k  f 


t 


Google 


*  »  9 


Digitized  by  Google 


r 
I 


/ 


Digitized  by  Google 


ANTONII  DADINI  ALTESERRjE 

ANTECESSORIS  OLIM  TOLOSANI 
OPERA  OMNIA 

r  o  M  v  s  vi. 
DE   FICTIONIBUS  JURIS 

LIBRI  SEPTEM. 

Quibus  acceflit  folemnis  prale&io  ad  /.  turn  foctttas  , 

ff.  pro  focio. 

CVRA   ET  SUMT1BUS 

MICH  AELIS  MAROTTA 

JmrUcenfulti  &  in  fuprcmls  fJeapplittmt  tr'tbunallbut 
(tujarum  patreni  . 


EDITIO  PRIMA  NEAPOLITANA .  M  DCC  LXXVII. 


CUM  PRIVILEGIO  REGIS. 


Digitized  by  Google 


ERUDITO  LECTORI 


MICHAEL   MA  ROT  T  A. 


Rodit  nunc  cX  typis  meis  fextus  hie  tomus 
operum  Antonh  Dadini  ALteserrje  , 
quo  celeberrimus  tra&atus  de  fiSiombus  juris 
continetur,  &  quidem  ex  editione  Parifienfi 
annorum  M  DC  LIX  &  M  DC  LXXIX  de- 
fer ipr  us  .  In  hoc  opere  edefldo  eamdem  dili- 
gentiam,  quam  in  tomis  praecedentibus ,  ad- 
hlbui .  Scilicet  ipfos  fontes  adivi ,  ut  leges  &  cattones  ab  au- 
clore  citatos  invenirem.  Contuli  etiam  inferta  fragmenta  (cri- 
ptorum  Grafcorum,  quorum  opera  habere  licuit:  iteiiique  lo- 
ca  Latinorum  ,  quaB  fenfum  idorteum  exhibcre  nod  vide- 
bantur. 

Fateor,  in  autographo  Parifienfi  non  adeo  multi  errores 
in  fyntaxi  &  in  refta  fcribendi  ratione  inventi  funt  ,  adeout 
traclatus  ifte  in  hac  parte,  prse  antecedentibus  operibus  jam 
impreflis,  emendatior  videri  poffit*  Sed  majori  numero  in 
citationibus  legum  fe  obtulerunt  menda  .  Eorum  multa  in 
ipfo  contextu  emendavi  ,  8c  quo  leclor  inteliigeret  aliquid 
fuifle  correclum ,  hoc  j*  fignum  adjeci.  Pleraque  vero  mendofa, 
ut  erant  in  autographo,  reliqui,  appofitis  notis  in  marginibus, 
fimiliter  f  fignum  praefcremibus « 

a  ij 


tv  PRXFATIO. 

Quod  vero  occurrerunt  leges,  quae  ad  aucloris  argumen- 
ta  probanda  parum  facere  mihi  vifsc  (but  ,  religio  mihi  fuit 
in  lllis  aliquid  immutare,  przfertim  quod  inter  temporis  an- 
guftias  non  licuit  eas  diligentius  expendere  :  utile  vero  duxi 
ieclorem  hoc  '*)  figno  admonere,  ut  ipfe  melius  deliberaret  . 
Et  quod  fpeftat  ad  aliquot  auclorum  veterum  loca,quac  men- 
dofa  videbantur,  quaeque  conferre  non  licuit,  vel  quia  auto- 
graphi  deeflent ,  vel  quia  ob  falfas  citationes  nec  indicibus 
evolutis  inventa  funt,  nihil  iramutavi  r  tantum  hoc  adje&o 
figno  **  )  leftorem  admonere  non  neglexi.  Ut  vero  le&oris 
commodo  magis  infervirem ,  in  legibus  ejusdem  tituli  ab  au- 
&ore  laudatis,  quae  eadem  voce  mcipiebant ,  &  in  fimilibus 
paragraphis  ejusdem  legis ,  numerum  adjunxi :  ficut  adjeci  pa- 
ragraphum  cujusque  legis,  ex  quo  autloris  argumentum  pro- 
babatur,  quo  lector  evolvendi  moleftia  liberaretur. 

Jam  editio  hujusce  tra&atus  ad  finera  properabat ,  cum 
cafu  ad  manus  incidit  catalogus  librorum,  qui  in  taberna  li- 
braria  Jofepbi  Porcelli  venales  extabant.  In  eo  hunc  titulum 
legi  .•  Alteferr*  (  Antonii  Dadini  )  de  fiftionibus  juris ,  editio 
nova ,  occur  ante  Joanne  Friderico  Eifenbart  jureconfulto  ,  C 
enteccjjorc  in  academia  Julia  Carolina*  Hala  &  Helmjiadii 
M  DCC  LXIX.  Vix  hoc  titulo  infpefto  animo  psene  concidi, 
&  totus  confufione  occupatus  fui .  Probe  fciebam ,  Germanos 
efle  laboris  patientes,  oc  vel  ipfas  res  difficillimas  labore  & 
patientia  pone  expedire.  Hinc  Ratim  in  animum  ioduxi ,  ju- 
risconfultum ,  qui  ad  recudendum  diftum  opus  intenderat  5 
eamdem  ,  quam  ego  collocaveram  ,  diligentiam  adhibuiffe  , 
fed  exitu  longe  feliciore  .  Et  ita  ne  tamquam  plagiarius 
apud  do&os  haberi  vellem,  tota  editio  mihi  fupprimenda  vi- 
de batur,  &  de  novo  Tub  prelo  fubmittere  :  nam  quis  non  dixi£ 
iet,  innumeras  emendationes  a  me  fa&as,  &  praefertim  mul- 
tas  ad  margines  adpictas  notas,  me  aliens  induftriae  debuifle? 
Bibliopola  libellum  jam  vendiderat,  ideoque  totus  in  id  in- 
cubui  ,  ut  ilium  ad  manum  haberem  :  nec  requievi  usque 
dum  eruditus  juvenis  Alcimirus  Luccius  ,  qui  libellum 
emerat,  ejus  copiam  mihi  fecerit. 

Statim  evolvere  &  legere  ccepi :  &  inter  evolvendum 
animus,  jam  depreflus ,  fenfim  fe  erexit.  Nempe  animadver- 

ti,  Germanum  jurisconfultum  nullam  in  edendo  traclatu  de 

^flic- 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRO  RUM.  * 
juris  ope  ram  pofuifle,  fed  ,  elucubrata  prafatione  , 
qua:  eruditione  plena  5c  non  ineleganter  fcripta  eft,tantum  edi- 
tori  concemffe,  ut  Tub  fuo  nomine  libel  1  us  prodiret,quo  editio 
in  majori  pretio  haberetur.  Etenim  in  ipla  Hale  nil  editione, 
prxter  errores,  quos  in  edendis  libris  vix  licet  evitare,  men- 
da,  quibus  Parifienfis  editio  fcatebat ,  occurrunt  omnia,  &  et- 
iam  pa  rum  idonea  interpungendi  method  us  ,  pracfertim  in  le- 
gum  citationibus  ,  fuperititiofe  exhibetur .  Veri  namque  fpe- 
ciem  non  habet  ,  eximium  jurisconfultum ,  &  in  academia 
Julia  Carolina  ameceflbrem  ,  in  ipfo  opere  legendo  vel  ex 
veftigio  &  fine  Jibrorum  ope  non  obfervafle  aliquas  ex  rauU 
tis  legibus,  &  unum  etiam  ex  toe  pande&arum  8c  codicis  ti- 
tulis,  in  quibus  primo  obtutu  errores  occurrebant:  nec  obfer- 
vafle errores  ipfos  in  jure.,  qui  per  negligentiara  aut  editoris 
ignorantiam  in  Parifienfi  editione  inveniuntur.  Quod  tarn  ex 
not  is  marginalibus  in  hac  mea  editione  adpiclis,  quam  ex  col- 
lectis  exemplis  ,  Jk  inferius  fubjeilis,  nullo  negotio  intelli- 
gitur  . 

Sed  praefationem ,  ab  jureconfulto  Germano  Halcnfi  edi- 
tioni  pracmiffam,  in  hac  mea  coilocandam  elfe  duxi:  cjuod  a 
me  plane  poftulabat  honor ,  turn"  ipfi  auclori  ,  turn  integra: 
Gerrnanorura  genii  debitus. 


Specimen  errorum ,  qui  ex  Pttrifienft  in  Hal cn fan 

nansfuftfuJ 


Edit.  Pari/. 

i.  lege  Cornelia,  ff.  de 
vutg.  &  pupil,  pag.  a. 
Jin.  o.  &  io. 

H.  I.  in  bdlo ,  §.  faBtt, 

pag.  7.  lin.  7- 

/.  i.  §.;...  ff.  de 
(spit,  m'mut.  ibid.  lin.  zz. 

/•  Pamphilo  .  %■  Set*  . 
ff.  de  inflr*t\.  vel  infirunu 
legat.  pag.  10.  lin.  6.  fir  7. 

/.  5.  C.  plus  Aialet  quod 
agitur .  pag.  iz.  lin.  11. 
&  iterum  lin.  13.  atque 


Edit.  Halenf. 

I.  lege  Cormetia,  pag.  a. 
lin.  14. 

§■  ftftf.  pag.  8.  lin.  11. 

/.  1.  §.  2.  pag.  9.  lin.  2. 

/-  Pamphilo  .  Sci*  . 
pag.  II.  lin.  penult. 

pint  xtlet  quad  Mghur. 
pag.  14.  lin.  M.  14.  &uh. 


Edit. 


Lt  lex  Cornelia ,  pag. 
1.  lin.  14. 

$.  t  f*fii ,  pag.  j.  lin. 
8.  ab  1  nff a  . 
/.  t  z.  $.a.  pag4.1in.}« 

/.  t  Saitt.  $.  Pampbi' 
/«,  ibid.  lin.  6.  ab  infr. 

phu\  valere  quod  agi- 
tur, pag.5.  lin.  10.  8.  & 
z.  ab  infr. 


vi  SPECIMEN     E  R  R  0  R  U  M. 

Edit.  Pari/.  Edit.  Hdtnf.  Edit. 


I.  is  qui .  ff.  de  adept 

pag.  17.  !««..*• 

7.  cum  bonis  .ff.de  a  Jq. 
bored,  pag.  ai.  Tin.  14.  & 


uerum  in  par. 
3.  lin.  i> 

/.  a.  §.  prims  autem  . 
\  de  vulgar.  &  pupillar. 


,  paterf.  de  priuit.  credit. 
.  . .  I.  patris .  ff.  eod. . . . 
/.  ft  qu'u  cam. ff.  tod-  pag. 
23.  On.  4.  &  5.  lin.  7. 
&  o. 

/.  Hberotyff.fi  tab.  te- 
flum.  null*  extab.  pag,  25. 
lin.  j»  fit  4* 

§.  rtftrtutt .  infi.  de  fi- 
dtic.  bared,  pag.  2y.  lin. 
20.  &  21. 

/.  yi  pe/?  tnerttm .  $. 
exb.tredati  .  ff.  de  bo>mr. 
pofftff.  nntr.  tab.  pag.  30. 
port.  cap.  lin.  24. 

/.  chm  Prjtor.§.v/t.ff. 
de  iudic.  pag.  35.  lin.  12. 

/.  Itgatus.  ff.  de  adim. 
legat.  pag.  $6.  lin.  V&4- 
/.  )I        )?/«  ,  §.  im- 
#«f«  .  jfc  de  iniuft.  rupt. 
pap.  41.  lin.  ao. 

I.  Deo  vobis .  C.  de  E- 
pifc.  tf  Clerif.  can.  fcri- 
pfit  vMs.i7.  qu,  1.  pag. 
42.  lin.  19.  &  20. 

can.  placuit  2.  qu.  I. 
ibid.  lin.  ufr. 

I.  tint  attum  .  t.  at 
quin.  ...ff.de  negot. gtfl. 
5.  43.  lin.  21.  &  22. 
r.      item  Jeruut .  ff. 
depofit.  pag.  4d.  lin.  14. 

Mortuo  no  prom  in  Mi- 
di ,  &  ante  hsrreditatem 
fideiuflbr  accipi  poteft^quia 
hatrrcditas  peifona* ,  ui  eft 
defanfii  vice  fangirnr  tpag. 
47.  //*.  3.  0"  feqq. 

I.  harts  ,  ff  ad  u/ucap. 
ibid.  lia.  iq. 

/.  1.  ff.  quar.  per.  a&, 
non  det.  pag.  52.  lin.  25. 


/.  is  qui.  pag.20.  poft. 
cap.  lin.  3. 

/.  cum  bonis,  pag.  25. 
lin.  1 1.  &  pag.  207.  fin.i  1. 


I.  ^  ft  is  qui  ,  pag.  7. 
port  cap.  lin.  a. 

/.  f  turn  bonis  ,  pag.  p» 
poft  cap.  lin.  17.  &  1* 
&  pag.  78.  lin.  9. 


eodem  modo  pag.  27. 
ft*.  9.      10.  13.  14.  & 

•5- 


/.  Alow  ,  pag.  29.  lin. 
4.  ab  infr. 

$.  reflituts  .  pag,  35 
lin.  14. 

$.  txhasrtdatt ,  pag.  3d 
lin.  14. 

$,  t»/f.  pag.  42.  lin-d- 

/.  Itgatus.  pag.  43.  lin 
t.  &  2. 

$.  irr/fwff.  pag.  49.  lin. 
20. 

eodem  modo  pag.  50. 
I'm.  21.  C  22. 


/.  2.  §.  pr/w  autem  tff. 
de  vulgar.  &  pupil/.  A 
pal  erf.  de  privU.  credit. . . 
I.  patris  ,  ff  i  eod.  de 
vwgar. . .  L  f  i5  quis  eumt 
ff.  eod.  de  vulgar,  pag.  to* 
lin.  9.  10.  11.  12.  13. 

/.  t  ftJrri,  pag.  n.  lin. 
1.  &  2. 


mr.  placuit  2.  f.  I.  pag. 
51.  lin.     &  7. 

/.  fKJW  j»fl«m .  /.  Jtf  jifiw 
pag.  52.  lin.  S« 

§.  >Vm»  feruus  •  pag.  55. 
lin.  13. 

&  ante  naereditateoi,8cc. 
pvj.  je.  /»».  7.  C  8. 


§.  t  <f  jVnwn; ,  pag, 
12.  lin.  5.  ab  infr. 

§  t  liberty  pag.  I  J.  poft 
cap.  lin.  9. 


$.  f  2.  pag.  15.  lin.  7* 

/.  t  fervus  legatus ,  ibid, 
lin.  21. 

§.  t  fed  t?  fi  qui,  , 
pag.  17.  poll.  cap.  hn.  13. 

/.  t  Deo  nobis ,  C.  dir 
£/•»/«*•  f/mV.  can.  fcri- 
pjit  t  m>Wr ,  27.  qu.  2.  ibid, 
lin.  antepen.  &  ult. 

can.  t  p/tffiiil  2.  id.  fJ¥. 
r.  pag.  18.  lin.  4^ 

/.  t  attune  ,  /.  #f- 
f«/f  ibid.  lin.  20.  &  21. 

§.t  ««•  )S  /flw, pag. 
19.  lin.  25. 

Sr  ante  t  adium  bere- 
dicatcm,  ibid.  lin.  37. 


ff.  ad  u/ucap.  ibid,  lin 

quar.  nr.  aft.  non  det 
pag.  da.  lin.  ult.  &  pagjpag.  21.  lia.8.  ab  infr.  3c 


23 


ff.  de  u/neaf.  ibid.  (in. 
8.  ab  infr. 

Guar.  rer.  aH.  non  \  dot. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRORUM. 
Edit.  Pari/.  j         Edit.  Hal  en f. 


&  x6.  denuo  In  part,  fe-  224. 
cuncL  pag.  18.  lin.  4. 

/.  it*  autem .  gejjiffe  .ff. 
it  adminiftr.  tut.  pag.  53 
lin.  8* 


/.  1.  %.cum  ad'tpifci.ff. 
dt  adqutr.  pojftj}'.  pag.  60. 
lin.  7. 

/.  pupillus  dt  R.  L  ibid, 
lin.  14 

/.  cordi.  §.  y«i  ef/J .  dt 
rtL  credit,  pag.  £1.  lin.  4. 
ab  infr. 

/.  Supplieius  .  /fe  Jenaf 
iirfer  we.  €P  aurer.  pag.  da 
lin.  antepcn.  denuo  pag. 
7  j.  lin.  4.  ab  infr. 

/.  1.  &  3.  C.  y» 
iMr.  y»  major,  din.  pag.  63. 
lin.  18. 

$.  aduerfus .  rw/?.  «fr  mrp/.; 
pae.  64.  lin.  antepe 


19. 


Edit,  mi  J . 
pag.  83.  lin.  id.  ab  infr. 


/.  «M  Mutant  .  geffiffi  .     /.  f  «*  «»/a»  <*>/*;/»- 
«*>  adminifir.  tut.  pag.  i/W  ,  J.  9»a4  /?  mux  ,  jjC 
63.  lin.  11.  .  <4e  adm'miflr.  tut.  ibid,  lin, 

ult. 

$.  t  furwfus,  pag.  14. 
lin.  4.  ab  infr. 


§.  cum  ad'ipifci.  pag.71. 
port 


3.  §.  /J  res.  ff.  torn 
mod.  pag.  66.  lin.  11. 

/.  CP  alaganter ,  §.  7*/ 
reprobos.ff.  dt  pinner. aft, 
ibid.  lin.  19. 

/.  <S7m.  4.         Jf.  dt 
nut.  &  argent.  Ugat.  ibid 
lin.  antepeu. 

l.a-%.  tunc  mpoteftate. 


devfucap.  pag. 74.  lin.  20 
«».  Pontipces.  11.  qu 
5.  pag.  80.  lin.  1. 

/.  fexuum  .  incorpo- 
rates, dt  adq.  rer.  dom. 
85.  port  cap.  lin.  10. 
cum  hartdet.  I.  qui 
imiutrfat .  $.  quod  pet  co- 
lonum  .  ff.  dt  aiqu.  pof- 
fejf. .  ..I.  denique .  eedem . 
pag.  88.  lin.  16.  &  feqq. 


/.  vlt .  C.  A  .ST.  Ecclef. 
ibid.  lin.  antepcn. 

Artemidor.  lib.  < 
15.  pag.  96.  lin.  13.  cV 

$.  item  fi  pater,  infl.  de 
oblig.  qua  quafi  ex  cxmtr. 


cap.  lin*  14. 


/.  pupillus  de  R.  I.  ibid, 
lin.  ult. 

I.  cordi.  pag.  73.  lin. 
16 

I.  SVPPL1CIVS.  pag. 
74.  lin.  6.  ab  infr. " 
87.  lin.  4. 

/.  1.  &  3.  C.  yf  minor, 
f*  mam.  dm.  pag.  75.  lin. 
17.  &  18. 

§.  aduerfus  .  pag.  76 
lin.  4.  ab  infr. 


fc.  /»  rt/.  pag.  78.  lin, 


7.     elegantert  ibid,  liiu 


21. 


§.  t/f.  pag.  79.  lin.  2 
&  3- 

5.  tune  in  poteflate .  pug 
88.  lin.  4. 

12.  5.  pag.  94.  lin. 
13. 

/.  feruum  .  pag.  101. 
lin.  9. 


Mf*  104 
poft  tap,  Un.  16.  &  fa. 


I.  vlt.  pag.  105.  lin.  3. 

lib.  it.  cap.  15.  fag. 
113.  lin.  14. 


.  ?re>»  >J 
.  lin.  15. 


/.  t  pupillmm  tit.  dt 
R.  /.  pag.  25.  lin.  1. 

/.  t  ttrti  conditio  ^  ibid, 
lin.  28.  lege  amen,  ttrti 

condi&io. 
1.  f  Sulpieius^  peg.  26. 


/.  t  2.  6*  3.  c.  /» 

nor  ft  major,  dix.  pag.  26. 
Ik.  14. 

t  fi  adverfut  y  ibid, 
lin.  penult. 

$.  t  /1  reddita  >  pa8-J7» 
Un.  ult. 

/.  t  pag-  »8. 

lin.  d. 

t  $•  t.  ibid.  lin.  9* 


j.  /w  t  «  poteflatem, 
pag.  31.  lin.  15. 

12.  9*.  t.  3.  pag.  33. 
poll  cap.  VIII.  lin.  8. 

/.  t  fervut  y  pag.  35. 
lin.  10.  ab  infr. 

l.cum  btrtdes  >  /.  9»/  aww- 
verfas  ,  §.  ^«oJ  per  ro/a. 
hjiib  i  ff'  dt  adqu.  pojjefl'. 

.  .  I .  denique  t  t  eodem 
ear  9*iA.  pag. 
37.  lin.  4  &  feqq. 

/.  f  it  inter  24.  ibid, 
lin.  9. 

lib.  f  *.  cap.  15.  pag. 
40.  lin.  34. 

§.  t  htmfi  r»wr,pag. 
43.  lin.  16. 


SPECIMEN  E  R  RO  RU  M. 
Pxr\f.        .        Edit.  Hdenf. 


pig.  102.  lin.  antepen. 

7.  quarumdam  ,  ff.  dt 
mdqu.  rer.  ptfftjf.  pag.  106. 
lin.  4.  St  5. 

PofltfTto  noo  fola  p re- 
hen  Gone  corpora li  adquiri- 
cur ,  fed  &  ocalis  &  afpe- 
flu  ,  ibid,  in  fin.  ad  pag. 
107. 

/.  qui  ne gotta .  §.  man- 
dMt .  I.  9.  \.  nihil  Mutem 
tnttrefl .  I.  fi  feruus .  §.  1. 
jjf.  Je  «4?w.  rrr.  dam.  pag. 
108.  lin.  2.  &  fenq. 

/.  vtdeamns  •fi.fi  tut 
f/up/uam.  I.  Tauid. 
200.  lin.  penult. 

Cap.  quarto  dt  iudic.  pag. 
i»o.  lin.  11. 


fed  et  oculis  et  afpeflu, 
p#f.  126.  lin.  13. 

sd  litteram  ,  pag.  127. 
port  cap.  lin.  7.  &  fcq. 


/I  tut  plusqxxm  .  I. 
Falcid.  pag.  129,  Ua.ult. 


/.  ex  maltficiit .  i.  tu- 
.&atl. 


\J  an.  in  pan.  ic- 
pag.  89.  lin.  3. 

J.  §.  /i  patlus.  ff. 

tt.  pag.  117.  Kn.  15. 


dt  adtju.  ret.  pofftff. 
pag.  125.  fan.  13. 


Stlx .  ff.  de  obfigat, 
ag.  112..  poft.  cap.  lin 
.  &  feq.  d.  I.  tx  malefi 
ciis.  §.  htns.  pag..  i»j 
lin.  19.  &  feq.  d.  L  tx 
maltficiis  .  $.  tt  quoqut 
pag.  114.  lin.  18.  d.  LtX 
maltfir'tis.  m  pr.  pag.  ri6. 
lin.  10.  &  iterom  /.  *ir 
male fi f  its .  $.  htrts.  dt  cb- 
Itgat.  tr  ad.  in  pan.  fe- 
lin 

/.  *: 

mandat 
&  16 

I.  turn  qui.  C.dt  vfur. 
pag.  119.  lin.  14. 

7.  /mat us.  $.  t.ff.  dt 
Itgtt.  1.  pag.  125.  lin.  1. 

/.  a.  §.  1.  dt  pad.  pag, 
325.  lin.  to. 

/.  tx  ftriptura  .  §.  t.ff. 
qui  ttfiam.  fat.  pag.  133 
lin.  21. 

/.  yirw*  alieno .  §.  yW  /? 
inter,  ff.  de  legtt*  1.  ibid, 
lin.  ult. 

/.  auttm  .  C.  «</  Pi//, 
pag.         lin.  14. 

RefHtuta  huecirate 


quarto  de  iudic.  pag 
130.  pod  cap.  lin.  10. 
Si  it. 

ipfilfimts  verbis  ,  pag. 
133.  lin.  4.  pag.  134.  lin. 
13.  pag.  135.  lin.  19.  pag. 
137.  1m.  18,  &  pag.  303. 
lie  19. 


ff.de  adfu.peffeff.^ 
44.  lin.  iz.  ab  inlr. 


M  &  oculis  &  t  affe- 
&u ,  pag.  45.  I'm.  5. 

/.  91c/  »<ywiV,in  princ 
verf.  nee  huity  ff.  manda- 
ti  ,  /.  9,  &c.  ibid,  poft 
cap.  lin.4.  &  feq.  ubi  et- 
iam  nota  maremalis. 

ff.  fi  tui  plus  ,  quam  t 
per  I.  falcid.  pag.  46.  lin. 
12. 

c«p.  t  quanta  T  f/f  jud'te, 
ibid,  pofi  cap.  Int.  7. 


/. 
&c. 
'in. 


§.  /7  p#ffw .  p»g. 

lin.  3. 


139. 


»4' 


lin.  13. 
$.  1.  pag.  148.  lin.  5. 

§.  1.  pag.  149.  Dn.  19. 

/.  ex  ftripturx .  pag.  158, 
lin,  8. 

h.ftd  fi  #W. ibid.  lin. 


f  fi  quit  abftnttt  f 
pag.  47.  poft.  cap. 
6.  &  27.  pag.  48.  lin. 


&  antep.  &  penult.  & 
pag.  109.  lin.  8.  ab  inlr. 


16. 

I.  auttm.  pag.  161.  lin. 
16.  &  17* 


lin,  20. 

/.  t  ees  qui  ,  pag.  50s 
lrti.  23. 
§.  t  */r.pag.j2.1in.  37. 

5.  t  a.  pag.  53.ltn.1j. 

I.  t  ex  ex  f  tr  ipe  ura  9 
pag.  56.  lin.  9. 

%.\fedfift«>  ibid 


Lm.  15. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRORUM. 


Edit  Pari/. 

res  rogatus  liberatur  ,  or 
a£tones  transferuntur  in  fi- 
deicomtnifliim  ,  &c  ibid. 
I'm.  20.  &  feq. 

I.  capta  .  .  .  .  dt  vfu- 
tap.  pag.  143.  lin.  ante 
pen. 

/.  V  §.  idem  fideiuffori. 
dt  injlit.  #ff.pag.  153.  lin. 
antep. 

I.  fi  duo.  §•  C  fi 
rem.  de  feint,  pag.  154. 
lin.  9.  &  10. 

/.  cum  pater.  $.  >uki 
fur.  de  legat.i.  pag.  155. 

/•  1.  %.  fciendum  .  ff. 
quod  in  fraud,  end.  ibid. 

port  cap.  lin.  10. 

/.  _/»  .  m  f «i  wrA/ .  de 
imr.  fife.  pag.  156.  lin.  8. 

$.  fed  fi  ab  boflibur. 
inft.  quibus  mod.  ius  patr. 
potef.fotm.  pag.  160.  lin. 
6.  &  7.  .    .  . 

/.  //m  infthut'tOy  $.  his 
qui  epud  toft.  ff  de  hi- 
red, tnfiit.  ibid  lin.  penult. 
&  ult. 

/.  1....  de  V.  S.  pag.  165. 
lin.  9.  &  to. 

/.  4.  $.  «4r/T*  .  ff.  de 
damn-  infeil.  ibid.  lin.  it. 
&  12. 

/.  11.  t.  fut'tofus  .  <fe 
iw.  codicil!,  ibid.  lin.  21. 
&  22.  t 

/.  J*/* .  $•  Pamphila  . 
ff.  dt  hftr.  &  mftrum. 
legat.  pag.  166.  lin.  14. 

/.  fi  qmir  fecittatis.  h. 
tit.  pag.  175.  lin.  14.  & 

/.  5.  §.  idem  Labeo .  de 
in  rem  vtrf.  pag.  179.  lin. 
10. 

/.  amonam .  infra  de  ex- 
traord.  cognit.  ibid.  lin.  4. 
ab  infr. 

Ton.  VI. 


Edit.  Haltnf. 


&  a&iones 
in  fideicommiflum  /  pag. 
161.  I'm.  22.  &  ftqq. 

I.  nepta .  pag.  1 70.  lin.  9 


§.  idem  fideiuffori .  pag. 
181.  port  cap.  lin.  5. 


§.  fed  et  fi 

182.  lin.  9. 


P3S- 


%.fideifmae.  pag.  183, 
lin.  4. 


/.I.  $.  fciendum  .  ff. 
quae  in  fraud,  cred.  ibid, 
(in.  antepen. 

/.  /».  if  9*1'  rniAi  pag. 
184.  lin.  17. 

§.  fed  fi  ab  boftibus. 
pag.  189.  lin.  6. 


5-  Aif  qui  apud  heft.  pag. 
too.  lin.  3. 

/.  t.  pag.  195.  tin.  2. 
§.  ibid.  lin.  5. 

/.  11.  ibid.  lin.  15. 


Edit.  mea. 

&  a&ioncs  transferun- 
tur in  t  ndeicommiffariuni; 
ibid.  I'm.  19.  &  20. 

/.  t  tttptam  ,  pag.  61. 
port  cap.  lin.  14. 

f  i«»  fide/uffm  , 
pag.  65.  lin.  3.  &  4.  poft 
cap. 

§  t/edey^  re*s,M<L 
lin.  11. 

$.  t  fidti  nr*,pag.66\ 
lin.  7. 

/.  f  6.  $•  fciendum  f 
qua  in  fraud,  credit,  ibid, 
pod  cap.  IX.  lin.  5. 

/.  t  fi  qui  mibi\  ibid, 
lin.  18. 

§.  t  fi  ab  baflibus,  pag. 
.  lin.  5. 


6-8. 


ibid.  ho.  13. 


/.  t  2.  pag.  70.  lin.  10. 
ab  infr. 

§.  t  prater  ait,  verf. 
abeffe ,  ibid.  lin.  8.  ab  infr. 

/.  f  2.  ibid.  lin.  ult. 


dt  inftr.  et  in/hum.  le-  dt  inflr.  t  vel  inflrum, 
gat.  pag.  19*5.  lin.  13.     [legat.  pag.  71.  lin.  14. 


I.  fi  quit  focietatit.piQ.)    I.  t  fi  quit  foci  et  at  em  , 


j (5(5.  lin.  20. 

<fc  in  «w»  fff/pag.371. 
lin.  10. 

de  extravrd.  cognit.  ibid, 
lin.  ultt 


pag.  129.  lin.  24. 

t  de  in  flit.  afl.  pag.  130. 
lin.  13.  ab  infr. 

dt  \  extraord.  crimin, 
ibid.  lin. 


S  P  E ClMt N  ERRO 


Edit.  Pari/. 


I.  cum  its .  $.  ht  fidti- 
commijjo  .  dt  Itgat.  a.  pag. 
4,  lin.  14. 

I.  3.  §.  fi  duo .  dt  It- 
legit.  tutcl.  ibid.  lin.  an- 
te pen. 

/.  fed  Ji  cuius .  fit'tof. 
ff.  dt  iniur.  pag.  6.  fin.  1. 

/.  3.  $.  pen.  dt  iur.  co- 
«4«V«7/.  ibid.  lin.  6. 

J.  fi  turn.  §.  dottm .  $. 
hem  pater .  Joint,  matri- 
mon.  ibid.  lin.  ult. 

/.  fi  maritui .  §.  ji 
.  dt  adulter,  pag.  it. 
lin-  18.  &  19. 

/.  cum  aflum .  dt  ntgot. 
gtft.  pag.  1  a.  lin.  1. 
/.  1.  §.  fi  cum  ftrui  .fi 


Edit. 
IN  PART.  U. 
I.  cum  ita.  pag.  209. 

B.  5- 

/.  3.  §.  fi  duo.  ff.  dt 
Ugh.  tuttl.  ibid.  lin.  18. 
&  19. 

/.  fed  fi  cuius  •  pag  2 1 1 . 
lin.  1. 

L  3.  ibid.  lin.  6. 

I.  fi  cum .  dottm  .  §. 
««w  p4*rr.  pag.  212.  lio. 
3.  &  4. 

$.  yW  /1  quit.  ff.  dt 
adulter,  pag.  214.  lin.  3. 
&  4. 

/.  cum  aBum.  pag.  215. 
lin.  13.  &  14. 

9.  /1  <*/»  ferui .  ibid, 
lin.  14. 


/.  tut  damnum .  in  fin. 
pag.  217.  lin.  6. 
I  fib 


pag.219. 


quid  in  fraud,  patron,  ibid, 
tin.  2. 

/.  *trf  damnum,  in  fin. 
dt  pom.  pag.  it.  lin.  15. 

/.  fi  hominem  .  §.  fi  duo . 
de  folut.  pag.  13.  lin.  12.  lin*  4> 

tt  13.  [ 

/.  1.  §.  /I  is  9«i  r^lJ  eodem  modo,  pag.  no 
liter,  efft  juff.  pag.  14.  //w.  3.  O*  235.  /in. 
lin.  8.  iterum  ,  pag.  27.  12.  &  13 
lin.  id.  /•»#.  tfi 


RUM. 


t.  t 
a.  35. 


,  I«g.  78* 


A  deniqut.  §.  *//. 
w  aut  clam.  d.  pag.  14.  lin. 
22.  &  13. 

/.  Ijtreditas.  cum  §.  */f. 
/.  prat,  dt  adquir.  btrtd. 
pag.  15.  lin.  6.  &  7. 

/.  poflquam .  ut  lag.  ftrv. 
mm.  cau.  ibid.  lin.  11.  & 


12. 

/.  3.  de  cap.  minut.  pag. 
2i.  lin.  7.  ab  infr. 

/.  turn  qui  .  dt  folut. 
ibid.  lin.  5.  ab  infr. 
/.  duo  ex  tribus .  dt  )u~ 


die  pag.  23.  lin.  23.  &  lin.  4. 


$.  ult.  d.pag.  220.  lin.8. 


ff.  dt  adquir.  btrtd.  pag. 
221.  lin.  6.  &  7. 

iv  /t£.  y*r*.  ucm 
cau.  ibid.  lin.  12. 

3.  pag.  228.  lin.  6 
ab  infr. 

/.  turn  qui  .  ibid.  lin.  4. 
ab  infr. 
ff.  dt  iudic.  pag.  231. 


24 


7.  yi  ftaqut .  §.  «/r.        /•  yi  itaqut,  pag.  232. 
/rj#r .  2.  pag.  24.  lin.  pen.  lin.  10. 
*  ulr.  i 


/.  3.  §.  iftdfi  aliquitt 
dt  Itgit.  tutor,  lin.  11.  ab 
infr. 

l.\ftdfiuniutitp»S.79. 
I  in.  5. 
/.  t  2.  ibid.  lin.  8. 

I-  \  fi  cum  dottm,  §. 
iron  J*/rr,  ibid.  lin.  21. 

§.  t  9»oJ  y7  ^K/f  ,  ^ 
«<»  X.  J.  dt  adult,  pag.80. 
lin.  9. 

/.  f  <«m  aflum ,  ibid, 
poft  cap.  lin.  14. 

$.  t  /I  «»An»,ibid> 
ead.  lin. 

/.  aut  damnum  ,  f.  J. 1 2. 
pag.  81.  lin.  10. 

/.  i  qu  't  homintm  ,  ibid, 
poft  cap.  lin.  18.  &  19. 

/.  1.  J.  f  1.  fi  is  t 
rr/?.  /i#«r  tffe  faff,  ertt  . 
pag.  82.  lin.  6.  &  pag. 
87.  lin.  7.  &  8. 

§.  t  5.  d.  pag.  82.  lin.9. 


t  de  acquir.  rrr.  dom. 
ibid.  lin.  23.  &  24. 

t  */  Itg.ftu  fideic.fer. 
vand.  cauf.  caveat,  ibid, 
lin.  27. 

/.  t  I.  pag.  84.  lin.an- 
tepcu. 

/.  t  cum  quit,  ibid. lin. 
pen. 

t  dt  rt  fudie.  pag.  85. 
lin.  14.  ab  infr. 

/.  t  fi  ita  quit  ,  pag. 
86.  lin.  7. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN 
EdU.  Patif. 


E  RRORUM. 


Emandpatut  eft  quafi 
Send  torts  filius  >  pag.  2  J. 
in  fummar.  cap.  lin.  i. 
&  a. 

/.  dim  qui  .  a.  §.  qui 
ftbi.  dt  V.O.  ibid.  lin.  j. 
ab  infr. 

/.  tdi&um .  §.  */r.  dt 
flatuliber.  I.  flatuliber.  de 
qtufl.  pag.  17  •  lin.  9. 


/.  ^*oJ  )i  i«/ir .  de  jur. 
dot.  pag.  28.  lin.  pen.  & 
ulr. 

/.  filiuj  qtd.  %.  caftren 
/turn,  de  bon.  tibert.  pag. 

31.  lin.  7.  &  8. 
/.  debited .  de  paB-  pag. 

32.  lin.  6.  ab  infr. 
/.  rtfcripium.  §. 

de  diflratt.  pignor.  pag.33.  &  ulr. 
lin.  4. 
/.  quod  dicitur  .  §.  2.  <f< 


Emandpatut  eft  quajii  Emend  oat  us  a  patre  fe-> 
Senateds  filims  .  ibid,  in  nattre  eft  quafi  fenatot'tt 
fumm.  cap.  liu.  1.  fit  a. 


1.  cum  qui  .  pag.  23 3. 
luu  8. 


.  ibid,  tn  fumm. 
cap.  tin.  1.  &  a. 

/.  f  ettm  qui ,  ibid,  poft 
cap.  lin.  9. 


/.  ediihtm .  §.  vlt.  ff.  dt 
ftatu  liber.  I.  ftatu  liber, 
ff.  de  quatft.  pag.'  235. [87.  lin.  3. 
lin.  3.  &  4. 

/.  quod  ft  velit.  pag.236. 
lin.  15.  &  16. 


/.  ediBum ,  §.  */r.  f  /• 
ftttulibtr ,  </#  qutft. 


$.  r«/Zren/uuM.pag.239. 
lin.  tf. 


/.  dtbitori.  ff.  de  pall. 
r.  240.  lin.  14. 

.  ibid.  lin.  pen. 


I.  \  quod  ft  mm  %  ML 
poll.  cap.  lin.  9. 


§.  2.  pag.  24*-  lin.  5. 

tdquir.  ret'  domin.  pag.38.  mm.  pag.  246.  lin.  19.  & 
iim.  15.  &  20. 
/.  ult.  §.  Proculut  .  </«  A//  quee  in  fraud. 


teft.  milit.  pag.  34.  lin.  5. 
/.  rem  9**  »«Wj .  de 


hit  qu£  ro  fraud.  cred.  \bid.'cred.  pag.  247.  lin.  5.  pag. 
lin.  23.  &  24.  &  iterum,1???.  lin.  21.  &  22.  pag.  1:9. 
atone  iterum  pag.  114.  lin.  333.  lin.  3. 
11.  &  ia.  &  lin.  18. 

/.  qui  propdo .  §.  I.  dt 
procur.  pag.  40.  lin.  4. 

/.  qui  fundum  .  §.  ft  tu- 
tor pro  empt.  pag.  41.  lin. 

*  *  7* 

/.  e/*f  f« .  de  vindiea. 
p»g.  45«  1« 


$.  +  Paphuanut  ,  pag. 
88.  poft  cap.  lin.  5. 

/.  debited  y  \  C  <fc  /ufl. 
ibid.  liu.  8.  ab  infr. 

$.  t  /•  */«»#,  ibid.  lin. 
pen.  &  ult. 

§.  t     pag.  89.  lin.  1 2. 

t  A  «9*/r.  po/T'/T-  pag* 
90.  liu.  to.  ab  infr. 

t  qud  in  fraud,  cred. 
ibid.  lin.  4.  ab  infr.  pag. 
no-  liu.  24.  &  29. 


l./ervum.  de  flat,  bo- 
min.  pag.  48.  lin.  11.  & 
12. 

/.  <•  de  both  damn  at. 
ibid.  tin.  17.  &  18. 

/.  tonftante.%.  ult.folut. 
tnatrimon.  ibid.  lin.  18. 

/.  qui  f elf um .  §.  I.  ad 
I.  Cornel,  de  falf.  pag. 50. 
lin.  12. 


§.  1.  pag.  248.  liu.  4. 

$.  ft  tutor  pro  empt.  pag. 
249.  lin.  1 5. 

ff.  de  vhtdicat'toae .  pag. 
254.  lin.  11. 


/.  feruum .  pag.  257.  lin. 

/.  5.  ibid.  lin.  14. 
^flw^^^wjX^  i,  ibid*  C'sd* 


lin. 


/.  qui  falfum .  pag.259. 
lin.  16. 


§.  t  2.  pag.  91.  poft 
cap.  lin.  3. 

§.  f  ft  tutorem ,  pro  empt. 
lid.  poll  cap.  lin.  16. 

de  f  ret  vinditat.  pag. 
93.  liu.  11. 

A  t  fervut  ,  pag.  94. 
luu  7. 


/.  f  3.  ibid..  liu.  11. 

Lift  amftante ,  ibid, 
lin.  12. 

/.  t  9<M  falfam ,  ibid, 
lin.  6.  ab  uifr. 


Edit.  Parif. 

tur  quae  ex  conftitutioni- 
bus  tolluntur  prstferiptione 
xxx.  vcl  xl.  annoram  , 
/.  ficut  in  rem .  I.  cum  m- 
tijjrmi  .  C.  de  tufcript.  30. 
enn.St  a£tio  fuppofiii  par- 
tus nulla  temporis  prarfcri- 
pt.  extmeui  fiiigitur,/.?*/ 
falfum  ."§.!.  ad  I.  Cornel, 
de  falf.  quia  non  anguftio- 
ri  tollitur  pra-fcriptionc  , 
quam  triccnaria  ,  /.  que- 
rela .  C.  eod.  ibid.  lin.  7. 
8c  fcqq. 

/.  Sen  at  arts .  /.  emanci- 
fat  urn  .  de  Senator,  pag. 
32.  lin.  ulr. 

/.  1.  C.  quand.  libell. 
Mat.  Princip.  ...  &  J. 
2.  C.  quand.  libell.  Prin- 
ripi  oblat.  pag.  57.  lin.  4. 
&  5.  &  lin.  8.  &  9- 

/.  ttftamento  .  de  teft. 
tutti.  §.  1.  Inft.  tod.  pag. 
58.  lin.  13. 

/.  5.  de  accu/at.  pag.  5  9. 
lio.  7.  ab  infr. 

&  mulicr  virt  lenocinio 
adulterata  ,  nihil  ex  dote 
retinet :  cur  enim  impro- 
bet  maritus  mores  ,  quos 
ipfe  aut  corrupit ,  aut  pro- 
bavit ,  pas.  60.  lin.  7.  & 
feqq. 

11011  tenerur  edifto  ne 


SPECIMEN  ERRORUM. 

Edit.  met. 


Edit.  Haltnf. 


quia  non  anguftiori  tol 
litur  praefcriptone  ,  quam 
tricenaria  ,  ibid.  lin.  17. 
&  feq. 

I.  Senatores .  pag.  262. 
lin.  3. 

ad  littcram,  pag.  266. 
lin.  antepen.  &  pag.  267. 
lin.  2.  &  3. 


$.  1.  Infl.eod.  pag.  268 
lin.  12. 

/.  5.  de  ««*/*r.pag.27o. 
Lis.  1. 


fie  eriam  ibid.  I'm.  15. 
&  feqq. 


qmt  turn  qui  m  jus  vaca- 
tur .  .  .  .  I.  t.  §•  Offilius. 
ne  qui  eum  qui  in  jus  vo- 
tat .  vi  tximat .  ibid.  lin. 
13.  &  fcqq. 


Cuiac  10.  obf.  19.  & 
10/  ob.  10.  pag.  6i.  lin. 
8-  &  9. 

/.  cum  hie  flatus  .  §.  ft 
poft  d'rvortium  .  dt  don.'mt, 
vir.  &  uxor.  pag.  63.  lin. 
20.  &  ai. 


ad  lirteram  ibid.  lin. 
XI.  CT  feqq. 


tt  10.  obf  10.  pag.272. 
I'm.  6.  ab  infr. 

§./i  poft  WrWfuwi.pag. 
274.  Ikl  13. 


quia  non  anguftiori  rol- 
lirur  prsefcriprione ,  quam 
t  vicenaria  ;  ibid.  lin.  5. 
ab  infr. 

I.  t  fenatoris  ,  pag.  95. 
poft  cap.  lin.  2. 

/.  t  l.C  quand.  libell. 
Princip.  datus  ...  &  I. 
2.  C.  quando  libell.  Prin- 
cip. f  datus  .  pag.  97.  lin. 
9.  &  12. 

$.  1.  inft.  tod.  t  dt  fa~ 
tisdat.  tutor,  pag. 97.  lin.33. 

/.  5.  t  />«WiV.  judic. 
pag.  98.  lin.  5.  &  6. 

&  t  cum  mulier  viri 
lenocinio  adulterara  fuerit, 
nihil  ex  dote  retinetur  : 
cur  enim  improbet  mari- 
tus  mores  ,  quos  ipfc  aut 
corrupit  ,  aut  probavit  ? 
ibid.  I'm.  14.  &  15. 

non  tenetur  editfo  ne 
quis  turn  qui  in  jus  1 vo- 
cabitur.  .../.!.§.  Of- 
filius ,  ne  quts  eum  ,  qui 
in  jus  t  vocabitur ,  vi  exi- 
mat ;  ibid.  lin.  17.  & 
feqq.  ut  habetur  in  FIo- 
rentm.  nam  in  vulgata  di- 
citur  ,  in  jus  vocatus  eft . 

