807. 

S. Andreas fhbriczy, Ecclesiae Popradensfs Pastor; 
d. 20. Jan. 1813 antecessori interim surrogatus, d. 19. Jnlii 
eodem anno Libicae in Seniorem electus. Vir de Senio- 
ratu mollis hbmhifbna meritos. Vix enim Senioris provin- 
ciae "interim Mt ddmotus, jam Tredecim Oppidanos Pasto- 
res perframanfter rogabat, perscrfberent ei omnia, quae 
at) anno 17^2 in singulis coetibus memorabilia eveniasent, 
ut fade Matriculant Senioratos Tredecim Oppidani confi- 
cere posset Hanc Matriculam jam die lS. Febr. anno 
1814 in Conventu Popradini celebrato, concrohl proposing. 
Intulit ei ordine chronologico omnia, quae ab Edicto To- 
lerantiali usque ad an. 1825 in Seniotafa memoria digna 
evenerunt. Idem Fabricfcy anno 1815 *6cio Seniorali In- 
spectore, Wilhelmo KrajzeU in Circulo Montis S. Seorgii 



 



CMmta Wo, 1810 Ju^Q ewunte 

in Ecclesiis Circuli Igloviensis exiiaio cum frucia com*-, 
nuatam. ^nnq 1816 aliam a$ue J^atriculam condidk Fa- 
briczy, cujus Sectio prima ordine chronologico nomina $1 
Pastorum proponit, qui in Ecclesiis Tredecira Oppidanis a 
restaurataf '»aWoiAm jure ad aimjrtm usque 1615 sacria o^e- 
fabantur; See'tffc seettftda eos^ recenset V. Divml Sacronim- 
que MinistrdsV qui anno 1818m TNsdechn Oppidanig Eccle- 
^ prae^r^nt, ; Hanc ^atripulam Fabriczy, Jn Contenta 
Qeja£>.4<> ^;Fpbr, 1816 ceJebrato, : Benipratiii eo j^n ; fl$q 
trMi4H , mV iflujaflue Pastorua* , { qui ■ it^ posteruin, F^fof^. ' 
ftttlfeflfrlt adsfir^toa, , Albp ;iui fin; jnanu/ propria br^r^ 
ius^ribat b^rapJijam. FaJiri^^^Seniir^j qfficiOj tfflpte^ 
in Congregatione Matthaeiviliana } . { % 1, : April. 18 . .sta^ 
tutura est v .;itf;Tqqae?!s Sessio inclioetur cum precibus et 
quidem — ut ^Conventui d. 4. Febr. 1819 OjLassii babito 
finire placuit — per V. D. Miuistrum OppioU, in. quo 
Conventus celebratur, fundendis. Salutare quoque est in- 
scutum, quod ex sententia Reverendissimi Domini £uper; 
intendentis Pauii Jozefly, Fabriczyo $enioris proviqciam 
obeunte, die 6. Julii an. 1824 Varaiii conditum est, ut 
qm>que foetus Jladones Ecclesiae in compendium redactas, 
quqtanois , Senior! submittal. 

SenioraUum seu Promnct^Uum Inspect qrurn, in Trp; 
f)ecim Oppicjia rounns, Senjoris dignitate antiquing est. 
Restitutio quinpe Goponae Hup^e, -TredecUo /.jtypifr 
Ecclesiae horum Oppio^rum^tlvafjgelicae mature intelJexe- 
runt 9 corpus ; sine .capite mortuum ease. • Quare ^rafip| 
Tobiae Jony, Provincial Ecclesiarum Tredecira Oppidi- 
norum Inspec^ris^provinciain mandarunt, eique Joannem 
Baptistam Jony, Joan. Mart. Grienblatt, Martinum Paltz* 
mann, Seniorem, Samuelem Liedemann, Assessorea atque 
Martinum Paltzmann Juniorem, Notarium, in Conventu 
Igloviae d. 11. Npv. 1TTC celebrato ita adjunxerunt, ut 
decernerent eorum Consessibus duos qnoque ex singulis 




Digitized by Googl 



»' 

485 

!» 

Circulis nuncios, alterum quippe sacri, civilis ordinig 
alteram, interesse debere. Tobia Jony fatis functo in 
ejus Successorem Tredecim Oppidani Evangelicl , Joan* 
nem Baptist mn Jony d. 13. Julii anno 1179 designarunt, 
cui d. 8. Martii 1780 munere sese abdicanti, die 30. Julii 
anno' 1781 Stephanum Zitkowszky de Szemessova , sub- 
stituerunt. Zitkowszkyo loco recedente, Martinum Grieh- 
blatt y Seniorem , mense Jan. an. 1783 Prim an urn , Joan- 
nem vero Glaczinger, secundarium Inspectorem constitee- 
runt. Grienblattio d. 12. April, an. 1802 Thomam Ger- 
hard de Kiralyfalva, huic vero d. 23. Martii anno 1811 
de vita migranti, Wilhelmum Krajzell die 27. Febr* anno 
1812 electura et die 22. Junii ejusdem anni muneri so- 
lenni ritu admotem, sufFecerunk 

Con - Seniores hosce habebat Senioratus Tredecim 
Oppidanus. Primus fuit Andreas Jonas Cm'rbesz, anno 
1783 creates; hoc in Conventu d. 4. Maji 1701 Senioria 
muneri praefecto, Joannes Samuel Keler, Pastor Filca- 
viensis, in Con - Seniorem fuit cooptatus. Keler postquan* 
vita d. 26. Dec. 1808 excessisset, Andreae Fabriczy d. 
23. Jan. 1810 locum cessit. Post introductos in Conventu 
igloviensi d. 27. et 28. Febr. 1812 pro numero Circulo- 
rum tree Con-Seniorea: in Circulo Georgiomontano Fa- 
briczy Con -Senior mansit, cui Senioris locum occupant! 
d. 10. Julii 1813 Joannes Scholz , V. D. Minister Mat- 
thaeMllanua, substitutes fuit. In Circulo Igloviensi Paulo 
Georgia Metzner , Yaralieiisium Pastori , d. 22. Junii an* 
1812 Con -Senioris honor obtigit, quem in eadem digni* 
tale M Michael Gotthard, Paator Igioviensis, d. 4. Febr. 
1810 excepit Pro Circulo Libicensi Joannes Brosz, Du- 
randivillanus Pastor , die 20. Jan. 18J3. Con - Senior fuit 
delectus, qui d. 4. Febr. 1810 Jacobum Lang, Vttbe 
Rusquini Pastorem, Successorem nactus est. 

Actuarios sen Notaries Senioratus Tredecim Oppi- 
danus , ad annum usque 1807 nonnisi ex civil! ordine ha- 



■- 



 



£86 

bebat, Eorum primus Martinus Paltzmann Junior fuit. 
Post proyinciam hanc sortitus est Samuel Laszgallner, 
eamque a 0. Marfir 1180 — 28. Juln 1801 admimstrabat 
Huic Alexander Gorgey d. 12. April. 1802 successit. 
Derolutae aunt post partes hae primum in Paulum Ter- 
sztyanszky deiade, hoc in otia recedente d. 19. Julii an. 
1813 in Joannem Georgium Paltzmann. 

Ordinariis Notariis in auxilium, ab anno 1808 Vice- 
Not arii fuere daU, quorum primus erat Paulas Ter- 
sztyanszfcy a d. 12* April. 180*^, qui postquani O rd l na ru 
Notarii sedem occupasset Joanm et Joanm Georgia Pall* 
mann, d. 12. Jun. 1812 locum cessit. Joanne Georgio Palta- 
mann Ordinarii Notarii munus capessente, Friedericus 
Ernest us Hoencz d. 19. Jalii 1813 Vice-NoUrjii* desi- 
gnatus exstitit* Notariis ex chili ordine d. 9. JujUi 1807 
ad nexus fuit, ex statu Eeclesiastico , If. Michael Gott- 
hard, Pastor Igleriensig, cui praedpue id muneris ftut 
delatum, ut ex materiis, in aingulos annos per V. D. Mi- 
nistro9 suppeditandis , historicos Actorum Commentaries 
scri beret, quibus casus et vicissitudines memoratu dignae 
in Tredecim Oppidis obviae insererentor. Munere dece- 
dens Gotthard v d. 19. Julii anno 1813 Joannem Samue- 
lem Toper czer, Ecclesiae Olassensis Pastorem, nactus est 
successorem, hoc Tero praematura morte exstinct© in Con- 
ventu Belae d. 7. Febr. 1816 celebrate, denuo provinciaoi 
Notarii adiit, quam ad d. 4. Febr. 1819 gessit. Ab eo 
tempore locum hunc Samuel A7ewi, V. D. Minister FuV 

E tiara Vice - Notario* Bcdesutsticos Tredecim Oppi- 
danae Ecclesiae constituerunt, quorum unus ad 22. Jiraii 
1812 Jo. Samuel Topercxer fuit. Hie die 22. Jan. 1813 
Danielem Szontagh, Pastorem Georgio-Montajmm, io 
Circulo Montis S. Georgii et Ludovicum Kajser , Pasto- 
rem Menliardivillamim . in Circulo Libicensi socios acceoit 



 



287 



et Collegas, quorum taraen munera tacite in oblivionem 
adducta sunt. 

Aerario administrando praefecti Senioralea Percepto- 
rea hoc ordine sese excipiebant: Joanm Georgia Jomj 
successit d. 9. Julii 1807 Daniel Thomarm, quo d. 21. 
April, anno 1814 mortuo , Samuel Szontagh d\ 20. Julii 
ejusdem anni Jgloviae in Senioralem Perceptorem electus 
est. Hie munere sese anno 1819 abdicavit, quod David 
Blaay d. 30. Decembris anno 1819 suscepit et peculiar! 
fii^^ I^jit t ^i^i^icju^j 3 d.ru i Distraite 



• * 



 



- -«■ 



J? « -.!. 



. ..'ru 'Sic .. 



I » • 



1 U .41 > - ' 



. .. rn „ . t , 

• . - . . . 

■ t ■ /. * 



Digitized by Googl 



APPENDIX 

COKTINEK8 

LITEHAS, TABULAS, ACTA HISTORIAH SENIORATUS 
TREDECM OPP1DANI ILLUSTRANTIA. 



I. 

CONFESSIO tflDEI CHRISTIAN JJ 

Eeclesiarum Scepusiacarum quae usitate vocantur 
i iginti quatuor Regales, Confessiani tarn August anae, 
quam et quinque Cwitatum L. Begiarumque Superioris 

Hungariae consentiens. 

Anno 1549 Imperatori et Regi Ferdinando I.; fanno vero 1560 
Antonio Verantio Episcopo Agrienai, et Eidera jam Archi-Episcopo 
Strigoniensi anno 1573 exhibita; in Synodo Cibinicosi anno 1560 
per Pastores et Legatoa Liberarum Civitatnm probata; atque per 
Univenitatem Comitatua Scepuaiensis in Generali Congregation* 
anno 1587 acceptata et ratihabita. 

■ 

i 

I. De Deo. 

$ 

Docemus et credimus decretum Nicenae Synodi de 
Unitate essentiae Diviaae, et de tribus personis, Terum et 
sine uOa dubitatione credendum esse, videlicet, quod Deus 
mil una individua, aeterna, bona, justa, sapiens, immenea es- 



29 0 

sentia divina , juxta illud Dent. 0. Dominus Deus noster 
Dens unus est. Et tamen sint tres distinctae personae, 
ejosdem essentiae, potentiae, glome et aeternitatis. • Pater, 
Filius et Spiritus sanctus juxta distinctionem Qoniini, Mat- 
thaei ultimo : Baptisate eos in nomine Patris, filii et Spi- 
ritus sancti. 