Ci  it.  obf.  10.  ibid, 
lin.  ulr. 


§.  f  quod  ft  divoruum  , 

pap.  99.  lin.  27. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN      E  R  R  0  R  U  M. 


Edit.  Par\f. 

1.  ult.  §.  pen.  nt  fit j 
turn  qui  in  jus  vac  at .  vi 
txim.  pag.  70.  liu.  a  2.  & 

23. 

/.  fi  fundum .  §.  ult.  de 

S'gnor'tb.  pag.  71.  lin.  15 
\6. 

I.  Mcevius  .  $.  ult.  dt 
Itgat.  2.  pag.  7  j.  lin.  6. 
ab  infr. 

/.  ranter  .'C.  Th.  dt  its 
que  admini/rr.  vel  efjvtum 
publ.  gerent.  tradit.  funt , 
pag.  77.  lis.  9.  &  lc 

Cujac.  4.  obf.  8.  pag 

80.  lin.  ti. 
/.  1.  %.  fed  etfi  filius  . 

de  vi  &  vi  armat.  ibid, 
liu.  13. 
Cujac.  17.  obf.  28.  pag 

81.  lin.  4. 
p.  Abbati . 


de  V.  S 
.  1  a.  &  11. 
res  commode  dividi 


cap 
pa^.  90. 


£^Jf.  Halenf. 

eodem  modo  pag.  282 
lin.  2 &  feq. 

/.  7»  fundum  .§.«//.  pag. 
285.  lin.  15.  &  itf. 

/.  AW£WW.  $.  Wr. 
?ag.  a8«5,  liu.  5.  & 

He  etiam  pag.  290.  lin. 
12.  CSr  13. 


Edit. 


Cuiac.  4.  0*/.  8.  pag. 
204.  lin.  ?. 

§.  /«/  *r,/i  _/i/»*f  .  ibid, 
lin.  5. 


/.  f  pert.  §.  2.  m  9«f« 
turn  ,  qui  in  jus  vocabit, 
£  txim-  P»fr  ioj.  lin.  a, 
*  ?' 

J.  t  fi  fundus  .  §.  pr«. 
ibid.  lin.  14. 

A  t  Maims,  §.  pat, 
pag.  104.  lin.  3.  &  4. 

/.  t  omnis,  C.  Th.  dt 
its  qua  adminiflr.  vel  offi- 
cium  pub/,  gerent.  diflraBt 
funt ,  vel  dona t a .  pag.  105. 
'in.  26.  &.  27. 

Cujac.  f  14.  obf.  8. 
pag.  iot».  lin.  19.  ab  infr. 


Cuiac  17.  obf.  28.  ibid, 
lin.  ulr. 

rap.  Abbati .  pag.  305 
liu.  6. 

fi  res  commode  dividi 


non  poflint,  poteft  judex  non  poffinr.  Sic. par.  307 
datus  in  folidum  earn  ad- Jin,  4.  £>*  yiy. 
judicare  uni.  &c.  pag.  92. 

in.  9.  <y 


f»i  fibtrt'tnus .  §.  y» 
creditor!,  da  oper.  liber t. 
pag.  94.  lin.  5.  ab  infr. 
7.  9*1  dtbitortm .  de  fi- 

dtjujfor  /.  ^Wr- 

fujforibus.  pag.  95.  lin.  3. 
&  1 8. 

/.  fi  debitor!  .  de  fide- 


7"JT. 


tori .  pag.  97.  lin.  n.  & 
16. 

Pater  vel  dominus  con- 
ventus  aclione  de  peculio, 


§.  fi  ertditeri.  pag.  3 10. 
lin.  4. 

eodem  modo  iiiJ.  lin. 
11.  0*  12.  pag.  311. 
/m.  2. 

/•  fi  debitor!  ...«/./. 
^.  /.  fi  debi-fi  debitori.  pag.  313.  lin. 


2.  &  8. 

Pater  vel  dominus  con. 
ventus  a&ione  de  peculio, 


ex  perfona  fervi  vel  do-!  cx  perfona  fervi  vel  domi 
mini,  prius  deducit  quod  ni,  &c.  pag.  314.  I'm.  11 


limn  ,    priui  ucouui    quou  in  ,  «s 

fibi  debetur.  pag.  98.  //'».'  &  ftq. 
14.      /<yy.  I 

/.  3.  %,  Prater  ait.  Qui\  A3.  $.  . 
Jat'tsd.  tog.  pag.  99.  lin.  4.  315.  lin.  4. 
&  5. 

/.  3.  §.  4.   </f  contrar. 


§.  t  y*<<  e  »jf .  quod  alius, 
^  lin.  18.  ab  infr. 


Cujac.  17.  f  20! 
ibid.  lin.  6.  ab  infr. 

cap.  1  abbate ,  pag.  1 10. 
lin.  17. 

fi  res  commode  dividi 
non  poffit  ,  &c  ibid.  I'm. 


§.  f  fed  fi  creditor!  t 
pag.  in.  lh 


"f.pag. 


ff.  dt  contrar.  aQ.tutcL 


I.  qui  dtbitortm  ,  de  fi- 
dejuffor.  ..d.l.\  qui  deb't- 
torem ,  pag.  112.  lin.  2. 
&  12. 

/.  t  debitor!.  .  .  .  d.l. 
t  debitor!  .  ibid.  lin.  5.  ab 
infr.  &  penult. 

Pater  vel  dominus  can- 
vent  us  actione  de  peculio, 
ex  perfona  fervi  vel  t  fi- 
lii,  &c  pag.  113.  I'm.  17. 
&  ftq. 

I.  t  a.  $.  quod  ait  prtu 
tor  3.  ibid.  lin.  28. 

dt  eontrar.  tuttl.  &  uttl. 


««.  we/,  pag.  102.  lin.  4.  pag.  318.  lis.  16.  &  17.  ##.  pag.  114.  lin.  ant*; 


*v  SPECIMEN 
Edit,  Parif. 


E  RRO  RUM. 


&  J. 

/.  qui  fcmijftt .  §.  qua- 
ntum .  dt  ujur.  ibid.  bo. 
5.  &  6. 

I.  Meruit*.  §.  duorum 
de  Itgat.  3.  pag.  103.  Ho. 
18.  tt  iterum  pag.  127. 
lio.  18. 

t.fervat  qaoqut.  &  ftq. 
I.  procurator  .  dt  procur.  I. 
fut  fliptndia  .  ted.  pag. 
104.  lio.  17.  &  18. 

/.  3.  C.  <rV  contrar.  / 
drr.  (««/.  ibid.  (to.  19. 

/.  creditor .  $.  a/i.  dt 
furt.  pag.  106.  lio.  6. 

I.  fed  &  fi  hac  lege .  $ . 
I.  <fc  in  /ht  vocand.  pag. 
108.  U11.  6.  ab  infr. 

/.  fi  Tttio.  §.  yi  ^*fer 
famif.    treifc.    pag.  no. 
lin.  8. 

/.  7.  w  pr.  </f  publicist!, 
h  rem  acl.  ibid.  lio.  8. 
&  9. 

/.  lot  Cornelia  .  qui  ttft. 
far.  pag.  112.  poft  cap. 
lio.  7. 

/.  1.%.  item  ft  legatum. 
ad  leg.  falctd.  pag.  113. 
lio.  17. 

/.  3.  de  excuf.  tutor. 
pae-  116.  Itn.  2. 

/.  hoc  jure  .  %.  pen.  de 
folut.  pag.  120.  lio.  20. 

•  /.  ft  idea  .  folut.  matri- 
mon.  pag.  121.  lie.  5.  & 
6. 

I.  Nefemiuf.  ft  de- 
bitor .  ad  leg.  falcid.  pag. 
124.  lio.  5.  fit  feq.  ab 
iofr. 

/.  qui  pignut  de  adqu'tr. 
poffejj.  P»g.  126.  lin.  9. 

7.  pofjeljores .  ^  creditor, 
qui  J  at  if  d.  cog.  ibid.  lio. 
14. 

/.  3.  §.  *>«*«•  9W 
gat.  pag.  129.  lio. 


E^i'r.  Holenf. 

/.    /««?/*/.  ibid.  lio. 


18. 


t  quifimifftt ,  ibid, 
lio.  pea. 

/.  t  Mavimt  ,  $.  fed  fi 


rum.ff.  dt  legal.  3.  pag. '»« ,  de  leg at.  a.  pag- 11 5. 
320.  lio.  8.  &  9.  fie  pag.|lio.  14.  &  15.  &  pag. 
347.  lin.  10.  4*  *°  m^r' 

I.  feruus  quoqut.tt  ftq.\  1.  t  fervum  quoqut ,  €^7* 
/.  procurator .  ff.  de  procur.  feq.  I.  frocuratort ,  </«  pro- 
/.  ?m  JlipeHdia  .  ff.  rod.  curat,  f.  qui  fliptndia  ,  C. 

13.  *  14.  tod.  d.  pie.  115.  Un.  8.  & 
feq.  ab  inir. 


321.  lio. 
/.  3.  ibid.  lio.  15. 


/.  creditor,  pag.  323.  poft 
cap.  lio.  6.  &  7. 

/.  fed  tt  ft  bat  lege  . 
pag.  326.  liu.  9. 

/.  fi  TTTIO.  pag.  328. 
lin.  2. 

/.  7.  ni  /r.  ibid.  lio.  3. 

/.  /<*  Cornelia .  pag.330. 
lio.  4.  ab  infr. 

$.  »«w  /1  Itgatum .  pag. 
331.  liu.  4.  ab  iofr. 

I>  3-  W  334-  "*»•  »9- 

5.  pen.  ff.  de  folut.  pag. 
340.  liu.  7. 

/.  ,/»  ideo  .  ibid.  lio.  6. 
ab  iofr. 

$.  yJ  debitor,  pag.  344. 
lio.  17. 


/.  ?«f  pifww.  pag.  346. 
lio.  8. 

/.  po{ftff"«  •  i*>i*l-  lin- 


/.  3.  pag.  550.  lin.  1. 


Mi.  ibid.  lio.  6.  ab 
iofr. 

/.  t  enditoris ,  pag.i  1$. 
poft  cap.  lio.  4. 

/.  f  fed  fi  hac  lege  , 
pag.  117.  lin.  2a 


/.  t  /1  filia  ,  ibid.  Ho. 
4.  ab  iofr. 


3- 


'.7.  $.i.m  fr.  ibid.  lim. 
ab  infr. 

/.  t  lege  Cornelia ,  pag. 
118.  poft  cap.  lio.  4. 

§.  f  «V<m  fi  ha  lega- 
tum ,  pag.  1 19.  lin.  8. 

/.  t  »■  $•  8.  ibid.  lio. 
uIt- 

f  t  4.   </t  donat. 

121.  poft  cap.  lin.  14 

I.  \  fed  ttft  ideo  ,  ibid, 
lio.  5.  ab  iofr. 

§■  \  fi  debitori .  pag. 
123.  lio.  4.  &5« 

/.  f  qui  pignoris  ,  ibid, 
poft  cap.  lin.  6. 

I.  t  fciendum  t  ibid, 
lio.  9. 

/.  t  1.  pag.  124  poft 
ip.  Un.9. 


Digitized  by  Google 


SPEC 


%.ul*fl.ptr_ 
Jen.  tutq.  tdqutr.  pag.  1 30. 
lin.  14. 

§.  an  firms  .  InjL  dt 
Itgot.  pag.  1 33.  hu.  I.  & 
*. 

/.  m«  danmm.  h. /tr- 
ims.  dt  pmn.  ibid,  lin.  4. 

/.  ft  espti .  $.  ult.  tod. 
tit.  ibid.  lin.  14. 

/.  ft  pari,  rod.  tit.  ibid, 
lin.  17- 

/.  Papinianut.  $.  Impt- 
rotor.  dt  hwff.  ttfttm.  .  . 
/.  4-  C.  tod.  ibid  lin.  23. 
&  lin.  antepenult. 
*/.  V«  .  dt  off.  Pro- 
MjU  pag.  135. 
lin.  6. 


IMEN  ERRORUM. 

Edit •  met . 


Edit,  H*lt*f. 
S.  1.  ibid.  lin.  18. 

§.  ortftruus.  pag,  353. 
in.  11. 

%.  Janus,  ibid.  lin.  14. 

/.  ft  capti  .  pag.  354. 
in.  4. 

/.  y;  p„«.  ibid.  lin.  7. 


.  I m per  a  tor .  ff.  dt  in- 

ttfiam    ...    /.  4.  C. 

«**.  ibid.  lin.  15.  &  18. 


/.  Ugatus  .  pag  356. 
lin.  6. 


$.  t  tdt.  ibid.  lin.  uk. 


§.  t  tmftrvo, 
lin.  antepen. 


§.  ftrvos ,  ibid.  lin.  ult. 

/.  t  fi  ctpt  'nm,  pag. 
126.  lin.  6. 
/.  t  ibid. lin.7. 

$  ■  t  fi  Imptntmr  ,  dt 
inoff.  ttfttim.  .  .  .  /.  4>C< 
t«</.   Folcid,  ibid.  lin. 

12.  &  14. 

/.  t         ,  ibid.  lio.  j. 
infr. 


P 


— 


hoca  auBorum  Gracorum ,  ex  pouch  in  opert  infertis  ,  que  in 
utraquc  editione  corrupta  exbibentur . 


Edit.  Holer,/. 


ngt  iomtp  ml  if  rp  xi*-\    eodem  modo  ,  pag.  *6. 
pp  d^tmpmm  ttfpomu  /w'prrter  pro  Srmroiy  perpe- 
wpit  imimi ,  in  tux  fi  tv.  rain  irtxrax  . 
pag.  22. 


flfouoi  ft  TirntXpav 
pasr  ttrotifttm  tmpw  ymp 
§V  <rj?  rif*|»  wc  i'{fcV  foiumt. 
pag.  93.  in  fine  ad  pag. 

94* 

wprcmpoi   it  ,  nju 

7 ap  ,  ?<«  tautimi  ylnmu  ' 
mi  tl  tit  rl*  <f  mpit  pt- 
Otopif '  mi  X» ,  WW  a  **- 
fM«v^«V  mi  0if»t  mrit 
dvrp  iTivSiftirtu  ,  frw'r 
mxoiew  ,    >uw  fl-*?**1 


&c  pag.  1 10 


oii  T*r«  Psb«  ,  circa 
reliqua  ut  in  Parifiens.  pag. 
116.  in  fin.  ad  117. 


Edit. 


Hjfi  ievtp  mttKoai  ,  mi 
if  rp  niopp  m^niptrm  lip* 
fmrmi  pir  wpii  iavmi  Srm- 

Mwr.  pag.  9. 

terofipwt  t  fmm***  yip  , 
&c  pag.  39. 


■7a  in-.*  Vmpmhii  nri  «ir 

X»Xi*  «f  i"<«  tiTutioo-urta^ 
ixura  %uym  ,  ngi  ttrntifu*  , 


r&i  oi  <a»» 


imc  tmolmt  yirwrot  * 

OK  ^l'  «>'   OBV  i.  l  • 

pto~pii>'  w  J^'  ffT*f  o 

,  &c  pag.  41. 


XVI 


S  P  EC  I  ME  N  ERRORUM. 


Edit.  Pari/. 


ippvrwv 


$i  <n\i,Tf  w  fS'iv  ,  «>*- 
ust  £r  y  m  atifxiiot 
hosrpofipof  Jptrm/  itivp 

99. 

«7i  yptiftftttvrvt  4(  titr 
tkj  *iA*n*«  •V'pag.170. 


t<u.  pag.  1. 

fite   <a   Tu>  rvftpuv  tic- 
iywttf   hiyu*   xtK  iutair 
cms  ,   ffO  yutot  y  iyii  vu 
ytt'ia  *  «»r         ofiputo'i  <w 

xittto*  ,  *)  ci  fiKitro- 
pci  Sitirtt  tt*»r<*  rrxp<t\atfj. 
fiiruffl  .  f*«/i 

fponfum  intrvductn- 
tts ,  fubent  dictre ,  *Ai  fit 
Caiuiy  ego  Caia.  His  in- 
tern verbis  aliisve  utuntur 
cvmmun'ibus  ,  quemadmo- 
dum  Jurisprudents  C.  Se 
item  &  L.Titium  ufurpa- 
re  folent ,  Philofopbi  Die- 
ncm  CT  Theonan.  pag  66. 


Edit.  Hale*/. 
ad  littmm  d.  pag.  117. 


ut  fuprt ,  pag,  360. 


JA7  i>^7.  //. 


liqua  ad  litteram .  pag.  206, 


Edit. 


uppers-mri*  i  Apximf»c  ijl 
<ri>r  MuJVXiY*  ,  mytftof  £ry 

Af»vi«J\>v  t***«.  pag.  41. 
in  fin.  ad  42. 

titi  ypttjqutmnC  mt  t 
J*»7«i  *ix*re*>f  if.  pag. 
X27. 


Pg-  77- 


,  circa  reliqua  , 
ut  fupra,  pag.  277. 


t\tcl  m  t»f  fCfipbo  *)va\ 

»u  r«j«f  ^      r«ic  .  • . 

itipimat  qymr  mK- 
Knf  xixpiurou  t  xowuc  fv- 
aw  movtp  01  rofiixoi  Tetiopy 
,      Aownor ,  TJtij^j 

30J  QtKyrofot  bimr*  ,  i^i 
mww  vmptOjqigdrtuaip  . 
Quid  csu/a  ejl  yquod  fpm- 
fum  introductntes  ,  jubtnt 
ditert  ,  f«  Ciiut  tgo 
Caia  .  .  .  His  autem  ver- 
bis, &c.  pag.  100. 


Errores  proprii^  editionis  me*. 

Pag.  6.  in  fumtn.  cap.  VII.  &  iterum  pod  dicl.  cap.  Iin.  2.  aclionibus  , 
aflibus  .  p.  10.  Iin.  50.  /.  adoptionum  ,  /.  adopt ivum .  p.  17.  Iin.  2.  cafus  mor- 
tis mariti ,  cafus  manti .  p.  18.  Iin.  24.  rap.  1.  in/1,  tod.  infl.  eod.  in  ptinc. 
■n.  16.  Iin.  pen.  ff.  fiat.  horn.  ff.  de  flat.  horn.  p.  29.  Iin.  11.  ab  infr.  C.  utriusq. 
tudie.  C.  comm.  utriusq.  judic.  p.6o.  in  fumm.  cap.  matris ,  m«r//r .  p.  78 .  Iin. 
antep.  30.  cap.  ?8.  p.  85.  iin.  8.  ab  infr.  ,  w£r  •  p.  120.  Iin.  11, 
conthbunntur ,  contribuuntur .  p.  122.  Iin.  5.  ab  infr.  annua,  amua. 

Similes,  fi  qui  Cunt,  ex  te  corrige .  Vale . Dabam  Neapoli 
die  IV  menfis  februarii  M  DCC  LXXVII.. 


Digitized  by  Google 


XVI  x 


PRiEFATIO  EDITIONIS 

HALENSIS 

LECTORI  BENEVOLO 

S    A    L    U    T    E  M 

JO.  FRIDERICUS  EISENH ART.  TC 

Uantopere  doarina  de  ficVionibus  juris  ingenia 
fummorum  jureconfultorum  exercuerit  ,  tot 
fcripta,  quorum  fat  ampla  proftat  fcges  (i), 
teftantur  ,  quibus  earn  illuftrare  tentarunt  . 
Non  autem  inter  eos  ,  qui  naturam  &  indo- 
H  lem  fi&ionum  juris  expohieruntconvenit,quid 
de  earum  militate  fentiendum  fit ,  unde  evenit ,  ut  in  diver- 
las  abeant  fententias .  Eas  juri  divino  repugnare  vifum  eft 
Antonio  matthjei  (2)  ,  qui  cum  nova  moliretur  juris 
fundamenta  przter  alia ,  in  quibus  jus  civile  a  lege  Dei  de- 
fleftere  exiftimat ,  hoc  etiam  affert  :  colorem  res  jus  quarir , 
at ,  inquam ,  fermo  vefter  ftt ,  ita  ita ,  non  non .  In  fententiam 
a  dignitate  &  eruditione  tanti  viri  alienam  tranfiit  da- 
niel  FRiDERicus  hoheisel  (3)  ,  qui  licet  ipfe  fateatur, 
fcripturam  facram  eum  in  finem  nobis  promulgatam  haut 
effe ,  ut  &  ilia  jurisprudential  doclrinas  hauriamus;  tamen  ex 
aliis  facri  codicis  locis,  ab  antonio  matthjei  non  addu- 
clis,  fiftionum  juris  prohibitionem  evinci  pofle,  fibi  perfuadet. 
Provocat  eum  in  finem  ad  di&um  paulli  apostoli  m 
cpi/t-  od  Romanos  cap.  XIV.  v.  5.  ubi  harc  leguntur :  quisque 
fententia  fit*  fa  certo  conviftus,  &  porro  v.  23.  quicquid  non 
provenit  e  certa  conviclione  peccatum  ejl .  Ex  his  autem  fequi 
putat  ,  eum  peccatum  committere ,  qui  e  fi&ione  juris  con- 
cludit,  quia  fecundum  hanc  Apoftoli  doclrinam  quilibet  fen- 
tentia;  fuae  certus  efle  nullaque  lex,  fententia,  defenfio,  do- 
arina fiftione  niti  debeat.  Eadem  patere  exiftimat  ex  loco 

Tom.  VI.  c 

(1)  Horum  indicem  fiftit  BiUiotkec.  real,  jurid.  Lipeniana  T.I.  p.  $11. 

(2)  In  Comment,  de  fundament,  alit.  jatttnd.  difp.  12.  §.  23. 

(?)  In  Did.  de  fiBiowb.  fur.  in  ctreOro  juTifcmfulior.  natis  atqut  e  fan* 
jurisprudent,  eliminsnd.  §.  24. 


win  PRJETATIO 

SROVERB.  XVIII.  v.  17.  &  XXII.  v.  20.  21.  Ibi  enim  di* 
citiir  .*  juftus  homo  fententia)  fua  antes  ccrtus  eft ,  &  taiem  cunt> 
deprcbendit  proximus  ad  ipfum  accedens ,  hie  autem.'  nonncTi- 
hi  it  cram  vicibus  prafcripft  negulas  ^  ConfUia  Tibs  ac  dottrinas 
proponens ,  ut  ofienderem  T  'tb  't  certum  veritatis 
Sed  hanC  fententiam  longe  ineptiffimam  efle  quisque  facile 
intelliget .  Ad  eos  itaque  me  converto,  qui  cum  gunzero 
(1)  &  stUtzingio  (2)  pro  quorum  partibus  quoque  alte- 
serra  trad,  i.  cap.  3.  militare  videtur,  juri  naturali  fiflio- 
nes  juris  repugnare  contcodunt  ^  pro  qua  fententia  ftabilienda. 
adducere  folenr,  quod  jus  naturae  immutabile  fit,  neque  per 
ficlionem  aflumi  poflit ,  ut  qui  colic  parentes  non  coluifle ,  8c 
qui  non  colit,  coluifle  dicarur,  quia  fcilicer  per  rerum  na- 
turam  ilia  prsecepta  mutari  nequeunt .  In  foro  enim  confeien* 
tiae  fi&iones  non  fpc&ari  Sc  naturam  non  gaudere  fubtilitati- 
bus,  immo  jus  naturae  fiflionum  expers  efle  ftatuunt  .  Ve- 
rum  quidem  eft,  ficliones  maximam  partem  efle  inventun> 
Romanorum  ,  &  jus  naturae  iis  carere  pofle  ,  fed  inde  noa 
fluit ,  quod  juri  naturali  repugnent ,  ita  ut  pracepta  legis  na- 
turalis  ad  fui  intcrpretationem  fifliones  non  admittant  .  Ex- 
cmplo  nobis  efle  poteft  popillus,  qui  dum  jure  naturali  ad 
obfequium  &  reverentiam  tuton'bus  exhibendam  obligatur ,  fi- 
lius  fingitur  ficut  tutor  parens,  8c  ita  praeceptum  de  honore 
&  obfequio  parentibus  exhibendo  ad  tutorem  applicari  poteft. 
Jus  canonicum  porro  ficliones  odio  habere  alteserra  I.  c 
aflerit  ,  idque  ex  conftitutione  dementina  (3)  apparere  con- 
tendit ,  ubi  haec  leguntur  :    <j)uod  area  feligioforum  eUHionet 
fupcr  difcordia  (y  minoritate  numeri  Bonifaciana  conftitutione 
cavetur  ,  de  difcordia  &  numeri  minoritate ,  qua  in  faBo  non 
in  fitlione  vcl  juris  effeflu  confiftutit ,  debere  intelligt ,  declara* 
mus •  Hujus  autem  fententia:  corroborandae  caufa  ad  eflatum 
jnnocentii  III.  P.  R.  (4)  provocat ,  qui  veritatem  potio- 
rem  efle  umbra  operis  aflerit .  Sed  quomodo  ex  his  ver- 
bis odium  colligi  poflit  non  video.  Nihil  enim  aliud  innue- 
re  videtur  Clemens  V.  P.  R.  quam  in  religioforum  electio- 
ne  veram  &  non  ficlam  difcordiam  8c  numeri  minoritatem 
adeffe  debere,  ficut  in  adoptante  fecundum  jus  civile  (5)  ve- 
ra generandi  habilitas  requiritur .  Sed  etiam  jure  canonico  fi- 

ftio- 

(1)  InDiO*  fiflienii.  fur.  §.  £.    (2)  InDiff.  de  tod.  argument,  cap. III.  §.J. 
-  (5)  Cltmoti.  6.  de  tlt&ion.   (4)  C.  4.  X.  de  foftfiutudia. 
(5)  L.  40.  J.  I.  D-  de  Adoption.  &  emantipat. 


Digitized  by  Google 


EDITIONIS  HALENSIS.  xn 

ftiones  recipi  ipfe  alteserra  1.  c  concedit  &  cxemplis  do? 
cuit.  Neque  fuentio  prstterire  poflum  gottl.  gerardum 
titium  jureconfultum  alias  acutuTunum ,  qui  totum  fiftio- 
nuro  apparatum  per  univer&m  jurisprudentiam  Romanam  la- 
te diffufum,  velut  cerebri  ineptientis  fcetum  feu  talem  do- 
ftrinam  confiderat  (i)  ,  cujus  non  raodo  nulla  fit  utilitas  & 
neceflitas,  fed  &  quz  non  modicam  arguat  imprudentiam  , 
ac  non  levi  adficiat  incommodo  juris  ftudium  ,  dum  perfpi- 
cua  involvat  ac  oriolis  quaftionibus  aditum  patefcciat .  To- 
tarn  itaque  fictionum  dofclrinam  incongruam  &  inconcinnam 
effe  exiftimat  ,  quod  cum  regulis  prudentiar  legislatorial  non 
adeo  conveniat ,  fed  potius  Lis  adverfetur .  Utilitatem  enim 
plane  nullam  a  fi£llonibus  in  jurisprudentiam  redundare  ar- 
bitratur  ,  quia  leges  haut  majoris  tint  efficacix,  fi  per  fi&io- 
nes  proponaotur,  neque  compendiofius  doceri  vel  difci  pof- 
finc  adhibito  fuco  ,  quam  fi  ea  aperte  datx  fuiffent .  Ex  his 
autem  concludit ,  jurisprudentiz  parum  intereffe  ,  varios  fi- 
ftionum  eruendarum  gratia  colligere  cafus  ,  vel  laborem  ab 
aliis  eo  fine  fufceprum  continuare  .  Vituperat  alteserram 
eique  vehementer  iriidct ,  quod  in  epiftola  dedicatoria  tra- 
flatui  lexto  &  feptimo  praemifla  ,  inter  alia  dixerit  .*  Totum 
torpus  juris ,  maxime  Digeftorum ,  fiBionibus ,  ut  carlum  Jlellulis 
micat :  <£r  ut  in  calo  recentiores  Ajhrologi  nova  ftdera  fe  ob* 
fervaffe  gloriantur ,  qua  antiquos  effugerint ;  mibi  forte  in  alp- 
qua  laude  exit  ,  quamplurimas  fiftiones ,  qua  in  legum  vifceri- 
kut  lot eb ant ,  adnatajfey  vel  jam  notas  collegijfe^df  in  ordinem 
redegijfe .  Sententiam  titii  defendit  fuamque  addidit  qui 
illi  jungendus  eft  dan.  frider.  hoheisel  (2)  <jui  ulte- 
rius  progreflus  eft ,  &  fiftiones  juris  ex  ignorantia  juris  na- 
turahs  a  folis  jureconfultis  Romanis  excogitatas  &  fequiori- 
bus  temporibus  a  Gloflatoribus  au&as  fuifle  arbitratus  eft . 
Sed  non  tanta  funt  horum  virorum  argumenta,  ut  ideo  omnem 
ufum  juris  fi&ionibus  de'negare  debeamus  .  Qux  enim  dubia 
hoheiselius  in  primis  movit  ,  magis  hujus  viri  ingenium 
produnt ,  quam  quod  veritatis  fpeciem  habeant .  Nemo  enim 
facile  eas  inter  meras  nugas  &  ineptias  retulerit ,  immo  ni- 
hil tenebrarum  3c  obfcuritatis  in  iis  inveniet ,  quod  jurispru- 
dential per  eas,  fi  recle  explicentur,  accreverit.  Sed  non  pa- 
titur  inftituti  mei  ratio ,  ut  refeliendis  horum  virorum  ratio- 

c  i> 

(1)  In  DUT.  it  fiBionum  Romanar.  rut  nr.  &  inccnc'tmhste  Lip/.  1694. 


xx  f  R  JET  AT  10  EDITIONIS  HALENSIS. 
nibus  immorer  ,  quod  dudum  atraJHs  viris  eruditis  factum 
eft.  In  primis  autem  corum  obtreflationibus  fatisfecit  tob. 
jacob  reinharth  (i)  .  Certum  enim  eft  ficliones  fumma 
aequitate  niti,cum  leges  docente  antonio  schultjngio  (2) 
non  foleant  eas  inducere  contra  fubtilitatem  juris  4  fed  id  po- 
tius  tollant ,  &  tunc  demum  fifliones  inducant ,  quando  zqui- 
tati  obftat  Veritas  &  ordo  naturalis  rerum  .  Praetores  autem 
&  jureconfulti ,  cum  jus  civile  tollere  non  potuerint,  ad  de- 
clinandas  &  eludendas  ejus  fubtilitates  ,  ad  fi&iones  confuge- 
runt ,  quas  civitatcm  Romanam  ratas  habuifle  fufficiebat  . 
Cur  vero  hunc  libellum  eruditiflimi  Tolofant  Anteceflbris 
ANTONH  dadini  alteserrje  y  cujus  pars  prior  PariGis 
MDCLIX.  pofterior  ibidem  MDCLXXJX.  prodiit  ,  denuo 
imprimendum  curaverim  ,  auisque  facile  intelligct  ,  qui  co- 
gitat  e  re  ftudiofa?  juventutis  efle  accuratam  &  perfc&am  ha- 
bere variarum  ,  qua  in  jure  occurrunt ,  fi&ionum  notitiam  , 
in  qua  indaganda  plurirai  quidcm  operam  fuam  collocarunt, 
quos  tamen  alteserra  unanimi  eruditorum  confenfu  fupe- 
ravit .  Eft  enim  elegans  hoc  opufculum  ,  ut  reliqua  hujus 
viri  ,  cujus  eruditioncm  &  infignem  in  erudcrandis  rebus  an- 
tiquis  fedulitatem  prater  alios  laudat  conringius  nofter 
(j)  ,  fcripta  ,  omni  eruditionis  genere  refertum  ,  ideoque 
ejus  nova  editk)  dudum  ab  eruditis  viris  defiderata  fuit.  Qua 
major  aurem  eft  Viri  hujus  nominis  gloria  ,  quam  fibi  tot 
egregiis  fcriptb  peperit,  ita  ut  inter  Gallias  Jureconfultos  et 
fulgeat,  eo  magis  miror ,  quod  oeque  taissantius  neque 
NiCERONius  rn  biographia  fua  vitar  ejus  mentionem  fece- 
lint .  Eum  Tolofz  Anno  MDCLXXXII.  ubi  Decani  univer- 
fitatis  &  Anteceflbris  munere  fundus  eft  ,  fupremum  diem 
obiifle  conftat.  Quanta  intera  ejus  fama  fuerit  inde  quoque 
adparet ,  quod  cum  faeculo  fuperiori  de  jurisdi&ione  ecclefia- 
ftica  in  Gallia  acris  orta  effet  contentio ,  estrjeus  ecclefiar 
Romance  Cardinalis  ac  Epifcopus  Lodunenfis  &  franc  iscus 
harl^eus  Epifcopus  Rothomagenfis  ejus  opera  in  ea  defendenda 
&  clero  vindicanda  adverfus  caroli  feureti  (4)  impugnatio* 
ncs  ufi  fint .  (5)  Sed  hax  prafamirris  loco  dixHTe  fufBciat.  Tu 
-interim  Le£tor  benevole  hifce  fi  lubct  utere  feliciter  &  vale. 
Dabam  Helmftadii  Saxonum  d.  X.  Aprilis  MDCCLXVIIII. 

IL- 

(1)  In  Prop.  At  *f*  &  non  ufu  fratt.  Affirm.  At  fiflicnib.  (2)  In  juris- 
prudent.  Ant  ejufl't  titan,  in  not.  eA  ULPIANI  fragm.  Tit.X.  n.  (?)  In  Anti- 
quit  at.  trad.  Supplement.  37.  (4)  In  libr.  de  abufm .  (s)  Vicf.  ejus  VmAicts 
tttUfiafttcdiHfttdtQmisMAvtrfusQkMU  feureti &»Uonm  tr&vus  dtabuf*. 


Digitized  by  Google 


ILLUSTRISSIMO  VIRO 


GUILLELMO 

DE  LAMOIGNON 

P  R  I  N  C  I  P  I 

SENATUS  PARISIENSIS. 


E  Fi&ionibus  juris  libellos  quinque  lubens,net 
ficlo  animo,  tibi  offero ,  PRINCEPS  SENATUS 
Illustrissime  .  Non  alienum  a  re  &  fena- 
roriis  infulis  mums;  quid  enim  aliud  i/} a  fi- 
flioneS)  quam  juris  rented ia  G?  juris  pru den- 
turn  A^vpt-ne,  qui  bus  difficiliores  cafus  expe- 
diunrur ,  6*  aurea  cloves  quibus  furispruden- 
ria  fecreta  aperiunrur  ?  Fidiones  doli  £?  fraudis  expertes ,  non 
ram  arris  quam  eeconomia  juris  vincula  funr ,  qua  rorius  juris 
compagem  conrinenr .  Cuinam  igirur  re&ius  conveniat  opus  quam 
ribi ,  quern  juris  prtcfentifjimum  numen  non  modo  fenarus  ,  fed 
(y  Gallia  univerfa  experirur  colirve  ;  qui  narus  in  medio  jurey 
(y  purpura  fenarui  non  darus ,  fed  reddirus  videris  ?  Te  parro- 
num  &  vindicem  ab  imperirorum  calumniis  perambiunr  Jikiones 
juris ,  ruum  eft  eas  conciliare  bisy  apud  quos  minus  nora  de  fo- 
lo  nomine  male  audiunr .  Tuum  eft  eas  juris  •oernaculas  o/ien- 
dere ,  qui  jus  Romanum  apprime  nofti ,  (IT  pulcberr  'tmo  id  foe- 
dere  cum  Francico  conjunxtfti .  Per  re  felicirer  jus  Romanum 
a  mult  is  faculis  Francorum  Z  finibus  exulans  reftiruirur ,  per  re 
plebejus  fere  explofus  error  regiam  majeftatem  offendi ,  fi  au- 
di arur  lex  Romana  tan  quam  peregrina ,  £?  infenfa  ,  quam  vi- 
clores  Franc's  cum  imperio  fuam  fecere ,  quave  jam  fere  oblira 
revrvifcir  ,  non  fine  quopiam  augurio  ad  nos  Romanum  redire 
imperium  .  Nee  fola  naralium  vel  juris  fcientix  commendarione 
defderandum  fe  praber  ruum  parrocinium  y  quanro  deftderabil'tus 
eft  proprer  juftirixy  (S  retlirudinis  laudem  qua  porhris?  Elcttio; 


xta  EPISTOLjt. 
tie  de  te  faBa  celebratur  judicium  Prn$cipisy  qui  te  elegit ,  quid 
tnim  de  ejus  regno  fperandum  fit  tntelligimus ,  qui  virum  ju- 
Jlum  (y  fapientem  facta  vice  judicare  voluit  ,  qui  dum  pads 
conftlia  infer  v&orias  &  ftrages  bojlium  meditator1?  virum  ido- 
ncum  pramifit ,  qui  in  pace  jura  redderet  populis ,  (y  eo  gra- 
tins  pacts  beneftcium  prajlaret .  Quam  lata  accejpont  ditanrur 
bx  taudes,  quod  altiora  virtutis  jemina  furgere  femis  in  tibe- 
ris,  tot  dotium  quibus  polles  certos  beredes  fuperjles  naftus. 
Gaude  ,  Vir  IlLUSTMSJIME  ,  dignitatis  fafiigio  fub  tanto 
Principe :  gaude  fenatus  primatu  ,  tot  inter  viros  IccliJJimos  : 
gaude ,  feliciffime  pater ,  natorum  prole  reipublica  magis  quam 
ribi ;  &  ft  vota  mea  accepta  fuperis ,  in  multos  annos  bis  om- 
nibus frucre  . 

AMPLITUDINIS  V£STR£. 


Lutttu  Ptrifwum,  Jit  U  Auguft.  1*59.       Obfervtnujftmut  tliou 

^AKT.^DAmNUS^ALTESEIlllA  , 


Digitized  by  Google 


ARGUMENTUM  OPERIS 


Le&ori  juris  ftudiofo  . 


C  c  f  Ac  Tlttlonlbut  juris  traftatus  qui  nam  t  qutbut  ™ 
fegnl  ftudlo.  mc  elucubrsts  optrs  nllegi  ,  quidquid  ftrt  fU 
tiwnum  cadit  in  jus  civile  ,  bit  in  ordtntm  ,  Cr  etrtst 
cleffes  rtdaHis.  Nee  s  jure  sbhorret  Mhnum  ,  it  Jus,  me 
honejlts  diserepat  moribms  .  Ab  his  abeft  calliditas  ,  dolus 
frausyt ,  CT  ouod  in  jure  fitYto  dicitur ,  ft  vtrum  gnus  , 
maps  efl  jufla  aecemmia  ,  Cr  difpofitio  juris  ,  per  quam 
juris  nodi  folvuntur  ,  &  tot  a  squt  boniqut  ratio  ordinatur, 
componitur .  Non  foil  pitiares  &  pott*  fiBimus  Cr  vans 
fimulacrs  jibj  arils  delictss  faeiunt  t  etiam  in  Geutllium  fumrflitiom  Diis  gra- 
ta fuert  mitts  victims ,  &  fro  humenis  vitlimis  ,  qua  Satumo  Immolortfo- 
ttbant ,  ftmulacra  hominum  fubjici ,  pimm  &  human  um  vlfum  efl  ,  m  in  atro- 
titate  magis ,  quam  in  pietate  reilglo  confiftertt .  Allquando  Cr  fphantlum  vi* 
Rimarum  vicem  implerunt  ftligims,in  cttebrandis  magiflratuum  eomitiit  plaeue- 
rt  fitla  aufpicla  f  &  fulgurit  fignum  s  lava  miffum  conclamatum  ,  etft  nullum 
datum  effrt.  Ettsm  >c?«w«  usquequaque  tton  refpuit  Ipfa  facra  ferlptura ,  CT 
quod  ptrpetuum  vtl  sternum  tfl ,  pa&um  falls  diem  maluit  .  Varlls  verborum 
colon  bus  vtritatls  faeramenta  tnfinusvlt  &  Chriflus.  per  parabolas ,  Cr  figmttf 
ta  de  infrugifera  ficu  arefa&a  ,  dt  lampadibus  fponfly  de  ft  mentis  Increment  is  , 
H/pocritas  spud  eum  audies  per  fepJcra  dealbata  ,  qus  (oris  marmores  ,  intut 
nihil  aliud  quam  eineres ,  &  putredinem  continent  .  Its  veto  ficlionibus  featet 


jus  civile  ,  ut  ipfum  juris  commtntitii  nomine  intelllgatw 
pern.  Dentque  Jt  publleas ,  Cr  privatas  res  exquiramus  , 


Pereula  piSorum,  veri  nihil,  omnia  f!£tt. 
sit  Licit  Ego  non  auclorh  arte  &  fuccejfu ,  fed  propoftto  Cr  inflltuto ,  hoe  «- 
bi  opus  non  tugratum  fore  fpero  ,  Cr  juris  fludlofis  profuturum  ,  ft  quid  enlm 
scutum  Cr  fmgulare  eft  in  jure ,  tetum  ftrt  in  ficlionibus  later ,  ac  vtlut  surum 
CT  gemma  t  teres  finu ,  e  figmtntorum  involucrit  &  latebris  eruitur .  Tu  fu* 


Digitized  by  Google 


niv  P  R  X  F  AT  10    AUCTO  RIS 

m  jure  fifiionum  fehm*ttt  ut  unius  nilt&orit  operant  &  diligettism  exfupt- 
rmt.  A  mt  vero  tettatum  ,  tqui  b6nique-  ctmfule  id  opus  ,  quod  multorum  (St 
peritiorum  fludium  defiderat .  Et  Hotcmannt  veto  dignum  futt  ,  pnprium  ut 
nancifctretur  artificer*  ,  &  fi  turn  '*  'fft  impletum  ,  tanto  monitor*  fusctptum 
Illudr. jwtbit .  Et  quod  da  pertitionibut  fcripfit  M.  Tuliius  m  topicit  :  Non  effe  vi- 
tiofum  in  re  infinita  prarterminere  altquid  .*  multo  ttqu'tus  in  fifHonibus  ferar  vt- 
lim  ,  qutt  Per  unrvtr/um  jus  infinit* pnfxmodum  fpatfa  ,  unius  hommis  i»fe- 
nium  &  fludium  fatilt  ebruunt .  Mtbi  qutliscumqut  optrs  mm  Uve  ettt  pre- 
mium ,  ft  quod  rt  mm  ik/n,  frtfltm  exemplo,  &  mtliorts  «  me  pnvotsti  opus 
sdimpletnt ,  quod  mi  impart  imptrftBum  rtltnquitur  .  . 


38. 


Digitized  by  Google 


I 


A  A  A  A  A  A  *  A  k **********  *  A  A  A  *  *  A  A  A  A  A  A 

I 


ft: 


D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  PRIMUS. 


CAPUT 


I. 


fint  fi&ionet.  Quid  fit  ficlio.  Ea 
naturam  &  poffibilitaiem  ret . 

Tsi  fidiones  videanrur  abhorremes  a  jure  ,  quod  eft  ars 
.  .  ii  &  boni  ,  cujus  objeclum  eft  ftudium  veritatis  :  & 
fiftiones  tanquam  legum  prarftjgia;  ,  &  larvar  veriratU  de- 
tertandac  fint  ,  cum  jurifprudemia  fit  vera  ,  non  fucara  & 
iilata  philofophia  ;  Li.ff.de  jufl.  &  jure  :  mfinitae 
tamen  propemodum  fiftiones  jure  civili  introdu&ar  funt 
optimo  confilio  ,  ut  per  eas  perveniatur  ad  jurtum  & 
xquum  ;  non  difpari  arte  a  nautica  ,  qua  averC 
Fiftiones  fcilicet  funt  eximii  colons  ,  quibus  Veritas  fucata 


corrumpitur,  fed  potius  illuminatur 

Ficlio  ell  juris  conftirutio  ,  qua  fingitur  id  conrigifle  quod  minime  conttgit ; 
vel  id  non  eveniflc  quod  re  evenir .  Ut  in  fiftione  legis  Cornelia-  ,  qua  captus 
ab  ho(tibus,fi  apud  noftes  decedar ,  fingitur  decelTiflc  primo  cantivitaris  momen- 
to ;  /.  let e _  Cornelia  t  ff.  qui  teftament.  facere  ,  /.  t  /«  Cornelia ,  ff.  de  vulgari 

ab  hum  li vii  ,  iiueii 
hello  ^  §.  cetera ,  /.  rerro  creditur  ,  ff.  eod. 
jus  fiat,  potefl.  ftiv. 

Fiftiones  inducuntur  a  jure  contra  rei  veritatem  ,  (ed  non  contra 
TemVL  A 


tr  pupil.  I.  m  omnibus  ,  ff.  de  capt'tv.'  &  pofll.  reverf.  vel  in  fiflione  polHi-. 
qua  is, qui  redit  ab  hoftibuSj  fingitur  nunquam  fuifle  apud  hoftes;  I. in 

§.  fi  ao  hojlibus  ,  injiit.  quib.  mod. 


Digitized  by  Google 


2  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

vel  poffibilitatem  rei  ;  Sa licet,  in  I.  five  pofftdetit  ,  C.  de  probat.  Donat.  e* 
Eunuiho  :  Falfum  ejl  ,  quo  tegitur  id  quod  factum  efi  :  vanum ,  quod  fieri  nan 
potejl  ;  fitlum ,  quod  non  efl  (aclum  ,  &  fieri  potuit .  Fiiliones  non  adinittun- 
tur  contra  naturam  ;  quinimmo  juris  ficlio  debet  convenirc  nature :  ut,  fi  filius 
a  paire  emancipatus  itcrum  adrogetur  ,  cxheredatio  ante  cmancipationem  fcri- 
pta  ci  nocet  \  quia  non  habetur  pro  adoptivo  ,  fed  pro  naturali  :  vcri  patris 
adoptive  filius  nunquam  intelligitur,  ne  imagine,  id  eft  adoptionis  comtnento, 
naturae  Veritas  adumbretur ;  videlicet  quod  non  tranflatus ,  fed  redditus  videtur; 
/.  filio  quern  ,  ff.  de  libtr.  &  po/ihum.  Et  fi  quis  iu  jure  interrogatus  ,  con- 
fcflus  fit  ilium  cfTe  filium  fuum  ,  ex  confelfione  obligarur  ,  fi  a:us  ejus  patia- 
tur  ilium  filium  fuum  cfie  .  Falfa  confcllio  naturalibus  convenirc  debet ;  /.  an- 
fejj'to'iibus t  ff.  de  interrogat.  in  jure  facitnd.  falfa  confelfio  rata  eft,  fi  id,  quod 
in  confelfioncm  \renit ,  jus  &  naturam  rcciperc  poteft    /.  feq.  ff.  eod. 

Ficlio  juris  imitatur  naturam  ,  v.  g.  adoptio  in  his  perlonis  locum  habet , 
in  quibus  etiam  natura  poteft  habere  ;  /.  adoptio  ,  ff.  de  adorx.  id  eil  in  his 
qui  generare  peffunt  :  &  qui  adoprat  vcl  adrogat  ,  major  efle  debet  adop'ato 
v.'l  adrogato  ;  /.  adrojato ,  §.  i.  ff.  eod.  Adoptio  eft  fiflio  ,  indufta  ad  frr.i- 
litudinem  natura.'.  Adoptio  eft  lepalis  optio ,  per  quam  filium  quis  efticitur ,  qui 
natura  non  eft  .  Adoptio  eft  imago  natur.r  ;  d.  I.  filio  quern  ,  /.  cum  in  adi- 
pthis  ,  C.  dt  adopt,  unde  adoptionis  commentum  diciiur  in  I.  fxdekommiffum^ 
ff.  de  fcvdi;.  &  dtmovfirat.  1 

Fictio  juris  imitatur  naturam  ,  nec  poteft  expugnare  naturx  veritatem  :  civi- 
lis  ratio  naturalia  jura  corrumpere  non  poteft  \  I.  ea\  ollig/itiones  ,  ff.  de  tirir. 
mi  nut.  1. 1.  §.t.ff.  de  ufufruti.ear.rer.  qui  ufu  cm/urn  .  Ficlio,  qua?  inducitur  a 
jure,  pro  veritate  habctur  quoad  juris  effeihim ;  -Bart,  in  /.  ft  is  ami  pr&em- 
tr.re,  fi'.  de  ufacap.  Ficlio  non  deftruit  Vfrit.iK-m; ,  fed-  refcrt  fe  ad  vcrita'tem  ; 
Augullin.  2.  quxft.  evang.  cap.  51.  Ficlio  igitur?qu*  ad  afiquam  veritatem  re~ 
'fertur  ,  fi<t;ura  rfl  ;  fjux  not  referttir  ,  mtndattum  efl  .  Und?  &  Donat.  loco 
modo  laudato:  Falfum  io-fui ,  m'.px  eft  ;  fictum,  virtutis ;  falfts  decipimur  y  fi- 
iUt  dtleilamur. 

Ade»xjue  verum  eft  ea,  qu*  funt  impoftibiIia,non  recipere  fiRionem,  ut  etfi 
inftitutio  fafla  fub  imooilibili  conditione  non  vinctur  ;  ramem  ca  impolfibflis 
conditio  non  firrgitur  elfe  imoleta,  f?d  pro  non  fcripta  habetur;/.  1.  de  (audit, 
injlit^  I.  3.  de  tondit.  &  demonjirat. 


CAPUT  II. 

FiP.ionis  po'.tfiit  ea  eft ,  ut  quamhque  veritati  prrvaleat . 

FIcTtovrs  inducurtur  contra  veritatem  ,  qu.x  non  eft  impofTiliili";  a  jure, 
vcl  natura  ;  &  ficlionis  poteftas  ea  eft  ,  ut  quandoque  fiilio  prn-aleat 
veritati  . 

Ut  fi  flius  exhcr?datu«; ,  alio  herede  inftituto  ,  aptid  hoftes  deceftirit  ,  ncpos 
ex  cr>  pr.fteritus  rumpit  teil.-mentum  ;  quod  moriente  avo  filii  jus  rvpendt-rit , 
ic)  eii  -in  fufprnfo  ieu  in  perdirnti  fucrit  ,  quia  ex  eventu  pendebet  r.n  ncros 
funs  efT.-t ,  necne  i  non  ahfcifum  fuerit ;  /.  ft  quit  pefllfmoi ,  ft  filiumy  verf. 
&  d'tvt'fum  ,  ff.  de  liber.  (7  pffth.  Nepos  prTteritus  tunc  demum  tc:<am.*n- 
tum  ru;npit ,  cum  p.itre  prvmonuo  fuit  luus ,"  mortis  avi  tempore  :  ut  fi  flius 
exhereJatus  apud  !mll?s  fujrit  tempore  mortis  patris  ,  ibiqu:'  d?c?fffr;t  ,  n?pos 
prttcritu-  rumpit  tell  men  rum  ;  quia  ex  eventu  fuit  prxteritus  cmn  fuus  efiet: 
fi  patei  apud  holies  d^ceflerit  ,  nepos  fuus  fuift'e  intellir;uur  ,  quia  filius  primo 

capti- 


Digitized  by  Google 


T  RAG  T  AT  U  S     PRIMUS.  ? 

eaptivitatis  momento  decefiuTe  fingitur  ;  I.  \  6.  $.  o.  ff.  qui  teflam.  far.  Hoc  t  Locus  cor- 
calu  igitur  ficlio  potior  eft  veritate  ,  quia  nepos  luus  fingitur  efle  tempore  ruptus  >  n"!" 
mortis  avi  ,  qua/i  patre  pnrmortuo  ,  cum  revera  adhuc  diet  apud  holies*:  &  l.*.h.tit.  uni- 
confequcnte«•  mmpit  teftamentum,  quia  prarteritus  eft  cum  fuus  diet.  co$-  eonclu- 

Et  in  fielione  poftliminii  ,  Etiio  prarvalet  veritati  :  fi  captus  ab  hoftibus  rc-  ditur,&hoc 
dicrit ,  omnia  Jura  prillina  redpit,  &  liberos  retinet  in  pcteftatc  ,  quia  fingitur  non  elicit . 
Jemper  in  civitate  (uiflc  ;  &  fi  apud  hoftes  dccc/fcrit  ,  fingitur  decefiifie  primo  Corrige  /.  6. 
eaptivitatis  memento y      ft  eb  hefiibus ,  irtflit.  nuib.  mod.  jus  patr.  potefi.folv.  ^.t. jf.de  in- 
l.  in  btllo  ,  §.  ft  qu'ts  ,  §.  cetera  ,  jf.  de  captrv.  &  pojllim.  reverf.  Kt  fiftio  juji.rupt. 
idem  operatur  in  cafu  ficlo  ,  quod  Veritas  in  cafu  vcro  :  ut  in  adoptionc-  cum 
ouis  adoprat  filium  ,  adoptione  .  ut  natura  ,  fiiius  efficitur  \  I.  i.  ff.  de  adopt. 
«  cum  quis  jus  aureorum  annulorum  impetravit  ,  a  tutela  libertini  excufatur, 
perinde  ac  ingenuus;  quia  pro  ingenuo  lubetur  :  libertinus,  qui  jus  annulorum 
impetravit,  in  ordinem  ingenuorum  tranfit;  /.  cum  ex  oratiotte,  ff.  de  exefat. 

Alias  Veritas  pra-vnlet  fictioni  :  ut  fi  filius  emancipatus  a  patre ,  rurfus  ab 
eodem  adrogctur „  emancipati  cxheredatio  ante  fcripta  ci  nocet  ;  quia  veri ,  id 
eft  natura  lis  patris  .adoptivus  filius  nunquam  intclligitur  ,  nc  imagine  natura: 
Veritas  adumbrc:ur .  Et  fiiius  emancipatus,  cum  rurfus  adrogamr,  non  tranfia- 
rus,  fed  redditus  videtur  ;  /.  filio  quern  ,  ff.  de  lib.  Cr  pejih.  Facile  res  redit 
ad  luam  naturam  :  ideoque  fi  mulier  cafla  fir ,  ut  prxfenti  die  dos  fihi  redde- 
iwur,  deinde  paclum  fit,  ut  tempore  Ic-gibus  dato,  id  eft  annua,  bima  ,  triira 
die  dos  reddatur  ;  dotis  conditio  non  intclligitur  pacJo  fieri  deterior  ,  cum  dos 
redeat  ad  jus  fuum  ,  quod  lex  narurar  ejus  tribuit  ;  I.  fi  unus  ,  §.  peclus 
ne  peteret ,  veril  q uod  &  in  fpecie  ,  ff.  de  pstl. 

mm  i  ■      !■— i  J — LfJJ-.  -  ..  1  .'  ■* 

caput  nr. 

Fitliones  locum  kjbext  in  'tis  ,  qua  funt  jurh  ,  non  etiam  in  i':i ,  qua  fun:  fj-li . 
Sxpius  occur  runt  in  jure  civili ,  fed  ran  jus  caitmicum  eas  admittit . 

FIctionej  locum  habent  in  his  qua?  funt  juris  civilis  :  ut  in  poftliminio,  fi 
captus  ab  hoftibus  poftliminio  redierit ,  fictione  poftliminii  retinet  civitatem 
&  alia  omnia  jura  ,  perinde  ac  fi  nunquam  in  hoftium  poteftate  fuillct  ;  I.  in 
bello,  §.  fi  quit.  §.  cetera  ,  ff.  de  captiv.  &  pofll.  reverf. 

Sed  ea,  quae  funt  fafli ,  feu  juris  natural!;  ,  ridlionem  non  recipiunr  :  ruta 
pofTeffio  ,  qua;  eft  fafti  ,  magis  quam  juris .  Si  is  ,  qui  rem  alienam  roflid^- 
bat  ,  priufquam  ufucepiilct  captus  fit  ab  hoftibus ,  captivitate  rofllfllo  ik.  ulu- 
capio  interrumpitur  ;  nam  captus  ab  hoftibus  non  poteft  poindere  ,  qui  iple 
poflidetur  ab  ncftibus  ;  nec  confequenter  ufucapere  ,  cum  ufucapio  non  procc- 
dat  fine  pofTeffione.  Eoque  ab  hoftibus  poftliminio  reverlb,  ufucario  in  errupta 
non  reftituitur  jure  poftliminii  ,  ac  fi  fingaiur  medio  tempore  pofledifle  ;  quia 
fiftio  poftliminii  non  habet  locum  in  poflefTione  ,  quar  eft  facli  :  faclum  infe- 
flum  nulla  conftitutionc  ,  id  eft  jure  poftliminii  vel  alio  ,  fieri  non  poteft  ; 
d.  I.  in  bcllo  ,  §.  t  fctli ,  /.  denique  ,  ff.  ex  quib.  cauf.  major.  Plures  ean- 
4cm  rem  in  folidum  poflidere  non  poflunt  ,  quia  jus  civile  nihil  fingit  contra 
naturam  ;  /.  5.  §.  ex  cor.;rar\o  ,  de  adiquir.  pelf.  Et  pofl'cflio  non  =..:<uiritur 
per  libcrum  hominem  ,  etfi  vinftus  teneatur  ,  neque  enim  rcrum  natura  rcci- 
pit,  ut  per  eum  aliquid  adquiram,  quern  civiliter  non  poffideo;  /.  cum  hereder, 
ult.eod.  Pecuniar  ulusfructus  proprie  non  conftituitur  ,  nec  enim  naturalis 
*atio  SC.  commutari  potuit  ;  fed  remedio  cautionis  coepit  quafi  uliisfruilus 
haberi  j  /.  2.  ff.  de  u/ufr.  ear.  rer.  qu*  uf.  co>if. 

A  ij 


Digitized  by  Google 


4  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

Et  obligationes ,  quar  naturilem  prarftationem  habent  ,  non  tolluntur  capitis 
diminutione ,  quae  eft  civilis  £c  ficlitia  ftatus  mutatio :  quia  civilis  ratio  naturalia 
jura  corrumpere  non  potcft;  /.  t  a.  §•  2.  /.  m/  obligationes  %  ff.  dt  capit.  mi. 
«*r.  d.  I.  a.  §.  I.  ff.  dt  ufufr.  tar.  nr.  qua  ufu  conjum. 

Fiftio  eft  remeditun  juris  civilis :  merito  igitur  hutc  locus  nou  eft,nifi  in  his 
qua;  font  juris  civilis.  Legi  data  eft  poteftas  fingendi  ,  non  hornini  ;  ficlk)  eft 
kgis ,  non  hominis .  v.  g.  filius  familias  non  pot  eft  habere  in  caftrenfi  peculio  , 
quod  ei  a  cognato  vef  alio  ,  non  ex  caftris  ,  id  eft  occafione-  milkix  noto , 
ei  donatum  vel  legatum  eft :  veritatem  enira  (peelamus  .  an  donatum  (it  ex 
caftrenfi  notitia ,  vel  affection* ,  non  quod  quis  finxit  ;  /.  fi  fortt ,  ff.  dt  ta- 
firtnf.  pecul.  Fi£tio  eft  a  lege :  fi  heres  rogarus  per  contumaciam ,  vel  mortem 
prxvcntus,  non  reftiruerit  hereditatem,  acHones  ipfo  jure,  id  eft  poteftate  legis 
transferuntur  in  fidcicommiflarium  ;  /.  fmcimms  ,  %.  uJt.  C.  ad  TrtMl.  I.  fa- 
il a  ,  ff.  nd.  id  eft  hereditas  pro  reftituta  habetur  ficliooe  feu  minillerio  le- 
gis  .  Cum  heres  eft  in  mora  reftituendi  hereditatem  ,  tunc  lex  ipfa  reftituere 
videtur ,  &  fupplere  moram  heredi*  ,  &  judicium  defuntli  lege  reprxfentatur ; 
auth.  hoc  amplius ,  C.  dt  fitiei  torn  miff.  Ut  in  libertaribus  jjhrres  a  quo  libertas 
l«;ata  eft  ,  vel  alius  cui  fervus  venditus  eft  fub  conditione  ut  manumittatur , 
fit  in  mora  (ervum  manumittendi,  lex  libertatem  reprxfenrat;  /.  cum  veto  ,  §. 
fubvttttum  ,  ff.  dt  fideicomm.  liber r.  I.  t.  I.  mil.  C.  fi  mancip.  it  a  fuer.  alienat. 

Jus  civile  gaudct  fielionibus  :  tot  enim  paffim  ficliones  oc cumin t  in  jure  ci- 
vili ,  ut  eas  in  hoc  jure  tanquam  in  fuo  regno  verfari  dicendum  fit  ;  ncc  it. 
las  explodere  poflis  ,  quin  pulchcrrimam  partem  juris  civilis  e  medio  tollas : 
uec  fittiones  in  jure  vkuperandx,  qua  dolo  carent  ,  &  quibus  conftitit  ce  co  no- 
rma juris  ,  ut  fraudem  fi  abfit,  dolus  non  eflc  fraudem  ,  «V  oixaroptcw  rtri  ,  xal 
vtpia*  ait  Chyfoftom.  dt  facer  dot.  lib.  i.  t ap.  t  o. 

E  diverfo  jus  canonicum  odit  ficliones  ;  ut  in  eteelionibus  rcgularium  , 
quod  ftatutum  eft  ,  regulares  non  pofle  confemire  eledioni  de  fe  fache  in  di- 
fcordia ,  vel  a  minori  parte :  de  difcordia  ,  &  numcri  minoritate  ,  qux  in  fa- 
£to  ,  non  m  fielione   vel  juris  effecTu  confiftit  ,  debet  intelligi  j  clem. 


quod  circa ,  de  tied.  Hoc  jure  magis  fpeclatur  Veritas  ,  quam  adumoratio  :  Ve- 
ritas potior  eft  umbra  operis  ;  cap.  quanto  ,  de  cmfuttmd.  tamen  quanJojue  fi- 
cliones recipiuntur  eriam  hoc  jure  . 

Ut  in  ordination ibus,  duo  facri  ordines  non  poflum  eidem  confcrri  uno  die, 
vel  duobus  diebus  confequcr.tibus  continuato  jcjunio  ;  quia  ob  continuationem 
jejunii  duo  dies  pro  uno  habentur  ;  cap.  Utteras  ,  de  temper,  ordinal .  Conii- 
nuatio  jejunii  eftkit  uoum  diem  de  duobtis  ;  tan.  quod  a  paribus  .  75.  dijl. 

i  Lquxftvit  conjuncHo  duorum  dierum  facit  unum ,  ficuc  contingit  in  bifiexto  i  /.  t  qusft- 

in  Pandeclis  vit ,  de  V.  S.  I.  dtmqut ,  %.  m'morem ,  de  minorib. 

defideratur.  Hoc  jure  eriam  >  u  heres  rogatus  deceffcrit  non  reftmita  bereditate  >  aQiones 
Corrig.  I  sum  ipfo  jure  tranfeunt  in  fideicommiflarium  fine  reftitutione  \  cap.  in  prafentia ,  de 
biffextum.    pnbat.  quia  ceflante  herede,  fideiconvnifTum  a  lege  reprsrfentatur . 

Statuta  penfione  foper  prioraru,  non  dignitas  prioratus ,  fed  perfona  prioris  onerata 
fingitur ,  ne  fone  aliqua  videatur  facia  feaio  prioratus ;  cap.  nifi  cflent ,  de  prxbend. 

Ablcntes  ftudkmim  caufa  ,  favore  ftudii  pro  prarlcntibus  habentur  *,  &  fru- 
flus  prarbendarum ,  &  aliorum  beneficiorum  lucriiaciunt ,  demris  diftributionibus 
quotidianis  ;  r#ft,  tut  fratentitatis  ,  tap.  ad  audientiam  ,  de  cleric,  mm  rtfid, 
I.  t  Seja ,  §.  ramphil* ,  ff.  de  injmt(l.  vel  inftrum.  Itgat. 

Et  non  fine  ficlkme  ecclefia  dicirur  viduata  ,  qui  habet  Epifcopum  inuti- 
lem  ;  cap.  inter  terporalia ,  &  Hi  Hoflitnf.  dt  tranflat.  Epifc.  ut  vidua  fingiluf, 
quar  habet  virum  inutilem . 

In  foro  confeientiar ,  nee  ficliones  ,  nee  prxfumptiones  fpeclamus  ;  Bald,  in 
I.  cum  quis  yC.de  jur.  &  fafti  igntr. 

CAPUT 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS  PRIMUS, 


5 


CAPUT  IV. 

Quid  fiftto  a  prxfumptiont  differat. 

UT  facilius  afiequamur  naruram  &  fubftanriam  fi£Honis  ,  ratereft  feire  in 
quibus  difrerat  a  pnrfumptioae .  Fi&io  hoc  difcrepat  a  prelum  ptione  , 
quod  pnriumpdo  eft  fuper  dubio  ;  fi&io  fuper  ccrto  ;  gtoff.  in  I.  unit.  4.  ae- 
tedat.  C.  de  rei  uxor.  act.  Pnrfumptio  nimirum  eft  conjc&ura  legis,  vel  no  mi- 
nis fuper  re  dubia  ,  qox  exiftere,  vel  non  exiftere  poteft. 

FiSio  eft  juris  difpofitio  fuper  re  certa  contra  veriutem  ,  quar  eft  poffibilis , 
&  pro  veritate  habetur .  Super  onto ,  id  eft  fuper  eo ,  cujus  contrariurn  eft  cer- 
ium :  ut  in  fictione  legis  Cornelia:  ,  lex  fingit  mortuom  apud  holies  primo  ca- 
ptiviratis  momento;  tamen  conftat  veriutem  efle  in  contrarium , 

Fi&io  inducitur  a  lege  ,  non  ah  homiae  ;  /.  fi  forte  yff.de  caflrenf.  pttul. 
Pntrfumptio  induci  poteft  ab  homine ,  id  eft  a  judice . 

Fifiio  non  admittir  probationem  contrariam  ;  gloff.  m  I.  ult.  In  pr.  in  verb, 
prafumptioni  ,  ff.  autd  met.  cauf.  &  in  I.  confieiuntur  ,  in  pr.  m  verb,  eredi- 
tur  ,  ff.  de  jut.  codieill.  Secus  pnrfumptio  recipit  probationem  in  contrarium  ; 
d.  I.  ult.  Speciale  in  pnfumptione  juris  &  de  jure  ,  quod  non  admitrat  pro- 
bationem  in  contrariurn  :  /.  ult.  C.  ad  Mectd.  I.  ult.  C.  de  mbit.  tutti.  quia 
magis  eft  fiaio ;  d.  gloff.  in  d.  I.  confieiuntur . 

Fi&io  una  non  poteft  efle  contra  aliam  ;  ut  fingi  non  poteft ,  quod  duo  ia 
folidum  enndem  rem  pofTideant ,  quia  id  eft  contra  naturam  ;  I.  j.  $.  en  con- 
trary ,  de  acq.  peff.  At  prarfumptio  una  tollit  aliam ;  /.  Dnmt ,  ff.  de  h  in- 
ttgr.  reflh.  » 

Dux  ficliones  concurrere  non  polfunt ,  quia  eiTeat  duo  fingularia  ,  qua;  6. 
mul  concurrere  non  poiTunt  ;  I.  j.  &  ib.  gloff.  m  verb,  dotem  ,  C.  de  dot. 
pnmiff.  at  duas  vel  plures  prafumptiones  concurrere.  nihil  vetat .  V.  Menoc. 
de  pracfumpt.  lib.  i.  cap.  8. 


CAPUT  V. 

Quid  fiSio  diffent  e  fimulathne. 

T  TT  plenins  inreftigemus  naruram  &  rationem  fidionis  ,  pneftat  inquirere, 
\_)  in  quo  differat  a  fimulatione  .  Fiftio  eft  cum  fingitur  quid  efle  ,  quod 
re  vera  non  eft,  ut  in  fictione  legis  Cornelia; ,  captus  ab  nodi  bus,  fi  ibi  deceffe- 
rit,  fingitur  mortuns  primo  captivitatis  momento,  &  ia  fiftione  poftlimini^qui 
rediit  ab  hoftibus ,  fingitur  femper  in  civitate  fuirte . 

Simulatio  eft  cum  aliud  agitur  .  aliud  fimulatur ,  ut  ubi  Gmulatur  emptio, 
cum  fit  pignus;  /.j.  C.»/W  t  valere  qwtA  agitur.  Vel  fimulatur  venditio  cum 
fit  donatio ;  /.  empti ,  C.  de  contrah.  empt.  vel  cum  fingitur  uxor  emere ,  quod 
maritus  emit ;  /.  a.  C.  plus  t  valere  quod  agitur  ,  &  omnino  cum  alius  agit , 
alium  agere  fcribitur;  /.  4-  C.  tod.  Aut  fimulatur  contractus  >  cum  nullus  fit 
contractus  t,  I.  fi  ex  pretio ,  C.  fi  ten.  pet. 

Fiaio  eft  contra  veriutem ,  fed  pro  veritate  habetur  ;  Bart,  in  I.  fi  it  qui 
pro  twpiore,  ff.  de  ufucap. 

Simulation  eft  contra  veriutem,  &  pro  infeQo  habetur  ;  tot.  tit.  C.  plus  t 
valere  quod  aguut  ,  d.  I.  fi  ex  preth  ,  I.  &  qui  fub  imagine,  C  de  difiraO. 
pigrtoe. 


DE    FICTION!  BUS  JURIS 


CAPUT  VL 

Du*  vel  plurts  fiBionet  in  eadem  re  concurrere  poffunt. 

DUas  fi&iones  fimul  in  eadem  re  non  concurrere  ,  trita  eft  fententia  Bar- 
tol.  &  lafcnis  ,  in  /.  fi  it  qui  pro  emptors  ,  ff.  de  ujuctp.  quae  ducitttr 
ex  /•  i.  C.  de  dot.  promiff.  ubi  fi  dos  promilla  fit  ,  nulla  fpecie  vel  quamitate 
adjeftn ,  inutilis  eft  promiflio  dotis .  Quod  gloffa  ita  refcriptum  interpretatur , 
ne  duo  fpecialia  concurrant  in  una  re  ;  ut  fcilicet  incerta  dos  veniat  in  peti- 
tionem  ,  &  folcmnitas  intcrveniife  fingarur  ,  quse  non  imervenerit .  Scd  fi  ve- 
rum  amamu?,  lex  non  alia  ratione  nititur,  quam  quod  incertar  pecuni*  vcl  rei 
ftipulatio  non  jvalcat  ;  /.  flipulationum  t  74-  vcrf.  certum  ,  /.  triticum ,  /.  ha 
fiiptdattts  in  pt.ff.  de  V.  O.  cum  non  fit  quod  petatur  cx  incerta  Itipulatione  : 
ut  eodem  loco  fit  non  elle  promiirum  quid  ,  aut  ita  promiflum  ,  ut  quod  in 
promiffionem  veneri:  non  appareat  ;  /.  duo  funt  Titii ,  de  te/lam.  tutel. 

Et  fi&ioncs  duas  in  eadem  re  concurrere  nihil  vetat ,  ut  fi  filiusf.  redierit  ab 
hoftibus  ,  duplex  ibi  concurrit  fi£rio  polHiminii  ,  quod  pater  filium  rccipit  jure 
poftliminii ,  &  ipfe  filius  jus  fuum ;  /.  cum  dux  /pedes ,  ff.  de  captiv-  &  pojil.  rtvcrf. 

Et  non  lblum  filium ,  led  6c  nepotem  ad.iptare  poh'umus ,  in  quo  eiiam  du- 
plex verdtur  fiilio  ;  una  quod  adoptione  cfficitur  filius  ,  qui  non  efl  ,  &  ado- 
pi  i  one  fit  ncpcs  ,  perindc  ac  fi  ex  filio  natus  fit  ;  /.  adopt  tones  ,  ff.  de  adept. 

Et  duas  vel  plures  fi£tiones  in  eadem  re  concurrere  ncquaquam  atienum  eft, 
fi  arquitas  vel  utilitas  fuadeat  ;  quia  fiftio  jurin  civilts  introduiH  eft  naturali 
aquirate  ;  I.  pcflliminium  in  pr.  ff.  de  captiv.  tT  poftl.  revtrf.  &  in  ea  com- 
munis utilitas  Ipefhtur  ;  /.  cum  &  poflUmin'ti ,  C.  tod.  Jo.Vaud.  1.  qu.  cap.  4. 
Nunc  quot  fint  genera  fi&ionum  fcire  coveniens  erit . 


CAPUT  VII. 

Ex  ficlionibus  elix  verfantur  in  per/cuts ,  alix  in  rebut ,  airs  in  tempore  >  altx 
in  locoy  alia  in  afiionibus.  Quxdam  earum  excmpla,  qux  circa 
perfonas  verfantur. 

FIctiones  juris  in  quinquc  clafles  diliribuuntur :  a!i.v  verfinmr  in  perfoni':; 
alix  in  rebus;  aliar  in  tempore  ',  alix  in  loco;  aliz  in  actionihu;.  De  his 
quar  verfantur  circa  perfonas  prius  agamus  ,  fequ?m<*s  ordinem  juris  ,  in  quo 
prius  de  perlbnis  quam  de  rebus  ,  cum  omne  jus  peri'onarum  caufa  conllitutum 
fit  ;  /.  2.  ff.  de  flat,  hm. 

Fiftiones  juris  verfantur  circa  perfonas  ,  ut  inicrdum  qui  in  mum  nauin 
non  funt ,  elle  fingantur ;  veluti  qui  in  utero  eft  pro  jam  naro  habemr ,  qumies 
de  ipfius  commodo  quarrirur;  l.ijui  in  utero ,  I.  pa.  ff.  de  flat.  font.  I.  quod  du 
timut)  de  V.  S.  ut  quafi  jam  nato  d^fertur  legitima  hercditas ,  d.  I.  pen.  I.  an- 
tiqui ,  ft  pars  he  red.  pet.  Saporem  adlvic  in  utero,  Reqcm  Perfarum  fr.Iutatum 
•cidari  uwo  impofita  ,  audno  magorum  vaticinio  mal'culum  nalciturum  ,  reftrt 
jlgatk.  lib.  4. 

Boncrum  poflefllo  undti  cognatt  defcrtur  pofthumo  qui  in  utero  eft  ,  velut 
proximiori  cognato  ;  fi  fit  conceptus  vivo  eo ,  dc  cujus  fucccilione  agitur ;  /.  1. 
$.  fi  qt.it  proximior ,  ff.  mule  co^nat. 

Eodem. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS      PRIMUS.  f 

Eodem  iure  pofthumus  inftitut  potcll ,  quia  pro  nato  habctur  ;  /.  placet  ,  ff. 
de  liber.  &  pojih.  In  adcunda  hereditate  cx  tetlamento  vel  ab  inreflato  ,  qui 
in  utcro  eft  mcram  facit  proximioribus  ab  eo  ;  /.  turn  quidam  ,  §.  quod  did- 


tut ,  ff.  de  <  acquit,  heredit. 

St  quis  prar^rianicm  uxorwn  reliquerit  ,non  videtur  fine  liberis  deceffifle;  l.fi 
quit  prxenawtm,  de  R.  J.  ut  conditio  fidcicomrmlfi  fi  fine  liberis  deficit  ,  rc- 
lifto  potlhumo  ;  /.  tx  failo  ,  §.  ex  jaclo  ,  ff.  ad  Trebcll.  I.  jubemus  ,  $.  fin 
auttnt ,  C.  eod. 

Si  cui  tegatum  fit  quandocumque  liberos  habuerit  ,  fi  prxgnante  uxore  rcli- 
fta  decefferit  ,  conditio  imoleta  intclligitur  ,  fi  tamen  polthumus  nam;  fucrit ; 
I.  if  cui ,  /.  quand.  dies  legat.  ced. 

Liberi  concern  ante  deponationem  patris  efficiunt  ,  ut  conditio  fideicommifn 
fi  fine  liberis  deficiat  ,  quia  pro  jam  natis  habentur  ;  I.  ex  fatlo  ,      ex  fath, 

ad  "1  •  ebcll. 

Item,  fi  mu!ier  prrpnans  ab  hoflibus  capta  fucrit  ,  &  poflliminio  redierir , 
&  partus,  qui  c:t  in  utcro,  habet  jus  pollliminii ,  quia  pro  nato  habetur  ; 
d.  I.  pen.  L  . 


Ratio  dubirsndi  eft  ,  quod  panus ,  qui  eft  Hi  utero  ,  nondum  proprie  homo , 
vel  animal  dicitur  ;  /.  m  la'cidia  ,  ft.  adffalcid.  1.  i.  ff.  de  venir.  in f pic. 
fed  potitts  fpes  inimantis  ;  /.  2.  ff.  de  more,  infer.  &  partus  antequam  edatur 
eft  portio  marris ,  feu  vifcerum  ;  /.  i.  i.  ff.  de  rente,  in/pic.  &  pofthumus 
non  poteft  dici  futis  ;  quia  antequam  naicatnr ,  non  potcll  dici  in  poteflatc  mo- 
ii?ntis  fui/ic  ;  I.  ult.  ff.  de  cvllat.  boner.  Poftbumus  fictionc  juris  pro  nato  ha- 
betur ,  ut  fibi  profit  quoties  de  commodo  iplius  quaritur  ,  ut  in  deferenda  he- 
redit-te  ,  non  ut  aliis  profit;  d.  I.  qui  in  utero ,  &  d.  I.  quod  ditimus  :  puta 
qui  eft  in  utcro  non  habetur  pro  nato  ,  ut  excufet  pat  rem  a  tutcla  &  aliis 
munenbus  civihb.  /.  2.  sj.  qui  autcm ,  ff.  de  excuf.  tut.  Et  in  ponenda  ratione 
Falcidiar ,  partus  ancilla*  hereditaria-,  qui  eft  in  utero,  non  atiget  hercditatem  j 
&  fie  nrn  prodeft  Irpatariis,  nc  locus  fit  Falcidiar  ,  quia  partus  nondum  editus 
proprie  homo  non  dicitur ;  d.  I.  in  FalciMa  .  Partus ,  qui  ell  in  utero ,  prodeit 
njatri  ,  ut  ra  nam  fufpendat  quoad  pariar  ;  I.  prx^nantis  ,  ff.  de  pan.  Chryto- 
ftom.  homil.  4.  ad  Antiocken.  Sod  pana  diffcrtur  favore  ipfius  panus  ,  ne  in 
utero  nccetur  •  • 

Mulier  in  poffeflionem  bonorum  mittitur  ventris  nomine  ,  fed  hoc  favore  Vtd.  Cuiac. 
ipfius  panus  ,  propter  fpem  nafcendi  ;  /.  1.  ff.  de  ventr.  in  poffeff.  mitt.  *d 

Quod  is,  qui  in  utero  eft,  pro  nato  habetur,  ira  accipiendum  elt  fi  nafcatur:  de  excuf.  tut. 
qu~d  fi  panus  ron  edatur ,  nunqunm  in  rerum  natura  fuiffe  intclligitur  ;  /.  turn 
quidam  ,  %.  fuum  ,  ff.  de  ad-j.  hexed. 

— .  — — —  

CAPUT  VIII. 

Adopt'to  eft  ficlio  juris,  qua  uaturam  imitatur . 

NOn  folum  natura,  fed  &  adoptione  fiunt  filii ,  c\  nepotes  quafi  cx  filio  ; 
/.  1. 1.  adbptio-ies ,  /.  t  fits  qui,  ff.  de  adopt.  Adoptivi  funt  a  lc;',e,  quat 
fictione  &  commrnto  quodain  cum  haixrt  pro  filio  ,  qui  re  vera  non  e,t  ,  ut 
defe£tuin  natura-  laborantis  fupptcat .  Unde  adoptio  fortunx  remedium  dicitur; 
Se  c  j.  contrcv.  cap.  1.  In  adoptione  lex  fin^ir  imapinem  quandam  nuptia- 
ium ,  m  flius  adoptivus  pcrinde  habestur  ,  ac  fi  cx  juilis  nuptiis  fufceptus  ef- 
fet  .  Adoptio  eft  imago  natura-,  &  hoc  eft  quod  cleganrcr  ait  /.  filio  quern,  ff. 
de  liber.  &  pojth.  imagine,  id  ell  adoptione  natuxa  veritatem  aduinbrari  :  ado- 


Digitized  by  Google 


8  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

pcio  enim  eft  fi&itia  &  civilis  ratio  fibi  fariendi  &  qusrendi  filii  .  unde  ado- 
pt irmis  commentum  dicitur  in  /.  fideicommiffum  ,  ff.  de  condit.  &  demonfir. 
Adoptio  eft  fifiio  juris  ,  quae  imitatur  naturam  :  in  his  enim  perfonis  locum 
ha  bet ,  in  quibus  etiam  natura  poceft  habere  ;  /.  adoptio  ,  ff.  de  adopt.  &  qui 
adoptat  major  efle  debet  eo  quern  adoptat ,  &  plena  pubertate  ,  id  eft  decern 
&  otto  annis  cum  antecedere  debet  ;  /.  fi  pfterf.  §.  x/r.  /.  adrogeto  ,  §.  i. 
end.  M.  Tull.  pro  domo  :  Jure  Quiritum  leeitimo  tuteUmm  &  bereditatum 
rtliflo  ,  faQut  tt  ejus  filius  contra  fat  ,  at  jus  per  at  a  tern  pater  effe  potuifti. 
Adoptio,  inquam,  naturam  imitatur,  quatcnut  id  fi&ooe  legis  fieri  poteft,  led 
non  per  omnia  adarquat ;  adopt  ione  mint  fui  &  agnati ,  non  cognati  ;  adoptio 
non  tribuit  jus  fanguinis,  quod  ei\  naturaJe  ,  fed  tantum  jus  agnationis,  quod  eft 
civile ;  /.  qui  in  adoptionem ,  ff.  tod.  Et  liberi  adoptivi  non  profunt  patri  «  ut 
eum  excufent  a  tutela  &  aliis  muneribus  civilibus  ;  /.  2.  §.  adoptivi  ,  ff.  de 
vacat.  muner.  I  idem  non  profunt  patri  adoptatori  ad  folidi  capacitatem  ;  /.  fi 
ita  quit  tepamenUy  I.  ult.ff.  de  leeat.z.  neque  efficiunt,  ut  deodar  conditio  n- 
dcicommifli  fi  fine  liberis,  d.  I.  fide'eommiffum.  Cum  in  magifiratibu?  &  pro- 
vinciis  adipifcendis  lege  Papia  ,  qui  libcros  habebant  orbis  prarferrenrur  ,  quia 
fraus  fic-bat  legi  fiftis  adoptionibus,  quas  mox  fequebarur  emancipatio:  SC.  vc- 
titum  Neronis  temporibqs  ,  ne  nnvilata  adoptio  valeret  ad  magiliratus  vel 
hereditary  occupandas  Tacit.  15.  annaL.  FaSum  est  eo  fenatufconfultvm  ,  we 
fimulata  adoptio  in  ulfa  parte  munerit  publici  juvaret ,  at  ne  ufurpandit  qui  Jem 
bereditatibut  prodeffet .  Et  quia  adoptio  nititur  Tola  ficrione  juris  civilis  ,  facile 
folvitur  per  emancipationem  ,  &  liberi  adoptivi  ,  fi  emancipentur  ,  liberorum 
nomen  amittunt ;  /.  4.  ff.  fi  tab.  teflam.  null,  eutab.  &  emancipari  pro  extra- 
neis  habentur  ;  I.  quin  etiam ,  $.  1.  ff.  de  tit.  nupt. 


CAPUT  IX. 
legitimati  per  fuhfequens  matrimmium ,  fiS'tone  /urit  pro  legitimit  babentut. 

LIbfri  legitimi  &  naturales  firat.  qui  procreanrur  ex  juftts  nuprii?;/.  Pau- 
lut  refpondit ,  ff.  de  fiat.  horn.  1.  filium ,  ff.  de  bit  qui  funt  fui  vel  alien, 
jur.  ut  legitima  artas  intelligirur  ,  qua?  natnrali  15.  an  no  rum  curriculo  ccmple- 
tur,  non  oeneficio  Principis  fupplerur  ;  /.  ult.  C.  de  bit  qui  ven.  at  at. 

Legitimati  per  fubfequens  matrimonium  ,  fi&ione  juris  pro  legitimis  haben- 
tur  ;  /.  cum  quit ,  /.  nuper ,  C.  de  net  nr.  lib.  cap.  tenia  eft  ,  qui  fit.  fint  leg. 
quia  matrimonium  fiftione  legis  retrotrahitur  ad  tempus  fulceptionis  liberorum , 
nt  legitimati  habeantur  legitime  fufcepti  ,  id  eft  quafi  poft  conrrafturn  matri- 
monium :  &  hoc  eft  quod  innuit  d.  cap.  tenia ,  cum  ait  tantam  efle  vim  ma- 
trimonii ,  ut  ante  fufcepti ,  contra&is  nuptiis  legitimi  habeantur. 

Et  hoc  verum  eft  fi  legitimati  nati  fint  ex  ea  ,  cum  qua  matrimonium  po- 
tuit  efle  ab  initio :  fecus  fi  nati  fint  ex  adulterino  concubttu  ,  tunc  non  legui- 
mantur  per  fubfequens  matrimonium  ;  d.  cap.  tanta  :  quia  fiftio  juris  non  ad- 
mittitur  centra  naturam  tk  bonos  mores  ;  /.  quafitum ,  Q.  de  adopt.  &  lex 
non  poteft  fingere  fuifle  matrimonium  cum  ea  ,  cum  qua  nuptiar  efle  non  po- 
tuere  per  leges .  Legitimati  per  fubfequens  matrimonium  in  omnibus  habentur 
pro  legitimis  ;  &  fic  faciunt  deficere  condition  era  fidcicommifli  fi  fine  liberis , 
&  ex  teftamento  vet  ab  inteftato  fuccedunt  patri. 

Legitimati  beneficio  Principis  fiunt  legitimi  fftione  legis  ,  &  velut  ex  ma- 
chinatione  quadam  j  nov.  Juft.  89.  cap.  4.  it  %%  tint  i*ax*ip*r«<  .  Et  pro 
legitimis  habentur,  perinde  ac  fi  legitime  concept!  fuuTent  j  /.  qui  in  prwincia, 

5.  1. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    PRIMUS.  , 

i.  ff.  de  rh.  uupt.  ted  eo  minorcs  ,  quod  per  eos  non  deficit  conditio  fidei- 
commifli  fi  fine  liberis  ,•  gloff.  in  I.  em  faao ,  §.  fi  quit  ngatut ,  ff.  ad  TrebtU. 
nee  fucccdunt  patri  ,  nifi  legitimati  fint  confenricntibus  proxunioribus  ,  qui  ab 
bteftaro  fucccefluri  etTeoti  /.  nam  it  a,  ff.  de  adapt. 


CAPUT  X. 

FiOhrn  legit  pater  &  fifius  funt  una  &  tadem  perfma  :  ficut  &  fratrtt 
in  e/ufdtm  patris  peteftate  tmjlituii. 

FIcttoke  legis  pater  &  Alius  funt  una  &  eadem  perfona  .  Filius  eft  part 
corporis :  ut  fi  Titius  cum  fiJiis  fuis ,  &  Seinpronius  inftituantur  \  pater 
cum  filiis  femiflem  fcret  ,  cum  natura  pater  &  filius  eadem  eiTe  perfbna  pene 
rotelligantur :  Sempronius  alterum  femiflem  ferer;  /.  nit.  C.  de  impub.  &  aii'tt 
fubjiit.  Et  fi  filius  colorti  per  30.  vel  40.  annos  m  pofleffione  libertatis  mora- 
tus  fit,  &  abfuerit  patre  agrum  colenre ,  &  annuum  centum  perfblveme  ,  non 
efficitur  liber  :  nec  enim  eft  quod  prxfcriprio  opponatur  domino  ,  qui  non  ha- 
bait  occaftonem  agendi ,  &  julta  percepic  a  patre ;  nec  filius  coloni  interim  ab' 
ruifle  videmr  ,  qui  agrum  coluit  ■■  per  patrem  &  fratres  &  cognatos  ;  itanc 
perinde  fit  ,  ac  fi  iple  per  fe  colaitTet  ,  cum  pars  fit  quodammodo  corporis 
patris  ;  /.  cum  ftimut  ,  5.  ult.  C.  de  agritol.  &  cenftr.  Et  natas  apud  hoftes 
ex  parentibu*  capfivis,  his  reverfis  ab  hoftibu*  ,  cum  his  poftliminio  rediifle  in- 
telligitur,  quia  eft  pars  corporis  ;  /.  t.  C.  de  pojil.  reverf.  Filius  non  eft  vere 
natura  unum  corpus  cum  patre;  fed  fi£tione,quz  refpondet  nature,  natura  pe- 
ne  unum  imelligirur ,  infpecla  fc.  forte  nafcendi ,  quod  filius  fufceptus  fit  a  pa- 
tre. Vcl  ctiam  ob  vinculum  pauix  poteftatis  ,  quo  filius  connectirur  &  adu- 
natur  patri  :  unde  morte  patris  remorum  dicirur  familix  vinculum  ;  /.  t  turn 
bmir ,  ff.  de  adq.  hertd.  id  eft  patrix  poteftatis  jugura  folvitur  ,  quia  mone 
patris  liberi  fui  juris  fiunt. 