II. De Creatkme. 

Dooemus et credimus, eundem Dominum qui in es- 
sentia unus, et in personis trinus est, omnia creasse, et 
adhuc creare et conservare, fuisseque originaliter in ipsa 
creatione omnia valde bona, sicut Genes. 1. scriptum est. 
Sed Lucifer cum suis copiis degeneravit, et hominem 
quoque secom in eandem inobedientiam traxit. Hinc 
omnia, quae mala sunt, habent originem suam. Deus 
enim propter peccatum maledixit terrae. Et sicut mors 
propter peccatum intravit in mundum, invidia Diaboli 
Rom. 5. sic etiam omnes plagae sunt poenae peccatorum. 

ID. De Peccato Origmis. 

Docemus et credimus priraos parentes online justos 
fuisse, lapsu autem Justitiam araisisse, omnesque homines 
cum originali injustitia, et peccato quod aeterna morte 
dignum eat, nasci, neque ab hoc ullis suis viribus liberari, 
juxta illud Psalm. 51. Ecce iu iniquitatibus conceptus sum etc. 
Gen. 8. Omnis cogitatio humani cordis ad malum prona est ab 
infantia. Et Augustin. Thorn. 9. in Joannem Tractata 49. 
Nemo se palpet, de suo Sathanas est, de Dei beatus est. Qutt 
est enim de suo? nisi de peccato suo. Tolle peccatum 
quod est tuum, justitia, inquit, de meo est. Quid enim 
habes quod non accepisti? Ambrosius de vocatione gen- 
tium lab. 1. Cap. 9. Licet indt homini malum veUe, fl- 



 



291 

lud contraxit natura per culpam, hoc recipit natura per 
sratiam. Betnhardus in horail. I. de Annunt. B. Mar. Virg. 
Si stare non pottiit huniana natura adhuc Integra , quaoto 
minus potuit per se ipsam resurgere jam corrupta. 

IV. De incarnatione Filii Diet. 

Docemu8 et credimus mediam personam m divinitate, 
quae nunc verbum, nunc films vocatur, in Scriptura sacra, 
veram carnem humanam, ex utero intactae Virginia, sine 
peccato assumsisse, vereque Deuin et hominem in una 
persona de Virgine natura esse, juxta vatirimum Esa. 
Ecce Virgo concipiet et pftriet fitium et vocabitur nomen 
ejus Emanuel) et historian! Luc. 1. et 2. Quodque idem 
factus est hostia pro peccatis totius mundi satisfaciens. 
Esa. 5& Posnit Donuaus miquitates omnium nostrorum 
super eum. Joan. 1. Ecce agnus Dei, qui toUit peccata 
mundi. 2 Cor. 5. Pro omnibus roortuus est Item, quod 
tertia die resurgens a morte, justkiam, quae nobis coram 
Deo imputatur, attulit. Rom. 4. Traditus est propter de- 
licta nostra et resurrexit propter justificationem nostram. 
Item , quod adscendit ad Coelos et venturus sit judicare 
vivos et mortuos, juxta symbokm Apostolorum et testi- 
monium Angelorum. Act. 1. Sic veniet quemadmodum vi- 
distis eum euntem in Coelum. 

V. De Justificatione. 

Et quoniam oportirit filium Dei pro peccatis totius 
mundi tradi et eonteri, docemus et credimus, homines 
nullis suis viribus nec operibus posse placare Deum, nec 
pkcere Deo, nec assequi justitiam, quae in judieio Dei 
consistat: justificari autem gratis absque suo merito, si 
detestando peccata credunt in Christum, quod imica obla- 

19* 



 



/ 

I 

1 

tin A ■> 

done in cnice facta, Pater sit placatua omnibus, qui hujui 
Mediatoris fiducia ad misericordiam ejus confugiont. Qui 
igitur habent fidem, iidem habent remissionem peccato- 
rum, et pro Justis reputantur. Rom. 3. Ut omne os ob- 
struatur, et reus fiat totus mundus Deo, quia et operibus 
legis non justificabitur oranis Caro in conspectu ejus. 
Justificantur autem gratis, per illius gratiam, per redem- 
tionem Jesu Christi. Irenaeus libr. 4. Cap. 13. Fides 
quae est ad Deum, justificat hominem. Hilarius in Matth. 
can. 8. Monet scribas remissum ab homine peccatum. 
Hominem enim tantum in Jesn contuebantur, et remisRum 
ab eo, quod lex laxare non poterat, fides enim sola justi- 
ficat. Ambr. ad Rom. 3. Justificati sunt gratis , quia ni- 
hil operantes neque vicem reddentes, sola fide justificati 
sunt dono Dei. Item Ambr. 1 Cor. 1. Hoc constitution 
est a Deo, ut qui credit in Christum salvos sit, sine opere, 
sola fide, gratis accipiens remissionem peccatornm. Hieron. 
ad Rom. cap. 4. Convertentem impium per solam fidem 
Deus justificat, non opera bona quae non habuit. 

V!. De tide. 

Fides autem qua tanta beneficia apprehendimns, non 
est humanum aliquod opus, aut tantum notitia de Christo 
quae etiam in impiis et Diabolis consistere soJet, sed est 
donum spiritus sancti; quod ut assequamur, ministerinm 
est institutum, in quo sonat pura doctrina Evangelii, et 
admini8trantur Sacramenta. Per hoc enim ministerium 
Spiritus Sauctus est efficax in auditoribus non repugnan- 
tibus, sed obtemperantibus ministerio, juxta illud Rom. 10. 
Fides ex audita, auditua per verbum Dei ; August. Psal. 50. 
Non magnum est credere quia mortuus est Christus, hoc 
et Pagani et Judaei et omnes iniqui credunt, hoc omnes 
credunt, quia mortuus est, sed fides Cluistianorum resur- 



i 



 



rectio Christi est, id est, est asseutire et certa fiducia sta- 
tuere, Christum propter justitiam nostram resurrexisse. Ambr. 
2 ad Tim. Cap. 2. Fundamentum Dei fides est, quae cond- 
uct, quae promisit Deus, signaculum promissiouis Dei fides 
nostra est , quae affirmat Dei verba : Ambr. libr. 3. de vir- 
ginibus : O thesaurus omnibus opulentior fides, o virtutibus, 
corporis omnibus fides fortior. 