Hinc  ohligatio  inter  ptrera  &  fiiium  ,  qui  eft  in  poteftate  ,  nulla  eft  ;  $. 
item  inutilit ,  iuft.  de  inutil.  flipul.  quia  dillmflio  perlboarum  efte  debet  inter 
ftipulatorem  &  promiflbrem  ,  inter  dantem  &  accipientem  ,  &  nemo  poteft  fi- 
bimetipfi  oblicari  /.  hires ,  §.  quad  ft  fiipulator ,  ff.  de  fide/uff.  I  deoque ,  nee 
outio  pot  eft  interponi  inter  patrem  &  nlium  manente  patria  poteftate  /.  lm- 
ptrator ,  ff.  ad  TrtbelL 

Obligatio  pariter  non  valet  inter  fratres  qui  funt  in  ejufdem  patris  poteftate ; 
/.  {rater  a  fratre  ,  ff.  de  tondift.  indebit.  quia  habentur  pro  una  eadernquc  rer- 
fona  ob  vinculum  pat  fix  poteftatis  ,  quo  arflius  uniti  funt  :  ut  in  republic* 
dignitates  inter  fe  diftinclas  efle  ,  jugo  autem  fervirutis  unitas  ,  id  eft  vinculo 
poteftatis ,  cui  omnes  fubjecrx  funt  ,  ait  Joan.  Chryfoft.  de  diver/.  utr'mfa.  te- 
fiam.  lot.  ferm.  65.  de  Coco  &  Zaehto :  *gx  iertp  uftyptt ,  vm  ir  ry  xhcyf 
u\idp.*m.  lifprrat  pit  vpot  imsra,  Sruqut  li  tr^it  ♦  £V>«r  ^  4VXn«  .  Strut  m 
tnundo  digmtates ,  funt  tlUe  quidem  inter  fe  difl'mday  uno  attttm  jugo  fervitutit 
units  funt.  Eadcm  ratione  donatio  patris  in  tilium,  qui  eft  in  coteflate  ,  nulla 
eft  &  irrita;  /.  denationes  ,  C.  de  donat.  inter  vir.  &  uxor.  I.  five  emam'tpatis , 
C  de  donat. 

Si  pater  ftipuletur  filio  ,  fibi  adqturtt  ,  quia  vox  patris  vox  filii  ;  §.  fi  quit 
aiii ,  verf.  ei  veto  ,  'v.fi.  de  inutil.  ftipulat.  &  ftipulatio  utilis  eft  perinde  ,  ac 
fi  fibi  ftipularus  fit  ;  I.  quod  dicitur  ,  ff.  de  V.  O.  I.  3.  C.  de  inutil.  ftipulat. 
Quod  verum  eft  fi  pater  ftipuletur  filio  in  his,  qux  juris  funt  ,  qux  patri  ac- 
quiri  poflunt  per  fiiium,  ut  in  acquirenda  herediute  :  alioquin  fi  pater  ftipule- 
Ttm.  VI.  B 


lo  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

tur  filie  in  his  quae  funt  fa£K  ,  veluti  tenere  ei  ,  vel  ire  agere  licere  ,  itmtitis 
erit  ftipulatio  ;  d.  I.  quod  dicitur .  Ratio  eft  ,  quia  fiftio  non  admittitur  in  his 
qux  funt  fa3i  ,  fed  in  his  qoar  funt  juris  tan  turn .  Filiofamilias  vel  fervo  alie- 
no  inftituto  ,  a  patre  vel  domino  fideicommiflum  relinqui  poteft  ,  quia  eft  ca- 
dem  perfona  /.  ^.  de  lee  at.  3.  ut  a  tutore  pupilli  fideicornrniflurn  relinqui 
poteft ,  quia  ab  iplo  pupillo  reli&um  videtur  ;  /.  peto ,  §.  mater  ,  de  It  gat.  2. 
/.  etiam ,  C.  de  fideicomm.  I.  cum  etiam ,  C.  de  rtb.  credit. 

Pari  fidione  teilamentum  paternum  &  pupillare  unum  eft  teftamcntum  t 
licet  dure  fint  hereditates  /.  2.  §.  print  autem  ,  ff.  de  vulgar.  &  pupillar. 
I.  paterf.  de  privil.  credit.  &  fi  utrumqu?  tellamentum  uno  contextu)  fiat , 
feptem  teftes  fufficiunt  ,  ac  fi  unum  efiet  teftamentum  ;  /.  patris  ,  ff.  t  eod. 
de  vulgar.  Sed  fi  feparatim  fiat  ,  in  utroque  adhibendi  funt  legitimi  teftes  ; 
/.  t  fi  quit  cum  ,  ff.  eod.  de  vulgar.  &  in  tabulis  patris  &  filii  una  Faicidi* 
fervaturi  /.  in  rat  tone  1.  $.  quad  vulgo,  ff.  ad  I.  Falcid.  I.  1.  §.  t.  ff.  fi  cut 
plufqu.  per  leg.  Falcid. 

Sicut  nulla  obligatio  eft  inter  patrem  &  filium,  nec  ulla  lis  feu  aSio  efle 
poteit;  /.  lit  nulla,  I.  fi  a  me ,  ff.  de  judic.  I.  aBionetydt  obligat.  &  ati.  ut 
nliof.  non  datur  actio  in/uriarum  adverfus  patrem  y  /.  praetor,  §.  fed  C  fi  quitt 
ff.  de  injur.  E  diverfo  ,  pater  non  poteft  agere  furti  cum  filiof.  quia  cum  jus 
patriar  poteftaris  faciat  ,  ut  patris  &  filii  una  eademque  perfona  habeatur ,  pa- 
ter non  poteft  agerc  contra  wmetipfum  ;  /.  ne  cum  filiof .  ff.  de  furt.  Ubi  di- 
citur ,  ne  cum  filiof.  pater  furti  agere  poflit  ,  non  tarn  juris  conftitutionem, 

Sam  naturam  rei  impedimento  efTe  ;  quod  non  magis  cum  his  quos  in  pote- 
te  habemus  ,  quam  nobifcum  ipfi  agere  pofllmus  .  Natura  rei  impedimento 
e/fe  dicitur  magis  quam  jus  ,  ne  pater  agat  cum  filio  ;  quoniam  fietio  legis, 
qua;  imiratur  naturam  ,  ob  patriam  poteftatem  facit  ,  ut  patris  &  filii  una  & 
eadem  perfona  effe  videatur  .  Nulla  inquam  obligatio  ,  neque  actio  eft  inter 
patrem  &  filiumf.  nifi  ex  caftrenfi  peculio ;  d.  I.  lit  nulla  .  In  caflrrnfi  peculio 
non  vetatur  filiusfam.  agere  cum  patre ,  venia  p?tita  a  pnetore ;  quia  tunc  pro 
patref.  habetur,*  /.  adoptionum ,  0.  de  in  jut  tocaud. 

Etiam  in  facris  fcripturis  patris  &  filii  una  eademque  perfona  efle  exiftimatur: 
pater  ,  qui  relinquit  libcros  ,  quafi  non  moritur  ,  &  fibi  fuperftes  eft  in  libe- 
rie; Ecclef.  jo.  Mcrtuut  efl  pater  ejus  ,  &  quafi  non  eft  mortuus  ,  fimilem 
tmm  reliquit  fibi  poft  fe. 


CAPUT  XI. 

Jure  eivili ,  fiSl'wnt  &  commtnf  legit  libm  emiwipati  extraneorum  jure  cenfentxr  • 
Quid  interfit  inter  libcros  naturales  Cf  adopt  ivot  cum  emancipantur . 

JUre  civili,  f&ione  &  commento  legis,  liberi  emancipati  extraneorum  jure 
cenfentur  ;  /.  quin  etiam  ,  de  fit.  nupt.  quia  per  emancipationem  exeunt  e 
familia  patris  ,  &  propriam  familiam  habere  incipiunt  ;  /.  pronunt'tatio  ,  §. 
familia ,  ff.  de  V.  S.  Cujus  rei  in  argumenrum  ,  emancipatio  olim  fiebat  per 
xrinam  imaginariam  venditionem  ,  &  manumillioncm  ,  ex  lege  12.  tabular. 
Ulpian.  lib.  reg.  tit.  10.  Qux  forma  manumiflionis  fublata  eft  conftit.  Juftinia- 
ni ;  /.  ult.  C.  de  emancip.  liber.  Ob  id  Paulus  in  /.  iiberot  ,  ff.  de  cap.  minut. 
ait  cmancipatum  capite  minui  ,  cum  emancipari  nemo  poffit  ,  nifi  in  rmagina- 
riam  fervilem  caufam  deduftus  ,  quod  emancipatio  fieret  per  imaginariam  ven- 
ditionem, &  manumiffionem . 

Hoc  iptereft  inter  naturales  &  adoptive*  ,  quod  adoptivi  fi  emancipentur  , 

omnia 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     PRIMUS.  ir 

omnia  jura  adoptionis ,  &  libcrorum  nomen  amittunt;  /.  i.  §.  libmty  I.  \  li- 
beri ,  ff.  ft  t.ic>.  tejlam.  null*  extab.  Et  foluta  per  emancipationem  pat  ns  ado- 
ptivi  poteftate,  nullum  ex  priftino  retinetur  veftigium ;  I.  in  omni ,  ff.  de  adopt. 
%.  adcpt'rvi  liberi  ,  infl.  de  exhered.  libtr.  %.eadem,de  hertd.  qua  ab  inteft.  dtf. 
M.  Tull.  pro  domo :  Adaptation  tmancipari  fiatim ,  nt  fiimt  fit  ejus  qui  ado. 
ptavit  .  Nec  prohibentur  lidem  uxorem  ducere  matrem  pairis  adoptivi  ,  quia 
poll  emancipationcm  extranci  intelliguntur ;  d.  L  quin  ttiam. 

Filii  naturales  emancipatione  non  amittunt  nomen  &  jus  filii  ;  emancirari  , 
fi  fpe&es  jus  civile ,  non  funt  fui  heredes  ,  id  ell  non  fuccedunt  ab  imeftato  ; 
fed  jure  prattorio  ab  imeftato  datur  eis  bonorum  poiTeilio  unde  liberi  ,  &  prar- 
teritis  datur  bonorum  polfefllo  contra  tabulas  ;  §.  emandtati  ,  dt  heredit.  qua 
ab  intejl.  defer.  I.  fed  cum ,  §.  I.  ff.  de  bmtomm  poffiff.  I.  uit.  §.  I.  C.  dt  legit, 
hertd.  quia  prartor  in  totum  eos  non  habet  pro  cxtraneis  ;*/.  non  putav'it , 
adoptienem  ,  ff.  de  bomr.  poff.  tontr.  tabul. 

Jure  civili  liberos  emancipates  ,  neque  inflituere  ,  neque  exheredarc  neceffe 
mt ,  quia  non  funt  fui  ,  %.  tmantipatos  ,  inflit.  da  txhtrtd.  lib.  Sed  jure  prac- 
torio  nominatim  inllituendi  funt,  vel  exhereJandi,  alioquin  prarteritis  datur  bo- 
norum poiTeflio  contra  tabulas  ;  d.  §.  tmantipatos ,  &  I.  i.  ff.de  boner,  poffeff. 
tmtr.  tabul. 

Conftit.  Juftiniani  emancipati  arquo  jure  fuccedunt  cum  fuis  ,  fublau  diftin- 
ctione  juris  poteftatis,  id  e(t  fuitatis,  &  emancipations  ,  ac  fo!a  naturali  caula 
infpeda;  nov.  u8.  auth.  in  fucteffionem,  C.  dt  fuis  tT  let-it.  liber. 

Emancipatus  etiam  quoad  honores  &  patriam  dignitatem  non  definit  effe  fi- 
lius  :  emancipatus  a  patre  fenatore ,  quaii  fenatorb  fibus  habetur  ;  I.  emancipa- 
tion ,  ff.  de  fenat. 

Tamen  donatio  patris  in  filium  emanciparum  valet;  /.  dtnationas  ,  %.  pater 
qui  fiiij  fff.de  douat.  I.  five  emanripatis  ,  C.  ecd.  I.  2,  C.  de  inofftt.  don  at. 
auia  emancipatus  non  videtur  eadem  perfona  cum  patre  ,  immo  pro  cxtranco 


= 


CAPUT  XIL 


Quinam  ditgntut  fui  heredes .  Fitlio  juris  qumdoqut  prodeft  liberis  in  pairis 
poteftatt  confiitutisy  quandoqut 


SUt  heredes  ,  ideft  filii  qui  funt  in  poteflate  parris  mortis  tempore  ,  Re  pri. 
mum  ab  eo  locum  obtinent  ,  etiam  vivo  patre  quodammodo  domini  exirti- 
mantur  ,•  /.  in  fuis  ,  ff.  dt  liber.  &  poflh.  M.  Tull.  Verrin.  j.  Quibufcum 
tin'   bona   nojlra  partimur  ,  its  prator  adimere  nobis  mortuis  bona  fortunaf/ut 
poterit .  In  eandem  fentcntiam  Aufon ,  edyll.  2. 
Jitfla  quidem  feries  patri  fuccedere ,  varum 

Effe  fimul  domitms  graiior  or  do  pits.  I 
Itaque  fui  poO  mortem  parris  non  tarn  hereditatem  percipere  videnrur  ,  quam 
continuare  dominium  ,  &  liberam  bonorum  adminiftrarionem  adipifci  ;  d.  I.  in 
fuis  .  Non  dicuntur  iidem  hercditatem  adire  ,  fed  fe  immifecre  ,*  nec  repudiare 
hereditatem  ,  led  abftinere  ;  /.  1.  §.  qui  funt  in  poteftatt  ,  ff.  ft  quit  omiff. 
tauf.  teflam.  In  fuis  hcredibus  luccefljo  non  eft  ;  /.  I*  §.  fciendumy  ff.  de  fuis 
Cr  legh.  id  eft  non  eft  fucceftio  ,  fed  magis  continuatio  dominii  :  in  fuis  adi- 
tio  it  n  eft  neceMaria  ,  quia  ftatim  ipfo  jure  heredes  cxiftunt  f  I.  in  fuit  ,  ff. 
ted.  quod  ratio  naturalis  ,  quafi  lex  quardam  tacita  ,  liberis  parentum  heredita> 
tern  addicat  ,  velut  ad  debitam  fucccflioncm  eos  vocando  ,  unde  fuorum  hero- 

B  ij 


\z  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

dum  nomen  eis  indkum  eft  y  /.  ult.  ff.  de  ben.  damnat.  Et  ad  libera:  etfera 
furiofos  paterna  hereditas  uc  debita  devolvitur  ,  cum  illico  appareant  &  fui  he- 
redes  extllant  y  /.  ult.  §.  fin  vero  perpetuo  t  C.  dt  curat,  furtef.  &  fui  hercdes 
t  Corrig.  /.  etiam  daufis  tabulis  .  id  eft  nondum  apertis  heretics  exiftunt  y  /.fa  patre  > 
ex  parte .  "Ex  ff'  de  at  amir,  hered.  I,  t.      H  fi  ex  liberie ,  ad  SC.  Teetyll.  1.  ?.  C.  de  fur. 
v.  fi  hoc  dicir.  deiiber.  Ideoque  etiam  non  adttam  hefeditatem  tranfmittunt  ad  hkr  &  legiti- 
ft  Corrig.j.  mos  hercdes  y  /.  apud  hoflet  ,  C.  de  fuit  &  legit,  liber, 
fi  amis  exit-     In  quibufdam  parribus  juris,  fi&ione  &  commento  Icgis,  liberi,  qui  funt  in 
beris.  Et  v.ut  poteftate  »  etiam  .vivo  patre  quodammodo  pro  dominis  nabenror  ,  &  pro  fo- 
fupra.Com-        bonorum  .•  in  ah  is  veto  partibus  juris  deterior  eft  eorum  conditio  ,  &  lt- 
probarur  ra-  be"  >  qu>  ^unt  >n  poteftate  patris  ,  perfonam  ,  id  eft  (latum  non  habent  ,  & 
men  ex  §.  5.  pro  fervis  pene  habcmur ,  quapropter  liberorum  nomine  ,  quos  in  poteftate  ha- 
/.  un.  C.  de  nemus  ,  datur  vindicatio,  adjecia  casta  ex  lege  Quiritumy  /.  1.  ff.  de  ret  vin~ 
caduciu        die  at.  &  id  non  abfque  fi&ione  ,  liberorum  nomine  non  datur  vtndicatio  ,  nifi 
adjecla  caula  ex  lege  Quiritum  y  quia  regulariter  liberi  homines  non  poirunt 
vindicari :  Kberi  font  in  poteftate  patris ,  non  in  dominio  ut  fervi  ;  ac  proinde 
non  veniunt  in  a£Honem  in  rem  ,  feu  vindicationem ,  qux  datur  tantutn  domi- 
no :  fed  lege  Quirirum  liberi  funt  fervi ,  vel  quail  fervi  parentum ,  quorum  in 
poteftate  funt  :  &  hoc  jure  pater  jus  vita;  &  nccis  habuu  iu  liberos  i  d.  I.  in 
fcs,dc  liber.  CT  poJU. 


CAPUT  XIIL 
Sttut  beret  fiiJhnt  jtrrit  nm  defimt  ejfe  beret ,  quomvis  fe  oOfiinett. 

JUre  civili  ffliusf.  eft  (bus  heres,  flt  necefTarius  ;  fed  habet  bencficium  abftfc. 
nendi  jure  prctorio  y  /.  fi  quit  7.  $.1.  /.  impuberibus  y  I.  neceffarik ,  ff.  de 
adq.  hered. 

Et  fcmel  heres  ,  non  defimt  efle  heres  ,  qirarrtvir  fe  abftineat  /  /„  ei  qui 
felvendo  ,  ff.  de  hered.  inftlt.  I.  ait  prator  ,  §.  fed  quod  Papinianut  ,  de  mi- 
nor ib.  I.  itiendum  ,  ff.  de-  manumiff.  teftam.  wide  non  decedit  Che  herede- 
qui  fuum  neredem  habet ,  licet  abftinentem  fe  y  /.  cum  quafi,  fed  etfi  fuurt 
ff.  dt  fideic.  libertat.  I.  1.  §.  qui  funt  in  potejlate  ,  fi  quit  ormff  tauf.  ttjhtm. 
&  qui  in  fraudem  legum  tacitam  fidem  incapaci  accommodat  ,  adeundo  heres 
efficitur  y  nec  definit  heres  efle  ,  licet  res  quae  ita  reliftx  fum  ei  auferuntur  y 
/.  ex  faQoy  §.  uit.  ff.  de  vute.  tT  pupill. 

Jure  civifi  fuus  heres ,  etfi  ie  abftineat  t  habetur  pro  heredb  :  led  mera  fiffio 
eft ,  fuus  enim  heres  poll  abftcntionem  retinet  nomeu  hcredis  «  fed  nudum  St 
fine  re  y  1.2.  %.  fed  fi  fva  fui  ,  ff.  ad  Tertyll.  &  filium.qui  fe  abftinuit ,  p«- 
tor  non  habet  heredis  locoy  /.  fi  filiut ,  ff.  de  intemg.  in  )ur.  foe. 

Filius,oui  fe  abftinuit ,  non  defimt  efle  heres  nomine ,  fed  fine  fru&uy  terrc- 
tur  quidem  creditoribus  hereditariis  ,  fed  in  eum  non  datur  aftio  y  d.  I.  necef- 
f arris,  id  eft  ipfo  jure  tenet  or  creditoribus  hereditariis,  fed  fi-  conveniatur,  rue* 
tur  fe  oppofira  except  tone  abftenta;  hereditatis. 

Et  fi  heres  rogatus  fit  reftituere  hereditatem ,  reftituta  hereditate  a£riones  dt- 
re£fce  a£tivx  &  paffrve  manent  apud  heredem ,  utiles  tantum  tranfeunt  in  fider- 
commiffarium  y  §.  t  &  Nertmit  ,  infl.  de  fideic.  hered.  I.  fi  heres  70.  ff.  ad 
TrebeH. 

Et  reftituta  hereditate  fi-  heres  conveniat  debitores  hereditarios  ,  vel  conve- 
niatur  a  creditoribus  hereditariis  ,  repellitur ,  vel  tuetur  fe  esccptione  reftituta 
hereditatis  y  /.  ita  tamen  7  §.  qui  ex  TrebclliatWy  ff.  eod. 

Suus 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS     PRIMUS.  ,3 

Suus  here? ,  «fi  fir  abftineat »  non  definit  hens  eflfe  ;  (ed  nomine  tenus ,  noo 
quoad  commoda  hereditaria  :  human  rtatis  tamen  gratia  rctinet  jura  ramiliariuai 
&  hereditariorum  fcpulcrorum    /.  6.  da  rtligiof.  &  fumpt.  fmntr. 

» 

CAPUT  XIV. 
FiEliow  legis  n he red 'at i  pro  mortuis  habentur. 

Llseitt ,  qui  funt  in  poteftate  moriemU,  funt  An  &  neceflarii  heredes  ,  nifi 
adimatur  eis  hereditas  per  exheredationem  ex  jtiila  caufa  :  exheredati  de- 
fmunt  efle  heredes ,  perinde  ac  G  patri  prarmorrui  eflcnt,  quia  fi&ione  legis  ex- 
heredati pro  mortuis  habentur  ;  I.  I.  §.  ftd  ttfi  patruus  ,  ff.  de  cmjungtnd. 
turn  tmancipat.  liber,  nbi  patrao  ,  qui  erat  in  poteftate  prarterito  >  pat  re  exhe» 
rcdato ,  nepos  vocarar  in  partem  fimol  cum  patruo ,  nec  ei  obftat  pater ,  quia 
exheredatiK  pro  mortuo  habetur. 

Eadcm  de  caufa  ,  exheredati  in  computanda  legitima  non  ferant  partem  , 
"nec  facirun  partem  ;  /.  ft  ptfl  mortem ,  f      liberi  t  ff.  dt  honor,  poffeff.  eontr. 
tab.  Nec  iidcm  habent  jura  libertorum  paternorum  ,  nec  jus  ullum  patronav 
tus  ;  /•  ft  ex  patronis  ,  ff.  de  ion.  itbtrt. 

Deniquo  lex  non  refpicit  exhercdatos  ,  ne  quidem  inter  extraneos ,  m  in 
Dov.  I.  de  htred.  &  Falcidia.  quar  excerpta  dt  in  auth.  hoc  amplius  ,  C.  de 
fideicommiff.  Si  heres  fcriptus  intra  annum  non  impleverit  voluntatem  defunfti, 
nereditas  drfertur  fubftitwo  ,  &  gradatim  coheredibus  vel  legatariis  ,  &  fidei- 
commiftariis  ,  &  port  omnes  extraneo  vcl  fifco  ,  exheredatis  ne  hie  quidem  re- 
fpe£tis :  exheredatos  lex  non  refpicit  ,  quia  indigni  funt  beneficio  legum  ,  qui 
deliqucre  contra  leges,  male  fc.  meriti  de  patie  ;  Lex  fa&e ,  ^jtlt.ff.  de  vulgar. 
&  pu pillar. 

Exheredati  pro  mortuis  habentur  ,  quia  legibus  mortui  funt  ,  vitam  amififle 
rxiffimantur  qui  bona  pa  tenia  ami  fere  ,  fine  quibus  vita  vix  tolerari  poteft  ; 
unde  &  Grarci  vitam  &  fubftantiam  bonorum  ,  communiter  ft'ar  vocant .  An- 
iloph.  in  nubib. 

**)  iottp  TiSniroi  xcernXovti  ftS  tit  fl'tor. 

Qua  ft  ejjem  mortuus  fubjlantiam  lavas  t  idefl  nnfumis* 

Exheredatio  comparatur  morti ,  quia  fuccclFit  in  locum  potcftatis  Vita?  &  ner- 
eis, quam  olim  pater  habuit  in  liberos,  ut  innnit  /.  in  fuis  in  6netff.  de  li- 
ber. &  pcflf:  his  verbis  ,  licet  eos  exheredart ,  quod  &  occ-dert  litebat . 

Exheredati  tamen  ,  humanitatis  gratia  retinent  Cbi  &  porteris  jus  familiars 
&  hereditarii  fepulcri ,  nifi  pater  jurto  odio  commotus  fpecialiter  vetuerit;  /.  6. 
ff.  dt  rtligiof.  ut  de  Auguflo  memoratur  ,  Julias  filiam  St,  neptem  vettufle  (e- 
pulcro  fuo  inferri  j  Tranquill.  in  Auguff.  tap.  tci.  tV"  Dion.  libr.  jc». 


CAPUT  XV. 

Ftlinsfam.  jure  eivili  nec  ptrfonam  nec  /latum  babet ,  nec  quidqitam  fxbi  acqu'mtf 
fed  patri  ,  quia  fiHione  legis  eadtm  eft  perfona  cum  pant . 

FLtusFAMittAJ,  qui  in  patris  poteftate  eft  ,  jure  civlli  nec  perfonam  nec 
ftatum  habct  ,  cum  fi&ionc  legis  fit  una  &  eadem  perfona  cum  patre . 
Ob  id  quicquid  pet  filiumf.  acqutritur ,  confeftim  patri  adqtriritur  ;  /.  adquimn- 


,4  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

tut ,  ff.  dt  adquir.  rtr.  done.  I.  i.  ff.  fit  parent*  quis  mtnumiff.  &  ne  mo- 
mento quidcm  temporis  fubfiflit  in  perfona  Alii  y  /.  placet ,  ff.  dt  adquir,  bcrtd. 

3uia  filiusf.  non  habet  perfonam,in  qua  dominium  confiftat :  paterfamilias  folut 
omi  dominium  habet  ;  /.  pronuntiatio  ,  §.  familia  ,  ff.  dt  V.  S.  ffc  fi  quid 
adquiratur  per  fervum  vel  filhimf.  patris  vel  domini  perfona  tantum  infpicitur; 
/.  debitor  ,  §.  ult.  ff.  de  It  gat.  2.  Obligatio  filiof.  adquiritur  ,  fed  confeftim 
tranfit  ad  pat  rem ,  ita  ut  ce  momento  quidcm  moretur  in  perfona  filii ,  fed  fbu 
tim  perveniat  ad  pattern  ,  quae  ell  icmentia  /.  qui  hominem  ,  ^.  quidam  , 
ff.  de  folut.  ubi  cum  creditor  ,  qui  a  filiof.  fidejufforem  acceperat  ,  eum  here- 
dem  inftituiffet  ,  &  filius  juiTu  patris  hcrediutem  adiiffet  ,  negat  lex  patrem 
cum  fideiuflore  agere  poffe  :  nimirum  quia  ftatim  &  eodem  momento  per 
filium  fuit  quarfita  hereditas  patri;  &  fidejullor  liberatur,  cum  pro  eodem  apud 
eundem  debere  non  poffit . 

Ob  id  ufujfruclus  etiam  per  filiumf.  vel  fervum  patri  vel  domino  acquirirun 
fed  quod  fpeciale  eft  in  ufufruclu  ,  ufufruftus  per  filium  vel  fervum  patri  vel 
domino  quirfitus  ,  morte  vel  capitis  diminutione  patris  vel  domini  non  extin- 
guitur  ,  fed  apud  filium  remanet  ,  etiam  fi  a  patre  heres  inftitutus  non  fit  ; 
quia  contemplatione  filii  magis  quam  patris  reliclus  viderur;  /.*//.  C.  de  ufufrncl. 

Filiusf.  quicquid  acquirit  ,  acquirit  patri  f  prxterqiiam  in  pecutio  caftrenfi 
vel  quafi  caftrenfi;  §.  1.  infi.  per  quas  per/,  cuiq.  atq.l.  est  mta^ff.  de  eaflrenf. 
pecut.  I.  5.  §.  fecundum  ,  de  donat.  inter  vir.  O"  uxor,  quia  filiusf.  in  caftrenfi 
vel  quafi  callrenfi  peculio  pro  patrefamilias  habctur  fi&ione  juris;  /.  1.  uit. 
V  1. 2.  ff.  ad  Mated.  I.  ult.  5-  !•  C.  eod.  I.  filiusf.  §.  ult.  ff.  de  donat. 

Non  alia  ratione  filiusf.  miles  poteft  teftari  de  peculio  cafirenfi  ,  &  pro  he- 
reditate  habetur  caflrenfc  peculium;  /.  1.  ff.  de  cafirenf.  pecul.  &  d.  I.  filiusf. 
id  eft  defertur  heredi  fcripto  quafi  hereditas,-  /.  2.  /.  pnpentbatnr  ,  ff.  eod. 

Indc  peculium  caftrenfe  quafi  hereditas  dividiror  judicio  famili*  ercifcundx , 
quia  conftitutionibus  Principum  effefhim  eft  hereditas  /.  2.  §.  item  fi  fitiif. 
ff.  famil.  erci/c.  Quod  fi  filiusf.  miles  inteftarus  deceflerit  ,  non  habet  proprie 
heredem  ;  quia  pater  peculium  occupat  tanquam  peculium  .  non  tanquam  he- 
reditatem  ,  ut  pater  ,  non  ut  heres  ;  d.  I.  1 .  &  2.  de  cajtrenf.  pecul.  &  cum 
nihil  de  peculio  decern  it  filius ,  non  nunc  obveniffc  patri  ,  fed  non  effe  ab  eo 
profeftum  creditur  ;  d.  I.  proponebatur  ,  ff.  eod.  I.  ult.  ad  SC.  Tertyll. 

Macedonianum  etiam  non  habet  locum  in  filiof.  milite  ,  quia  miles  cenfetur 
accipere  mutuum  in  caufam  peculii  caitrenfis  ,  in  quo  filiusf.  patrisf.  jure  cen- 
fetur ft.  1.  &"  2.  ff.  ad  Maced.  I.  ult.  in  fi».  C.  rod. 

Et  pater  non  poteft  agere  contra  filium  ,  nee  filius  contra  patrem  ,  nifi  dr 
caftrenfi  peculio ;  /.  lis  nulla  ,  ff.  de  judic.  I.  fi  dubitet  ,  §.  ult.  de  fidejuff. 
etiam  aft  tone  furti  ;  /.  fi  quis  uxori ,     fed  fi  filius ,  &  feq.  de  furt. 

Idem  obtinet  in  peculio  quafi  caftrenfi  ,  quod  in  caftrenfi  pater  non  habet 
lifumfructum  peculii  caftrenfis  vel  quafi  caftrenfis  ;  /.  rum  oportet  ,  init.  C.  de 
Ion.  qua  liber.  &  filiusf.  poteft  teftari  jure  communi  de  peculio  quafi  caftrenfi  1 
/.  tefiamcntum  ,  /.  ult.  C.  de  inoffc.  teftam.  Horum  omnium  ratio  eft  ,  quod 
filiusf.  in  peculio  caftrenfi  vel  quafi  caftrenfi  pro  patrefamilias  habctur  fi&tone  juris » 


CAPUT  kVL 

Ficlione  juris  fervi  pro  nultis  &  mortuis  habentur . 

JUre  naturali  omncs  homines  trquales  funr,  id  eft  Iiberi  funr  ,&  uno  nomine 
homines  appellanrur  .  Oh  id  jus  naturalc  jus  commune  dictum  eft  ,  quod  fit 
commune  omnium  hominum  ;  Arr.bof.  1.  office. 28.  Natura  igitur  jut 

temmu- 


Digitized  by  Google 


TRACT ATUS     PRIMUS.  ij 

tomntunt  gtneravit  ,  ufmrptt'n  jus  fetit  privatum  .  Jure  gentium  introdu&a  eft 

differentia  perfonarum  in  liberos  &  fervos;  /.  manumiffitnes  yff.  dt  jufl.  &  jur. 

Jure  civili  fervi  pro  nullis  habentur  ;  /.  quod  atitnet  ,  dt  R.  J.  fervi  non 
habent  perfenam  feu  ftatum  ,  funt  irpicimni ;  Thtophil.  inft.  dt  fitful,  ferv. 
init.  ut  fervus  non  poteft  effe  tertis  in  tellamento  ;  /.  qui  ttjiamtmo ,  §.  fmus, 
ff.  qui  tejlrm.  fac.  lidem  judices  vel  arbitri  cfle  non  polfunt  ,  mm  civiiibus 
oiliciis  arceantur ;  Ixum  prxtor ,  §.  f  2.  ft.  dt  judie.  I.  Ftdius  ,  init.  dt  rttept. 
f  qui  arbitr.  rtttp.  I.  ilia  verba ,  de  V.  S.  Nec  poffunt  effe  procuratorcs  ad  lit« ; 
cum  non  habeant  legitimam  pcrionam  ftandi  in  judicio ;  /.  quotiers  yff.fi  quit 
caut.  Servi  cum  dominis  nulfomodo  agcrc  poflunt  •  cum  nec  jure  civili  ,  nec 
prartorio  computentur  ;  /.  nullomodo  ,  ad  I.  Cornel,  dt  faff.  Iildem  non  licet 
poltulare  pro  aliis  ;  Donat.  in  Phormion.  Strvum  hominem  caufam  orart  Itgts 
non  ftnunt  y  ntqut  tejiimonii  ditiio  eft  . 

Servi  cum  manumittuntur  capite  non  minuuntur  ,  quia  fervilc  caput  nullum 
jus  habet  ;  /.  liberos  y  ff.  dt  capit.  minut.  Ita  fervi  pro  nullis  habentur,  ut  qui 
fervum  alienum  injuria  occidiffet  ,  non  alia  pprna  ,  quam  lecis  Aquiliar  de 
dam  no  injuria  dato  tencretur  ;  perinde  ac  fi  alienam  quadrupedem  occidiflct ; 
/.  2.  ff.  ad  leg.  Aquil.  ita  ut  fervum  occidcre  non  effet  crimen ,  fed  damnum  , 
quo  alludit  Plin.  fib.  8.  epift.  15.  Nec  ignoro  alios  hujufmodi  cafus  y  nihil  am- 
plius  wart  quam  damnum  .  Et  novus  homo  vidctur  cffc  qui  a  libertate  in 
fcrvitutem  rccidit  ;  /.  +  fervus  legatus  ,  ff.  de  adim.  legat. 

Adeoque  fiftione  juris  fervi  mortuis  comparantur  ,  &  fervitus  mortalitati  ; 
/.  fervitutem  ,  de  R.  J.  ut  fi  legatum  cui  fub  conditione  relifhim  fit ,  legatum 
extiuguitur  morte  legatarii,  &  fervitute  pcenr,  id  eft  damnatione  in  mcta  Hum, 
quia  fervitus  morti  adfimilatur  ;  /.  inttrcidit  ,  ff.  de  tondit.  &  demnnflr.  Ex 
conflit.  Severi  donatio  inter  conjuges  morte  confirmarur  ;  fed  fi  donator  ,  vel 
donatarius  fervus  fuerit  effeclus  ,  donatio  exringuitur  ,  quamvis  fervi ru?  morti 
comparcrur  ;  I.  cum  hie  flatus ,  §.  fi  donator  ,  ff.  de  donat.  inter  vir.  (7  uxor. 
Quia  nimirum  donatio  in  cum  cafum  decidit ,  a  quo  incipere  non  poteft . 

Qui  in  fervitute  eft  ,  non  poteft  ufucaperc ,  quia  poffidere  non  poteft  ,  cum 
ipfe  poffideatur  ,•  /.  qui  in  fervitute  ,  dt  R.  J.  I.  4.  §.  fervus  ,  ff.  dt  ufucap. 

Non  modo  fervus  manumiffus  novus  homo,  feu  alius  vidctur  eiTe  ,  fed  & 
fervus  manumiflus ,  fi  rurfus  in  fervirutem  recidat  ,  novus  homo  videtur  cfij  : 
hinc  fervo  manumiffo  fi  adimatur  legatum  ,  etfi  idem  rurfus  in  fcrvitutem  re- 
cidat ,  non  tamen  refufcitatur  legatum ,  novus  enim  videtur  homo  efle  ;  /.  fer- 
vus legatut  ,  6.  1.  ff.  de  adim.  let  at.  Ita  &  fervo  promiffo  interim  manumif- 
fo  y  promiffor  libcratur  ,  &  fi  rurfus  fervus  effe&us  fit  ,  obligatio  femel  extin- 
fla  non  reftituitur ,  alius  enim  videtur  effe  y  /.  qui  res  ,  §.  aream  ,  de  folut. 


CAPUT  XVH. 
Deport atus  fiilient  legis  pro  mortuo  habttur. 

ALta  eft  mors  naturalis  ,  alia  civilis  feu  fi&tia  ;  mors  naturalis  ,  qua?  a 
narura  oritur  ;  mors  civilis ,  qua:  a  lege ,  quar  finxit  hominem  mortuum 
cum  non  fit. 

Deportatus  fiilione  legis  pro  mortuo  habetur  quoad  ea  quar  funt  juris  ci- 
vilis ,•  /.  vet  urn  efl  ,  §.  focietas ,  ff.  pro  foe.  Ex  qua  focietas  folvitur  morte  na. 
turali ,  vel  maxima  aut  media  capitis  deminutione ,  id  eft  fervitute  poena; ,  feu 
damnatione  in  metal  I  urn  ,  vel  deportatione . 

Ex  formula  Galii  poflhumus  nepos  inftitui  poteft  ,  in  cafum  mortis  filii 


i<5  D£    FICTIONIBUS  JURIS 

vel  deportationis  ,  cafus  mortis  trahitur  ad  deportationem  y  /.  Callus  ,  & 
quid  fi)  de  liber.  Cf  pofih. 

Si  Alius  fit  &  ex  eo  nepos  ,  filius  emancipatus  vei  in  poteftate  man  ens  de- 
portarus  ,  non  obftat  nepoti  ,  quin  ei  detur  bonorum  pofleflio  contra  tabulas  : 
deportati  enim  monuorura  loco  habentur  ftftum  ,  ff.  de  bonor.  po(f. 

contra  tab.  &  fi  patronus  deportatus  fit  ,  filio  ejus  conapetit  bonorum  poflfcllio 
in  bonk  liberti  ,  ncc  impedimento  ei  eft  patronus  ,  qui  mortui  loco  habetur  ; 
J.  4.  %.  fi  deportatus ,  ff.  de  bm.  iibert.  fi  pater  deportatus  (it ,  vel  ferais  por- 
es effefhts ,  nepos  filii  loco  fuccedit  ;  /.  fi  qua  poena  tff.de  his  qui  funt  fmi 
vel  alien,  jur.  quia  deportatus  &  fervus  porn  a:  pro  mortuis  habentur  .  Eadem 
ficnone  juris ,  Uberi  concepti  poft  deportationem  patris  non  faciunt  deficere  con. 
ditionem  fideicommiffi  fi  fine  liberts ,  quafi  ab  alio  fufcepti ;  I.  ex  fafh  ,  §.  «r 
fatio  ,  ff.  ad  Trebelt.  quia  deportatus  pro  mortuo  habetur ,  qui  liberos  amplius 
procrcare  non  poteft. 

Deportatus  pro  mortuo  habetur  quoad  ca  qux  funt  juris  eivilis  ;  quia  amir, 
tit  civitatem  ,  non  libertatem  ,  amittit  ea  qux  funt  juris  eivilis  ,  puta  jus  te- 
ilamenti  faciendi  ;  /.  fi  quit  filio  ,  ejus  qui  deportatur  ,  ff.  da  ajuJL  irrit. 
/.  1.  §.  hi  quihus  ,  de  legat.  3.  I.  funt  quidam  ,  de  pan*  I.  ejus  qui  apud  ho- 
fits ,  qui  tejt.  fax.  I.  t.  C.  de  hexed,  infiit. 

Deportatus  folvitur  obligationibus  omnibus  ;  ex  quo  fidejuflor  pro  deportato 
obiigari  non  poteft  ,  quia  tota  obltgario  adverfus  cum  exxinfia  ell  /.  fi  debi- 
terit  ff.  de  fidejuff. 

Deportatus  non  poteft  capece  ex  teftamento  heredrurem  ,  legatum ,  vel  fidci- 
£ommuTum ,  nifi  quid  alimentorum  nomine ;  /.  turn  Ulpienus ,  ff.  de  interdict". 
&  relegat.  I.  1.  C.  de  hered.  infiit.  Hinc  in  exilio  amicorum  teftamentis  fc 
non  omiflum  gloriatur  M.  Tull.  pro  dotno .  Quis  in  mtum  locum  judicem  fub- 
didit)  quis  meorum  emuorum  tcfiameruum  dijceffu  mee  fecit ,  qui  mihi  non  tdem 
triiucrit ,  quod  etfi  adeffeml 

Deportatus  non  per  omnia  mortuo  comparator  ;  ut  fi  pater  meatus  fit  refti- 
tuere  hereditatem  liberts  ,  vel  cui  ex  his  voluerit ,  &  poftea  ob  delictum  in 
infulam  deportatus  fit  ,  non  amittit  jus  eligendi ,  ex  refpoofo  Papmiani ,  quod 
extat  in  /.  cum  pater  ,  §.  hereditatem  ,  de  legat.  z.  &  refertur  ab  Ulpiano  in 
d.  I.  en  failo  t  %.  fi  quis  meatus  6.  \  quia  deportatus  amittit  chriratetn  ,  non 
libertatem  ?  amittit  ea  quz  lunt  juris  eivilis  ,  non  qux  funt  juris  naturalis ,  & 
macjis  fafti ,  quam  juris  y  /.  legatum ,  de  capit.  m'tnut.  ele&io  autem  magis  eft 
fa£»i,  quam  juris,  cum  verfetur  in  nado  minifterio;  /.  unum  en  famitia ,  §.  fi 
Falcidia ,  de  legat.  l.  Hinc  legatum  in  annos  .  vel  menfes  fingulos  ,  non  fini- 
tur  capitis  diminutione ;  quia  tale  legatum  in  facto  magis, quam  in  jure  confi- 
flit ;  d.  I.  legatum ,  nempe  legatum  ,  quod  in  annos  vcl  menfes  fingulos  relin- 
quitur,  alimentorum  cauU  rehnqui  intelligitur  ;  /.  cum  hi  ,  §.  five  igitur,ff. 
de  tran/acl. 

Si  heres  rogatus  fit  poft  mortem  rcrtiruere  hereditatem  ,  conditio  fideicom- 
mifli  non  exiftit  deponatione  ,  donee  mors  naturalis  fecuta  fit  y  d.  §.  heredita- 
tem ,  /.  Statiut  Florut  ,  §.  Cornelio  Felid  ,  de  jur.  fife,  ut  &  donatio  cum 
xnorieris  tot  dari ,  non  committitur  deponatione  ,  fed  morte  naturali ;  /.  en  ea 
parte ,  §.  in  infulam ,  ff.  de  V.  0.  In  fideicommiflls  &  donationibns  collatis  in 
tempus  mortis  ,  infpicitur  potius  mors  naturalis  quam  eivilis  ,  quam  ominari 
nefas  eft  ;  cafum  adverfamquc  fortunam  fpeftari  hominis  libcri  ,  nequc  civile, 
neque  naturale  e(l  ;  /.  inter  fiipulontem  ,  §.  facram  ,  de  V.  0. 

Et  donatio  facia  uxori  ,  deponatione  viri  plcne  non  confirmatur  ;  quia  de- 
portatio  non  omnino  fimilis  eft  morti  ;  /.  fed  fi  mors  ,  ff.  de  donat.  inter  vir. 
*y  uxor.  I.  res  uxoris*  C.  tod.  &  legatum  non  fit  caducum  deponatione  lega- 
tarii ,  propter  fpera  reftitutionis  ;  /.  intcrc'-.d'tt ,  ff.  de  cond'tu  &  demonfirat. 

Matri- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     PRIMUS.  ,7 

Mammon  Kim  nan  folvirur  deportatione,quafi  morte  mariri ;  d.  L  fid  fi  mors, 
d.  L  rei  uxerisj  /.<.  ff.  de  boa.  demnet,  nifi  cafus  mortis  mariti  mutet  arTe&um 
uxoris  ,*  /.  i.  C  de  repud.  &  ka  intelligenda  eft  /.  ft  quit  fic  Jlipuletue  ,  ff. 
foluu  matrim. 

Deportatus  amirtit  ea  quar  fuot  juris  civilis,  non  ea  quae  funt  juris  gentium; 
at  emit ,  vendit ,  loeat ,  conducit ,  focnus  exercet  ;  /.  deportatus  ,  ff.  de  imerd. 
&  releget.  Idemque  partis  poft  deportationem  dum  ftiperftes  eft  utitur.fed  poft 
mortem  ea  fil'cus  occupat  ;  d.  L  depmetus ,  /.  a.  C.  de  ban.  profcripu  &  d. 
J.  i.  C  de  bertd.  infltt. 

Deaique  mors  civilis  non  arquarar  in  omnibus  morti  naturali  ,  &  ftatutum 
loquens  de  morte  naturali  non  extenditur  ad  civilem  :  /.  utt.  C  de  t  bis  qui 
ven.  atat.  impetr. 


CAPUT  XVIH. 

Stent  &  it )  cujus  bene  publicata  funt  :  qui  capitis  datmutui  eft ,  etiam  ante 
quern  pane  affeSus  fit  :  teftetor,  qui  nomen  heredis  vel  fcribere,  vti 
•articulate  nuncupate  non  potrji .-  prcfrff:ts  menachus :  manumiffus . 
Libert  belie  amijfi  pre  fuperfiitibus  habentut. 

ETiam  is.  cujus  bona  publicata  funt,  pro  morroo  habetur?  ut  focietas  fol. 
vttur  publicatione  omnium  bonomm  velut  morte ;  fi  enim  focii  bona  pa- 
blicentur ,  cum  in  locum  ejus  alius  faccedat ,  nempe  file  us  ,  pro  mortuo  babe, 
tur;  /.  a&ione  ,  %.  publication* .  ff.  pro  foe.  Is,  cujus  bona  publicata  font,  mortuo 
comparator ,  quod  amhTis  bonis  quafi  vitar  lace  careat ,  &  pro  rmllo  (it .  Hinc 
reftitutio  non  eft  adverfus  eum  >  qui  amiftis  bonis  &  civitate  nudus  exulat  , 
quafi  non  eftet  in  rerum  narura;  U  tutelas ,  de  xapiu  m'tnut. 

Eadem  fiflione  damnatns  capite  ftatim  pro  mortuo  habetur,  antequam  poena 
affcftus  fit.  Ultimo  fuppl  icio  damnatus  flarim  amittit  civiratem  &  liber?  at  cm  , 
quia  fervus  pceruc  effiutur ,  &  cafiis  hie  praroccupat  mortem  ;  1.  qui  ultimo,  ff. 
de  paen.  Sed  &  fi  quis  capite  damnatus  fuerit  ,  tcitamcntum  ejus  irritum  fict  , 
non  cum  confumptus  eft,  fed  cum  fentcntiam  partus  ;  nam  pomar  fervus  eflfici- 
tur ;  L  fi  quis  film,  §.  +fed&fi  quis-,  ffuh  infup.rupt.  Et  cui  criminis  venia  tit 
a  Principe,  a  morruis  fufcitatus  dicirur;  Greg.  Nyflen.  in  otttt.  funebf.  Placillar: 
»9ff8#  li  ixHtU  <rbu  <t  Keeeicmi  x***f  «•'  ieurmr  iyrtlfwrcw  ,  ti  t»'k  ripott 
trm$eu>im<  ,  x«u  *  rei  £»«t»  -liper  h%ifunt  ,  vixtr  li  tivrit  tit  rltu  t*ie 
mmxiSeoow  :  Qmet  propter  Mem,  re/urreclionir  tyetiam  atceperunt ,  qui  legibut 
ntortui ,       cepitir  dimnati ,  rurfus  per  earn  ad  vitam  rtvocat  't  funt . 

Si  teftator  propter  vim  .rgrirudini';  nequcat  fcribere  nomen  heredis  ,  vel 
articulate  nunenpare  teftibus ,  teftari  non  poteft  ;  pro  mortuo  enim  habetur  ;  /. 
jutemus  ,  C.  de  teftam.  Momentum  moriendi  vkx  an  morti  deputctur  ,  non 
confenfere  vereres;  Gell.  oo&.  Att.6.  cap.  tj.  Alii  moriendi  verbum  atque  mo- 
mentum manente  adbuc  vita  diet  .  atque  fieri  put  aver unt ;  alii  nihil  m  eo  tem- 
pore vita  reliquerunt  %  totumque  illud  >  qued  mori  diet t or  ,  morti  vendicaverunt . 

Etiam  fi'lione  legis  monachus  profeflus  pro  mortuo  habetur .  Puta  marri- 
monium  folvitur  profeinone  velut  morte, &  urerque  conjugum  res  fuas  repetir, 
quas  pro  dote  vel  ante  nuptias  donatiooc  prxftiterat  ,  quafi  foluto  matrimonio 
morte  viri  vel  uioris,  &  hoc  tantum  lucrum  confequitur  ,  quod  debuit  a  lege 
vel  ex  paclo  in  caium  mortis  exigere  ^  /.  t  Deo  nobis ,  C.  de  Epifc.  &  cleric, 
can.  f  fcripfit  nobis  ,  ly.  qu.  a.  Et  conditio  fideicommiflt  relifti  in  tempus 
mortis  committitur  piofeflione.non  expe£lata  morte  naturali  j  are.  ejufd.  Ie£is. 
Tom.  VI.  C 


iS  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

Profeffus  non  habet  jus  teftandi  ;  can.  quia  ingrediemibus  ,  19.  qm.  j.  ne 
quidem  ev  con  fen  fu  fummi  Pontificis ;  r<rp.  cum  ad  mdnofterium ,  in  fin.  de  fiat, 
mcmach.  Idem  non  poteft  baprizare  vel  alia  facramenta  miniftrare,  quia  mtmdo 
monuut  eft  ,  Deo  autem  vivit ;  can.  +  placuit  2.  16.  qu.  1.  Idem  in  tefteia 
non  auditur.  quia  habet  vocem  fuoeftam  ,  can.  placuit  ,  can.  nullust  2.  au.y. 
fynod.  VI.  m  Trull,  can.  41. 

Et  beneficium  vacat  profefiiooe  quafi  morte  ;  can.  Gtmfaldus  ,  17.  fir.  x. 
r#p.  beneficium ,  </f  regular,  in  6. 

Manumiffus  etiam  ,  licet  per  manumiffionem  ejus  conditio  in  melius  mu* 
terur  ,  monuo  comparatur;  quia  manumiffione,  ut  morte ,  fervi  dominium  amit~ 
titur  :  ut  fi  fervus  mens  fobreptus  fit ,  mortuo  vel  manumilfo  fervo  furti  a&io 
non  extinguitur  :  manumuTio  non  diffimilis  eft  morti  quoad  fubtrahendum  do- 
mino fervum  ;  /.  inter  omnes  ,  ff.  de  furt.  Et  fi  fervus  promiflus  vel  legatus 
interim  manumi/Tns  fit  ,  non  debetur  j  quia  manumuTio  morti  fimtlis*  eft  i  /.  fi 
mihiy  de  folut. 

Saltern  manumiflus  novns  homo  videtur  efle:  fervo  legato  filio  >  inter  vivos 
manumiflb  ,  legatum  evancfcit  ,  nec  refufcitatur  manumiflb  rurfus  redaflo  in 
icrvitutem  ,  novus  enim  videtur  homo  efle  i  /.  farms  legatus  yff.de  ad'imend. 
tcgat. 

Unde  manomiflus  ex  negouo  ante  geflo  conveniri  non  poteft  ;  /.  f  eum 
aSum  ,  l.atquiy  $.  1.  I.  qua  uti  liter ,  §.  1.  ff.de  negot. gefi.  I.  fi  cognati ,  C.  eod. 

E  contrario  quandoque  mortui  pro  fuperftitibus  haoenrur  ,  ut  libcri  bello 
amifti  pro  fuperftitibus  habentur,  &  profunt  patri  ad  exculattonem  a  mcelis  & 
alits  muneribus  civilibus  y  quia  per  gforiam  vivere  intetliguntur  \  I.  Mlo  amijji, 
ff.  de  extm/at.  tut.  tap.  1.  iufi.  eod.  I.  ulu  da  vacat.  &  excuf.  muner. 


CAPUT  XIX. 

Lex  aliquando  fmgit  ns  qua/dam  inanimatat  effe  perfonat ,  puta  mmafiar'tum  , 
jacentem  hertdiuttm  ,  untverfuatem  . 

IN  mukts  partibus  juris  lunt  perfonx  fiflx  :  lex  finxir  perfbnas  vel  homines 
efle  res  qua  fenfu  8c  anima  carent ,  ut  monafterium  nclionc  juris  eft  loco 
atllii  favore  put  caufe ,  vel  ob  affe&um  quafi  paternum ,  quod  monachus  diligat 
monafterhnn,  ficut  pater  liberoc. 

Hoc  jure  fubftirutio  facia  fab  condirione  fi  fine  Irberis  deficit  ,  fi  here* 
rogarus  te  &  fua  dicet  monafterio;  /.  fantimus  5}. ,  §.  item  Mud  ftatuimut , 
C.  de  Ep'tfe.  &  cleric,  cap.  in  prafentia  ,  de  probat.  Non  videtur  expcrs  libe- 
rorum  qui  ingrerTus  eft  mona(h*rium  ,  ut  qui  ec<lcfiam  aut  monafterium  here- 
t  V.  (i  pro-  dem  hmituir ;  &  fi  legatum  relmquatur  puellr  fub  condirione  nupriarum  ,  feu 
bat.  Faciunt  liberoram  ,  legatum  debetur  ,  fi  mgrediarur  monafterium  ;  d.  I.  fancimus ,  & 
I.  1.  C.  de  ttev.  12?.  cap.  37.  auth.  tti/t  ngati  ,  C.  ad  Trebell. 

ojfir.  ejus  ,  Fiftione  juris  etiam  civitates  perfonarum  vice  funguntur,  ut  civitas  vel  rerpn- 
qui  vicem  a-  blica  jure  pupilli  vel  minor  is  wttur,&  ut  papilla  extra  ordmem  reftttuitur;  /. 
licujus  judic.  rempubticam  ,  C.  de  tier.  reip.  I.  refpublica ,  C.  quib.  ex  cauf.  major.  I.  \  ult.  C. 
obti'iet  y& I.  de  hi  bttegr.  re/lit.  Et  civitas  murui  datione  non  obligarur  ,  nifi  pecunix  in 
12.%  ult.  ff.  rem  ejus  verfar  fint  ,-  /.  civitas,  ff'.  de  rrb.  credit.  Oh  peamiam  civtrati  fubre. 
ex  quib.  can/,  pram  datur  aftio  furti  ,  non  peculatus  ,•  /.  ob  pecuniam  y  ff.  de  furt.  &  SC. 
major.  I.  9.  Macedoniano  locus  eft  in  civitate  ceque  ac  in  privato ,  fi  filiofamilias  pecuniam 
ff.  de  appel-  maruam  crcdiderit    /.  nihil  interefi  ,  ff.  ad  Mated. 

iat.  &  relat.        Ex  ediiio  cx  quibus  caufis  majores ,  legatus  municipii  vel  civitatis ,  fi  in- 

dc  fen- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     PRIMES.  i9 

defenfut  damnatus  fit ,  propter  abfentiam  civitatis  caufa  reftituitur  ,  licet  ma. 
caufa  non  ahftt  ;  /.  legal)  t  ,  /.  fed  etfi  ,  §.  ult.  ff.  ex  quib.  can/.  m.t/or.  fcx 
edicTo  xdilitio  aftio  redmbitioria  non  habet  locum  in  vendkione  mum  fifci, 
fecus  in  venditione  rerum  reip.  vel  civitatis  /.  i.  4.  Mud  ,  #  4e  editl. 
Denique  vefiigalia  civitatis  propria  non  dicuntur  publica  ,  nam  civitates  privi- 
toxum  loco  habentur  >  /.  cum  qui  vcthgal  t  ff.  de  V.  S.  Quod  jus  porre&ura 
eft  ad  collegia  ,  focictates ,  &  alia  corpora  :  &  hoc  eft  quod  ait  /.  mortuo  ,  ff. 
de  fidejuff.  hereditatem  perfonx  vice  fungi ,  ficut  municipium  ,  curiam  ,  &  io- 
cietatem .  Municipia ,  collegia ,  focietatet  &  alia  corpora  ,  licet  mulra  habeanc 
argumenta  reipublicx  ,  puta  res  communes  ,  arcam  communem  ,  a&crem  five 
fyndicum  ;  /.  i.  §.  quibut  ,  ff.  quod  cujufq.  univerf.  &  commune  figiilum; 
cap.  diletla  ,  de  exceff.  prxlat.  cap.  fignificavit  ,  de  appell.  tanien  non  conili- 
tuunt  rem  p.  &  privatorum  feu  perfonarum  jure  cenfentur.  EcctcGa  etiam  per- 
fonx vice  fungitur,  &  minoris  jure  utitur ;  cap.  i.i.  <Zr  3.  de  in  inte^r.  re/lit. 

Fi&ione  juris  etiam  hereditas  jacens  perfonx  vice  fungimr  ,  &  pro  domi- 
na  babetur  ,  quia  rcprxfentat  perfonam  defun&i  .  Quod  multis  juris  civilis  ar- 
gumentis  comprobatur  ;  ut  per  fervum  hereditarium  ex  ftipulatu  vel  iraditiooe 
acquiritur  hcreditati ,  &  per  earn  heredi  futuro  :  hujufmoai  contractus  ex  per- 
(bna  delimit i  vires  aflumit  ;  hereditas  enim  non  heredis  ,  fed  defun£H  perfo- 
nam fuftinet  ,•  I.  in  to  ,  §.  ult.  rum  I.  feq.  ff.  de  acqutr.  rer.  dom.  I.  qui  * 
ftiwy  de  oblig.  &  a&.  Et  per  fervum  hereditarium  acquiritur  hcreditati  ut 
domino  ,  quia  herednas  pro  domino  habetur  ;  /.  hereditas  in  multit  ,  ff.  de 
*du.  rer.  dom.  Si  fervus  hercditarius  rem  heredirariam  commodark  ,  vd  de- 
pofuerit ,  acTto  commodati ,  vel  dejpoiiti  acquiritur  hereditati ,  &  per  earn  here- 
di portea  adeunti  ;  l.i.  §.  t  item  fi  fervut  tff.  depoftt.  I.  cum  heredhai,  C.  eod. 
&  d.l.qui  a  fervo.  Servus  hereditaria  ante  aditam  hereditatem  inftttui  poteit, 
vel  ci  legari  poteft  j  &  per  eum  adquiritur  hereditati  ,  quia  hereditas  perfonx  , 
feu  defunfii  vicem  fuftinet  ;  /.  mm  mhiut ,  §.  hereditarium  ,  ff.  de  hired,  injiit. 
$.  fttvus  etiam ,  iuftit.  eod.  tit.  I.  debitor  ,  in  fin.  de  legal.  *.  Si  fervus  here- 
ditarius  occidatur ,  falva  eft  hereditati  legis  Aquilix  actio  ,  &  per  eum  heredi 
poflquam  adicrit  hereditatem  ,  quia  hereditas  jacens  pro  domino  habetur ;  /.  li- 
ber hemo  !  j. ,  §.  fi  fervut ,  ff.  ad  I.  Aqu.il.  I.  fi  a  domino  ,  %.  fi  poffcfo*  yif.de 
petit,  hered.  Jacente  hercditate  ,  fi  quid  vi  aut  clam  facnim  fit  in  fundo  here- 
ditarto  ,  heredi  poft  aditam  hereditatem  datur  interdidum  quod  vi  aut  clam . 
Neque  obftat  quod  eo  tempore  nemo  domtnus  fuit  rerum  hereditariamm  ,  quia 
hereditas  jacens  dominx  locum  obriner;  iJlevique,  §.qu*fitum,  ff.  quod  vi  aut 
clam  .  Mortuo  reo  promittendi,  &  ante  t  aditam  hereditatem  fidejuftbr  accipi  poteft, 
quia  hereditas  perfonx  ,  id  eft  defunfti  vice  fungitur ,  ad  exemplum  municipii  , 
curix  ,  &  focietatis ;  d.  I.  moriuo .  Si  novandi  caufa  a  Titio  (Upuler  lub  con- 
dirione ,  quod  mihi  Sempisniut  debet ,  &  pendente  conditione  Titius  decefterir, 
rum  ante  aditam  hereditatem  conditio  cxtiterit  ,  novatio  fit  >  quia  interim  he- 
redi t  a?  fuftinet  perfonam  heredis ;  /.  novatio  14.  ff.  de  nnvat.  Quia  interrogatus 
refpondit  fervum  hereditarium  effe ,  ex  fua  refpoofiooe  ^enetur  hereditati  ,  quia 
hereditas  domir.i  loco  habetur  ,•  /.  fi  ante ,  ff.  de  intemgat.  t&. 

Hereditas  ufucapit  quod  defunetus  ccepit  ufucapere  ,  quia  hereditas  unius 
perfonx  vice  fungitur ,  id*cft  defiinfli  ;  /.  neres  ,  ff.  de  ufucap.  Ob  id  ufucapio 
ccepta  a  defunclo  poteft  ante  aditam  hereditatem  impleri  ;  /.  cetptam  ,  /.  jufto 
srmre ,  %.  mndum  ,  ff.  eod.  I.  qui  cum  ,  §.  ult.  ff,  pro  empt. 

Denique  in  his  qux  funt  juris  ,  per  fervum  hereditarium  acquiritur  here- 
4itati ,  puta  in  a&ionibu<; ;  in  his  vero  qux  funt  facli ,  qux  factum  &  opcraua 
jiominis  requirunt ,  nihil  hereditati  quxri  poteft  per  fervum  hereditarium nam 
licet  jacente  heredttatc  fervus  hereditaria  heres  inftitui  poffit  ,  interim  non 
poteft  adire  heieditatcm  ,  fed  cxpcclandum  eft  quoad  heres  adicrit  hereditatem,, 

C  ij 


2o  DE    TICTIONIBUS  JURIS 

quod  non  pofltt  a  dire  herediratem  abfque  juflu  domini  :  ut  &  fcrvus  heredity 
tins  non  pored  acqutfeie  ufumfiuctuni  ,  quia  ufusfrudus  non  poteft  cooftitui 
fine  perfooa  que  utatur  fruarur  >  at  hereditas  non  poteft  uti  fnu  ;  d.  /.  bere- 
ditas ht  multis  ,  /.  ufusfruQus  ,  ff.  de  ftipula*.  fen.  Eadetn  ratione  hereditati 
furtum  non  fit ,  quia  bereditas  poffcffionem  non  habet  t  quae  eft  fa£H  6c.  ani- 
mi  j  A  i.  $.  Scjwl*  %  ff.  fi  it  qui  tefitm.  lib*  efft  juff.  A  hertdimui  ,  dt 


CAPUT  XX. 
juris  hem  una  C  eadem  perfona  videtur  cum  defunSt*  Plant  nrrti 


SIcvt  ficTione  juris  hereditas  perfomr.  ,  id  eft  defun&i  vice  fungitur  y  ira  8c 
heres  una  &  eadem  perfona  videtur  cum  defundo  /  /.  t  hires  ai.  ff.  dt 
t  corns,  am-  *f*raP'  A  t  tmbiguitts  ,  C.  de  ufufr.  ntrj.  Jujl.  48.  Quia  heres  fuccedit  in 
lipuira'iem  •  >us  univerfum  defunfH  :  /.  heres  in  omne  ,  ff.  de  aeLf.  fiered.  I.  hereditas  ,  dt 
cux  ramen  /•  Adeo  ut  fir  ejufdem  juris  &  potertatis,  cujus  fait  defun&us;  /.  heredem, 
ad  rem  non  ff'  n(t-     poftutante ,  in  or.  ff.  ad  Trebeil. 

facit  .  Au-  ^uta  m  *rnplend*  ufucapione  heres  perfonar  defunfli  vicem  fnftinet,  rjfuca- 
itoris  vero  P'*  en^m  quod  defundus  ceepit  ufucapere  /  d.  I.  litres  .  Ufucapio  cerpta  a  de*. 
intt-ntionem  'unt^°  impleiur  ab  he  rede  ,  quia  porTcffio  dcfunAi  ,  quafi  jun&a  defaendit  ad 
futfle  fc  re-  heredem  ;  /.  cum  milts ,  j^".  en  cju'tb.  ctuf.  major.  Pofliefllo  defuncli  prodeft  he- 
ferriad  Lan-  ""plendam  ufucapionem  xfi  medio  tempore  alius  non  pofiederit;  /.  pof- 

ti<iuuas\  L/'M'Oy  f-  A*  "f-f'p. 

tin  arguirur  Alternoni  jurat  or  nefuneti  de-  modb  fuorum  bononim  heres  .ftare  compel- 
ex  fequenti.  hrnr,  quia  heredis  &  defunfti  una  &  eadem  quodammodo  eft  perfona;  d.  nov.48. 
bw  .  Sed  fi  Eodem  figmento  heres  fe^uitur  forum  defunen'  in  aftionibus  hcreditariis; 
probat  vide .  »  'n  J>r"  '*  f*  '*  9*'  »  «•     JM^'C'  Heres  non  poteft  infictari  legata  a 

1  *  teftatore  relicta  filiis  fouriis  vei  coocubinz  »  quia  non  poteft  fuftundere  pudo- 

rem  ejus  ,  cujus  perfonam  reprarfentat . 

Et  ft  plures  fint  heredes  actoris  vet  ret ,  in  judicio-  unum  dumtaxat  procu- 
ratorem-  conftiruere  poflunt;  I.  licet,  §.  pen.  ff.de  prvcur.  quia  plures  unius,  id 
eft  defunfH  perfonam  re prarf enfant  ,  ubi  plures  in  unius  locum  fubOiruuntur , 
pro  fingulari  perfona  habendi  funt  ,*  /.  cut  fundus ,  de  cundit,  O"  demonfl r. 

Nec  modo  primus  heres  ,  fed  &  fecundus  dt,  deinceps  heredes  unius  efle 
videntur ,  id  eft  primi  defunfti  /.  3.  ff.  de  petit,  hertd.  I.  7.  6.  ult.  ff.  de 
t  Corrrg.  d.  tdq.  kered.  I.  ult.  C.  de  hered.  infl.  d.  I.  f  tmbiguitas  .  Quia  heredes  quo- 
/.  antiquitasy  cumque  gradt  fint  foftinent  perfonam  teftatoris .  Herc$  beredis  cl\  here^  tella- 
quia  htc  bene  toris;  d.  I.  ult.  Unde  heredis  appcllatione ,  non  modo  primus  heres  de  fun£H  , 
facit.  fod  &  heres  heredis  &  ulreriores  continentur  ;  /.  heredis  6%. ,  /.  fciendum ,  ff. de 

V.  S.  Ideoque  poffeffio  defunflr  non  proximo, fed  etiam  ulteriori  heredi  prodelt 
ad  implendam  ufucapionem  ,  licet  medius ,  id  eft  prosimus  heres  potfeffionem 
rafhis  non  fit ;  /.  2.  §.  etiam  heredi ,  ff.  pro  cm p ton 

JEque  fi  plures  fint  rei  ftipulandi  vel  promitrendi,  fingulis  in  folldum  debetur, 
&"fin^uli  infolidum  debent,  &  petitione,&  exaftione ,  vel  acccptilatione  unius» 
tora  iblvitur  obligatio  /  /.  2.  &  3. §.  r.  ff.de  dwb.reis ,  &  fi  duo  rei  ftipulandi 
flint  ,  uni  foiidum  folvi  poteft  T  &  unu>  e  correis  totam  rem  in  judicium  de> 
ducere  poteft  /.  fi  rem ,  |.  fi  duo  ff,  de  novat.  Ratio  eft ,  quia  duo  vel  plures 
correi  ficlione  iuris  pro  uno  habemur ,  quod  unum  fit  debitum,.una  obligatio-/ 
/.  fi  plures .  ff.  de  ptii.  I.  qui  hominem  ,  §.  fi  due  ,  ff.  de  folut. 

Si 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     PRIMUS.  11 

Si  ptures  Tint  rei  ftipulandi,  adeo  veram  eft  fiogulis  in  folidum  deberi ,  ot 
prevention  locus  fit:  &  fi  unut  e  pluribus  correis  ftipulandi  prior  tgere  cor  pe- 
tit, alteri  debitor  foivendo  noo  liberarar;  /.  tx  Ambus  \6. ,  ff.  dt  duob.  reir, 

Et  fi  plures  Gat  correi  credendi  ,  interpellatio  ,  vel  litis  conteftatio  fa&a 
•b  uno  ex  creditoribus  ,  prodeft  aJiis  creditoribus  ad  interrumpendam  prarfcri- 
ptionem  ,  at  agnitio  &  folutio  n  parte  fadla  ab  ono  e  debitoribus ,  nocet  aliis 
ad  interrumpendam  prarfcriptiooera  ,  cum  una  fit  obligatio  ,  unus  contn&us* 
eadem  caufa  debendi ;  /.  v/r.  C.  dt  duob.  ttit* 


CAPUT  XXI. 
Eadtm  fi8h  fapius  mducit  emfufumm 

FIctioke  juris  fzpius  confafio  perfonartrm  inducitur  ,  ita  ut  unus  pro  alio 
aflumatur  ,  vel  ut  duz  vel  plures  perfome  in  unam  &  eandem  coeant  y 
ut  Alius  ik  pater  natura  una  &  eadem  perfona  efle  pene  intelliguntur  ,•  /.  ult. 
C.  dt  impHD,  &  aliit  fubjlit.  &  vox  parris  vox  fihr,  §.  4.  inft.  dt  tnutil.  fti- 
pulat.  Quod  idem  locum  habet  iu  domino  &  fervo  ;  /.  1.  &  paff.  ff.  dt  fit- 

Clot.  ferv.  Hinc  ne  videatur  pater  abfeindi  a  filio ,  in  dividendis  przdiis  ,  qui-' 
5  accedunt  fervi  feu  afcriptini  ,  liberi  non  debent  fejungi  a  parentibus  ,  puts 
non  debet  uni  pater  ,  alteri  filius  adjudicari  ,  fed  eidem  pater  &  filius  adjudi- 
cate dus  eft  ;  /.  pen.  C.  comm.  urriufq.  judic.  I.  fi  domus  ,  §.  qui  confitttur  ,  ff. 
dt  legtt.  1.  Et  frarres  captivi  fi  veniant  Tub  hatla,  non  fegreganrur Senec.  9. 
controv.  3.  In  autlione  fratres  quamvit  hoftilh  hafla  non  drvidit. 

Pari  commento  confiliarii  Principum  &  fenatores  habenrur  pro  parte  cor- 
poris Principis  ,  &  crimen  perdueilionis  fen  majeftatis  contrahitur  in  viris  illu- 
ftnbus ,  qui  confiKis  &  confiftorio  Principis  rmeriunt ,  be  fenatoribus :  Nam  & 
ipft  ,  inquiunt  Impp.  pan  corporir  no/hi  funt ;  I.  quifqmis  ,  C.  ad  I.  Jul.  nw- 
jeftat.  Hoe  colore  etiam  juris  periti  ,  qui  in  onfrlium  Principis  afiumunrur , 
excufantur  a  tutelis ,  quoniam  circa  latus  eorum  agunt,  &  honor  delatus  finern 
certi  temporis  ac  loci  non  haber  ;  /.  furifptritos  yff.de  excufat. 

Et  parirer  patricii ,  quz  dignitas  auoorem  habet  Conftantinum  ,  cenfentur 
quafi  patres  Principis  ;  Zozim.  **)  lib.  8.  de  Eutropio  in  Patricium  lefto  ■ 
rrarr*,  x«r  van-pis  /Tufiximt        iriftirda  ,  quo  alludens  Claudian.  Iib.2.  in  Eu~ 
trop.  poftquam  publicatis  bonis  deportatum  memoravit  in  Cyprum  inLulam . 
Diremptas  quid  plangit  opet,  quas  natus  baMit? 
Non  alhtr  peteras  Pr'mtipts  effe  pater. 
Hinc  patriciates  dignitas  folvit  patriam  poteftatem  ,  cum  minime  ferendum  fit , 
eum  in  aliena  poteftate  verfari,  quem  flbi  Imperator  patrem  elegit ;  /.  ult.  C. 
dt  con/,  lib*  1 2.  §.  filiusf.  in  ft.  quib.  mod.  jut  pair,  pot  eft.  folv. 

Aliquando  idem  fuftinet  difcrepantes  ,  imo  &  puqnantes  perfonas  ,  judicis 
&  teftis  j  nec  non  partis  fimul ,  ut  heres  cui  defertur  jusjurandura ,  ut  juret  an 
fideicommiffum  a  fit  relidum  (It  ,  necue  ,  qiufi  judex  &  teftis  conftituirur  in 
propria  caufa,-  /.  ult.  C.  de  fideictmmiff.  I.  1.  ff.  quar.  ret.  alt.  non  t  dat. 

Non  eft  proprie  teftis  vel  judex  ,  quia  nemo  eft  rdoneus  teftis  vel  judex 
in  fua  caufa,  led  quafi  teftis  vel  judex,  quod  ejus  facramento  veluti  fententix 
judicis  vel  teltis  fidei  ftatur. 

F&ione  juris  in  aliis  locis  juris  confunduntur  etiam  perfona:  ,  ut  qui  fecit 
per  alium,  per  fir  fa  cere  intelligitur .  Exempli  caufa,  qui  tutelam  per  alium  gef> 
fit  ,  tutelz  aAione  tenetur  ,  ac  fi  earn  gefliftet  :  videtur  enim  geftiife  qui  per 
alium  gcifit     /.  f  ita  auttm  dtpofuitm,  %.  qutd  fi  quu  ,  f.  dt  adminijlr. 


D  E     FICTIONIBUS  JURIS 

tut.  Quod  juflu  mco  alteri  Jblvitiv ,  perinde  eft  ac  fi  mihl  fohitutn  eflet  ;  /. 
quod  fuffii  f  dt  R.J.  I.  cum  juffu ,  dt  faint.  I.  mortuo  ,  $.  */r.  #  4r  fiattdibet. 
F.t  pofliderc  videtur  qui  poftidet  per  fe  vel  per  alium,  pun  perlervurn  vel  co- 
lomim  ,•  /.  gntralittr  ,  L  qui  univerfas,  §.  quad  per  colovum ,  #  ir  adqu.pof- 
fejf.  L  i.  C.  fwww.  </e  ufucap. 

Pari  cornminione  pcrl'onarum  ,  heres  heredis  videtur  heres  primi  dcfunSi 
/.  bered'ts  apptllatio  ,  /.  fdendum  ,  de  V.  S.  I.  qui  per  fuutffianem  ,  dt  R.  J. 
Hinc  petitio  hcreditatis  datur  heredi  heiedis  ,•  /.  i.      </#  lend.  petit.  &  fub- 
ftitutus  fubftituto,  videtur  fubftirutus  inftituto  ;  I.JiTitius  ,  ff.  de  vutg.  & 
pupiilar. 


CAPUT  XXII. 

i  Canfufiem  per  aditionem  Ureditatis  faila ,  velut  folutione ,  toUitur  ndturtii0 

&  civiiu  obligatia. 

FIcttove  juris  etiam  confundirmur  pcrfona*  duorum  vel  planum ,  vcluti  ere- 
diroris  6c  debitoris  ,  ut  fi  creditor  debitori  ,  vel  contra  debitor  creditor! 
here;  extiterit ,  adirione  hcreditatis ,  e  du4bus  perfonis  una  quodammodo  confia- 
tirr  ,  &  confufione  velut  folutiooe  extingurtur  obligario  civilis  &  naturalis ;  ne 
unus  Si  idem  fibi  crediror  &  debitor  fir,  quod  civilis  &  naturalis  ratio  noo  patitur: 
/.  Stichum ,  aditio  %ff.de  folut.  I.  heres,  §.  quod  fi  Jliputator%  de  fidejuff.  I.  fi 
id  quod ,  §.  i.  de  libert.  legal.  I.  debitor  *  ad  Trtbtll.  I.  debitori ,  C.  de  pail. 
Confufione  velut  folutiooe  cttinpuirur  obligatio  ,  videtur  euim  heres  fibi  folve- 
K  adcundo  hereditatem  y  /.  fi  ei  cui  vendidit  §.  ult.  ff.  de  eviti.  L  qua  dotis, 
folut.  ma  trim.  /.  Granius ,  de  fidejuff. 

Hinc  creditor  pigneraririus  idemque  heres  debiroris,  fi  rogatus  fit  reltituer* 
heredirarem  ,  etfi  aditione  hereditaris  confundatmir  afliones  ,  reftiruta  hercdi- 
tate  falvum  habet  jus  pignoris  ,  quia  finginrr  non  fuilfe  dominus  propter  onus 
fideicommiffi  ,•  d.  I.  debitor  ,  &  ibi  liberie. 

Et  fi  heres  adent  hereditatem  confe'to  invenrario  ,  a&iones  quas  habuit  ad. 
verfui  dcfun£him  non  confnnduntur  ,  &  pari  cum  aliis  crcdiroribus  defii^di  for. 
te  utirur  ,  &  fi  forte  hereditatem  dimirtat ,  deducit  omne  «rs  alienum  quod  fibi 
defunclus  dehuit ,  vel  quod  folvrt  a!Hs  creditoribus ,  deducit  etiam  fiunptum  fu- 
neris  defuncli  ,  &  alia  omnia  qu*r  impendit  in  hereditatem  y  /.  fcimuty  §.  in 
romputatione ,  C.  de  per.  deiiberand. 


CAPUT  xxnr. 

Figmento  juris  evenit  ,  tct  major  pars  untverfitatis  fmbetttrr  pro  univerfit  :  & 
quanikque ,  ut  unus  Jelus  perfanam  tonus  untverfitatis  fujleneat . 

MAjor  pars  univerfitarts  vel  collegii  figmento  juris  habetur  pro  untverfis: 
quod  major  pars  civiratis  vel  curia?  ,  id  eft  linatus  mumcioalis  facit , 
pro  co  eft  ac  fi  omnes  egerint  ;  /.  quod  major  ,  ff.  ad  municipal.  I.  fi  qucdy 
C  delegation.  Ad  univerlos  refcrrur  quod  pablicc^  id  eft  communi  tra3atu  con- 
cilioquc  habito,  fit  per  majorem  partem,-  /.  aliud,  §.  rvfertur ,  de  R.J.  dum- 
modo  duar  partes  ordrnis  interfint ;  /.  &  4.  ff.  quod  cujufq.  mnrvtrf,  L  3.  de 
decret.  ab  trd.  fac  I.  mmiHatiouum ,  C.  de  dttuu  lib.  10. 


Digitized  by  Google 


tract  atus  primus. 

Pari  commento  paftum  majoris  partis  creditorum  de  remittenda  certa  par- 
te debiti  heredi  ,  qui  alioquin  non  eflet  aditurus  hereditatem  ,  obligat  ceteros 
creditores ,  perinde  ac  fi  omncs  conlenfiflent  ;  /.  juris aentium  ,  §•  uit.  ftq* 
ff.  de  pail.  I.  cum  bered'ttas  ,  de  adminifir.  tut.  Idem  dicendum  eft  in  pauo 
majoris  partis  credirorum  de  dandis  induciis  debirori  ,  vel  admittenda  ceifione 
bonorum  /.  ult.  C.  qui  ben.  ctd.  Major  pars  creditorum  intelligitur ,  Don  pro 
numero  creditoram ,  fed  pro  modo  &  cumulo  debiti ;  d.  I.  ult.  O"  I.  majorem, 
ff.  de  petl.  /•  fi  nemo,  de  teflam.  tutel.  I. cub  bona,  de  rtb.  autlor.judic.  pojfiiL 

Pariter  quod  fit  a  majorc  &  faniore  parte  capituli  ,  pcnnde  eft  atque  fi 
•b  omnibus  fa&um  fit  /  cap.  I.  de  his  qua  fiunt  a  major,  part,  capital,  ut  in 
concordia,  ab  omnibus  electus  intelligitur  ,  qui  eledus  eft  confenfu  majoris  & 
Anions  partis  capituli  ,*  cap.  cum  elim ,  de  re  judir.  quia  major  pars  trahit  ad  fie 
minorem  per  prxvalentiam  ;  /.  in  rem  ,  §.  tn  omnibus  y  ff.  de  rei  vindicat.  & 
poftulatio  concors  viderur  ,  licet  omn«  non  uno  tempore  confenferint  :  cap, 
bona  memoria  2.  de  pefhlat.  pralttt.  Quia  confenfus-  eorum,qui  ex  poftfafio  ac 
ceftere,  retrotrahitur  ad  tempos  poftulartonts ,  &  fingitur  intervenifte  in  ipfo  a£lu 
poilulationis . 

Quandoque  vero  anas  folus  fuftinet  perfbnam  totius  univerfitatis  ,  ut  ft 
univermas  ad  unum  reciderit  ,  is  nomine  univerfitatis  pot  eft  agere  ,  &  conveni- 
ri  ,  cum  jus  &  nomen  univerfitatis  in  unum  reciderit  r  &  in  uno  confiftat 
/.  ficut  munteipum  ,  in  decuriombus  ,  ff.  qutd  cujufq.  utt'tverfit.  Jus  &  no- 
men  univerfitatis  rctioetur  in  uno,  licet  ab  initio  univerfitas  non  poflit  ft  are  in 
uno ,  quia  fakem  tres  efle  oponet ,  ut  conftituatur  collegium /.  Neratius  t  ff. 
de  V.S.  Et  in  grepe  ,  fi  grex  deminutus  fit  ad  unum  uique,  licet  grex  efle  de- 
fierit,  legatum  conliftit  in  uno,-  /.  ft  trege ,  ff.de  Itgat.i.l.i.  §.  utt.  (7  dd.ll. 
ft'll'  ff-  rtl  v'tndicat.  Sic  fi  capitulum  ad  unum  iedirrit  ,  cleclio  vel  poftu- 
latio ad  eutn  devolvitur  /  tleff.  &  Htflienf.  in  cap.  Z.  da  pejluiat.  fralat.  quod 
jus  &  nomen  univerfitatis.  in  uno  retineatur. 


— -  1  — f 

CAPUT  XXIV. 

TiBiene  juris  tarn  t»7,  quam  *«r,  uterque  cenfetur  dominus  ac  poffeffor  dot  is  r 
mulier  merit  us  fiQiem  juris  civilis  . 

REgular iter  duo  vet  foiidum  non  poflunt  cfle  domini  vel  pofTefibres  ejuf- 
dem  rei  ,•  /.  5.  §.  ult.  ff.  commed.  I.  j.  §.  etc  contrario  ,  de  adqu.  poffeff. 
Ficltone  juris  tarn  vir  quam  uxor  ,  uterque  ceafeiur  dominus  vel  pofletfor  do- 
tis,  mulier  jure  naturali  eft  domrna  dotis,  maritus  ficlione  juris  civilis  >  feu  le- 
gum  fubtitiiate  y  /.  in  rebus  ,  C.  de  jur.  dot. 

Jure  naturali  dominium  dot  is  eft  penes  mulierem  ,  propter  pmmtfeuum 
ufum  rerum ,  &  (bcietatem  vitar ,  quar  cuodjmmodo  earn  dominam  facit /.  1. 
ff.  rer.  amot.  I.  quamvis  ,  C.  de  fun.  I.  4.  C.  de  trim,  ettpit.  beted.  Dos  in 
bonis  mulieris  eft  infpefto  initio  ,  quia  dos  ab  ea  proficifcitur  ,  Sc.  dos  mulieris 
proprium  patrimoninm  eft  ,•  /.  filium ,  ff  de  ctilat.  Umr.  I.  denique  ,  i.  erge , 
de  m'morib.  Exinde  fi  -thefaurus  inventus  fit  in  fun  do  dotali  ,  in  fruitus  non 
comtmtatur ,  fed  dimidiam  vir  reftituit  quafi  m  alieno  invemi  ,■  /.  dfwrtioy  al. 
I.j.%.ftfttndum ,  ff.  felut.  matrim.  Dot  etinm  in  bonis  mulieris  infpeSo  effeftu 
exrtuqne  ,  quia  plerumque  morte  vrri  aut  divortio  foluto  matrimonio  dos  redit 
ad  mulierem;  &  interim  omne  emolomentum  dot  is,  id  eft  commodum  frucluum 
hujus  efle  creditur  :  quia  horum  cauU  maritus  fuftinet  omnia  oncra  mauisno- 
aii  ;  /.  quemvis ,  fi,  at  jur.  de:. 


24  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

Jwe  civHi  maritus  eft  donrmus  dotis  :  hoc  jure  conftante  matrimonio  ma_ 
tito  datur  vindicatio  fundi  dotalis  adverfus  extraneum  ,  non  mulieri  ,•  /.  dote 
ancillam  ,  C.  de  rei  vindicat.  &  maritus  poteft  manumittere  fervos  dotales  fi 
'fit  folvendo  $  I.  fervum  dot  aim  ,  ff.  dt  mummify.  I.  a.  C  de  jur.  dot.  I.  1. 
C  de  feru.  pi  en.  dot.  manumiff.  Rei  dotal  is  nomine  ,  etiam  quar  eft  periculo 
mulieris,  id  eft  qua:  tnarftimata  eft.  non  mulier  furti  actionem  nabet ,  fed  ma. 
ritus /.  inttrdum.  ff.  de  fun.  Mulier  alienaado  funduiu  dotalem  ,  non  poteft 
tollere  marito  rei  quarfitar  dominium /.  ft  prodium ,  C.  dt  jur.  dot.  Si  fervus 
dotalis  heres  fcriptus  fit,  non  poteft  adire  ,  vel  repu&are  lieredtratem  fine  juflu 
mariti  ;  /.  fervus  dot  alts ,  ff.  Joint,  metrim.  Si  res  in  dotem  demur  ,  in  bonis 
mariti  fiunt,  &  acceffio  t  em  ports  marito  ex  perfona  mulieris  datur,  id  eft  pof- 
feflio  mulieris  marito  prodeft  ad  implendam  ufucapionem ;  L  dotis  fruRum .  §. 
fi  rtt,  ff.  de  jur.  dot. 

lino ,  quia  dos  marito  traditur  .  efleftus  tra4itionis  eft  ,  quod  etiam  quo- 
dammodo  jure  naturali  dominium  dotis  ,  tradkionc  dotis  transfertur  in  mari- 
tum  >  §.  per  traditiontm  ,  infiit.  de  nr.  divif.  Verum  conrtante  matrimonio 
dos  in  bonis  mariti  eft  ,  quatcnus  fpeftat  ad  matrimonium  ,  &  infervit  oneri- 
bus  matrimonii  ,•  fed  fi  maritus  vocetur  ad  munera  municipalia  pro  mcdj  fub- 
ftantiar  ,  dos  non  computatur  in  bonis  mariti,'  L  Lucius ,  idem  tefpondit  4.  ,ff. 
ad  municipal. 

Quod  difrum ,  dotem  in  bonis  mulieris  efle,  propric  locum  habet  in  dote 
ina.ftimata  ;  d.  1.  quamvit  ,  ra  qua  fi  fundus  inaeflimatus  in  dotem  datus  evi- 
ftus  fit ,  mulieri  datur  aclio  ex  ftipulatu  de  evidione  quia  ejus  intend  fun- 
dum  non  efle  eviftum  ,  ne  dote  careat  :  m  dote  xftimata  maritus  jure  gen- 
tium &  civili  eft  dominus  dotis  ,  quia  dos  xftimata  eft  vendita;  L  itum  pofit 
t  Corrig.  /.  ^.  (Um  res  ,  C.  de  jur.  dot.  I.  quoties ,  C.  cod. 

turn  pcjl  y  §.  Non  un0  ]oco  tameu  maritus  &  uxor  fimul  domini  it  pofleflbres  intelli. 
indoremyff.  guntur :  ut,fi  fundus  in  dotem  dams  fit, tarn  uxor  quam  maritus  pofleflbres  m- 
de  jur.  dot.  tetliguntur  ,  quantum  ad  hoc  ne  fatifdare  cogantur  ramquam  pofleflbres  return 
Etadde/.io.  immobilium;  I.  fciendum  ,  %.  fi  fundus  ,  ff.  qui  fatifd.  cog.  Et  fi  res  in  do- 
4.  eod.  tit.  tern  <fata  fuerir ,  vel  ex  dote  recepta  ,  acceffio  datur  marito  vel  uxori ;  /.  Pem- 

ponius  ,  §.  in  dote  ,  ft.  de  odq.  poffefj.  6c  hoc  eft  quod  infinuatur  initio  d.  I. 

quamvis.-  in  bonis  mariti  lint  dos  Jit ,  mulieris  tameu  tffe. 


CAPUT  XXV. 

Pupillus,  fimqfus,  pndigus  net  velle ,  nee  nolle  crtduntm  in  Us,  qua  animi 

judicio  fiunt. 

PUptllts  nec  velle  nec  nolle  creditur ,  rrifi  adhibtn  tutoris  ancroritate ,  nam 
in  his  ,  qua;  animi  judicio  fiunt,  tutoris  aucloritas  necefTaria  efty  L  pupil- 
tus ,  de  R.  J.  Puta,  pupillus  non  poteft  adirc  hereditatem  nifi  tutore  auclore; 
i.  pupillus  ,  ff.  de  adqu.  hered.  quia  adtrio  hereditatis  eft  potius  animi  &  <on- 
filfl ,  quam  fafti ,  ficut  pro  heredc  geftio ;  /.  pro  btredey  ff.  eod. 

Pupillus  veto  etiam  fine  tutorrs  auctoritate  pofTeflionem  acquirere  poteft; 
/.  quamvis y  $.  infant,  ff.  de  acqu.  pojfeff.  &  per  polfeiTionem  ufucapere  \  I.  4. 

pupillus ,  ff.  Jfufucap.  quia  pollt-lllo  eft  fafli  maeis ,  quam  animi  &  juris; 
/.  1.  f  §.  furiofusy  ff.  de  adqu.  poffeff.  I.  cmftlioy  \.  ult.  ff.  de  curat,  fut'tof- 
Infans  tutore  auclore  pofTeflionem  acquirere  poteft,  quia  judicium  inlands  fup- 
pletur  au&oritate  tutoris;  d.  %.  tnfams. 

la  impiaberem  datur  adio  depofiti,  furti,  vel  legis  Aquiliar  ,  fi  jam  doli 

capax 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     PRIMUS.  aj 

eapax  fit ,  id  eft  proximus  pubertati ;  /.  f  fmpUlum  i 1 1.  it  R.J.  I.  impuberrnu 
ff.  it  furt,  L  I.  §.  an  in  pupil  I mn  ,  itptifit.  i.  5.  $.  0*  mAv  ,  «i  //j.  Aquit. 
quia  impubes  pro  pobere  habetur  ,  fi  fit  proximus  pubertati  ,  &  militia  fup- 
plet  artatem  fictione  lcgis . 