VH. De bonis operibus, 

Nec tamen ita docemus Fidem, ut plurimi blasphe- 
mant nos, quod opera bona non sint facienda, sed fate- 
mur, et urgemus fidelibus opus esse bona conscientia, et 
ab ipsis opera divinitus mandata necessario requiri. Nam 
in iis, qui contra Mandatum Dei de industria indulgent, 
nec repugnant suis cupiditatibus bona conscientia locum 
habere non potest. Sumus enim debitores non carni ut 
secundum carnem vivamus, sed liberati a regno Diaboli et 
translati in regnum Dei, ut Deo serviamus. Sed tamen 
addimus , huic novae obedientiae non esse eonfidendum, 
quasi per earn mereamur remissionem peccatorum, justi- 
tiam et vitam aeternam coram Deo. Manifesta est enim 
senteutia Christi: Cum feeeritis omnia, dicite: Servi inu- 
tiies sumus, Eph. 2. Gratia salvi facti estis per fidem, et 
hoc non ex nobis, Dei donum est, non ex operibus, ne 
quis glorietur. Chrysost. ad Gal. cap. 5. Nihil opus ha- 
bemus Ulis legalibus, suflficit enim fides ad hoc , ut donet 
nobis spiritum et per hunc justitiam, multaque super et 
magna boua Hilar. Psal. 52. Jesus, ut saepe diximus, ipso 
nomine salutaris est. Lex autem ex Sion non fuit salu- 
taris, opere quidem vivificaus, sed non justificans ex fide. 



 




VIII. De Ecclesia. 

Ecclesia est Goetus visibilis, audientium, credeutium 
et.amplectentium pnram et incorruptam doctrinam Evan- 
gelii , et utentium Sacramentis , ita, ut a Christo sunt in- 
stituta, in quo Coetu Deus per ministerium est cfficax, 
et multos ad vitam aeternam regenerat, cui in hac vita 
multi adjuncti sunt, non renati, sed tamen de doctrina 
consentientes. Haec definitio conflrmatur clarissimis dictis, 
Joan. 10. Oves meae vocem meam audiunt. Esa. 26. Ape- 
rite portas, et ingrediatur gens justa custodiens novitatem. 
Eph. 5. Ghristus dilexit Ecclesiam et salvificavit earn; 
mundatam lavacro aquae per verbura. Joan. 6. Verba, 
quae ego loquor vobis, spiritus et vita sunt. Matth. 13. 
Simile est regnum coelorum sagenae missae in man, et 
capientis omnis generis pisces. Chrysost. in Matth. cap. 24. 
Homil. 4!fc Qui vult cognoseere quae, sit vera Ecclesia 
Christi, unde cognoscat nisi tantummodo per scriptures. 
Cum autem certum sit in nostris Ecclesiis puram Evan- 
gelii Doctrinam proponi, et Sacramenta administrari legi- 
time, sitque consensus in doctrina in omnibus locis, affir- 
mamus sine arrogantia, nos esse crres et membra verae 
Ecclesiae, et falso accusari haereseos et schismatum, juxta 
iilud Joann. 15. Si praecepta mea servaveritis , manebitis 
in dilectione mea. Item: Vos amici mei estis, si feceritis 
quaecunque ego praecipio vobis. Ad Ephes. 5. Ecclesia 
subdita est Christo. — Et haec sunt praecepta fidei, per 
quae inserimur Ecclesiae et servamur. 

Quia vero Adversarii nostri doctrinam Evangelii fir- 
main, et usum Sacramentorum corrumpunt, et pios homines 
inter ficiunt, docemus illos non esse Ecclesiam Dei, sicut 
gloriantur, sed ilium Coetura, de quo Christus inqnit 
Joan. 8. Vos ex patre Diabolo estis, ille mendax et homi- 
cida erat ab initio, et in veritate non stetit, et desideriis 

> 



 



■ 



Patris vestri obsequimini. Luc. 11. Qui non est mecun^ 
contra me est. Item: qui non diligit me, sermones meos 
non servat. Lyra super Matth. cap. 10. Ecclesia non 
consistit in hominibus ratione potestatfe ?el dignitatis Ec- 
clesiasticae Tel secularise quia multi priucipes et summi 
Pontifices, et alii inferiores inventi sunt apostatasse a 
Fide , propter quod Ecclesia consistit in Mis pereonia , io 
quibus est uotitia vera et Confessio fidei et veritatia. 
Hieron. Qui ergo peccator est, aliqua sorde maculatus de 
Ecclesia Christi non potest appellari, nec Ckristo anh- 



IX. De Baptismo. 

Baptismus est Sac ram en turn a Christo institutam, quo 
Deus pater per Christum filium suum, una cum Spiritu 
Sancto, promittit ei, qui baptisatur, remissionem peccator 
rum, et adoptionem in filium Dei, et vitam aeternam, non 
quod ullum peccatum sit residuum apud baptisatos, sed 
quod non imputetur, modo odium peccati et fides in Chr* 
stum adsit* juxta promissionem : qui crediderit et bapti- 
satus fuerit, salvus erit. Hanc cerimoniam adhibitis piis 
precibus religiose administramus , et de testamur Anabapti- 
stag, et alios omnes* qui de hac gravissima el sanctissima 
cerimonia prava sentiunt et loquuntur, sicut exempla do- 
cent, nos Anabaptistas sanabiles ad revocationem coegisse, 
insanabile8 vero agria et finibus nostris ejecisse. 