Furiofus  neque  teftamentum,  neqne  codicillos,  vel  qutcquam  facere  poteft  { 
quia  per  omnia  &  in  omnibus  abfentis  &  quiefcentts  loco  habetur  ;  /.  a.  $± 
furiofus.  ff.  it  j*r.  coiitiil.  I.  ubi  non  ,  it  R.  J.  Furiofi  nulla  voluntas  eft; 
/.  furiefiy  eoi.  tit.  quia  intelle&u  caret .  Quod  verum  eft  in  his ,  in  quibus  ex- 
prefTus  confenfus  requirttur:  ut ,  emenfo  tempore  location^,  locatio  non  reinte- 
grate ,  fi  interim  dominus  menre  caprus  fit  ;  /.  qui  ad  cerium  ,  ff.  Ucat.  Sed 
ubi  tacita  voluntas  ,  feu  non  contradi&io  fufficit  ,  tacita  voluntas  intervenire 
creditur,  quoties  furiofi  de  commodo  agitur;  ut  quicquid  filius  acquirit ,  acqui- 
rit  pairi  etiam  furiofo  ;  I.  patrt  furiofo  ,  ff.  it  his  qui  fui  vel  alitn.  jur.  Et 
ex  quibus  caufis  ignoranci  acquirirur  ,  furiofo  acquirirur  ;  I.  fi  a  furiofo  ,  ff.  ie 
rtb.  crtiit.  I.  fi  a  furiofo  >  it  obtie.  &  *tl.  Furiofus  ,  quod  ante  furorem  pof- 
fidere  c«rpit  ,  ufucaperc  poteft  ,•  /.  4.  §.  furiofus  ,  ff.  it  ufttcap.  Furiofus  licet 
oxorem  ducere  non  paffit,  retinet  matrimonium  contractum  ,  oc  poteltatcm  in 
liberos  ,  quafi  voluntatis  reltquiis  in  furiofo  manemibus  ;  i.  I.  poire  furiofo , 
Soluto  matrin.onio  pater  dotem  non  repetit  fine  volunrate  filiar}  led  fi  fflia  fu- 
tiofa  fit  ,  vidctur  cxperiri  ,  quafi  ex  volunrate  fllix  ,•  /.  2.  %.  voluntatem  ,  /?! 
folut.  watriwi.  Furiofus  etiam  retinet  ftatum  &  dignitatem  6c  magiftratum  4 
firut  rei  fuat  dominium  ;  I.  qui  furert,  it  fiat.  horn.  Et  patre  furiofo  vel  mente  ca- 
pto  liberi  poffunt  nuptias  contrahere  ,  quia  intclliguntur  conrrahere  ex  volunra- 
te patris  furiofi,  qui  non  porait  contraaioere /.  fi  furiofi  ,  C-  it  mpt.  I.  tarn 
dementis.  C.  ie  epifc.  auditnt. 

Proaigus,  cui  bonis  interdictum  eft,  ob!igari,aut  alienare,  ant  teftari  non 
poteft,  quia  furiofo  comparatut;  l.i.  I.confilio,  I.  Juiranusy  ff.  it  curat,  furiof. 
I.  is  cui  bonis ,  it  V.  O.  I.  t  tmi  conditio,  §.  fed  etfi,  ie  rtb.  credit.  Ejus  , 
«ui  bonis  mterdiefum  eft  ,  ut  furiofi  nulla  eft  voluntas  -,  /.  furiofi ,  it  R.f.  Pro- 
digo,  cui  bonis  inrerdiihjrrj  eft  ,  datur  curator  ,  ewmplo  furiofi  ;  i.  I.  1.  & 
it,  cui  bonis  interdiflnm  eft  ,  limilis  eft  minori  ,  qui  non  eft  compos  rerum 
fuarum  ;  I.  fi  curatortm  .  C  ie  in  integr.  re  flit,  qua:  omnia  non  fine  nitiooe 
juris :  is ,  cui  bonis  inrerdiclum  eft ,  pro  furiofo  vel  minore  habetur  ob  mores , 
^ui  fur  oris,  vel  impuberis  artatis  viiio  non  carent. 


CAPUT  XXVL 

Tefiamtntum  inoffieiofiim  rtfcini'rtur  to  colore  ,  quafi  tefiarar  non  fan*  ment\* 

futrit  tamport  uftamenti. 

FLtzr,  qui  liberos  fine  caufa  exheredat,  fi&ione  juris  pro  furiofo  habetur, 
&  tefta  menrum  ejus  per  querelam  mofheiofi  refcinditur;  hoc  colore,  quafi 
teftator  non  fane  mentis  eflet  tempore  tcftamenti  ,  non  qaafi  vere  furiofus, 
alioqum  teftamentum  elfet  nullum  ;  /.  2.  /.  5.  /.  Titia  ,  in  fin.  /.  mater  ,  §. 
pneterta ,  ff.  de  inoffie.  teftam.  Eodem  colore  ,  filio  emancipato  datur  bonorum 
pofleffio  contra  tabulas  ,  quafi  a  demente  facta:  fint  ,•  /.  filium  ,  ff.  de  adqu. 
Itreiy  Infanire  creditur  pater  ,  qui  maligne  &  non  ex  pietatis  officio  ordinat 
teftamentum  ,  quia  plerumque  pietas  paterni  nominis  confitium  capit  pro  libe- 
ris  ,*  /.  net  in  ta  let>e  ,  ult.  ff.  ai  I.  Jul.  it  adulter,  cap.  fuper  to  2.  it  tt- 
fiib.  Color  quxritur  querela:  inofficiofi  teftamenti ,  quafi  a  demente  fachim  fit ; 
Crpins  juri  color  quatritur:  ut  in  L  7.  ff.  ad  Maced.  1.  minor  tu-.em ,  §.  1.  dt 
-Tom.VI.  D 


%6  DE  FICTIONIBUS  JURIS  TRACT.  I. 

minorib.  I.  t  Sulpicius,  de  donat.  inter  vir.  &  uxor.  I.  quia  poterat  ,  ad  Tre- 
bell.  1.  quifquis  ,  C.  ad  I.  Jul.  ma/eft.  Color  eft  caufa  fiflfitia  ,  feu  titulus 
colorants  ;  Quintil.  1 1.  initit.  cap.  i.  Quod  fi  null*  cvntingit  excufatio  ,  fulm 
eclorem  habit  pocnitentia  . 

Favore  matrimonii  ,  etiam  noa  fine  fi£tione  minor  pro  majore  habetur ; 
unde  minor  non  reftituitur  adverfus  dotem  ,  vel  donationem  propter  nuptial, 
nifi  modum  excedaty  Li.  C. fi  adv.  donat.  I.  ult.  C.  Ji  ma/,  fail,  alien,  rat. 
hub.  I.  fi  ex  cau/a  ,  §.  i.  fi.  de  m'morib.  I.  five  generalis  ,  /.  Titia  ,  de  jur. 
dit.  Quo  jure  minor  eft  capax  matrimonii ,  idem  eft  capax  dotis  conilituendar , 
&  omnium  obligationum  qua:  pertinent  ad  matrimonium  ;  tap.  ex  parte  ,  de 
rejiit.  fpoliat . 

Minor  quoque  in  deti&is  pro  majore  habetur,  nec  reftiruitur  fuffragio  arta- 
tis ,  fed  mitius  punitur  d.  I.  fi  ex  cau/a ,  §.  nunc  videndum ,  &  I.  auxilium  , 
eoi.tit.l.x.  (?  %.  C.fi  adv.  dtliB.  Nec  minor,  qui  dolo  malo  fe  majorem  di- 
xit,  adverfarii  decipiendi  caufa,  reftiruitur;  quia  pro  majore  habetur,  cum  mi- 
litia fuppleat  at  a  tern  ,•  /.  \  2.  &  5.  C.  fi  mnwr  fe  major,  dlx.  /.*)  1.  C.fi  adv. 
vendit.  Minor ,  qui  veniam  artatis  a  Principe  imperravit ,  non  reftiruitur ,  quia 
pro  majore  habetur  ;  nc  qui  cum  eis  contrahunt  principali  audoritare  cir- 
cumfcripti  videantur  ,•  /.  1.  C.  de  his  qui  ven.  at  at.  Benencium  Ptincipis  fup- 
plet  artatem  \  Li  v.  lib.  25.  de  Scipione  Afric  Huic  petenti  adilitatem  ,  cum 
obfiflerent  tribuni  plebis  ,  nee  antes  ratienem  ejus  habendant  effe  ,  quod  mndum 
ad  petendum  leghtma  alas  first  :  fi  me ,  inquit  ,  emnes  Qu'mtes  odilem  focerr 
velunt  y  fatis  annorum  ha  bee . 

In  beneficialibus  &  aliis  caufis  fpiritualibus  minor  etiam  pro  majore  habe- 
tur ,  &  filiusf.  pro  patrefamilias  \  itaut  fit  idoneus  ad  agendum  &  defender dum 
fine  patre  ;  cap.  ult.  de  judic.  in  6.  Et  fi  renunciaverit  beneficio  ecclefiamco , 
quafi  major  non  rertituitur  ,  juxta  gloff.  hi  I.  ait  prater  ,  init.  ff.  de  minorib. 
Sed  alio  jure  utimur. 

Lex  etiam  comminifcitur  nonnullos  natos  fine  patre  ,  quafi  natos  ex  fet 
Nicet.  in  vel  e  robore  :  ut  fpurii  nullum  patrem  habere  intelliguntur  ,  quia  incerto  pa- 
J'.ex.  Com-  rre  nati  funt ;  §.  f  fi  adverfus  ,  infl.  de  nupt.  I.  vulge  concept}  ,  ff.  fiat.  bom. 
Forphyr.  Pater  eft  quem  puptiae  demoaittant;  /.  5.  de  in  jus 


DE 


Digitized  by  Google 


.      D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  SECUNDUS. 

CAPUT  t 

Ret  q»*dam  non  effe  finguntur ,  qute  tamtn  re  vera  funt. 

Icot  commento  legis  finguntur  effe  ocrfona;  ,  qua;  non 
funt,  vel  non  exiftere  ,  qui  re  vera  funt  :  ita  «iam  fin- 
guntur res  effe ,  qua:  non  funt,  vel  non  effe,  quar  re  ve- 
ra funt . 

Ut  ,  focictas  folvitur  interitu  rcrum  ,  perinde  ac  mor- 
te  focii  .  Intereunt  res  ,  quar  nulla:  rclinquuntur .  id  eft 
qux  in  rerum  natura  effe  definunt  ,  vel  quar  conditionem 
mutaverint  ;  puta  ,  qui  confecrata:  ,  aut  puhlicatar  funt, 
id  eft  fifco  addifta:  ,•  /.  verum  eft  ,  §.  ult.  ff.  pro  fte.  Un- 
de  fi  quis  rem  profanam  ftipulanti  promifcrit ,  libera  tur  ,  fi  fine  la£k  romif- 
foris  res  facra  effe  coeperit ;  /.  inter  flipulantem ,  §.  facram  ,  ff.  de  V.  0. 

Res  abeffe  videntur,  quarum  forma  mutata  ell  ,  licet  corpus  maneat  :  ut, 
fi  corrupt*  redditar  funt  ,  vel  transformatx  ;  quoniam  pterumque  plus  eft  in 
manus  pretio  ,  id  eft  in  opere,  quam  in  re,-  /.  mu Herts ,  §.  i.  ff.  de  V.  S. 

Res  exhiberi  non  videtur  ,  fi  dolo  malo  in  aliud  corpus  fit  tranflata  ,  ve- 
Iuti  fi  ex  fcypho  maffa  fafta  fit;  nam  mutata  forma, propc  interimitur  fuhftan- 
tia  rei ;  /.  Julianas ,  §.  fed  ft  quit  ,  ff.  *d  exhibend.  I.  ex  hoc  edifto  ,  ff.  de 
mlienat.  judic.  mut.  tauf. 

Non  videtur  reddi  res  commodata  vel  depofita  ,  fi  deterior  reddarur  ;  /.  f . 
5.  t  fi  reddi t a  ,  ff.  eommod.  I.  U  $.     res,  depoftt.  Tamcn  fi  res  arfliraata  in 

D  ij 


Digitized  by  Google 


*8  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

dotem  data  fit,  &  convenerit,  ut  ant  xftimatio,  aut  res  prxftetur,  de&io  eft 
mariti  r  ut  jHxftet  rem ,  aut  xftimationem  ,  itaut  rem  etiam  dcwriorem  USk.cn 
retkJcre  poflat  ;  /.  pltrumque  ,  §.        C  /.  feq.  ff.  de  jur  dot. 

Et  qui  reprobos  nummos  folvit,  non  liberatur,  quia  non  videtur  (olvcrej 
/.  f  eleganter,  §.  qui  reprobos,  ff.  de  pigner.  act. 

Si  Seta  unioncs  &  nyactnthos  legaverit,  &  pofica  in  aliam  fpeciem  oma- 
rhenti  pretfofioris  convenerit ,  additis  aliis  gemmis  &  margaritis  ,  legatum  nou 
debetur  \  quia  id  quod  legatum  eft,  cum  in  fua  fpocie  bod  pcrmanlerit  ,  quo- 
darnmodo  extinc~him  videtur  ,•  /.  Seia  ,  j  $.  i.  ff.  de  hut.  &  argent,  leg*. 
Ut ,  purpura  vefli  aliens  intexta  vindicari  non  poteft  quad  extinfta  ,  fed  con- 
dici :  res  extin&a  vindicari  non  poteft ,  tedcondici;  %.ji  tatnenyinft.  derer.divtf. 
Et  mix  aliis  ferruminatione  juncla  acceflicnk  vice  ccdit;  puta  ,fi  ferrumiBatione 
bracnium  ftatux  jun&um  (It  ,  vindicari  non  poteft  ;  quia  ferruminatione  per 
uokatem  majoris  partis  confuraitur  ,•  /.  in  rem  t  §.  item  5.  ff.  de  ret  vindicnt. 

Si  (itva  pignori  data  fit,  navis  ex  ca  materia  facia  non  eft  pignori  \  quia 
aliud  eft  materia  ,  aliud  navis;  /.  \  ft  commit  18.,  §.  ft  quit  caverit ,  ff  de 
pigner.  ail.  * 

Ficlione  juris  Hint  res  anima  &  fenfu  carentes  ,  qux  perfonar  vice  fun* 
guniur;  ut  heredttas  jarem,  municipium,  curia  ,  focietas  ,  pevfonr  vice  fungi 
dicumur  ;  /.  mortno  ,  ff.  de  ftde/uff.  Nimirurn  heredkas  reprxfentat  perfonam 
defun£ti,&  interdum  hertdis;  municipium,  curia,  focietas  perfonas  eorum,  qui 
funt  in  municipio  ,  curia ,  vel  locietate  . 


C  A  P.  u  t  it. 

Vtciffm  ret  qutetam  odhue  effit  finguntur,  licet  txtintl*  fmt . 

ALt.c  funt  res  ,  qua.*  licet  extin£he  fine ,  fiftione  juris  falvx  efle  finguntur  r 
ufufurfrujhis  proprie  non  conftituitur  in  his  rebus  ,  qux  ufu  confumuntur*. 
veluti  in  petunia  r  qux  afttdua  permutatione  quodaramodo  extinguitur  \  fed  re* 
medio  cautionis  ufusfruftus  conltitui  poteft  >  t.  t.  &  2.  ff.  de  ufufr.  tax.  rer. 
qua  ufn  confi  $.  2.  infl.  dt  ufufr, 

Pecunia  vere  &  naturaliier  ufu  non  confumitur  j  erfi  enim  numrni  m 
6 Hum  tranfeant  ,  iidem  permanent  ,  fed.  peimufatione  &  confufione  videntur 
extingui .  Permutatio  &  confufio  nummorum  habct  vim  coofumptioais  ;  /.  ft 
siienr,  ff.  de  fofut. 

Fiaione  juris  res  perpetuo  dura  re  inteUigtmtur  ,  ut  numrm  xftiratio  per* 
petua  &  cerra  efte  videtur  ;  /.  1.  ff.  de  centrah.  tmpt.  /.  j.  ff.  de  in  Sit.  jur. 
Pecunix  videtur  una  &  eadem  poteftas ,  id  eft  valor  ubique  gentium  ,•  /.  3.  ff. 
de  eo  quod  cert.  loc.  I.  1.  C.  de  vet.  numif.  pott  ft.  Roman  orum  juftitiam  mi- 
ratus  Rex  Indorum  ,  eorum  nummos  Indicis  poteftare  pares  efle  intelligent ; 
Plin.  lib.  6.  cap.  22.  Mirum  in  medum  in  amditis  juftitiam  Hie  fufpexit ,  quod 
pares  pondere  denarii  tffent  in  tapt'tva  petunia  ,  cum  diverfe  imagines  tndicerent 
*  plurtbut  faBos.  Licet  hominum  &  temponrm  vitio  fxpius  pecunix  xftimatio 
varier ,  tamen  certa  &  perpetua  fuigitur  ;  quia  in  rep.  certa  &  immutabilis  et 
k  debet  y  propter  utilitatem  commercii  >  nee  tarn  fpt-^tatur  quod  utu  fe  habet, 
jquara  qnod  fieri  debet  in  rep.  bene  conftitura  . 

Non  dirpari  ficlione  dotis  caufa  perpetua  didtur  ;  /.  1.  fl.  de  jur.  dot. 
quia  licet  morte  viri  ,  vel  divortio  foluto  matrimonio  reddatur  ,  votum  con- 
trahemium  eft,  ut  dos  perpetuo  maneat  apud  virum  ,  propter  ooera  Biatrimo- 
nii,&  liberos  fulcipiendos. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SECUNDUS.  z9 

Servitu?  ipfo  jure  ,  id  eft  fiftione  juris  ,  una  eft  continua  &  perpcrua , 
quia  habet  naturalem ,  £t  perpetuam  caufam  :  ut  ,  quotidiana  eft  aqua  ,  quam 
quotidie  ducere  jus  eft  /.  I.  §.  quotidians ,  ff.  dt  aqu.  quot.  &  sjl'tv.  Set* 
vitutes  rufticar ,  ut  itineris  &  via: ,  contimut  funt  ;  quia  habent  jus  perpetuum 
eundi  agendi  :  licet  ufus  fervitutis  ex  fui  natura  intermiflionem  babeat  ;  quia 
ncndet  ex  fafto  hominis  ,  qui  non  potell  perpetuo  &  cominenter  ire  agere; 
i.  /erwtMttsti  4.  feu  /.  14.  ff.  dt  feruit.  I.  cum  ufusfrui\ut%  ff.  dt  ufufru£l.lteat. 


CAPUT  III. 
Subrogstum  fspit  natural*  tiut  t  in  cuius  locum  fubngstur. 

FfcTiovE  juris  fubrogatum  fapit  naturam  ejus,  in  cuius  locum  fubrogafur, 
&  rem  ipfam  reprarlrntat  :  ut ,  pretium  fuccedit  loco  rei  ,  &  qui  vendit 
aut  Iocat  ufumfru£tum  ,  etiamfi  emptor  non  utatur  ,  vicL-tur  ufuaifrudum  retf- 
ncre  -,  quia  qui  prerio  fruitur,  non  minus  habere  intelligitur,  quam  qui  princi- 
pal! rc  utitur  fruitur  ,•  /.  non  utitur  t  Cr  ftq.  ff.  dt  ufufruEl. 

Si  quis  fervum  ita  vendidit,  ut  pretium  pro  peculio  acciperet,  penes  eum 
videtur  cfle  peculium  ,  ad  quern  pretium  peculii  pervenit  :  id  eft  penes  vcndi- 
totem,  non  etiam  penes  emptorem  ,  penes  qucm  res  peculiaris  fit  L  fed  fi 
quit  fervum ,  &  ftq.  ff.  dt  petal. 

Quia  ufus  neque  vendi ,  aut  locari  poteft ,  neque  dividi ,  fi  arbiter  in  com- 
muni  dividundo  juaicio  ufum  alteri  adjudtcaverir ,  alter ,  qui  mercedem  accipit , 
non  utitur;  qiafi  plus  faciat  qui  videtur  frui,  msreedem  ufus  nomine  accipien- 
do;  /.  item ,  ?.  1.  ff.  comm.  divid. 

In  judicio  univerfali  pretium  fuccedit  loco  rei:  ut,  in  petitions  hereditatlt 
boox  fidei  poffefTbr  ,  qui  rem  hereditariam  vendidit  ,  &  poftea  redemit  viliore 
pretio,  tenetur  reftituere  rem  &  pretium  ,  quod  ex  venditione  rei  bereditarix, 
&  redemptione'  lucratus  eft ;  quia  poteft  exiilimari,  m  locum  rei  hereditaria:  ven- 
ditar,  pretium  ejus  fucceflifle,  6c  quodammodo  ipfum  bereditarium  fafhim ,  qua- 
tcnus  partum  eft  occafione  hereditatis  ;  I.  fi  &  rem  y  ff.  dt  petit,  bered. 

Si  hcres  rogatus  res  heredirarias  vendiderir  ,  &  ex  pretio  rcrum  vendita- 
rum  alias  comparaverit ,  hat  venient  in  reftirutione  hereJitatis:  quia  fiilione  ju- 
ris, res  comparane  ex  pretio  rerum  hcreditariarum ,  funt  vice  permutati  dominii; 
ncc  videtur  abfumptum  ,  quod  in  corpora  patrimonii  rctinetur  ;  /.  Imperator^ 
$.  ult.  &  dd.  II.  feqq.  ff.  de  legat.  2.  /.  cum  multi ,  ft  pars  heted.  ptt.  Aliud 
dtcendum  eft  in  judiciis  particularibus :  ut,  pretium  redadum  ex  venditione  tei 
f urtiva- ,  non  eft  furtivum  ;  /.  qui  vat ,  §.  ult.  ff.  dt  furt. 

Quod  ex  mea  pecunia  ab  alio  etnptum  eft ,  non  eil  meum  ,•  /.  qui  aliens* 
C.  fi  quit  alttri  vel  fibi  \  &  quod  ex  pecunia  communi  emptum  eft  ,  non  eft 
commune  ;  /.  ft  patruus,  C.  utriufq.  judic.  neque  res  empta  ex  pecunia  depofita  fit 
deponentis  ;  /.  ft  ex  ea  ,  C.  de  rei  vindicat.  nec  dotalis  ,  qua?  ex  re  dotali  ; 
/.  ex  pecunia  ,  C.  dt  jur.  dot.  Exciptunrur  quidam  caltrs  ,  ut  fi  res  empta  fit 
ex  pecunia  militis  ,■  /.  fi  ut  proponis  ,  C.  de  rei  xhtdic.  vel  ex  pecunia  pupilli 
aut  adulti  ;  /.  j.  C.  de  arbitr.  tutel.  I.  a.  ff.  quand.  ex  fail.  tut. 

Videtur  res  abefle  ,  fi  corrupra  ,  id  eft  deterior  reddita  fit  :  vetuti  vcftk 
fdfla  ,  fcyphi  collifi  ,  aut  tabula  rafa  piftora ;  quoniam  carum  remm  pretium , 
non  in  fubftantia  ,  fed  in  arte  pofitum  fit  ;  /.  Lebeo  1.  ff.  dt  V.  S.  Res  ab- 
efle videtur ,  cut  pretium  rei  abeft,  etiamfi  rem  ipfam  habeat;  ut ,  fi  dominus 
rem  ,  qua-  fibi  furto  abeiat,  ignorans  emerit  ,  res  abefle  dicitut  ,  quia  pretium 
ei  abeft;  <L  I.  Labto, 


p>  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

In  triburoria  afiione  in  peculio  eft  ,  at  in  tributum  veniat  men  peealia- 
rh  vcl  pretium  ex  ea  reccptum  &  converfiim  in  peculium  y  /.  ptvcuretoris , 
§.  non  autem ,  ff.  de  triiut.  aft. 

Quamvis  conrtante  matrimonio  dotis  dominium  apud  marirum  fit  t  omne 
emolumentum  dot  is  mulieris  efle  creditur :  id  eft  >  commodum  frufhium  mulier 
percipere  intclligitur  ;  quia  marirus  percipit  fxuctus  propter  onera  matrimonii , 
qua:  fuftinet  y  /.  quamvis  ,  ff.  de  jur.  dot. 


CAPUT  IV. 

Rem  in  bonis  habere  htelligitur ,  qui  habet  aBiontm  ad  earn  adipi/cendam . 

REm  in  bonis  habere  intelligrtur  ,  qui  habet  aflionem  ad  rem  adipifcen- 
dam ,  vel  rccuperandam ;  vel  exceptionem  ad  rem ,  quam  poflidet,  confer- 
vandam  y  /.  rem  in  bonis,  ff.  de  adqutr.  rer.dom.  I.  it  qui  aEltonem  ,  de  R.  J. 
Qui  habct  interdi&um  unde  vi  ad  rccuperandam  pofleflionem  ,  perinde  haberi 
debet ,  ac  ft  pofiideret  y  /.  fi  quit  vi ,  ae  adau.  pofffff'  In  bonis  habere  intelli- 
gitur ,  qui  habct  actionem  vel  petitionem  ,  id  eft  actionem  perfonalem ,  vel  in 
rem  ,  vel  periecutionem  ,  quae  eft  extraordinaria  actio  in  rem  y  /.  bonorum  ,  $. 
in  bonis  ,  de  V.  S. 

Non  videtur  exclufus  y  qui  habet  in  integrum  reftitutionem  y  /•  nemo  ,  ff. 
de  in  integr.  re/lit.  Res  in  bonis  eft  ejus  ,  qui  vim  paflus  eft  ;  id  eft  qui  vi 
dejefius  eft  ,  &  proptcrea  reftitui  pot  eft  y  /.  metum  ,  §.  licet  y  ff.  quod  met. 
tauf.  Non  videtur  pofleflionem  adeptus  ,  qui  earn  retinere  non  poteft  .•  /.  non 
videtur  ,  ff.  de  adqu.  poff.  Et  hare  omnia  fi&ione  juris  ;  nam  re  ipu  minus 
eft  habere  actionem ,  quam  rem  y  /.  minus  ,  de  R.  J.  Commodius  eft  poflide- 
re ,  &  adverfarium  compellere  ad  onus  aftoris  ,  quam  alio  poffidente  petere  y 
/.  is  qui  defiinavit ,  ff.  de  rei  vindicat. 

Non  videtur  cepifle,  qui  potelt  per  exceptionem  fubmoveri  y  /.  non  vide- 
tur  15. ,  de  R.J.  Non  videtur  quis  id  capere,  quod  ei  neceflc  eft  alii  reftitue-. 
re  y  I.  non  videtur  51. ,  ff.  eod.  1.  aliud  71.,  de  VS.  Ad  eum  pervenifle  vide- 
tur, quod  eft  remanfunim  y  /.  ft  veroy  §.  debit  autem  ,  ff.  folut.  mat  rim.  Ut 
non  videtur  cepifle  ,  qui  coaftus  adiit  &  reftituit  hereditatem  ;  amittit  enim 
quarram  ,  &  omne  commodum  hereditatis  y  /.  quia  poterat  ,  /.  cogi  ,  §.  cum 
qui  dam  ,  /.  it  a  tamen ,  §.  fi  praceptis  ,  ff.  ad  Trebcll. 


CAPUT  V. 

Titlione  juris  emit ,  ut  cepijfe  non  videatur ,  qui  mox  alii  rejlituturus  eft . 

■ 

XJOn  videtur  cepifle  ,  qui  mox  alii  reftirururus  eft  :  ut ,  tncapaci  legatum , 
JL >|  vel  fideicommiflum  relinqui  poteft ,  ut  reftituat  capaci  ;  /.  cum  ei.ff.de 
legat.  1.  I.  fi  fidei ,  de  legal.  3.  /.  top  ,  §.  hi  qui  folidum  ,  ad  Trebeil.  quia 
non  interpofita,  fed  capientis  perform  fpeaarury  /.  fi  is  qui  duosy  ff.  de  liber, 
legat.  Non  fpc&atur  incapacity  primi  ,  a  quo  fideicommiflum  relidum  eft ; 
quia  non  videtur  accipcre,  quod  mox  alii  reftiruit . 

Non  videtur  cepifle  heres  fiduciariui  ,  qui  rogatus  eft  alii  reftituere  cum 
pubes  erit  ;  quia  non  eft  rogatus  ut  hercs  ,  fed  ut  nudus  minifter  vel  depofi- 
tarius  y  /.  t  Sulpitius  ,  ff.  de  denat.  inter  vir.  C  uxor.  Ideo  fi  heres  rogatus 

fit 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SECUNDUS.  3i 

fit  reftituere  hereditatem  filio  impuberi  teftatoris ,  cum  ad  pubertatem ,  vel  an- 
nos  xvi.  pervenerit  ,  mortuo  fideicommiffario  ante  diem  ,  fideicommufum  noa 
remanet  quad  caducum  apud  hercdem  ,  fed  tranfmittitur  in  heredem  fideicoov 
miffarii  ;  hercditas  hujufinodi  fiducia  &  tutela  diceuda  eft  pottus  ,  quam  here, 
ditas  fideicom miliaria  •  Fiduciarius  heres  nec  frudus  funs  facit  ,  nec  quartam 
deducit  >  quia  non  videtur  rogatus  ut  heres  ,•  /.  j.  §.  mm  Polddius ,  ff.  at  ufut. 
I.  mitiier ,  §.  ult.  I.  Sejus  Saturninus ,  ad  Trebtll.  Ut ,  fi  pater  rogatus  fit  re- 
ftituere hereditatem  filio  ,  Don  deducit  quartam  ,  quia  non  videtur  rogatus  ut 
heres  ,  fed  ut  pater;  /.  cum  filiof.  ff.  dt  leg.  i.  Et  fi  hereditas  evifta  fit  fidci- 
commiirario  ,  cui  reftituta  eft  ,  pro  non  reftituta  habctur  ,  poteftas  cvi&ionis 
tollit  intelleaum  reftitutionis  ;  /.  fi  pat  wi  t ,  §.  ult.  ff.  ad  TrtbtU. 

Pari  fiQione  juris  non  videtur  in  rem  verium  ,  nifi  duret  verfum  ;  /.  fi 
pro  patrt ,  $.  verfum  ,  fi.  de  in  rem  verf.  I.  item  tor  urn  ,  §.  pen.  ff.  quod  ci*~ 
jufq.  uttherf.  I.  nam  ttfi ,  $.  i.  dt  inoff.  teflam.  I.  a.  §.  ptrvaufft  t  da  htrtd. 
vet  att.  vend.  I.  4.  %.  tunc  f  in  potefiatem ,  dt  ufucap. 


CAPUT  vr. 

Partibus  fmbindt  mutatis  ,  ret  eadtm  effe  intelligitur ,  fi  fjpecitt  feu  forma 
won  fit  mutata  ,  ut  vidtre  tfl  in  refetia  domo  vtl  navt ,  in  grege 
tnjlaurato ,  in  mutatis  dvibus  coilegis  aut  judicibus. 

MUtata  forma  ,  prope  imerimitur  fubftantia  rei  ;  I.  Julianus,  §.  fed  fi 
quis  rem,  ff.  ad  exhib.  Verum  partibus  fubinde  mutatis  ,  res  eadem  el- 
fe  intelligitur  ,  fi  fpecies  ftu  forma  non  lit  mutafa  ,  ut  variis  exemplis  proba- 
lur  in  /.  prcpontbatur ,  ff.  de  judtc. 

Ut,  fi  navis  tota  per  partes  refefta  fit  ,  licet  nulla  tabula  eadem  perma- 
neat ,  eadem  navis  permanet :  &  fi  navis  legara  fit ,  &  per  partes  tota  refe&a, 
carina  eadem  manente ,  recle  a  legatario  vindicarur  ,•  /.  quod  in  mum  natura , 
(.  ult.  ff.  de  legat.  1.  Et  fi  navis  per  partes  refeila  fit,  ufusfru&us  non  exrin- 
guitur  ;  /.  quod  tamen  ,  §.  pen.  ff.  quia.  mod.  ufusfr.  amitt.  Sicut  &  fi  domus 
panicularim  ita  refeSa  fit ,  ut  nihil  ex  priftina  materia  fuperfit ,  eadem  domus 
intelligitur,  &  utile  manet  legatum  ,•  /.  fi  ita  legal urn ,  §.  ult.  de  legat.  1.  Et 
fi  lubiatum  fit  xdificium  ,  ut  eadem  fpecie  &  qualitate  reftituatur  ,  unum  & 
idem  intelligitur  /  /.  fcrvitutes ,  $.  fi  fublatum  ,  ff.  de  fervit.  urban. 

Sicut  in  grege  fi  prioribus  capitibus  demortuis  ,  totus  grex  fuerit  renova- 
tus  ,  idem  grex  effe  intelligitur  :  &  grege  pignori  obligato  ,  fi  prioribus  capiti- 
bus extinSis  ,  totus  grex  fuerit  inllauratus  ,  pignori  tenetur  ,•  /.  grtgt ,  ff.  dt 
pignorib.  Et  grege  legato ,  fi  aliqua  pecora  vivo  teltatore  mortua  client ,  &  alia 
in  eorum  locum  fufle&a  ,  idem  grex  elfe  videtur  ,•  /.  fi  grtgt ,  dt  lei>at.  1. 

Ceterum  fi  navis  tota  fimuf  ac  eodem  tempore  difloluta  fit  ,  licet  iil'dem 
tabulis  poftea  reftaurata  fuerit  ,  alia  tamen  navis  effe  exiflimatur  ;  d.  I.  quod 
tamen ,  $.  in  navis ,  nifi  eo  animo  diflbluta  fit,  ut  iil'dem  tabulis  reftauraretur, 
nondum  interciduTe  navis  videtur ;  fit  tabulis  rurfus  compofitis  ,  eadem  navis 
effe  incipit ;  /.  inter  jlipulanttm  ,  $.  facram ,  ff.  de  V.  O.  I.  qui  res  ,  trtam  , 
de  folut. 

Sic  idem  popolus  idem  hodie  intelligitur  ,  qui  ante  centum  anno<  fuit , 
licet  nemo  ex  his  fii!»erftcs  fit ,  qui  ante  centum  annos  vivehant  ;  d.  I.  propo- 
tubatur .  Civitas  eadem  cenfetur,  licet  cives  o rones  commutati  fint  ;  quemad- 
modum  unum  &  idem  efle  videtqr  flumen  ,  quamvis  alia  atque  alia  femper 
aqua  fluat  ;  Arifiot.  lib.  3.  polit.  cap.  3.  Max.  Tyr.  diffettat.  37.  Et  legio  ea- 


ft  D  E     FICTIONIBUS  JURIS 

tkm  efle  intelligimr ,  licet  hodie  non  iifdem  militibus  conftet,  qui  bus  ab  initio 
conTcripta  eft ;  d.  I.  pnponebatur  .  Eadem  univerfitas  ,  vel  curia  efle  intelliei- 
w ,  licet  omnes  immutati  fint  ;  /.  ficut .  $.  ult.  ff.  quod  cujufq.  umverfit.  His 
«xemplis  &  argumeutis  duftis  a  fimili  ,  it  plures  judices  in  eandem  caufam  da- 
ti  omnes  mutati  fint ,  aliis  Tufteclis  in  eorum  locum  ,  eadem  res  ,  idem  judi- 
cium manet ;  quia  eadem  res  imelligitur ,  cujus  forma  feu  fpecies  non  eft  mu- 
tata  )  d.  I.  ptoponcbaiur . 

1  i.ii  i  . 

CAPUT  VII. 

Vtilitatis  cauft  placuit  civitatibus ,  municipiis ,  collejiis ,  aliifve  corporibus  ,  vel 
ttiam  ufumfrutlum  teflamento  relinqut  pojje  .  Ea  quandoque  fin^unrur 
mori ,  nunquam  vero  ttclefia . 

DUnrTATUM  eft  ,  an  civitates  &  municipia,  vel  tmiverfitates  &  collegia 
poffinc  capere  ex  teftamento  .  Ratio  dubitandi  erat  ,  quod  univerfitates 
funt  corpora  incerta ,  &  univerfi  non  pofl'unt  cemere  hereditatem  ;  Ulpian.  in 
fragm.  tit.  21.  $.  5.  Univerfitates  per  fe  nihil  pofTidere  pofl'unt  ,  quia  univerfi 
cdnkntire  non  poflunt;  /.  t.  $.*/».  ff.  At  adqu.  poffeff.  Ea  de  re  dubitatum  eft 
maxime  in  ufufructu,  quia  ,  fi  ufusfru&us  legari  poflet  munkipio  vel  civitati, 
periculum  erat  ne  perpetuus  fieret  ,  atque  ita  mutilis  in  perpetuum  man  em 
proprietas  ,  Temper  ablcedente  ufufru£ht  :  qux  ratio  dubitandi  proponitur  inir. 
leg.  an  ufusfruclus ,  ff.  de  ufufr.  Sed  utilitatis ,  id  eft  xquitatis  caula  obtinuit , 
civitatibus  &  munkipiis  teftamento  relinqui  pofle  hereaitatis  vel  legari  aut 
-fideicommifli  titulo  ;  Ulpian.  loco  laudato  ,  Cr  I.  hereditatis  ,C./k  hered.  inftit. 
quia  civitates  perfonarum  vice  fungunrur  •,  /.  mmuo  ,  ff.  dt  fidejuff.  id  eft  pri- 
varorum  loco  habentur  ;  /.  turn  qui  vtdigal ,  de  V.  S. 

Ex  quo  civitates  ,  qux  per  fe  nihil  poiTidcre  pofl'unt  ,  per  fervum  ,  vel 
per  libcram  perfonam  ,  puta  per  aflorem  vel  fyndicum  poftidere  &  ufucapere 
poftunt  j  d.l.\.%.  ult. 

Etiam  ufusfruifus  civitatibus  legari  potef1,&  fi  civitati  ufusfru£has  legetur, 
ne  proprietas  inutilis  fit  Temper  abfeedente  ufufrudu  ,  ufusfruclus  finitur  Ipatio 
centum  annorum ,  quafi  morte ,  quia  is  finis  virx  longiffimus  eft  ;  d.  I.  an  ufuf- 
fruilus ,  /.  fi  ufusfruilus ,  ff.  de  ufufr.  legat.  Idem  juris  eft  fi  ufusfruSus  lege- 
tur ecclefix  ;  /.  ut  inter ,  C.  de  Ss.  ecclef.  Gvitas ,  qux  eft  nomen  univerfita- 
tis  ,  non  moritur  ;  Ted  fi  ufusfruilus  civitati  relictus  fit  ,  ne  proprietas  inutilis 
fit  Temper  feparata  ab  uTufruclu  ,  lex  fingit  civitates  non  dura  re  ultra  centcfi- 
mum  annum  ,  quod  eft  Tpatium  vitx  lonyilfimum  ;  Plin.  lib.  11.  cap.  37.  Et 
ideo  non  vhxrt  Ixminem  ultra  centefimum  annum  defeciu  cordis  JEgyptii  exijli- 
mant.  Nifi  credamus  mathematicis  ,  qui  xtatem  hominis  definiunt  cxx.  atuus  ; 
TrebelL  Pollio  in  Claudio  :  Doiliffbni  mathematicorum  cxx.  annos  hom'm'i  ad 
v'rvendum  datot  judkant  tne<jue  amplius  cuiquam  jaBitant  efle  conctffum.  Si  ta- 
men  civitati  vel  reip.  uTusfrufrus  legetur  ,  in  ratione  falcidue  ufusfruflus  00m- 
putatur  non  amplius  quam  xxx.  annis,  /.  hereditatum,  ff.  ad  I.  falcid.  In  com- 
puunda  fakidia  ufusfruft  us  anguflioribus  terminis  coercerur ,  quia  Talcidia  minus 
eft  favorabilis ,  cum  detrahatur  contra  votuntatem  teftatoris  y  I.  Titia ,  ff.  eod.  . 

Alio  caTu  fi  uTusfruftus  civitati  legatus  fit ,  finitur  quafi  morte  ,  fi  civiras 
•ratrnm  pfla  fit,  ut  olim  Carthago;  quia  civitas  hoc  cafu,  eivitas  efle  definit, 
&  quafi  morte  intent;  /.  fi  ufutfru&ut  2 1.  ff.  quit.  mod.  ufufr.  amitt.  Lex  fin- 
git interire  civitates ,  qux  hoftium  manu  everruntur ;  Lycurg.  *•)  orat.  adverf. 
Lcocrat.  rihius  ki  iitmvot  irirtmr  ytriStu ,  chitatis  mors  eft  evati .  Ex  Afit 

rediens 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SECUNDUS.  i3 

rediees  M.  Tullius,  Corinthum  &  alia  oppida  Gratia?, olim  florentifliaii ,  tunc 
prollrata  &  diruta,  prxterna  vigans ,  tot  oppidorum  cadaven  indoluit ;  teftis  ipfe 
de  fe  lib.  4.  epift.  17.  Carpi  egomet ,  intuit  ,  mecum  fic  cvgitare  :  hem  not  Ixmun- 
culi  tnJigtiainur ,  fi  quit  noflrum  interiit  ,  aut  occifut  eft  ,  quorum  vita  brtviot 
effe  debet ,  cum  um  loco  tot  oppidorum  cadavers  profit  at  a  jactant . 

Ecciefia  etiam  ,  auar  eft  corpus  myfticum ,  numquam  moritur ;  ideo  pote- 
ftas  legati  fedis  apoAoiica:  non  cxpirat  morte  Pontificis  ;  quia  non  eft  legarus 
ipfius  Pontificis,  fed  ecciefia:  Romana;,  quar  numquam  moritur;  can.  libertt ,  2. 
12.  qu.i.  Hoftienf.  in  cap.  turn  ex  litterit  ,  de  in  integr.  refiit.  Et  vaffallo  non 
licet  feudum  alienare  per  libellum ,  id  eft  libellarix  nomine;  quia  fcudum  num- 
quam reverfumm  eflet  ad  domiruim ,  cum  ecciefia  non  definat  efle  hexes ;  tap. 
fi  client  ulus ,  de  alitnat.  feud.  1.  feud. 


CAPUT  VIII. 
Dignitas  nunquam  mori  fingitur. 

Slum  dSt'toae  dignitas  numquam  moritur  :  ut ,  leearum  Principi  reliflum , 
eo  mortuo  ante  diem  legati  cedentem  tranfit  in  fucceflbrem  ,  alicer  quam 
in  Augufta  ;  /.  quod  Principi  ,  (5*  feq. fi.  de  legtt.  2.  quia  licet  Princeps  fit 
homo  monalis  ,  dignitas  numquam  moritur . 

Eadem  non  fine  fi£tk>ne ,  legatum  annuum  facerdoti  &  hierophylaci,  id  eft 
ardituo  tempi i  reticlum ,  debetur  in  perpetuum  fucceflbri,  quia  minifteriutn  no- 
minatorum  defignatum  ,  ceterum  datum  templo ;  /.  annua,  %.  Attia,  ff.  de  anv. 
legat.  cap.  requififli ,  de  teflam.  can.  Pontifictt ,  1 2.  qtu  +  3. 

Et  fi  judex  datus  fit  fub  nomine  dignitatis ,  eo  demortuo  delegatio  tranfit 
in  fucce/forem  ;  cap.  quoniam ,  de  offic.  dele  gat.  cap.  fi  it  cui ,  tod.  tit.  in  6. 

Et  fi  concedatur  gratia  retinendi  certa  beneficta  ad  bcneplacitum  fedis  apo- 
flolica: }  non  expirat  morte  Pontificis  ;  quia  fedes  apoftolka  non  moritur ,-  cap, 
fi  grattofe  ,  de  rtfeript.  in  6. 


CAPUT  IX. 

FiBione  juris  ret  qutdam  inanimate  mori  &  nafci  dicuntur%  ut  peculium: 
&  fuas  tctatet  habere ,  ut  regna  &  impetia . 

TAturaliter  mors  non  cadit  in  res  inanimatas ,  quae  anima  &  fenfu  ca- 
XAI  rent ;  fed  fiftione  juris  funt  res  inanimatar ,  quae  nafci  &  mori  dicuntur, 
&  quar  habent  fuas  artates  ad  fimilitudinem  hominis . 

Ut  peculium , quod  eft  velut  proprium  patrimonium  fervi  aut  filiif.  nafci- 
tur ,  crefcit,  decrefcit,  &  moritur:  &  ideo  eleganter  Papyrius  Fronto  dicebat, 
peculium  fimile  effe  homini;  I.  peculium  40.,  fl.de  pecul.  Peculium  nafci ,  crc- 
fcere,  decrefcere,  mori  lex  fingit;  quia  peculium  eft  corpus  quoddam  univerfa- 
le  ,  conftans  ex  pluribus  corporibus  diftamibus  ,  qua*  uno  nomine  contincntur  , 
ut  populus ,  legio,  grex ;  /.  return  mixtura ,  ff.  de  ufucap.  Ideoque  peculium  , 
augmentum ,  &  deceflionem ,  feu  diminutioncm  recipit ;  /.  fi  ex  duobus ,  §.  in 
hoc  autem  ,  ff.  de  pecul. 

Nafcitur  peculium  ,  cum  id  filiusf.  aut  fervus  acquirit  permittenfc  patre 
aut  domino  ;  crefcit ,  cum  au£tum  fuerit  acccflione  fruftuum ,  vel  fcetuum  pe> 

Tcm.VL  E 


34  D  E    FICTIONIBUS  JURIS 

coris,  vel  putts  ancillarum;  decrefcit,  cum  fcrvi  vicarii,  qui  funt  in  peculio, 
moriunrur,  vel  res  peculiares  inrerckluiit ;  maritur  cum  adimitur;  d.  I.  peculium, 
tT  I.  ult.  g.  quand.  de  pacul.  aft.  armal.  tft  ,  quod  pater  &  dominus  quando- 
cumque  face  re  poteft  ;  fed  pater,  qui  cmancipato  Alio  peculium  noo  ademit,do- 
nafle  videtur  ;  /.  dome  t  terns ,  §.  pater  qui ,  ft.  dt  down.  I.  five  emamipatis ,  C. 
tod.  Peculium  moritur  &  morte  fervi ,  vel  filiif.  manumiflione  ,  vel  emancipa- 
tione  ;  quia  peculium  delinit  effe  morte  fcrvi  ,  aut  manumifiioae ;  d.  I.  ult.  ve! 
morte  patris  ,  quia  morte  patris  filiusf.  fui  juris  faetus  defmit  pofle  habere  pe- 
culium ;  /.  ult.  C.  d*  imff.  tefiam,  I.  ctrtum  eft,  C.  famil.  ercifc. 