X. De Coena Domini. 

I In Coena Domini docemus et credimus verum et 
substantiale corpus et sanguinem Domini, de Virgine na- 
tum et in cruce passum, sumi ab Ecclesia. Dicit enim 
Dominus: Hoc est corpus meum quod pro tobis tradttur. 



 



296 



Hie est sanguis mens qui pro ™bis effunditur. Lnamque 
omnium Coenam, give Missam (ut vocant) quolibet die 
festo celebrantes, porrigimus singulis aut pluribus, qui 
coram Sacerdote rationem fidei suae reddentes emenda- 
tionem vitae promittunt, petuntque consolationem, absolu- 
tionem et in confirraationem fidei suae usum venerabilis 
Sacra men ti. Jubet enim Dominus Coeli et Terra e, integro 
uti Sacramento idqae mandatum dat omnibus. Et Paulus 
Corinthiorum Ecclesiae usum integri Sacramenti com- 
mendat, juxta dictum Augustini in Serm. ad infantes: quod 
vidistis panis est calix , quod vobis oculi etiam nostri re- 
nunciant, quod autem fides vestra postulat instruenda, 
panis est corpus Christi, Calix sanguis. Chrysost. Horn. 19. 
in posteriorem ad Corinth. Est ubi nihil differt sacerdos 
a subdito, ut qoando fruendum eat venerandis mysteriis; 
similiter enim omnes ut ilia participemus digni habemur, 
non sicut in veteri Lege partem quidem sacerdos corae- 
debat, partem autem populus, et non ticebat populo par- 
ticipem ease eorum, quorum particeps erat sacerdos , Bed 
nuuc non sic; verum omnibus unum corpus proponitur et 
unum poculum. Et fuisse consuetudinem banc in Ecclesia 
docent condones usitatae. Qui bus sub bina specie camera 
dedit et sanguinem uti dupiici substantia totum cibaret 
hominem etc Et quia Christus mandat, ut ad hujus 
Sacramenti administrationem adjungatur memoria mortis 
suae, praeter usitatas conciones adduntur, quibus fides et 
caeteri cultus spirituales in pectoribus hominum accen 
duntur. 

i 

XL Dc Confessione. 

Priratam Confessionem propter tres causaa omnino 
retinemus. Primunr ut rudes examinentur et instituantur. 
Secundo ut Sli, qui speciales perturbationes conscientiarum 



 



297 



faabent, etiam Consolationem speciajem ex Verbo Dei pe- 

tant Tertio ut singulis seorsim absolutions sacramentum 

impertiatur. Superstitiosam autem omnium peccatorum 

enumerationem non esse necessariam tradimus. Primo 

enim est impossibilis juxta illud: Delicta quia intelligit. 

Deinde quod remissio peccatorum non pendet ex enume- 

ratione eorum, Bed ex divina misericordia et mentis Christ?, 

propter quae Evangelium affert remissionem peccatorum 

omnibus agentibus poenitentiam. Magis autem hortamur 

populum ad agendam poenitentiam, et apprehendendum 

Erangeliura fide, quam ad impossibilem et non necesss- 

riam enumerationem omnium peccatorum , ne laquei coi> 

scientiis injiciantur. . , 

i. . - ■* • ' 

, 

XII. De Poenitentia. 

■ 

Caeterum perpetno urgemus doctrinam poenitentiae, 
sine qua nec ingredi quisqnam in Ecclesiam, nec ingres- 
sus perseverare potest. Constat autem vera poenitentia 
primum, contritione, quando corda franguntur ira Dei, 
mortemque aeternam sentiunt, revelante lege Dei peccata. 
Deinde fide, quando Evangelio offerente, meritum et sa- 
tisf actionem Chriati, corda ex pavoribus eriguntur, fiducia 
misericordia patris, quam Christus conciliavit omnibus 
agentibus poenitentiam, et in ipsius nomine credentibus. 
Postremo sequi debent bona opera, quae sunt fructus poe- 
nitentiae juxta iUud 2 Petr. 1. Praestate in fide vir- 
tutem. 

• 

XIII. De usu Sacramentorum. 

Sacramenta sentimus non tantum ideo a Christo in- 
stituta ease, ut discrimen faciant inter Christianum et non 
Christianum, sed potiua ut sint sigilla divinae voluntatis 



 



erga noa, ad hoc proposiU, ut in singulis per haec pacta 
divina esciletur et eonfinnetnr fides. Nisi igitnr .dsit 
tides tpprche&deiis pactum et promissionem Del, inanis 
est usus Sacrament oruin , imo cedunt in judicium juita 
Pauli testimonium 1 Cor. 11. Qui maaducat et bibU ia- 
di^new jttdkwM aibi man ducat et bibit, mm dij urticans cor- 



XIV. De Mimstris. 

SeuUmcts nemini licere fungi officio publico doceadi 

wft* fuerit ab Ecclesia, et a fidelibus eruditisque aatea, 
deuique probatis Minis trig Verbi Dei approbatus , et In 
wUiueni assumtus, juxta ritum Veteris Ecclesiae. Actor. 1. 
item 1 Tim. 5. Manus ne cui cito imponas. Item: Con- 
tinue oppidatim Ministros et Presbyteros, Tit 1. 

XV. De Cerimoniis. 

Cerimonias in Ecclesia servamus, et servanda* esse 
tentimus quae omaot Ministerium , possuntque bona coo- 
Bcientia servari, ut aunt certae feriae, cantionea, iectiones 
sacrae et Orationes additae ad Dominicam coenam cele- 
brandam, item vestes speciales Ministrorum et alia multa, 
quae tametsi absque peccato omitti possunt in Ecclesiis 
recte institutis: tamen quia ornant Miuisterium ea studiose 
retinemus, juxta illud Paul! 1 Cor. 16. Omnia decentcr 
et online in Ecclesia mint. 

XVI. De Rebus PolUUsU. 

Magistrates , judicia , rerum proprietatem contractus 
legitimos, et alia rectae rationi conseatanea probamns, et 



► 

"V 



 



299 

bonas Dei ordinationes, quas Evaugelium noil modo boa 
improbat, verum etiam confinnat, et praecipit ut in ma- 
gno honore habeantur secundum Deum. 

* 

XVII. De Matrimonio. 

De Matrimonio ita sentimus, Matrimonium esse drvi- 
nam Ordinationem , ac propterea damnatis vagis libidini- 
bus v contrahendum esse ab idoneis hominibus, qui donum 
castjtatis vfrginiae non habent, cujusqne Ordinis homines 
fuerint. Nam scortatores non habent partem in Regno 
Dei, inqnit Paulus. Et Cliristus neminem aliigat ad Coe- 
libatnm. Dicit enim Matth. 19 : Non omnes eapinnt ver- 
bnm hoc, qui potest caper e capiat Ex his causis doce- 
mus Sacerdotibus licere uxores ducere. Constat enim in 
Ecciesia feteri, Sacerdotes fuisse maritos et Sacerdotum 
liber os. Et Paulus jubet Episcopum et Mioistros eligi 
maritos. 



XVIIT. De Resurrectione mortuorum. 

Resnrrectionem mortuorum justorum et injustorum in 
die judicii certissimefuturam esse statuimus, in qua pii, 
aeterna praemia consequentur, impii vero aeternas poenas. 

XIX. De libero arbitrio. 

Liberum arbitrium fuisse in primis parentibus ante 
lap8um affirmamus, sicut Angeli, qui lapsi non sunt, ad- 
hue habent, sed post lapsum amiserunt libertatem, sicut 
et alia dona integrae naturae, ita ut in ernis dimtaxat 
rebus aliquara habeamus eligendi libertatem, ut possimus 
hoc vel illo colore vestiri, hoc vel illo cibo vesci, boneste 
vivere, acandala vitare, vitam nostram foria ad uormam 



 



800 

decalogi gubernare , tametsi haec ipsa voluntas aaepe et 
varie impeditur. Sed vernm timorem, fidera et dilectio- 
nem Dei praestare, item Evangelio credere non est in 
nostris viribus, juxta illud: Nemo novit filium nisi Pater, 
et Patrem nemo nisi filius , et cui filius voluerit revelare. 
Item: Nemo venit ad me, nisi Pater traxerit eum. 

XX. De Invocatione Sanctorum. 

> 

Sanctos vita defunctos, omni qnidem laude dignos 
esse docemus , ut qui praeiucent nobis doctrina, multisque 
praeclaris exemplis, at propterea non invocandos. Non 
enim audiunt nostram Invocationem juxta illud Ges. 63. 
Abraham nescit nos, et Israel ignorat nos, tu autem Deus 
Pater noster es. Ecclesiast. 9. Vivi enim sciunt se mo- 
rituros , mortui vero nihil amplius norunt, nec si audirent, 
habent aliquid, quod in nos erogent. Idem prohibetur 
etiam primo et secundo Decalogi praecepto. Invocatio 
enim sicut et alii cultus primae tabulae nulli debetur, nisi 
Deo. Tria autem in omni Invocatione (nisi aerem ver- 
berare velis ) requiruntur : videlicet Mandatum quod 
oporteat invocare; deinde promissio quod exaudiamur, et 
fides, quod nos simus illi, a quibus invocatio fieri debet 
De Sanctis vita defunctis niliil horum habemus ; ergo invocatio 
Sanctorum, etiamsi idololatria non esset, tamen inanis So- 
nus. Quin et Patres ipsi Invocationem Sanctorum repre- 
hendunt. Sic enim Epiphanius contra Colliridianos scri- 
bit de beata Virgine : Revera sanctum erat corpus Mariae, 
non tamen Deus : revera virgo erat ipsa virgo et honorata, 
non autem pronosita est ad adorationem, sed ipsa adoraus 
eum, qui carnVgenitus est ex ea. Et Ambros. ad Rom. 
cap. 1. Solent misera uti excusatione dicentes: per istos 
iri ad Denm, sicut per Comites pervenitur ad Rcgem. Age 
num quid tarn demens est aliquis, ut salutis suae imme- 



 



I 

301 

mor, ut honorificentiam Regis vindicet Comiti etc. Et 
mox^ Isti ndn putant reos, qui honorem nominis Dei de- 
ferunt creaturae, et relicto Domino conservos adorant. 
Nunc igitur ad Regem per Tribunos et Comites itur, quia 
homo utique est rex, et nescit quibus debeat rempublicam 
credere. Ad Deum autem promerendum, quern utique ni- 
hil latet, suffragatore non est opus, sed mente devota. 

Haec est brevis Confessio seu Summa Doctrinae Eccle- 
siarum nostrarum, quam ex sacris et aliorum doctorum libris 
collegimus, fatemurque earn piam, et verbo'Dei consenta- 
neam esse. Quod si quia ex spiritu et verbo Dei melius 
nos docebit, nullam boni piique hominis informationem 
aspernabimur, sed earn grato animo accepturi sumus. Sed 
scimus hanc doctrinam esse verbum dei verum et invictum 
et oramus, ut in eo Christus nos conseiret et spiritum 
sanctiun largiatur, ut coram toto mundo de testimonies suis 
absque confusione loqui et. in vera fide perseverare poa- 
simus. Amen. 



■ 



 



n. 



FORMULA EXC03IMC1UCATIOMS 

Pag t arum Figiuti QtuUuor Be* alarm m Scepush, aucto- 
riiate Petri Paimanm Jrchi - EpUeapi Strigomen*'* 

anno 1632 confectae. 