Sum  artatcs  habent  &  rcgna  tk  imperia  cxemplo  nominis ;  populum  Rom. 
quad  hominem  fuas  snares  haouiifc  fcrioit  L.  Flor.  in  prolog.  Sr  quis  ergo  po- 
pulum Rom.  qua  ft  hominem  conftderet  ,  totamque  e/ms  atatem  pertenfeat  ,  ut  coe- 
perit ,  utque  addeverit  ,  utque  ad  quendam  juvenu  florem  pervenerit  ,  ut  poftea 


CAPUT  X. 

Etiam  fiffione  Juris  fa  ,  dtmms  ,  parities ,  unguent  a  mori  dnuntur  . 

T?Tiam  ficlione  juris  lis  mori  dicirur ;  /.  ff.  qua  in  fraud,  credit.  Et  lite 
jQi  mortua  ,  cum  nulla  res  fit ,  fid  eju /Tores ,  qui  judicatum  folvi  fporcrndfrunr, 
likTantur ;  /.  2.  ff.judic.  folv.  Fi&iooe  juris  lis  moritur  ,  id  eft  infiantia  litis  pe- 
rimitur  lapfu  triennii  in  civilibus ,  &  biennii  in  criminalibm  conftir.  Juft.  I.pro- 
perandmm ,  C.  de  fmdic.  I.  ult.  C.  ut  intr.  cert.  temp,  criminal,  quajl.  term.  Qix>d 
in  caufis  ecclefiafticis  vix  admiffum;  Auguftin.  in  brevic.  collar,  cap.  9.  Quoniam 
tognitor  fuperior  dixerat  de  tempore  prafcribere  ,  ut  tau/a  mm  ageretury  non  effe 
epifcopalis ,  fed  form/is  points  effe  tb/efJknis . 

Eadem  notione  ungucnta  res  mortua  :  ut  ,  fi  marine  pecuniam  uxori  in 
unguenta  dederit  ,  eaque  earn  pecuniam  credttori  fuo  folverit  ,  &  mox  de  fua 
pecunia  unguenta  emerit ,  non  videtur  locupletior  fofta ,  qua?  tantumdem  in  r« 
monua  impendit ;  /.  quod  antem ,  $.  fi  maritus  1.  ff.  de  don.  inter  vir.  &  uxor. 
Cuiat.  lib.  a.  *em  inortuajm  vocat  lex  trnguenra ,  quorum  pofieffio  brevii  &  infruftuofa  eft; 
uifcrv.  cap.'  ?ka-  lib.  13.  cap.  3.  Margarita,  gemmsque  ad  beredem  tranfeunt ,  vejles  prolon- 
?0>  gant  tempus ,  unguent  a  iU'tco  expirant  as  fu'ts  mmun*nr  horis  . 

Suas  artates  nabent  &  ipfa  a-dificia  :  ut,  fi  *des  hereditaria:  ab  berede  pott 
mortem  ex  caufa  fideicommiin  reiiftar ,  ante  diem  fidekommiffi  cedentem  cxofii: 
fint ,  &  ab  herede  fuo  fumptu  reftiturx ,  poft  mortem  hcredis  pratfiabuntur  viri 
boni  arbitratu ,  deduflis  fumptibus ,  &  adificiorum  artatibus  examinatis  j  /.  do- 
mms ,  0~.de  leg  at.  1.  £difkia  pto  ntione  ftrofturar  ha  bent  fuam  xtatem ,  &  in 
cdifichs  mon  immarura  ,  ut  in  hominibus  ,  propter  crebra  incendia  ,  &  alios 
cafus  adificiorum;  Joan.  Cbryfeftom.  in  1.  ad  Timoth.  homiL  15.  •'  ymp  W  w 
r*if  ikousif  rir  mr$pilir*r  ,  «'»•  »J  iV  Ttii  e>  xsTiuiif  liair  istp&r  S*rmrQr  . 
Non  foium  enim  in  atatibut  beminum  .  varum  {?  in  firu&uris  adifisierum  tm- 
mamro  mors  furit .  Etiam  faxa  mori  dieunrnj;  Aufon.  epigr.34. 

Mors  etiam  /axis,  neminibufque  venit . 
JEtatk  fcnium  in  ardifkiis  agnofcit  /.  fi  quamia  \tk  C.  da  oper.  public. 

Panetes  breritios  prupter  longiorem  xtatem  ateraos  dixit  Plin.  lib.  cap. 
14.  Girti  prmerquam  ubi  e  filite  ^fieri  paterae  JbuBura  ,  pariett/  lattsitm  pea- 
tulete  ,  funt  enim  alarm  ft  ad  perpcndiculum  Jiant  . 

\ 

CA- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SECUNDUS.  ,j 

"  ■  I 

CAPUT  XI. 

FtBiene  juris  peculium  eft  vtlut  pstrinmrnum  fiiiiftm.  tut  feme. 

PEculium  fcrvi  eft  in  bonis  domini,  ficut  peculium  filirf.  in  bonis  parentis; 
§.  I.  i'lft.  qu'tb.  non  eft  permiff.  foe.  left.  Per  fervum  aut  filiumf.  dominus 
aut  pater  retinetpoflefiionem  peculii ;  ex  caufa  peculii  per  fervum  etiam  igno- 
ranti  domino  pofleflio  adquiritur ;  /.  Laben ,  ff.  de  ufucap.  PofTeffio  retinerur  per 
fervum ;  etiam  ignorames,  animo  &  corpore  fcrvi  videmur  rem  peculiarera  pof- 
fidere  ;/.?.§•  teterum ,  ff.  de  adq.  po([. 

Filiusf.  vel  fervus  non  poffidet  fibi  ,  fed  patri  vel  domino  .  ncc  videtur 
poftidere  :  filiusf.  neque  retinere ,  neque  recuperare  ,  neque  apifci  pofleifioncm 
tei  pcculiaris  videtur  ;  /.  filiusf.  de  R.  J.  Tamen  fi&ione  juris  peculium  filiif. 
aut  fetvi  eft  velut  patrimonium  fcrvi  ,  aut  filiif.  non  ipfo  jure  ,  fed  volunrate 
&  conftitutione  patris  aut  domini ,  qui  adminiftrationcm  peculii  filio  aut  fer- 
vo  concedit  ,  &  permittit  filium  aut  fervum  peculium  habere  feparatum  a  ra. 
tionibus  paterni*  feu  dominicis  j  /.  hint  quarinr,  I.  ft  ex  duobus  init.  /.  pecu- 
lium ,  /.  quotient ,  $.  ult.  ff.  de  pecul.  Ideo  fervut  fuis  nummis  redemptus  dici- 
tur  conniventibus  oculis,  id  eft  non  ignorante  &  diftimulante  domino ,  cum  re- 
demptus eft  ex  peculio  vel  adventitia  petunia ;        ff.  de  manumiff. 

Caftrenfe  vero  peculium  eft  proprium  patrimonium  filiif.  ira  ut  de  eo  tcfta- 
ri  poffit ,  &  habere  heredem;  /.  i.  &  a.  ff.  de  cafirenf.  pent  I.  I.  hem  veniuntt 
§.  mn  folum,de  petit,  be  red.  Quia  filiusf.  in  cailrenfi  peculio  vice  patrisf.  fungi- 
cur ;  l.i.  ff.  ad  Maced.  Quod  fi  filiusf.  qui  habet  caftrenfe  peculium,  inteftatut 
decefferit ,  peculium  ejus  non  habctur  pro  hereditatc ,  &  pater  occupat  caftrenfe 
peculium,  non  quafi  hereditatem  ,  fed  quafi  peculium ;  d,  I. 1.  &  2.  /.  fi  infan- 
tiyC.de  jut.  deliberandi 


CAPUT  XII. 
Ret  tncerporales  fitlione  legit  quafi  poffidentur. 

REs  incorporate!  non  poflidcnrur  ,  fed  fi&ione  legis  quafi  poflidentnr  :  ut  , 
ferviture*,quar  funt  jura  incorporalia,  per  fe  non  poflidemur ,  fed  poffiden- 
tur cum  ardibus  :  ideo  fcrvirutes  ufucapi  non  poflunt ,  quia  non  poffidentur ,  fed 
libenas  fervrrutum  ufucapirur,  fi  ardes  poftideanrur :  narura  eniin  fervimrum  ea 
eft  ,  ut  poffideri  non  poftint  ,  fed  earum  pofleffionem  habere  intelligatur  ,  qui 
ardes  poffidet ;  /.  fi  fdet,  $.  Hbertas ,  ff.  de  fervit.  urban.  I.  4.  $.  fi  viam  ,  de 
ufucap.  I.  t  ferjus  ,  $.  incorporalet ,  de  adq.  ret.  dom. 

Servitutes,  cum  fint  incorporates,  rraditionem  non  recipiunt ;  A.  I.  fetvut,  §. 
incorporates  j  fed  quafi  traditionem :  ideoque ,  qui  fervitutem  vendit  ,  cavere  de- 
bet emptori  per  lie  non  fieri  quominus  eo  jure  uti  poffit  ;  quia  vacuam  pof- 
fcilionem  tratk-re  non  pot  ell ,  &  ufus  fervitutis  pro  traditione  poffeffionis  hiuSe- 
tur ,  ideoque  oc  interdiQa  velut i  pofteflbria  conftituta  funt  j  /.  ult.  ff.  de  fe>vit. 
Inde  in  fervitutibus  traditio  &  patientia  fervitutum  inducit  officium  prrtoris  ; 
/.  ].$.«/;.  ff.de  fervit.  ruflic.  id  eft  fi  dominus  patiatur  alium  uti  fervitute ,  hare 
patientia  pro  traditione  eft,  &  efficit  ut  eum,  quern  dominus  patitur  uti  fervi- 
tute ,  prattor  tueatur  quafi  pofleflbrein ,  data  caccptione ,  vel  etiam  utili  adtione 

E  ij 


Z6  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

in  rcm,fi  forte  pofleflionem  amiferit;  Publiciana  enim  competit  ei.qui  fervim- 
ttm  emit  a  non  domino  ,  fervitute  conflituta  per  rraditionem ,  vel  per  patten- 
tiam  •,  /.  ft  ego ,  §.  I.  ff.  de  publician. 

In  jure  eligendi  quod  elf  fpirituale,  non  datur  etiam  pofteflio  ,  fed  quafi 
pofleftio  ;  cap.  cum  ecclefia  Su  trine ,  de  tauf.  poQ'eff.  cap.  quertlam  ,  de  elect.  & 
idem  in  jurifdtdione ;  cap.  conqutfius ,  de  fen  compel. 


CAPUT  XIII. 

Fi&'tene  juris  quidquid  atquirit  filiusf.  ant  fervut  ,  Mud  ftatim  patri  vel 
domino  acquirit  :  quoad  hoc  quid  inter  utrumque  interfit . 

■ 

QUidquid  per  fiiiumf.  vei  fervum  adquiritur  ,  patri  vel  domino  confeftim 
adquiritur ,  ttaut  ne  momento  quidem  fubfiltat  in  pcrfona  filii  vel  fervi  ; 
"  /.  placet ,  ff.  de  adqu.  hered.  quia  filiusf.  vel  fervus  perfona  m  At  ftatum 
non  habet  ;  /.  3.  &  4.  fi.  de  capit.  mittut.  tic  confequenter  non  poteft  adquire- 
re  fibi  ipfi . 

Hoc  intereft  inter  utrumqne ,  quod  quidquid  fervus  adquirit ,  adquiritur  do- 
mino ,  etiam  ignorami  &  invito  ;  /.  etiam  invitis  ,  ff.  de  adqu.  rer.  dom.  I.  fer- 
vus vetante  yde  V.O.  quod  per  fiiiumf.  adquiritur ,  adquiritur  patri  etiam  igno- 
ranti,  non  invito;  I.  filiurfam.  ff.  qui  teflam.  far.  Li.fi  a  parent,  quit  manu- 
rnijf.  L  qui  kominem ,  %  quidam  ,  de  fotut. 

Quod  per  ftlrumf.  adquiritur ,  patri  adquiritur  flatim ,  ha  ut  ne  momento 
quidem  hatreat  in  perfona  filii,  quia  pater  adquirit  fibi  per  filium  nudo  mini- 
jterio  filii  ,  vix  poteft  concipi  filium  fibi  adquirere ,  ut  per  ejus  minus  res  pcr- 
veniat  ad  parrem  ,  quin  aliquo  momento  reftdeat  in  perfona  filii  ;  /.  fed  inte- 
rim y  §.  idem  Merctitus ,  ff.  de  donat.  inter  vir.  &  uxor.  Adquifitro  enim  prar- 
fupponit  traditionem  8c  pofleflionem  filii  ,  fed  fi&ione  juris  quod  filiusf.  adqui- 
rit, confeftim  patri  adquiritur,  ita  ut  ne  momento  quidem  confideat  in  perfona 
filii  •,  quia  magis  videtur  pater  adquirere  per  filium  ,  quam  fiiius  ipfe  adqujrat 
fibi ,  ut  res  tranfeat  ad  patrem  . 

Filiusfamilias  patri ,  in  cujus  poteftate  eft',  ufumfrufhim  adquirit :  fed  fin- 
gulare  eft, quod  ufusfructus  per  filium  patri  quarfitus ,  morte  vel  capitis  deminu- 
tione  patris  non  extmguitur  ,  fed  falvus  manet  apud  filium  poft  patris  calami- 
tatem ,  etiamfi  a  patrc  hcres  inftirutus  non  fit ;  quia  ufusfructus  videtur  ab  ini- 
tio contemplationc  filii  magis  ,  quam  patris ,  relidus  j  /.  ult.  C.  de  ufufruS, 
Plerumque  enim  ufusfruclus  bonorum  relinquitur  alimenrorum  vice . 


CAPUT  XIV. 

fieiione  pojfejpo  defuntV  quafi  iunBa  de/cendh  ad  heredem ,  eique 
prodeft  ad  implendam  ufutapionem  a  defunelo  cttptam  . 

POssessio  defuncli  prodeft  heredi  ad  implendam  ufucapionem  coeptam  a  de- 
funflo  ,  ita  ut  etiam  non  adita  hereditate  plerumque  compleatur  ;  /.  nun- 
quam ,  §.  pen.  L  cap t am  ,  /.  fuflo  errort ,  §.  nondum ,  de  ufutap.  niG  medio  tem- 
pore ab  alio  pofleftio  apprebenfa  fit ;  L  poffeffio,  rod. 

Pofleftio  defunfli  prodeft  heredi  quoad  implendam  ufucapionem  ;  quia 
juris  pofleftio  dcfundH  quafi  juncta  defcendir  ad  heredem  \  I.  cum  milts, 

ff.  ex 


Digitized  by  Google 


entm  in  hac  lege  poffeffio  accipienda  eft  pro  detentionc  ,  five  ufu  rei  ,  qui  in 
fnQo  conftftit;  led  pro  ufucapione,  quar  in  jure  confiftit :  &  poffeffio  non  tran- 
fit  in  heredem  priuiquam  fuerit  apprehenfa  ;  /.  cum  htrtdet ,  /.  qui  un'rverfas  , 
$.  tjuod  per  eolonum  ,  ff.  de  adqu.  poffeff.  quia  poffeffio  eft  magis  fa&i ,  quam 
juris  ,  &  faftum  pofiidcntis  requtrit  ;  /.  denique.  t  eodtm  ex  quib.  can/,  maj. 
Li.  $.  Scrwla,  i  ft  is  qui  tejlam.  liber  effe  juff. 

Speciale  eft  ,  quod  quafi  poffeffio  ex  tola  donatione  non  minus  quam  do. 
minium  rranfit  in  eccleGam  \  I.  \  ut  inter  24-  C.  de  Ss.  ecclef.  immo  61  hodie 
moribus  noftris  pofleftio  rcrum  hereditariarum  ipfo  jure  tranfit  in  heredem  fine 
prehenflone  corporali :  &  hoc  eft  quod  noftri  dicunt ,  /*  mart  faifit  le  ti/,  quod 
p.  aliarum  gentium  ufu  obrinuit ;  cap.  ex  litteris ,  de  confuetud. 

Non  videtur  poffidere  ,  qui  familiariratis  caufa  fundum  vicini  ingredirur  ; 
quia  non  eft  ingreffus  animo  poflidendi ,  licet  corpore  in  fundo  lit ;  Lqui  jure, 
ff.  de  adq.  poffeff.  &  ideo  nullo  tempore  ufucapit  ,  cum  ufucapio  non  cunat 
fine  poffdlione . 


Fundus  dotalis  non  definit  effe  dotalis,  etiam  foluto  matrimonio  quoad  reflitutut 
fit  :  [tent  &  agtr  novalis  femper  novalis  intdligitur  quoad 
exemptionem  a  decimis. 

PUo  in  folidum  non  poffunt  effe  domini  ejufdem  rei ;  tamen  fiftione  juris 
(4 os  eft  velut  patrimonium  patris  &  filiar  :  dos  eft  communis  patri  &  fi- 
&  morte  viri  vel  divortio  foluto  marrimonio  pater  reperit  dorem,  adjun- 


caufa  dotis  Alia  eft  quafi  parriceps  &  focia  obligationis ;  /.  qui  hominem ,  $.  fi 


Lege  Julia  fundus  dotalis  alienari  non  poteft;  /.  1.  ff.de  fund,  dotal.  Cum 
vero  quarritur  de  fundo  dotali  non  alienando ,  etiam  foluto  matrimonio  pradium 
dorale  effe  videtur ;  /.  etiam  ft ,  cod.  quoad  fc.  reftirutum  fit  mulieri  ,  vel  he- 
redi  ejus ;  /.  3.  rod.  Fundus  femel  dotalis  non  definit  effe  dotalis  etiam  foluto 
matrimonio  ,  quoad  reftitutus  fit ,  infpedo  initio  \  /.  3.  §«  fcio  etiam ,  ff.  de  mi- 
nor, ut ,  ager  femel  redaftus  ad  culturam  per  religiofos  viros  ,  in  perpetuum 
novalis  jure  cenfetur  quoad  exemptionem  a  decimis  j  cap.  ult.  de  trnileg.  Et 
hax  de  fiflionibus  quz  verfantur  ui  rebus  ;  nunc  provehamur  ad  nttiones  quae 
conftjtutat  funt  in  a&u . 


CAPUT 


XV. 


3» 


D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  TERTIUS. 


CAPUT  r. 

Imaginarii  contraRut  jurir  vinculum  no*  obt'mmt  ,  &  quinam  Mi 

dicantur. 

Ideamus  none  dc  ficlionibus  qur  oceurrunt  viriis  in  afti- 
bus  .  Rcgularirer  contra6his  imaginarii  &  ftihtii  nulli  funt, 
&  juris  vinculum  non  obtinent  ,  cum  faftum  fimularur 
non  intereedente  veritate  :  ut ,  nuda  &  imaginaria  emptio 
venditio  nulla  eft  ,  nec  per  cam  res  alienan  intelligitur  ; 
/.  contrail  ut,  ff.  dt  tblig.  &  aQ.  1. 1.  $.  Divi  frarres  ,  At 
qusflion.  I.  imaginaria ,  deR.J.  t  Idem  dicendum  in  con- 
dnelione  imaginaria  it.fi  quit  conduxerit ,  ff.  local.  I.  fi 
quit  antty  §.  ult.  da  adqu.  poff. 
Vendirio ,  &  locatio  nuda  &  imaginaria  eft ,  (i  quis  vendat  vel  locet  num- 
mo  uno ;  quia  nummus  unus  non  eft  verum  pretium  \  d.l.  fi  quit  ante ,  d.  I. 
imaginaria  ,  d.  I.  nuda ,  C  d.  I.  fi  quit  conduxerit .  Venditio  vel  locatio  ,  qux 
fit  nummo  uno ,  donandi  caula  faila  intelligitur ;  d.l.fi  quit  conduxerit ,  &  dicis 
caufa;  Livius  lib.  n.  C.  Mariut  accufatut  eft  apud  tribunot  pi.  quod  exercitum 
in  Gallia  deferuiffet ,  damnatufque  fub  furca  diu  virgit  csfut  eft ,  &  HS.  num- 
mo veniit .  Denique  ficla  &  imaginaria  eft  emptio  non  accedente  prctio  :  ut  , 
cum  fervus  fuis  nummis  emitur  •,  /.  4.  ff.  de  manumiff. 

Aliquando  venditio,  quae  fit  nummo  uno,  valet  ,  cum  fit  rei  cxpediendar 
gratia  :  ut,  fi  maritus  idemquc  proprietarius  fundi  ,  ejufdem  ufumfruclum  in 

dotcm 


t  AddeJ.nu- 
da ,  de  contr. 
empt. 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS    TERTIUS.  ?g 

dorem  accepem  ah  uxore  :  divortio  foluro  marrimonio ,  ut  60s  reddarur  mulie- 
ri,  quia  ui'usfructus  non  potcft  reddi  extraneo,  id  eft  alteri  quam  propriewio  , 
remedii  loco  excogitntum  eft ,  ut  maritus  vendat  vel  locct  ulumfruilum  mulie- 
ri  nummo  uno  ;  ut  ju>  ufuifruQus  rcmaneat  perm  marirum  ,  perceptio  vcro 
fru&uum  ad  mulierem  pcntnear ;  I.  fi  nfutfruittti ,  ff.  de  jure  dot. 

Sape  etiam  ad  hoc  commodantur  petunia:,  ut  dicis  gratia,  i<i 
rie  &  numcrationis  caufa  intcrcedant  ;  /.  4.  ff.  ammodat. 


CAPUT  II. 

flutes  alius  legitimi  fiebant  olim  per  as  &"  libram\  ut  teftsmenta  ,  donationes: 
atiio  in  rem  per  vim  chi/em  :    crtrio  per  faltationem  &  percufftcnem  " 


ttffie  per  alapjnt ,  cirvuntduilio'iem ,  &  pikum:  oper'is  mvi  nun- 
ttJtw  per  jatlum  Lipillt  :  ufttrpatio  per  fraciionem  furruli  ;  iicitatio  per  digi- 
turn  :  antejiatio  per  annum  ettreilattonem  :  eieilio  per  manum  porrttlam  . 

A""\L?M  plures  aihrs  legitimi  fiebanr  per  t<;  8c  libram,  id  eft  per  imajjinariam 
V_x  venditionem  :  ut  teftamenta;  ^.1.  inft.de  teftam.  quod  dcliit  efle  in  ulu; 
/.  fiimiam  indignum  ,  C.  de  tejlam.  &  emancipations  ;  §.  prxterea  iujl.  nn'ib. 
viod.  jus  parr.  pvt.  J'o.'v.  I.  uit.  C.  de  tmawipat.  &  hoc  eft  quod  ait  lex  Mens, 
ff.  de  rap.  mhiut.  cmancipatum  capite  minui  ',  cum  emancipari  nemo  pollit  , 
nifi  in  imaginaiiam  lervitem  caulam  dcdu£his  .  Adopnones  qunque  per  trir..im 
emancipatronem  ,  id  eft  ima^rnariam  venditionem  fiebant  ;  /.  ult.  C.  de  adopt. 
Gc)l.  lib.  5.  cap.  19.  ^idoptantnr  autem  turn  a  parente  ,  in  cuius  putejiate  funt  , 
tenia  mantipax'ion*  in  jure  reduvtur .  Tertull.  apolog,  cap.  9.  Vel  itdapiavdcs  me- 
lieribus  parenubus  emandpaiis .  Quod  idem  eft  ac  per  aflem  &  libxair ;  Tran- 
quil!, in  Anguft.  cap.  64.  Caium  &  Ltuium  adaptazit  dnmi  per  ajfent  & 
tram  emptos  a  patre  Jlerippa  . 

Oltm  &  donationes  fie  bant  per  imaeinariam  venditionem  feftertio  nummo 
Bnn  ,  vel  aftihus  quatuor  ;  /.  4.  C.  Th.  de  don  at.  qu.v  formula  fublata  eft  a 
Juftinismo  ;  l.uh.C.eod.  Hinc  dtmationem  fieri  afte  Cauno  dixit  Statius  lib.4- 
filv.  99. 

D»  cap/a  mi/eri  lUeUionis 
Emptum  plus  minus  aj}e  Caiano 
Ehnas . 

AfTw  Caianus  eft,  qui  interccdeb^t  in  nupttis  per  coemptionem  ,  quo  conjui^es 
fete  nuncupantes  Caium  ,  Caiam  fefe  coemebant  .  Atherienfious  donandi 
caufa  viginti  naves  vcndidere  Corinthi>  ,  fingulas  quints  drachm k  ,  rem  publi- 
cam  dono  dare  lege  prohibiri ;  Herodot.  lib.  6.  <Ti^^»  li  Tuntei-/^  «*cJ"i- 
fztfci  ,  f  furintr  yap  ir  rp  yifift  in  ttuutu  .  In  Gallia  maxime  donationes 
pix  folebant  fieri  per  imaqinanam  venditionem  .  Leocadium  lenatorem  Chriftia- 
nam  faclom  ,  moi  vde?,qua$  po/Tidebat  Bituricis,dcmafrc  in  ccckrfi.r  locum,  ac- 
eepti^  tribus  aureis  pro  benediftione  ,  referr  Grcgor.  Tur.  lib.  1.  cap.  19.  Et 
nonnulla  prardia  inonachis  Gemiticenfihus  data  a  quibufdam  militiba';  ,  accertis 
aliquot  nummis  &  eqno  albo  nomine  cariratis  ,  refert  Robert.  Montenf.  in 
fuppl.  Sigebert.  ad  ann.  1201. 

Moribus  Daciz  donatio  fiebat  in  eccleftam  per  i»lebam  impofiram  ahari  , 
vel  traditam  in  manu  Antiftitis ,  qua:  forma  donations  dicebatur  fcotatio  \  eap. 
ex  iitteris  ,  de  confuetud.  Moribus  Anglicis  donatio  fiebat  per  tnMKfionem  gla- 
*i ,  gale* ,  cornu,  id  eft  poculi  feu  crateris ,  calciris ,  ftrigilisr,  areas,  vel  fa- 
gitta: ;  Ingulph.  in  chronic  Croyland.  Cunfertbantur  ante*  m*lta  prxdia  nuda 


4o  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

verba  ,  abfqut  fcripto  vel  charta  >  tantum  mm  domini  gladio  ,  w/  galea  ,  i*/ 
fcrw*  ,  t*/  cratera  j  &  pi  trim*  tenements  cum  calcari ,  c«m  flrigili ,  cum  arcu  ,  <S>* 
mmtulla  cum  fagttta .  In  Gallia  donation  es  fiebant  per  tradition  em  wanti ,  leu 
chirothecar;  Aimoa.  FloriacenT.de  mine  S.  Benedid.  lib.  i.  cap.  4.  Acceptis  e/us 
fi deles  Imjufmodi  praceptis ,  cum  wan/is  ipfius  tun  ormttis,per  quos  donationem 
return  memoratarum  facris  imponerent  altaribus  ,  abfqut  dtlatione  ventrandum 
adeunt  ccenebium .  Donatio  bono  rum  etiam  tacite  fit  per  ingreflum  monafterii  . 
Ingreftus  monafterium,  ipfo  ingreflu  fe  fuaque  dedicat  Deo  j  auth.  ingreffi ,  Gr 
auth.  fi  qua  ,  C.  d*  Ss.  ecclef.  &  can.  quia  ingredientibus ,  19.  9*.  3. 

Cum  bona  debitoris  venibant  fub  hafta  poftulantibus  creditoribus ,  plerum- 
que  nummo  feftertio  uni  addicebantur ,  ut  is  faiisfaceret  creditoribu? ;  M.  Tull. 
pro  Rabir.  Pofth.  Ecquis  eft  ex  tent*  popu/o  ,  qui  bona  C.  Rahirii  Poflbumi 
nummo  feftertio  fibi  addict  velit  I  Et  TranquilL  in  JuL  cap.  50.  Amplijftma  pra- 
dia  ex  aullionibut  haft  a  ei  nummo  addixit. 

Olim  aftio  in  rem  ,  feu  vindicatio  agitabatur  per  vim  civilem  &  feftuca- 
riam  ,  quo;  fiebat  conferta  manu  in  re  przfenti  ,  ex  xu.  tab.  Si  qui  in  Jure 
manum  emftfunt  ;  vel  delata  gleba  ad  tribunal  pnrtoris ,  ut  in  ea  gleba  tanquam 
in  toto  fundus  vindicaretur ,  actore  lie  agente  :  ego  bunc  fundum  mtum  effe  ah 
jure  Quiritium  ;  de  quo  GelL  lib.  xo.  cap.  9.  Laehuit.  1.  inft.  cap.  9.  M.  Tull. 
pro  Murtn.  Moribus  quoque  in  judicio  vindiciarum  irum  in  rem  prarlentem  ; 
Adrevald.  Floriac.  de  mirac.  S.  Bened.  lib.  1.  cap.  28.  Advocatus  ven  una  cum 
Raginario  monachot  ad  locum  cejjionis  terra  juxta  morem  legis  adveniens  ,  pra- 
diciam  vintam  ad  jus  fanSi  Bettedi&i  fua  aukloritate  revocare  nittbatur . 

,  Cretio  feu  aditio  hereditatis  fiebat  per  faltationem  ,&  percuflionem  digiro- 
rutn  ;  M.  Tull.  J.  offic.  Itaque  ft  vir  bonus  ha  beat  ham  vim ,  ut  fi  digitis  eon- 
crtpuerit ,  pofftt  in  iocupletium  teftamenta  nonun  ejus  irrepere ,  hac  vi  non  utatur. 
At  fi  daret  hone  vim  M.  Cfajfo.  ut  digitorum  percujfwne  hares  poffitt  fcriptus 
ejfe  yqui  re  vera  non  effet  heretyin  foro.  mihi  crede,  faltaret .  Et  apertius  Am- 
brof.  3.  offic  11.  Non  ergo  in  hereditatibus  adeundis  digitorum  pcrcuflioaes  ,  tfr 
nudi  fuccejforis  faltat'tones  notabo  ,  nam  hac  etiam  vulgo  mtabilia  :  &  hoc  eft 
quod  dicitur  cretionis  commemum  ;  /.  1.  C.  77;.  de  bon.  matem.  Solcmnis  adi- 
tio hereditatis  fiebat  per  faltationem ,  &  crepitum  digitorum  ;  quia  unum  eft 
fymbolum  gaudii  &  tart  it ix  ,  alteram  imperii  &  dommii  .  Digitorum  coIUfio  , 
quam  Grxci  xorfuktafUr  ,  imperium  lignifkat  ;  Artemidor.  Lb.  f  2.  cap.  15. 
i  xattvKurfiif  li  rir  vtrrmyir .  Inde  domini  folebant  fervos  evocare,  matellam 
pofcere ,  vel  quid  aliud  crcpjtu  digitorum  ;  Petron.  in  Satyric  Trimalcio  lautif- 
fimus  homo  digit os  concrepuit  ,  ad  quod  fignum  matellam  fpado  ludemi  fuppo- 
fuit . 

Et  Martial.  lib.  3.  epigr.  81. 

Digiti  crepantis  figna  uovit  eunuchus . 
Et  idem  Lb.  14.  epigr.  109. 

Dum  pojior  ,  crepitu  digitorum  €r  vema  moratur . 
Olim  &  manumiflio  commento  fiebat  per  alapam  &  circumduftionem  j 
/.  ult .  C.  de  emancipat.  nov.  8 1 .  Senec  epift.  8.  Qui  fe  philofophia  fubjecit  & 
tradidit ,  ftatim  circumagitur  ,  id  eft  manumittitur .  Perf.  latyr.  5. 
Quibus  una  Qu  'nitcm 

Vertigo  fecit. 
Et  paulo  poft  : 

Verterit  hune  dominus ,  memento  turbinis  exit 

Marcus  Da  ma . 
Et  ibi  Cotnutus . 

Quia  quotiens  manumittebant  ,  eos  alaoa  percuftbs  circumagebant  ,  &  liberos 
confirmabant  :  eundem  ritum  manumiftionis  fignant  &  recentiores  ;  Ambrof. 

cpift.7. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  4, 

epift.  7.  Std  mn  tile  libtrtas ,  quam  menumiffus  accipit  .  &  palma  UBoris  do- 
natus  ecquirit  .  Et  Greg.  Nyflen.  orat.  3.  in  Chrift.  refurreft.  i  fsuKtt  ik<LSt- 
fbvr*M  tty*ifi  y  ngi  pik*r$ptrTi>  <t  «'xxXj»cri'<*  wpvyfuert  ,  e  per^ifAtrtt  <£v- 
pL»nn  x*<m  <f  T*p£as  ,  «J  «f  vX^vr  tpiipirer  .  Struts  mauumittitur  bom 

&  humano  tctltfue  preconio  ,  mm  colt  phis  t*fus  fade  in  os  ,  &  plage  per  pis. 
gam  libttatus. 

Et  Liban.'*)  in  panegyr.  Julian,  oixintt  it  Tooin*  r»r  «r*  ikJLStpia*  »»- 
tm  pmriSimr .  Servis  qui  ad  li  ben  at  em  alapis  cxfi  futre .  Fiebat  &  manumif- 
fio  aliis  fymbolis ,  puta  per  pileum  ;  Plaut.  in  amphirr. 

Ut  tgo  bodit  ra/o  capht  calvos  capitm  pileum  . 
Et  Perf.  faryr.  5. 

Hec  mera  libtrtas ,  hoc  vobis  pilta  donant. 
Et  per  fertucam  feu  virgam  ;  Plaut.  in  milit.  gloriof. 

Quid  ta  ingenue ,  on  ftfiuca  fafla  ferve  an  libera . 
Nunciatio  novi  opcm  fiebat  per  lapilli  ja£him  ;  /.  5.  $.  mtm'mifje  ,  ff.  de 
nov.  oper.  nunt.  I.  ttfi  forte  y  §.  fciendumy  fi  ftrvit.  vindic.  1. 1.  %.ftdCf  fi  quit 
jaflu  ,  ff.  quod  vi  aut  clam  :  per  manus  oppjfitionem  ,  vel  lapilli  ja&um  ; 
it  facit  y  $.  pnhibitus ,  #  rod.  m^.  *x  parte  2.  <fe  F.  J.  quafi  per  vim  civi- 
lem  &  feftucariam . 

Ufurpatio ,  id  eft  ufucapionts  interraptio ,  per  frafHonem  furculi ;  I.  x.  ff.de 
u/ucap.  M.  TulL  3.  de  orat.  Etiam  hue  inflitutndo  d'tvifiont  u lemur  ,  ftd  it* 
ton  ut  jure  y  aut  judicio  ,  ut  deuique  rteuptrart  emiffam  pofftjjionem ,  ftd  ut  e* 
jurt  c'rvili  futxulo  defringendo  u/urpart  videentur. 

Licttatio  per  digitum  ,  ut  in  iocatione  vcdigalium ;  M.  Tull.  Verr.  3.  D»- 
gitum  tollit  Junius  oatruur  ,  is  max  manceps  diet  tut  .  Et  in  venditionc  fervo- 
rum  ;  AmbroC  epift.  7.  Std  txn  UU  ftlum  libtr  ,  qui  dominum  licitetorem  non 
portebit  y  aut  tollentem  digitum  mn  vidit . 

Anceftatio,  feu  tcftium  rogatio,per  aurium  atttedationem j  Horaci.fcrm. 
£r  licet  antefieri ,  tgo  vtro 
Oppono  auriculamy  rapit  in  jus. 
Hoc  fymbolo  monebantur  teftcs,  ut  rei  geft*  meminiflent  :  auris  memorir  dl- 
caw  eft  }  Plin.  lib.  n.  cap.  4?.  Eft  &  in  aurt  ima  memoria  locus  ,  quern  tan- 
gtntes  attefiamur .  Eo  alludcns  Virgil,  edog.  6. 
Cpntbhu  aurtm 

Vtllit  y  *y  admonuit .  Et  ibi  Servius .  Aurtm  auttm  idee  ,  quia  memoria  con/e- 
rrata tfty  ut  frons  genio ,  digiti  Mmerva,  genua  mi/ericordia . 

In  eleftionibus  fuffr^gia  ferri  folebant  manu  porreda:  inde  xuPmf'ttt(  n°- 
men  pro  eleSione  ;  Balfam.  in  fyn.  Cartbog.  can.  1 3.  In  jure  varia  fuere  (igna 
&  fymbola  :  ut  in  teftamentis  as  &  libra  ,  qua:  ducis  caufa  adhibebatur  ,  ut 
adumhraretur  emptio  venditio  :  m  teftatione>  aurium  attreftatio  feu  vulfio:  in 
eleftionibus  &  fuffragiis  (erendis,  dextrx  porreflio ,  quam  xa/frwpir  vocat  Cle- 
mens Alexandr.  5.  ftromat.  <»  tmpi  Pufuuait  iri  rmr  ItmSeuir  ytrtftiru  ee^ir 
tiX*x*'  4B  li*  lixatxxurUa ,  ixtirct  (vys ,  tgi  iucipuu^  x*prwf*»i  rt,  *gi  air  it 
irur  rri-lattcH  '  oat  piir  yip ,  Irtk  tivgiut  yutrrat'  «t  1%  lit  rir  #  vlu.it  pieur- 
fUr '  ro  t1  ormt  0  vapmvytir  mt  fiapet  virit  uvrp  i*iTi&tftinu  ,  teut  uxevoy  t 
iqu  <m%ti>  flic  \<rn  Kufiu  .  Et  que;  a  Romanis  fiunt  in  ttfiamtntis  locum  obt'tnue-' 
runt  y  nempe  libra  ilia  &  affts ,  propter  juflitiam ,  &  manuum  porrtiVtonts ,  & 
aurium  contreBationes  :  illx  quidtm  ,  ut  jufit  fiant  ;  htc  auttm  ad  honoris  di- 
vifionem  :  tertium  Ten,  ut  qui  intidijftt  cum  ei  onus  imponerttur  flans  auditttt 
&  ttneret  locum  intercefforis . 

Veteribus  placuit  ufus  fymbolorum  ;  fymbolum  coelibis  diem  funfti  fuit 
puer  fitulam  tenens  fepulcro  impolkus  y  Demofthencs  in  Leocharem  :  wppuee- 
e\f  i  Apj^io/^rf  3^  Tt>id/Tf  Tor  flior  y  mT»rvt  aw  MttOiKitii  ,  uyoum  m*  '  -rt 

Tom.  VI.  F 


4*  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

ftiim  fuftihr  Mvrppifw  itfirnu  iwl  rp  mr  Afx**^  -  morbttm ' tw- 
eidit  Arcbtades  Cf  vits  detefit  taltbs  ,  ?m*<4  */vf  rr«  fignum  eft ,  p««r  fttulom 
firms  eft  ejus  fepulcro  tmpofitus  .  Suidas  in  voce  xavrpypipot  •  »r ,  qgj 

coif  ityiefxMf  mtroSarouet  Kwrpofop**  ,  tri  •  fir  tunc  ip'irm&u  ,  touts  <Tt  *p 
»«r  uf/w  »*»»  .  Afw  «*j«a*  /*«  /*w  <7/i/  f iu  extlibes  dtceffernnt  , 

<Jr  balneum  in  HUrum  fepulcro  fittuere .  Hoc  autem  erst  puer  fituUm  tenens . 


CAPUT  III. 

Jift/ff*  ewprw  venditio  v*luy  cum  oSius  fumit  *  lege  vim  tmptioms  &  vendi- 
tions ,  Mr  in  xftimatione  litis  <5*  detts  :  m  dot  tone  in  folutum:  in  di. 
vifione  bonorum  inter  htredet  :  aHqtrando  etimn  in  focictste. 

FIctitia  emprio  &  venditio  valet ,  cum  aftus  fumit  a  lege  vim  emptionis 
&  vendirioais . 

Vehati ,  litis  rflimario  vicem  emptionis  obrinet  :  exempli  gratia  ,  fi  pof- 
feflbr  rei  alienz  convenms  aftione  in  rem,  &  damnatus  reuituere,  litis  arrtixna- 
lioaem  folveik  ,  dominium  rei  ftatim  transfertur  in  poifefTorem  ;  quia  tranfegif- 
fe  videtur  cum  domino ,  eo  pretio  quod  ipfc  ceaftitair  ;  /.  ejus  rei .  ff.  de  rei 
xindie.  £t  fi  mulier,  cum  qua  rerun:  amotarum  aftum  eft,  litis  xftimationern 
prarftiterit ,  &  poflea  rei  poficflionem  amiferit  ,  darar  ei  actio-  in  rem  adverfoc 
pollefforem  v  quia  qui  Has  arftimationem  folvit ,  emptoris  loco  habendus  eft>& 
datur  exceptio  adverfus  marirum  vel  heredem  e>us  rem  vindicaatem  ;  I.  fx  pro- 
pter ,  ff. re*,  timet.  Et  qui  litis  arfbmatiooern  folvit,  ufucapcre  poteft.'ad  exem- 
plum  ejus  qui  rem  alienam  bona  fide  emit  a  noa  domino  ,  /.  Ceifus  ,ff.  de 
ufxeap.  quia  litis  a-rtimatio  cmptioni  limilis  eftv  /.  i.  *tf  5.  ff.  pro  enept.  Ut& 
fi  damnatus  reftituere  hereditatetn ,  arftimationem  hcreditatis  Tolverit  ,  remanent 
apud  eum  aftiones  hereditaria:  ,  quia  pro  emptore  haberar ;  /.  facia,  $.  1.  ad 
irtbell. 

Doris  arftimatio  quoque  vice  emptionis  eft:  dotis  arftimatio  eft  vera  vendi- 
tio \  L  plerumque  ,  fi  ante  %  ff.de  jut.  dot.  Inde  rebus  acftrmatis  in  do  rem 
dans,  dominiom  ftatim  viro  acquiritur,  quamvis  fine  in  ufu  mulieris  ;  /.  cum 
ptfl ,  j.  pen.  eod.  tit.  Et  mariti  eft  ele&io  foluto  mamrnonio  utrum  rent ,  an 
arftimationem  reftituat;  d.  I.  plerumq.  $.pen.  &  dd.  ll.feqq.  &  dotis  xftimarx 
periculam  pertinet  ad  marirum  ;  /.  tftimat* ,  ff.  folut.  matrim.  Evifiis  rebus 
arftimatis  in  do  tern  daris ,  marito  datur  adio  empti  venditi  de  eviitione  adver- 
fus uxorem ;  /.  quotient  yff.de  jut.  dot.  I.  1.  C.  eod.  Dotis  arftimatio  eft  ven- 
ditio ,  non  /implex  venditio ,  fed  qua?  contrahitur  dotis  caufa  ;  funt  enim  dirfe- 
rentiat  tres  inter  venditionem  fimplicem  ,  Ik  venditionem  dotis  caufa  .  Prima 
bare  eft,  evicH  re  vendita,/]  venditor  emptori  prarftiterit  dnplum  eviftionis  no- 
mine, id  emptor  habet  pleniftimo  jure  ,  nec  reftituit  venditori .  At  fi  arftimata 
dote  res  dotalis  ev^a  fit  ,  &  eviftionis  nomine  axor  viro  prarftiterit  dupltun  , 
id  mulieri  reftitaet  vir  foluto  matrimonio  ,  ne  maritus  racretur  ex  damno  mu- 
lieris, quia  dotis  arftimatio  non  fimplex  venditio  eft,  fed  dotis  caufa ;  d.  I.  quo- 
tient .  Secunda  hare  eft  y  venditio  non  refcinditur  oh  Ixfionern ,  nifi  fit  ultra  du 
xnidiam  jufti  pretii  ;  /.  2.  C.  de  refe.  vend.  At  fi  dos  minoris  seftimzta  fit ,  etiam 
fi  kfio  fit  intra  dimidiam  jufti  pretii ,  arftimatio  dotis  refcinditur,  dan  eleftio- 
ne  marito,  vel  ut  rem  dotatem  reftituat  foluto  matrimonio,  vel  joftam  arftima- 
tionem; A  fi  res  t2.  $.  1.  ff.  de  /nr.  dtt.  Quod  verom  eft  fi  res  (totalis  extet; 
ouod  fi  res  extinfta  fit  ,  maritus  liberatur  prarftando  arftimationem  non  julram 
«  veram ,  fed  earn  quar  fafta  eft  ;  quia  boni  coruuknf  mulicr  debet ,  quod  res 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  4) 

fait  acftimata  ;  d.  L  fi  res  .  Tertia  hujufmodi  eft  ,  bencfktum  d.  t.  i.  datur 
venditori ,  non  emptorr  :  marito  autem  l;rfo  hi  sftimatrone  doris ,  qui  tic* 
emptionis  eft,  fubvenitur  foluto  matrimonio,  ut  non  redd  at  prarter  juftam  arfti. 
jnationem  ;  /.  fi  circumfcripta ,  C.  Jolut.  mat  rim. 