Ex anctoritate Dei Omnipotentis Patris ct FHil et 
Spirits Sancti ct Sanctee Mariac Virginia, mat™ Domini 
no*tri Je>Ti Chnsti, ct sanctorum An^eloruiu ct Archan- 
gelorum ct St. Micbaelis ct St. BaptUtae, ct ex rice B. 
Petri Apostoli ct aliorum Apo«tolorum, ct S. Stephani et 
omnium Martyrum, Sykestri ct D. Adalberti et omnrom 
Confessnrum, et S. Adel^undhi , et S. Virgin um .et omnium 
Sanctorum, qui sunt in coelo et in terra , quibns data 
est poteataa Iigandi et solrendi : Excoiimranicaimi?. damna- 
mua, maledicimus vinculo Anathematis , et a limmlbus 
sanctae matria Ecclesiae gcgreframus ilJos fures, sacrile- 
gag, raptores , consiliarios , adjutores, adjutrices, qui hoc 
furtum sire hoc malum perpetrarunt, aire sibi inde aliquid 
usurpavemnL Sit para eorum cum Core, Datan et Abiram, 
quos terra propter eorum peccata deglutirit, sit etiam 
pars illorum cum Juda traditore, qui Dominum pretio vea- 
didit Amen. Et cum Pontio Piiato, et cum iis qui Do- 
mino dixerunt, recede a nobis, scientiam nolumus tuam. 
Fiant filii eorum orphani, gint maledicti in civitate, male- 
dicti in agro, iA campo, in sylva, in domibus, maledicti 
in horreia, in lectulig, in cubiculig, maledicti in curia, in 
via, in villa, maledicti in castro, in flumine, maledicti in 
Ecclesia, in coemeterio, in tribunalibus judicii, maledicti 
in foro, in bello, maledicti in erando, loquendo, taccndo, 
mandacando, vigilando, dormiendo, bibendo, palpando, 
sedendo, jacendo, stando ; maledicti in otio, maledicti 



 



- 



308 

■ 

* 

omiti tempore. Maledicti in toto corpore, in toft* anima 
et in quinqtoe sensibus corporis; maledictus fructus ren- 
ins eorum, maledictus fructus terrae eorum, maledicta 
sint omnia eorum, maledictnm caput eorum, ora, nares, 
nasus, labia, fauces, dentes, oculi, pupillae, cerebrum, > 
palatum, linguae, gurtura, pectus, corda, venter, jecur, 
viscera omnia; maledictus stomachus, splen, umbilicus, 
vesica; maledicta smt crura, tibiae, pedes et pollices 
eorum; maledicta coila, scapulae, dorsa, brachia, cubitus; 
maledicta manus et digitus; maledicti ungues in manibus 
et in pedibus ; maledicta costa, genitura, genua, caro, ossa ; 
maledictus sanguis eorum, maledicta pelk's, maledicta sit 
medulla in ossibus eorum; quidquid interest eorum ; raale- 
dicantnr in Christi passione et cum quinque vulneribus 
Christi et cum effusione sanguinis Christi, et cum lacte 
Virginis Mariae. 

Adjuro te Lucifer! cum omnibus satellitibus tuis, 
item cum Patre et Filio et cum Spiritu Sancto, et cum 
humanitate et nativitate Domini, et cum virtute omnium 
Sanctorum, ut nullam habeas quietem diebus ac noctibus, 
donee perduxeris eos ad interitum, sire in fluminibus 
mergantur, sive suspendantur, vel devorentur a bestiis, 
sive comburantur, sive interficiantur ab inimicis, odio ha- 
beantur ab omnibus viventibus, vel solum manes eorum. 
Et sicut Dominus Petro et ejus successoribus , quorum 
vices tenemus, et nobis, quamvis indignis, potestatem con- 
tulit, ut , quodcunque ligaverimus in terris, ligetur etiam 
in coelis, et quodcunque solverimus in terris, solveretur et 
in coelo, sic illis coelum claudimus, et terram ad sepul- 
turam negamus, sed sepeliantur in pascuis asinorum. In- 
super sit terra maledicta, in qua fit sepultura eorum, 
pereant in' futuro judicio, conversationem cum Christianis 
non habeant, neque corpus Domini, cum in mortis arti- 
culo sunt, suscipiant: fiant tanqnam pulvis ante feciem 




Digitized oogle 



304 



Tenti, el sicuti Lucifer dejectus est de coelo, et sicirti 

■ 

Adam et Eva e Paradiso ejecti sunt, sic expellantur de 
quotidians luce. Item consociati sint . cum iliis , quibus 



eorum non morietur, nec ignis exstinguetur. Et sicut 
candela haec de manibus meis ejecta exstinguitur , sic 
corpora eorum et animae eorum in foetore baratri exstin- 
guantur, nisi reddant, quod furati sunt, intra certum ter- 
Tninum. Dicant omnes Amen. Postea cantabitur media 




vita in morte. 



 



1 



188 - 



182 lin. 9 Archi - Bpiscopi I. Archi - Episcopo 

— - 15 civis I. elves 

— - 26 Plebano 1. Plebani 

183 - 12 fragam 1. frugum 

184 - 8 excessit I. excepit 

— - 33 recesscre I. arcessere 

185 - 2a alteratio 1. alterutro 

— - 26 profitenda in fomiulani I. profitenda formulam 
187 - 3 Cujavo 1. Cujavue 

— - 11 de I. deo 

— - 16 exstantis 1. exstantes 
- 21 quippe hoc quod 1. quippe quod hoc 

28 orant abrogatis 1. orant ut abrogatis 
2 neque Administrator 1. neque ab Adnunistratofe 
25 caceris 1. careens 
21 poena I. poenae 
- 22 duratura 1. duraturae 

.23 mulcta 1. mulctae 

- 28 ipsam 1. ipsum 

— - 35 erant 1. orant 

190 - 19 ipsa I. ipse 

191 - " a accessitate I. necessitate 

192 - 24 certae I. certa 

194 - 32 ingressam 1. ingressum 

195 - 11 Praeconos 1. Praecones 
197 - 25 damnati I. damnari 
203 - 35 vitis 1. viris 

205 - 10 prolecta I. prolata 
- 19 sumnia I. summae . 

— - 24 devinciendis 1. devincieudos 

212 - 28 expressu I. expressae 

213 - 1 pag. 28 — 90 I. pag. 59 — 62 

215 - 9 partis I. pactis 

- 17 Judicium I. Judicum 

216 - 25 profectum 1. provectum 
- 33 Differre deleatur. 

224 - 9 praecipit 1. praecepit 

227 - 6 vare I. *ere 
- 17 missa. 1. missae 

228 - 12 Golozianas 1. Golcziauas 
.25 faciandi I. faciundi 

229 - 23 Evaugelici I. Evangelicorum Aug. # 

233 - 27 confirmati 1. confirmari 

234 - 3 peterant 1. poterant s 
236 - 5 exercitiam 1. exercitium 

242 - 18 urgene 1. urgente 

244 - 3 causae 1. causa 

245 - 10 Episcope 1. Episcopo 

252 - 15 strenua 1. strenna v 

255 - 32 eos I. eorum 

256 26 Parochiali I. Parocliialia 
260 - 18 exeratum 1. exsecratum 



 



Pag. 262 lin. 25 seme! 1. semet 

— — - 29 periculam I. periculum 

— 263 - 16 Prccii 1. Graecii 

— 271 - 19 adsignitua I, insignitus 

— 272 - 22 Ursivilianae L Ursiviliana 

— 277 - 29 obtuta L obnita 

— 279 - 16 Vinariae L Vioaria 

— 281 - 30 Oppidanorum I. Oppidanarum. 



 



■ 

Addenda et emendanda. 

^ • i 

. .• 

Pag. 3 Jin. 9 oportunissima, lege opportunissima 

— 4-20 Socerdotibus I. Sacerdotibus 

— 5 - 3 Sazvarini 1. Sarvarini 

— T - 4 Quendel 1. (UuendeH 

— — - 553 Szanyogli 1. Szniiyogli 

— 8 - 1 Necrensi 1. Neerensi 

— 10 - 5 Dudithcus Episcopus Kninensis I. Dudithius Episco- 

pus Tinniensis. 

— — - 18 delecta 1. delata 

— 15 - 21 quae praelecto 1. in qua praelecto 

— 23 - 28 repetitueros 1. repetituros 

— 26-12 perderent 1. penderent 

— — - 15 patronium 1. patrocinium 

— — - 23 hisoriae I. historiae 

— 27-18 Gomoriensi I. Gomdriensi 

— 32 - 20 poeta 1. poetae 

— 39 - 16 venerabili 1. venerabile 

— — - 21 afficiant I. atTiciantur 

— 42 - 7 Jam 1. Tarn 

— — - 20 vere 1. vero 

— 43 - 10 Sztrzs 1. Sztrazs 

— — - 14 Kabin !. Kubin 

— — - 20 obstrictii 1. obstricti 
— -46 - 26 et legum 1. a legum 

— 48-18 I i! t • t m ■ 1 1 s i 1. Ugotsensi 

— — - 24 Dornensi 1. Tornensi 

— — - 26 Liberas 1. Liberarum 

— 50-12 integram I. integrum 

— 52 - 30 adversarius 1. adversaries 

— 55 - 7 Evaugelina 1. Evangelica 

— 56-15 ducuutor I. durunto. 

— — - 17 veterum I. ceterum 

— 60 - 17 confictis I. convictis 

— 63 - 3 quod ille I. quod illi 



 



67 Hn. 33 dcclarabant 1. declarabaotur 

72 - 26 Modiae I. Modrae 
75-2 interdicebant I. interdicebantiir 

— - 21 tribuebantur I. tribaebatiir 
78-3 erumque 1. eoramqae 

81 - 28 Vienuensim I. Vienuensem 

85 - 32 eamdem 1. eandem 

— - 35 accipiantur 1. recipiantur 
87-31 Wachter I. Waeditcr 
fe8 - 30 Reth I. Roth 

94 - 28 Rescripto L Rescripts 

95 - 19 qtioque sine 1. quoque non sine 
96-9 cogeret L. cogeretu* 

— - 19 desiderant L desiderantuf 
99 - 16 aliento L alienato 

1()4 - 2 Gedgocensis I. Galgocensis 

109 - 1 Heodikius 1. Hodikius 

110 - 5 Ulinicensis 1. Hlinicensis 

111 - 8 Staphanus 1. Stephanus 

— - 17 lllijavensis 1. Mijavensis 
112-31 Kovat 1. Kovats — 

113 - 10 Paramszegini 1. Garamszegiui 

— - 35 Garamszegenses I. Garamszegenses 

114 - 5 1705 1. 1704 

— - 6 1727 1. 1728 

— - 28 Hamljar 1. Hamaljar 
118 - 8 priscinam 1. pristinam 

120 - 11 Berssodensium I. Borssodensium 

— - 30 Cibini 1. CibiaU 

121 - 19"partis 1. partes 9 
122-31 Csetnanszky L Czernanszky 
129 - 34 Dussocz 1. Bussocz 

— - 35 Totfalii 1. TotfaJu 
131 - 7 quae 1. quaa 

143 - 30 Varatfensis I. Varaheoses 

146 - 6 Gergensis 1. Gorgensia 

149 - 8 Polinici I. Polonici 

150 - 7 invitabat 1. invitabatur 
156 - 7 cumque I. eumque 
162 - 21 Fltcensi L Filcensi 
164 - 16 sententiae, deleatur. 
167 - 23 eonditio I. conditio 
173 - 29 securitates 1. securitatjs 
175 - 8 Palvalfay I. Palfalvay 

177 - 4 andea* I. audeat 

— - 19 andiente 1. audjendt 

178 - 5 casus I. caesu* 

I mm. ■ 9 

— - 7 snlivit 1. subivit. 

— - 15 abrogabat 1. abrogabatur. 

179 - 27 morbe 1. morbo 

181 - 32 indedit 1. indidit 

182 - 8 enm I. cum , ,., (l| 



 



 



 



 