Datio  in  folurum  emptioni  Gmilis  eft  :  hinc  evi&o  prardio  in  folutum  da* 
to,  qui  dedit  de  evi&ionc  renerur  adione  ex  empto,*  La.  C.  it  evki.  f.  Mtrat 
C.  dt  fent.  &  mterlocut.  I.  qui  rtt  in  ?t.ff.  dt  falut.  Et  fi  creditor  a  Princi- 
pe impetravit,  ut  pignut  jure  dominii  poffioeret  ,  idque  eviflum  fit  ,  darur  ei 
Wilis  aflio  ex  empto  ,  ac  fi  res  ei  in  folurum  dau  eflet  >•  /.  altganur ,  ff.  da 
pifner.  aft. 

Divifio  bonorum  inter  c oh c redes  etiam  vicem  emptionis  obtinet  ,  quia  fit 
tacita  emptione  &  permutatione  partium  ;  /.  fi  filia  ,  $.  ft  pater  ,  ff.  femit.  tr- 
affic. I.  i.C.  comm.  utt'tufiq.  judk.  unde  cohered**  fibi  cavere  debent  invkem  de 
evidione  rerum  fingulis  adjudicatarnm  /  /.  htttdta ,  §.  pan.  ffi.  famil.  ttcifc.  nifi 
forte  res  minoris  fuerit  arftimata  propter  evidionis  periculum  ;  I.  ft  famitia ,  C. 
tod.  inde  divifio  eft  quafi  contractus  ;  $.  t  htm  fi  htttr  ,  infl.  dt  tblig.  qud 
quafi  t*  cantr. 

Aliquando  &  in  (bcietate  quafi  emprio  conrrahttur ,  ut  in  fpecie  Leum  fio- 
tierasfJL  pro  foe.  Cum  cotta  focierate  ad  em  endow]  it  vendendum  convenient 
unus  e  fociis  rcliquis  nundinas,  id  eft  epulas  pnrllaret,  qua:  foient  celebrari  in- 
ter negottatores  occafione  nundmarum  Sc.  negotiarionis ;  eofque  »  negotio,  id  eft 
enra  negoriationis  liberos  &  fotutos  dimirtcret  :  fi  eas  eis  non  foivat  ,  tenetur 
aftioae  pro  focio,&  ex  vendito.  Etfi  enim,  qui  promiferit  fe  pTzftimrum  epu- 
las ,  nihil  couvenerit  de  prerio  ,  &  nulla  fit  emptio  venditio  fine  convention* 
de  pretio;  tacita  emptio  venditio  interccdit  in  pacto  de  prxilandis  epulis  :  quia 
tacite  pauus  intellieitur  praihre  epulas  eo  prerio ,  quod  in  foro  certum  &  fta- 
rutam  erat  a  pTefefto  utbi ;  /.i.  $.  cur  a  carnit,  ff.  dt  offic.praf.  *rb.  vel  a  procoo- 
fulibus  8c  prarlidtbus  ha  piovinciis;  /.  anmnam  ,  ff.  de  eutraatd.  trim.  i.  uh.  ad 
A  Jul.  de  snnotu  Edulrum  certum  erat  pretium  in  foro  \  undo  (brum  (umitur 
pro  pTetio  rerum  qu-r  in  foro  veneuut  ;  fynod.  Sued.  Fer  omnas  civitatts  Itg't- 
timus  fonts  ,  C  mtenfuta  fiat  ,  fecundum  abundmniam  tempcris  .  Marth.  Parif. 
Quad  cum  Ran  Ricbardus  coemviffet ,  m'tftt  mertfcallos  fues  ad  majorat  eivira* 
Mr,  pettnsy  ut  txttt'trui  fuo  vtBualra  vandtrtnt  foro  Itgkimo  .  Et  Albert.  Ar- 
genr.  in  chronic  V'ma  ievieri  fan.  &  pretio  vendebamur . 

Ejufdcm  argumenti  eft,  quod  in  /.  cum  prner ,  $.  menfa  negouttm ,  de  It* 
gat.  a.  menfa;  ncgotium  ex  caufa  fideicommi  m  cum  indemnitate  heredum  per 
cautionem  fut'eeptum  emptioni  ficnile  videtur  :  ideoque  ,  cum  quarrirar  an  plut 
in  awe  atieno  fit ,  an  in  -quarftu  ;  cui  monfir  negotium ,  id  eft  ratio  men  far  ar- 
gentaris  per  fideicommiflum  reliAa  eft  ?  fi  aonoverit  ndeicommiffum  ,  &  c«» 
veat  heredi  de  indemnitate  ,  agnitio  hu;ufmodi  fidekommiffi  pnrftita  fatifdatio- 
■c  de  indemnitate  pro  emptione  habetur- :  quia  transferr  periculum  menra*  8c 
onus  arris  alieni  in  fideicommiflarium  ,  ita  ut  teneatur  creditoribus  etiam  ultra 
vires  fideicommiffi .  Non  alia  de  caufa  hujufmodi  fideicommiffi  agnitio  pro  em- 
ptione habcrur,  quam  quia  rransfert  periculum  in  fideicotnmilTarium  ,  cxemplo 
emptionis ,  qua  periculum  tranfit  in  emptorem . 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  IV. 

Util'ttatis  cxufx  receptum  tji,  ut  poffeffio  xcquiri  ptfftt  per  imxginxrixm  trading 
nem  ■  futx  per  retentionem  ufusyrudus  :  per  traditionem  mjtrumentorum  :  pit 
tendutlionem  rei  venditx  ;  per  traditlonem  c I  avium :  per  appcjitimem  cufiodts : 
per  obftgHtttiontm  rei  vendttx  ;  per  fcitntiam  &  paticnttxm  domini  in  rebus 
incorporalibus  .  Poffeffio  et clefts  acquiritur  per  funcm  cxmpanx,  amt  per  tadum 
ferx  feu  peffuli , 

NAturaliter  pofleflio  bod  adquiritur  fine  corporafi  prehcnfione  return  , 
quia  eft  magis  fafli  quam  juris ;  /.  denique ,  ff.  ex  quib.  cauf.  ma/.  I.  3. 
$.i.ff.de  xdq.  poffeff.  Sed  utilitatis  caufa  receptum  eft  ,  ut  adquiri  poflit  pet 
b&itiam  &  imaginariam  traditionem  . 

Qua!  is  eft  per  retention  em  ufusfrudus  :  exempli  gratia  ,  donatio  vel  in 
60 tern  datio  ,  &  venditio  nerficitur  per  retentionem  ufusfruilus  ;  quia  retentio 
ufusfruclus  pro  traditione  habetur  >  I.  quifquis  ,  /.  fi  quit  argent um  ,  $.  pen* 
C.  de  do  fat. 

Moribus  traditio  fafla  videtur  per  claufulam  conftituti  ,  cum  venditor  vel 
donator  conftituit  fe  emptoris  vel  donatarii  nomine  precario  poflidere :  hoc  cafu 
licet  corporaliter  rem  non  tradiderit  ,  fingitur  tradidifle  ,  qui  earn  fibi  poflidere 
defiit  ,  &  carpi t  poflidere  emptori  vel  donatario,  tanquam  precario  ab  eo  acce- 
ptam . 

Donatio  &  traditio  facia  intelligirur  &  per  traditionem  inftrumentorum  ; 
/.  1.  C.  de  denat.  I.  2.  C.  qux  res  pign.  I.  fervum  filii ,  $.  eum  qui ,  de  legxt.i. 

Res  tradita  videtur  etiarn  fi  donator  vel  venditor  rem  ab  emptor*  feu  do- 
natario cooduxit;  I.  quxdxmyff.de  rei  v'mdkat.  Vel  fi  quis  patiatur  rem,  quam 
tibi  commodavit  ,  apud  te  manere  ex  caufa  emptionis  vel  donation  is §.  in- 
terdum  ,  hfl.  de  ret.  d'tvif.  Traditio  quoque  facia  inducitur  ,  quod  reperiatur 
donatarius  in  pofieflione  rei  donatz  tempore  donation  is ;  d.  I.  quxdxm . 

Frumentum  &  vinum  tradirum  videtur,  traditis  clavibus  horrei  vel  celiac 
vinariz  ,  in  quo  conditum  eft  ;  I.  clavibus ,  ff.  de  cmtrxh.  empt.  I.  1 .  $.  pen.  de 
edqu.  poffejf.  I. 9.  $.  item  fi  quis  merces ,  de  xdqu.  rer.  dom.  item  fi  quis  mer- 
ees  y  infi.  de  rer.  d'tvif.  Traditione  clavium  ,  urbs  vel  caftrern  traditur  ;  Leo 
Oftienl.  chronic.  CaiL  lib.  2.  cap.  39.  Cum  ergo  Capuxnus  Princeps  Confixntmo- 
politant  Imperatori  Bafilio  clam  fxxeret ,  cloves  xurexs  ad  ilium  mi  fit  t  ft  & 
urbcm  Capnanxm  ,  immo  totum  prineipatum  ejus  per  hsc  imperio  trad'tdit . 

Si  acervum  lignorum  emero  ,  traditus  mihi  videtur  fimul  atque  cuftodem 
appofuero  :  appofitio  cuftodis  pro  traditione  habetur  .•  /.  quarumdam  t  ff.  de 
xjqu.  poffeff. 

Traditio  pro  fafia  habetur  ,  fi  emptor  rem  emptam  obfignaverit ;  t.  quod 
fi  nequiy  §.  i.  ff.  de  (eric.  &  comm.  rei  vendit.  Ejus  eft  fignatum  ,  cujus  eft 
fignum;  /.  ftigmxta  y  C.  de  fabriceuf.  lib.  11.  Auguflin.  in  pCalm.  .  . .  IlJius  funt 
oves ,  qui  tllar  fignxvit  :  excipe ,  nifi  obfignetur  dolium.  quo  vinum  venditum 
continetur  ;  quia  non  tarn  traditionis  cauU  obfignari  folet  t  quam  ne  vinum 
avertatur  ,•  /.  1.  ff.  cod. 

Pofleflio  incorporalium  adquiritw  per  fcientiam  &  patientiam  domini :  putt, 
fcryitus  cum  fit  incorporalis  non  recipit  traditionem  :  fed  patientia  venditoris  , 
qui  patitur  emptorem  uti ,  pro  traditione  habetur;  /.  ')  1.  ff.  de  ferv\t.l.\.%. 
ult.  ff.  deferv.  rujlic.  I.  ft  a  te ,  fi  fervit.  vindic.  l.fi  ego  ,  $.  I.  ff.  de  PublUian. 
Idem  in  ufufrnao;  A3,  de  ufufr. 

Simi- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTI  US.  45 

Similiter  hereditas  pro  reftiruta  habetur  per  patientiam  hercdis ,  fi  naffus  fit 
res  hereditarias  poflideri  a  fidetcommiflario  ;  /.  reflituta  y  ad  Trebell.  «  fi  quis 
donandi  caufa  lapidem  mihi  eximere  de  fuo  permiferir ,  tapis  cxemptus  quodajn- 
modo  traditione  mcus  fit ;  /.  permififli ,  ff,  de  prafaipt.  verb.  1.6.  At  donat, 

Pofleflio  non  Tola  prehenoone  corporal]  adquiritur ,  fed  &  oculis  &  t  afle- 
£hl  ;/.!.$.  pen.  I.  <]uod  mto  ,  ff.  dt  adqu'tr.  poff.  Poffeffio  ccclefu:  acquimor 
per  tadum  funis  campanar ;  Baldnc  Noviomenf.  lib.  1.  cap.  90-  Nam  cum  di- 
gnitatis tantt  munen  fufctpto  rediret ,  adto  quippe  aflu  torremt  fatigatus  eft  ,ut 
rum  ad  trclefiam  mfque  pervenerit  ,  vix  campanam  ,  cujus  t'mtimabulo  eptfcopii 
dignitatem  vendicandam  ftbi  indicate  dtbertt  ;  vix ,  inquam  ,  pra  mdeftia  agt'u 
tudinii  movert  potuerit  .  Innocent,  nofter  lib.  1.  cpift.  296.  Ex'mdt  ad  etclejiam 
ptriter  accedenttbus ,  Epifcopus  in  ftdt  abbatis  ilium  ctmjiituens ,  per  fxnem  earn- 
panx ,  fieut  morit  eft,  inveflivit  .  Vel  per  taQum  (era?  feu  pefleli  ;  idem  In- 
noc.  lib.  11.  epift.  104.  Qumque  poflmodum  tegteffus  Aquilegiam  ftbi  vellet  ad-* 
miniftrationtm  ctUarii  vindicate  ,  quafi  pc  ([efficient  ejus  per  fetam .  quia  elaxfum 
mat  ctllarimm ,  apprehendit .  A&urus  de  inofficiofo  teflamemo  ,  litis  ordinandi 
caufa  bonorum  pofleflionem  accipiebat  a  prartore  ;  1. 6.  %ult.  &  dd.  ll.feqq.  fildt 
bioff.  teft.  Sed  hare  pofleflio  erat  civilis  &  feftucaria,  non  realis ;  nec 
poilefl":onem  feriptis  here di bus ;  /.  2.  C  eed. 


CAPUT  V. 

De  fiSiont  brevis 


FIctioni  brevis  manus  res  tradita  videtur  ex 
dita  non  fit ,  vel  ex  alia  caufa  tradita  fit . 
Ut,  fi  depofui  apod  te  pecuniam  ,  deinde  permifi  tibi  ea  uti  quafi  mutua, 
mutuum  contrahittv  ;  /.  rent  conditio  ,  $.  ult.  ff.  dt  reb.  credit.  I.  t  qui  nego- 
tiat  in  princ.  verf.  nec  huk  r  ff.  mandat.  I.  9.  %.  tt  nihil  axtem  intereft  ,  K  fi     ft  Potitts 
fervus  .  $.  1.  ff.  de  adqu.  rtr.dcm.  trahi  potefl 

idem  dicendum  fi  juflero  debitorcm  meum  tibi  pecuniam  numerare ;  mihi  ex  $.  inter- 
obligaris  ex  caufa  mutui  ,  quamvis  mcos  nummos  non  acceperis  :  item  fi  con-  dum . 
venerit,ut  pecuniam,  quam  mihi  debes  ex  caofa  mandati  r  creditam  habeas;  his 
cafibus  mutuum  conrrahitur  /.  fingttlaria,  ffl  de  reb.  credit,  d.  I.  qui  negotia  , 
His  caflbus  proprie  mutuum  non  contrahimr  ,  cum  meos  nummos  non  accepe- 
ris ;  mutuum  dicitur  contra  hi ,  cum  pecunia,  quar  erat  creditoris ,  fit  accipientis; 
mutuum  dicitur ,  quod  de  meo  mum  fiat .  Sed  his  cafibus  contrahimr  mutuum 
fiftione  brevis  manus ,  quafi  pecunia  mihi  fbluta  fit  ,  &  a  me  tibi  credita  fue- 
rit.  Unde  Ulpianum  in  d,  I.  fingularia  y  &  Africanum  in  d.l.qni ; 


fcnt'rentes  habemus,jus  id  benigne,&  jure  fins?ulari  receptum  efle,ut  mutuum 
contrahatur  his  cafibus  :  quod  quidem  dicitur  fieri  brevi  maou  ;  /.  licet  ,  §.  1. 
£.  de  jur.  dot.  &  circuitus  vitandi  caufa ,  quando  celeritate  coniungendarum  in- 
ter fe  a&ionum  una  occultatur ;  /.?.$.  Yea  ft  debitorem ,  ff.  de  donat.  inter  vir. 
&  uxor.  Vduti  cum  veins  componendar  &  congruenter  corpori  aptancLe  gra- 
tia ,  ea  in  plures  finus  conujirur  &  compticatur . 

Eadem  fi&ione  brevis  manus,  fi  rem  meam, quam  poffidebas , tibi  vendide- 
ro ,  pro  tradita  habetur  ,•  I.  ft  rem  %  ff.  de  evW.  I.  9.  §.  t  nihil  autem  ,  /.  ft  f  Hie  bene 
fervus,  §.i.de  adq.  rtr.  dum.  Et  fi  res  extra  dotem  a  matre,  filial  nomine  vi-  facit  fjnttr- 
ro  traditar  fint ,  filiar  qux  prxfens  furt  donatar ,  &  ab  ea  viro  tradita*  videmur;  jum , 
/.  dmationes  »i.  §.  fpecier ,  ff.  de  donat.  Et  fi  filiusf.  donatam  fibi  ab  alio  pe- 
■  ut  cieditori  folvcret  ,  credicori  folvcrit ,  videtur  a  J 


Digitized  by  Google 


A6  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

prcfecta  illico  ad  creditorem  y  /.  fid  fi  paterf.  $.  i.  ff.  ad  Maced.  Fiction!  bre- 
y\»  manus  opponirur  longa  inanus  ,  cuius  roeminir  I.  peruniam ,  ff.  dt  feint. 

Fi&io  brevis  manus  inrroductt  ell  circuitus  vitandi  cautt  :  circuitus  vitan- 
dus  eft  rerum  celerius  expediendarum  gratia .  Ut ,  fi  dominie  teftamento  minui 
fulemni  fcrvo  fuo  libertatem  dedcrit ,  fi  decern  mihi  dawt  ;  &  poflea  appareac 
teilamentum  nullum  efle  ,  &  interim  alius  nomine  fervi  decern  dederit  ,  domi- 
no fervi  datur  condictio  indebiti :  fed  circuitus  vitandi  cauta  benitmius  &  utilius, 
id  eft  aequius  eft  refta  via  ei  qui  folvit  dari  condi£tionem  ,  /.  deminucy  ff.  dt 
tondtii.  tndtbit.  Et  fi  cui  legerur  plufquam  per  legem  falcidiam  ,  &  ab  eo  fi- 
deicommiflum  relictum  fit  ;  fidekornmulartus  debet  cavere  legatario ,  quod  am- 
plms  ceperit ,  quam  per  legem  falcidiam  liceret ,  reftitui ;  nil!  forte  malit  lega- 
tanus  cavere  heredi  fublato  circuitus  l.viikamus ,  ff.  fi  cui  plus,  quxm  \  per  I. 
falrid.  Circuitum  vitandum  efle ,  tanquam  juri  civili  adverfum  x  mfinnat  Perron, 
in  fatyric  Ntgavi  t'neuitu  agendum ,  fed  pin*  fieri  civil  i  dimicandum  . 


CAPUT  VI. 

Qusdsm  res  non  funt  in  commercio .  &  tamen  turn  unher/itate  trans feruntur  in 
btredem  vet  emptorem ,  quafi  msfori  parti  accedant .  Mandata  /urifdicihrn  , 
conceffa  videntur  ea  ,  fine  qu'tbus  explicari  nou  potofl  iurifdiQio  .  Cum  miner 
creatur  pram ,  habetur  qmafx  major.  Quadam.  tacit*  accipiuntur ,  licet  except* 
non  fint . 

QUjedam  ,  que  non  funt  in  commercio ,  per  re  alienari  non  poflunt ,  fed 
cum  univerfitate  transfentntur  in  heredem  vei  eauptorem ;  /.  quadam ,  f, 
de  adqu.  rer.  dom.  ut  ,  locus  lacer  ,  vel  religiofus  fpecialirer  venire  non 
poteft ,  fed  cum  univerfitate  rranGt  in  emptorem ;  /.  in  medicir,  &  dd.  prated, 
ff.  de  cmtrah.  empt.  Ita  demum  ,  fi  modicum  emptioni  majoris  partis  accedat ; 
d.l.in  moditis ,  tr  I.  hat  adje&io ,  de  V.  S.  %X  jus  patronatus  per  fe  vcndi  non 
poteft ,  cum  fit  fpiiituale ,  vel  fpirituali  adnexum ;  cap.  f  qnanto  t  de  fudrt.  fed 
cum  univerfitate  tranfit  in  emptorem  y  cap.  cum  facuum  ,  cap.  em  I  merit ,  de 
fur.  patron,  cap.  cum  Bertholdut ,  de  re  jitdie. 

Cum  venditor  fundi  excepit  locum  fepulcri  ,  videtur  racite  exeepifle  iter 
ad  fepulcrum  y  t.  fi  venditor,  ff.  de  retigiof.  Vendito  fundo,  iter  ad  fepulcrum 
exceptum  videtur  ;  quia  tegibus  prxdiorum  vendundorum  cavetur  ,  ut  ad  fepuJ- 
cra ,  qusr  in  fundo  funt,  iter  &  ejus  aditus  ambitus  funeri;  fadendi  fit ;  L*.  ff. 
de  fepuicr.  violat.  M.  Tull.  pro  Rofc.  Amertn.  Filii  autam  ejus  egeflas  mdi- 
gniffma  y  cui  de  tamo  patumonio  prxdo  ifle  nefarius  ,  me  iter  fuidem  ad  fepul- 
crum patrium  rel'uptiffet .  Vendito  fundo  iter  ad  fepulcrum  tacire  exceprum  vi- 
detur, quia  excipi  fblet.  Pafta,  qua;  adhibert  folent  in  contractibos ,  tacire  irt- 
effe  videntur ;  I.  quod  fi  noiit ,  §.  quia  affidue ,  ff.  de  <dil.  tdtd.  I.  ult.  C.  da 
fide/ujf.  I.  ult.  C.  qua  res  pign.  oblig.  poff. 

Si  aqua  accedat  venditioni  fundi,  tacire  iter  acccdit  y  Lqui  fundum ,  %.ht 
lege,  fl.  de  contrah.  empt.  Si  ufusfruftus  fundi  legerur  ,  aditus  tacite  fequirur 
ufumfruftum ;  quia  ufusfruerus  adminiculis  eget  ,  fine  qui  bus  confiftere  non  po- 
teft; /.  1.  i.  i.  ff.  ft  ufufr.  pel. 

Mandata  jurifdiSione  ,  ucite  conceiTa  videntur  ea  omnia  ,  fine  quibus  ju- 
rifdicrio  explicari  non  poteft  y  Li.ff.de  jurifd.  Mandata  juriidiiftione  ,  etiam 
imperium  mixturn  mandatum  videtur  ;  quia  jurifdiflio  fine  modica  coercitione 
nulla  eft;  M.  TulL  Philipp.  i.  Demus  imperium  Cafari.  fine  quo  res  militant 
mdmiaijlrm  ,  temri  euerutus  ,  bellum  gertnon  potcjl  .  Si  prttor  minor  «ate 

fenten- 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS    TERTIUS.  47 

fentemiam  dixerit ,  valet  featentta  j  Princeps  cnim  ,  qui  ei  magiftrarum  dedir  9 
omnia  germ  decrcvk ;  /.  qui  dam ,  ff.  de  re  fudit.  Princeps  minorem  eiigendo 
in  magiftrarum  ,  videtur  ei  artatem  Tupplefle  ,  &  omnes  dotes  cooceflifle  ,  quae 
neceiTariar  font  magiftratui ,  ne  Princeps  deceptus  videator .  Dubitare  de  princi- 
pal i  judicio  non  oponet  ;  facrilegii  enim  inftar  eft  dubitate  an  is  digm*  fit  , 
quern  elegerit  Imperator /.  j.  C.  dt  trimh.  facriltg. 

Quaraam  tacite  excipitmtur ,  licet  non  Got  excepts.  Veluti  ,  fi  cui  fimpli- 
titer  via  cedatur ,  vel  ceftamento  relinquatur  per  fundum  \  per  quamlibet  ejus 
partem  ire  aeere  licet  civiltter  modo ,  nam  quzdam  in  feroone  tacite  cxcipiun- 
tur ;  /.  ft  tut ,  ff.  dt  fervitut.  I.  fi  via  ,  dt  ftrvir.  Tajik. 


CAPUT  vir. 

Quafi  contraBus  nafcantut  ex  tacit*  ctrmtntitne  &  figment «  ttgis. 

Contractus  nafcunror  ex  fpeciali  convemiooe  ;  quafi  contractus  ex  tacit* 
convent  i  one ,  &  iegis  ftgmento. 

Ut ,  tutela  non  eft  contrail  us ,  fed  quafi  contractus ;  tutor  non  tenetur  pro- 
prie  ex  contractu,  quia  nuHatenus  comraxit  cum  defuncto  ,  a  quo  tutor  ditus 
eft  ;  nec  cum  pupillo  cuius  tutelam  fufcepit  :  fed  tenetur  quafi  ex  contractu  ; 
h\fiquisabftmtsy  $.  tattla.  ff.  dt  eblig.  &  at~t.  $.tuiorts,  haft,  dt  eblig.  qua 
qua  ft  tx  contr.  quia  fufcipiendo  tutetam  videtur  contraxifle  cum  pupillo ,  hoc  ipfe> 
quod  omnia  bona  tacke  obiigarir  pupillo  tutelar  nomine  j  Lult.  C,dt  leeh.  tut. 
I.  fro  officio  ,  C.  de  adnmiftr.  tut.  I.  unit.  i.  C.  de  ret  saw.  of}.  Unde  tutor 
pro  rationibus  redden  dis  ibi  conveniri  poteft  ,  ubi  tutelam  gellir  ,  quafi  ex  con- 
tractu ;  /.  btrts  abfens ,  §.  I.  /.  argentarium ,  ff.  dt  jucfie.  I. I.  tf  z.  C.  ubi  dt  ra~ 
tietin.  &  twrela  recenfemr  inter  contractus  ;  7.  nmtra&us ,  dtR.J.  Et  debirum 
conftitui  poteft,  bob  modo  ex  muroor fed  etiam  ex  tutela  vckti  ex  contractu, 
/•  I.     deoitum  jff.de  conflit.  pecan. 

Litis  conteftatio  eft  contractus,  vel  quafi  contractus  ;  in  >ndkio  quafi  con- 
trahitur  :  ut,  pater  tenetur  de  pecufio  ex  contractu  filiif.  vel  ex  quafi  cootra- 
flu,  veluti  ex  caufa  judtcari  cum  filio  ;  nam  ficut  ftipulatione  comrahirur  cum 
filio  ,  ita  &  judicio  ;  /.  3.  %  idem  fcribit ,  ff.  dt  pecul.  Hmc  litis  conteftatio  no- 
vat  obfigationem  ,  quafi  ftipulario  ,  vel  contractus  ,*  I.  delegare ,  I.  aiiam.  ff.  da 
novat.  &  poft  litem  conteftatam  cum  uno  ex  fidejuflbribus  ,  actio  feme!  divila 
non  redinregrarur  ;  f.  liberum  ,  C.  de  fidejuff.  it  poft  fitem  conteftatam  procu- 
rator poteft  alium  fabftituere,  quia  the  comeftata  fir  dominus  litis  r  /.  pnncra* 
tori bus ,  &  ftq.  C.  de  procure  t. 

Aditio  heredttaris  etiam  eft  quafi  contracts ;  heres ,  qui  (emel  adiit  here-- 
ditatem  .  vel  periit  bonoram  pofleffionem ,  qnafi  ex  contractu  tenetur  in  folidum 
ereditoribus  hercditariis  &  legatariis  ;  quia  adetmdo  hereditatem  videtur  contra, 
here  cum  ereditoribus  &  legatarib  ;  d.  1. 1  fiqnis  abfontit ,  heres,  (.pen.  in  An. 
ff.  de  ftparat.  %.  teres  ,  injl.  de  eblig.  qua  qua/,  en  centred.  Ideo  pupillus  nott 
poteft  adire  hereditatem  fine  rutoris  authoritate  ,  ne  fine  tutore  obligctur  xrl 
alicno  :  hereditaris  aditio  eft  quafi  contractus  ,  quia  adeuntem  obligat  arri  alie- 
no,  etiam  fi  non  fit  folvendo;  I.  more  noflra  tff.  de  adqu.  hered.  Et  fi  pupillus, 
qui  adiit  hereditatem ,  non  folvat  legata  vel  ars  alicnum  defuncti ,  &  conventus 
eo  nomine  non  defendatur,  bona  ejus  ex  edicto  pra-toris  pofllderi  poffunt ;  quia 
adeuado  hereditatem  contraxifle  videtur  cum  ereditoribus  hereditanis  &  legata- 
riis ,•  /.  3.  §•  utt.  Crl.feq.  ff.  ex  quib.  cau/.inpojf.  eat.  Oranis  obligatio  pro  con- 
tractu habetur  ;  ubicumquc  quis  obligatur ,  &  contrahere  videtur ,  quamvis  non 


48  D  E     FICTIONIBUS  JURIS 

obltgetur  ex  caula  mutui  ;  l.omnem ff.de  jud'tc.  Et  heres,  qui  legarum  folvit 
filiof.  ignorans  ejus  conditioncm  ,  liberatur  ;  heredi  nihil  eft  quod  imputetur  , 
cum  non  fpoote  cum  legatarits  contrahat ;  /.  qui  cum  alio^de  R.  J.  Hcres  adeun- 
do  hercditatem  obligatur  creditoribus  hereditariis ,  quia  hereditatis  aditio  eft  quafi 
contractus . 

Qui  non  debitum  accepit  per  enorem  folventU ,  non  tenetur  ex  contractu; 
quia  tndebitum  folvens  per  errorem  ,  magis  diftrahendar  obligationis  animo  , 
quara  contrahendi  dare  videtur:  fed  tenetur  quafi  ex  contractu,  id  eft  quafi  ex 
rmituo  i  d.  I.  f  fi  quis  abfentis.  ^.  is  qmque  ,  %.  item  is  cut,  dt  oblig.  qux  qua/, 
ex  contraB.  Solutio  indebiti  eft  quafi  contractus ,  id  eft  quafi  mutui  datio  :  qui 
cnim  indebitum  folvit  ,  mutuum  contrahcre  videtur ;  &  conditio  indebiti  non 
darnr  ex  contractu ,  fed  ex  bono  &  aquo  ;  /.  indebiti ,  /.  Hm  condift'to ,  ff.  dt 
condiB.  indebit. 

Similiter  maleficium  eft  quafi  contractu*  ;  reus  videtur  contraxifl?  ubi  de- 
t  V.  Si  pro-  \\qU\t  j  &  qUafi  ex  contractu  (ortitur  forum  ratione  delicti /.  t.  0*  autk  qua  in 
bat .  Et  adde  p^;^  j  q.  ubi  dt  criminib.  cap.  t  i.  tip.  po/lulajli ,  dt  for.  cemptt.  dm.  pajio- 
cap.  ult.  tod.  rtin  f  de  n  judic. 

Ex  jurejurando  datur  actio  quafi  ex  contractu  :  fi  filiof.  jusjurandum  defe- 
rente  jura  turn  fit  ;  ex  jurcjurando  in  patrem  datur  actio  de  peculio  ,  quafi  ex 
contractu .  Jusjurandum  habet  vim  ftipulationis  ,  novationis  ,  trantactionts  ,  & 
rei  judicata;  /  /.  2.  /.  qui  jurtffe  ,  §.  ult.  I.  admonendi ,  /.  tutor  pupilli ,  §.  \.  ff.dt 
jurtjur.  Jusjurandum  habet  vim  contractus  ,  immo  &  induit  naturam  actus  fu- 
per  quo  interponitur  /  /.  ult.  C.  de  non  numer.  pec.  cap.  quemadmodum  ,  dt  ju- 
rtjur. 

Ex  contractu  filiif.  vet  fervi  ,  inito  jubeote  parte  vet  dom'rao ,  actio  quod 
ju/Tu  quafi  ex  contractu  proprio  datur  in  (olidum  ui  patrem  vel  dominum  \  quia 
quodammodo  cum  eo  contrahitur  qui  jubet ;  /.  t.  ff.  quod  juff.  %.  t.  infl.  quod 
cum  eo  qui  in  alien,  pottfi. 

Ex  contractu  exercitoris  ,  vel  inftitoris  ,  datur  actio  in  dominum  quafi  ex 
ejus  contra Su ,  perinde  ac  fi  ipfe  contraxiflet  ;  quia  inftkor  contraxiffe  videtur 
juflu  domini  ,  qui  eum  prxpofuit  menfar  vel  negotio  f  L  fi  injiitorem ,  ff.  dt 
rtb.  end.  1.  pen.  C.  dt  exert.  &  inftit.  aft.  $.  ult.  tnfl.  quod  cum  to  qui  in  alien, 
potefl. 

Ex  quafi  contractu  cum  defunfio  nafcirur  &  actio  funeraria  in  heredem  , 
qui  in  funus  defundi  aliquid  impendit,  contrahere  videtur  cum  defunfio  ,  non 
cum  herede ;  /.  i.  ff.  dt  religiof.  Sumptus  funeris  videtur  as  alien um  defuncti 
potius  quam  heredis  ;  quia  pertinet  ad  corpus  defuncti  &  honorem  fepulnirz  : 
quod  lex  finxit  propter  beneficimm  feparatioais  ,  ut  m  concurfu  creditorum  de- 
functi ,  &  creditorum  heredis ,  huic  ere di tori  detur  beaefkium  feparatioais  ,  ut 
creditoribus  heredis  pnrferatur  ;  /.  i.  &  tot.  tit.  ff.  de  feporot. 

Si  quis  abfentis  negotia  geflerit  fine  mandato ,  utilitatis  caula  utrique  datur 
aftio  negotiorum  geftorum  ex  quafi  contractu ,  id  eft  quafi  ex  mandato ;  d.i  I. 
fi  quis  abfentis ,  in  prin.  Is,  cujus  negotia  gefta  funt  mandalfe  fingitur,ut  eo 
dctur  actio,  ne  abfentes  maceant  indefenii. 


CA- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS  TERTIUS. 


49 


CAPUT 


vii  r. 


dato.  De  ucita  emancipatione .  Favore  rtipub.  inchoatio  operis 
kabet  vim  pmmiffums  . 

* 

CUm  eoherede  vel  collegatario  non  eft  proprie  focietas  :  focietas  voluntate 
contrahitur  .  cum  eoherede  vel  collegatario  non  contrahimus  ,  led  incidi- 
mus  in  eum  ;  cohcredes  &  collegatario?  conjunxit  ad  focietatem  ,  non  con  fen- 
fits ,  fed  res  ;  verum  Jocietas  re  contrahitur,  quafi  tacito  confenfu;  /.  heredes  , 
$.  non  tantum ,  ff.  [ami I.  ercifc.  §.  item  ft  inter  ,  iafl.  de  oblig.  qua  quaf.  ex  con- 
trad.  Coheres  adeundo  hereditatem  videtur  optare  &  adjungere  fibi  coheredem; 
quia  fi  fint  duo  vel  plures  heredes  folidum  habent  ab  initio ,  led  concurfu  par- 
tes faciunt  ,•  /•  conjun&im ,  de  legal. 

Cum  colono  parti  ario  non  eft  proprie  focietas  ,  fed  quafi  focietas  .  Hinc 
colonus  partiarius  quafi  focieutis  jure  damnum  &  lucrum  cum  domino  fundi 
partitur;  I.  fx  mertesy§.vis  major ,  ff.  locat.  Et  cum  agrum  politori  damus  in 
commune  quarendis  fruftibus  ,  veJut  a  focio  in  re  communi  culpa  probanda 
eft  ;  /.  cum  duobus ,  §.  utrum ,  pro  foe. 

Finito  tempore  Jocationis  tacita  reconduclio  contrahitur  ,  fi  conductor  ia 
eadem  condu&ione  permanent  j  Litem  quxritur ,  %.  qui  impleto,  &  ftqq.ff.lo- 
tMt.  /.  legem  ,  C.  eod. 

Maritus  fine  man  da  to  in  rebus  uxoris  interccdere ,  id  eft  in  jure  judicioque 
age  re  poteft ;  /-  maritus  ,  C.  de  procurat.  quia  mariius  videtur  procurator  uxoris 
ex  tacito  mandate.  Tacite  convenire ,  &  tacite  mandate  poffumus ;  /.  i.ff.  da 
paB.  1.6.  $.  i  fi  paffusyff.  mandat.  Idem  in  aliis  coojunfhs  perfonis;  1.  fed 
&  kxy  in  pr.ff.  de  procur.  I.  exigendi ,  C.  eod. 

Emancipatio  eft  aclus  folemnis  ,  qui  fieri  debet  fervatis  folemnibus  ;  /.  3. 
C.  de  emanctp.  &  apud  judicem  competcntera ;  /.  1.  C  ult.  C.  eod.  Tamen  ta- 
ciu  emancipatio  recte  fit  fine  magiftratu  &  folemnibus  ,  fi  pater  longo  tempo- 
re ,  id  eft  per  decennium,  patiatur  filiumfamilias  ut  patremfamilias  agere  ,  res 
fuas  gerere  ,  &  fibi  habere,-  /.  pofl  mortem  ^  ff.  de  adopt.  I.  ft  filiutf.ff.  ad  Ma- 
ted. l.i.C.de  patr.  poteft.  f.  ft  put as ,  C.  de  petit,  hered.  Patria  poteftas  remit- 
titur tacito  confenfu  patris .  Eadera  eft  vis  confenfus  taciti  ,  ac  exprefli  ;  con- 
(entire  videtur  qui  fciens  &  valens  diftentire  non  rcclamat  ,•  d,  I.  fi  filiusf. 

Si  quis  opus  cceperit  rcip.  feu  civitatis,  quafi  tx  pollicitatione  tenetur  per- 
ficcre /.  3.  ff.  de  pollitit.  Favore  reip.  inchoatio  operis  habet  vim  promiftio- 
nis  :  alias  ccrptum  opus  non  tenetur  quis  perficere;  ut.qui  folvit  partem  alic- 
ni  debiti,  non  tenetur  refiduum  folvere;  /.  4.  C.  at  uxor,  pro  mariu 


Tom.  VI. 


C 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  IX. 

Qusdam  habent  vim  taciti  paSi :  put  a  redditio  chirograph!  t  mm  etiam  redditio 
ptgnoris  quoad  fortem:  ratio  different ix  inter  utrumque .  Servitutis  inftrumentis 
ftrvo  datts  aut  torruptis ,  libertas  data  inteiligitur  .  Crematit  india'tonum  ta~ 
bulis  y  reliqua  vedigalium  remiffa .  Qui  per  triennium  minores  ufuras  aecepit , 
majores  remifijjjt  credit ur .  Qui  nullas  per  Imgum  tempos  aecepit ,  eas  etiam 
amnino  remiftffe  videtur. 

PActum  aliud  eft  expreflum,  aliud  taciturn  :  expreflum  eft  quod  fit  fpeciati 
partium  con  fen  fu  :  taciturn  eft  ,  quod  a  lege  inducitur  ex  tacito  &  prar- 
fumpto  partium  confenfu  ;  /.  a.  ff.  de  pad. 

Ut,  reddito  chirographo,  tacite  debitum  rerntflum  videtur:  redditio  chiro- 
raphi  ha  bet  vim  taciti  pafti  de  non  petendo  ,•  l.i.O"  j.  ff.  de  pad.  quia  ere. 
itores  fortem  accipiendo  folcnt  redden*  chirographum  &  cantioaem  :  reddito 
chirographo  debitum  remittitur  ,  quia  redditum  cenfetur  animo  remirtendi  debi- 
ti ;  quod  id  moris  eflet  &  confuetudinis  ?  chirographum  reddi  foluta  forte  vel 
remiffa ,  Ambrof.  i.  offic.  cap.  32.  Eft  ettam  ilia  benevolent!  J  liber olit  as  ,  ut  ft 
quod  habes  debiteris  chirographum ,  fcindens  reflisuas  ;  nihil  a  debitore  nnfecutus 
debiti  .  Et  Auguft.  de  temp.  form.  120.  Sam  dum  t  ant  urn  reum  benigne  tela, 
xat ,  dum  tanto  debitori  refundit  immanis  deb'tti  eautitmem  ,  humane  generi  con- 
fen  p  fit  feeuritatem  .  Coripp.  de  laud.  Juftin.  lib.  2. 

Debit  a  perfolvit  ,  gtnitoris  cauta  recefh . 
JEque  legato  chirographo,  debitum,  quod  in  eo  coctinetur>Iegatum  videtur,-/'. 
fervum  plii  ,  $.  eum  qui ,  de  It  gat.  x.l.  qui  chirographum  ,  de  legat.  3.  alioquin 
inane  elfet  legatum  :  &  inltrumento  emptionts  pignori  obligate,  fundus  obliga- 
tus  videtur,*  l.i.C.  qun  res  pignor.  reddito  piqnore,  pignus  remiffum  cenfetur; 
/.  treditricem ,  C.  de  remiff.  pignor.  cap.  4.  ut  lit.  pend.  Bed  obligatio  fortis  non 
folvitur;  d.l.^.de  pad.  quia  non  valet  argumentum  ab  acceflbrio  ad  princi pa- 
le .  Pignus  eft  acceftio  principalis  obligatioms ,  fublato  acceflbrio ,  id  eft  pignore, 
obligatio  principalis  manet  ,  licet  principal!  obligatione  fublata  acceflbria  tolla- 
tur,-  I.  i  eoty  qui ,  C. de  ufur.  lie  &  tamilis  indi&ionum  cremari  Muftis,  reliqua 
veaigalium  remifla  videntur ;  /.  6.  C.  de  jur.fifc.  quia  optimi  Principes  folebant 
defcriptiones  vedigatium  publice  igni  comburere,  ubi  remtttebant  reliqua  vtEki- 
gaiium;  Aufon.  iu  panegyr.  Gratian.  Tu  argument  a  omnia  flagitandi  publicitut 
ardere  jnffifii ,  videre  in  Jfuis  quxque  [oris  omnes  civitates  conflagrettionem  faiubris 
ineendii .  Greg.  Tur.  lib.  5.  c  34.  Tunc  Rex  Chilpericns  cempunQus  rorde  tradi- 
dit  omnes  litres  defcription'ts  igni ,  conflagratifque  Wis  mi  fit  qui  futmras  prohi- 
berent  defcriptiones . 

Dominus ,  qui  inftrumenta  fervirutis  fervo  dedit ,  vel  corrupit  ,  eum  ma- 
numifilfe  videtur  ;  modo  id  fiat  teftibus  pnrfentibus  ,  ne  furandi  occafio  fervo 
forfitan  detur  ;  /.  un.  $.  ille  autem ,  C.  de  latin,  libert.  toll.  Redditio  tabularum 
fervitutis,  argumentum  fuit  manumiflionis ;  Auguilin.  epift.  5c.  de  Donatiftis  : 
Pejimortrm  Jervorum  ut  liberi  abfeederent  tabula  frangebantur  ,extorta  debitoribus 
chirographo  rtddebantur . 

Si  quis  paSus  (it ,  nulla  facia  mentione  heredis ,  paftum  prodeft  non  mode 
pacifcenti ,  fed  etiam  heredi  ;  quia  fibi  &  heredi  cavilfe  videtur  ,  quod  plcrum- 
que  tarn  heredibus ,  quam  nobifmctipfis  caveamus;  /.  ft  patlum  ,  ff.  de  probat. 

Qui  in  futurum  ufuras  a  debitore  aecepit  ,  tacite  pafhis  videtur  ne  intra 
id  tempus  fortem  petat  y  /.  qui  in  futurum ,  ff.  de  pat).  &  fi  interim  fonem 

petat, 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  5. 

petit,  fubmovetur  exceptione  pafti ,  (c  taciti ,  &  doli  ;  /.  2.  $.  mm  m«fe ,  <t# 
A/.  €5*  mer.  fxtv/f.  ait  in  luturum ;  ufurx  enim  prorogari  ,  id  eft  in  futurum 
folvi  folehant . 

Qui  ftipulatus  eft  majores  ufuras,6c  per  certos  annos , puta  per  tricnnium, 
minorcs  accepir ,  tacite  jaitus  videtur  ne  majores  petat  ,  &  fi  majores  peut  , 
ftpellitur  exceptione  pafti ,  (c  taciti  ,•  /.  5.  C.  de  ufur. 

Qui  ufaras  longo  tempore  Don  petiit ,  poftea  eas  petere  noo  potcft,  ex  re- 
fcripto  D.  Pii ;  quia  eas  tacite  remififle  videtur  debiton  ,  ut  gratior  apud  eum 
eflet  f  I.  turn  quidam,  %.  Divus  Pius,  ff.  de  ufur.  I.  vir  ufuratt  dt  donat.  tu- 
tor vtr.  &  uxor. 


CAPUT  X. 
De  tacit*  hypctlxca  :  quibsts  ta  cempetat . 

A Li  a  eft  hypotheca  cooventionalis ,  alia  tacita  ,  fen  legalis  :  conventionalk 
eft  qua*  convemionc  contrahirar;  /.  1.  ff.  de  pigner.  aci.  I. 4.  dtpignor.  U 
non  folxm  ,  $.  qui  pignori ,  <7  feq.  dt  ufucap.  tacita  eft  qua  tacite  a  lege  con- 
trahirur,  etiamfi  de  ea  nomination  noo  convencrit. 

Ut ,  tacita  hypotheca  datur  mulieri  m  bonis  mariti  pro  dote  repetenda  1 
t.  un.  $.  t.  C.  de  rei  uxor.  aSL  L  ajfldu.it ,  C.  qui  potior,  in  pign.  quod  favore  do- 
tis  ftatutum ,  ut  mulieri  do*  mcolumis  fit :  reip.  intereft  mulieribus  dotes  ialvas 
efle  ;  I.  i-ff.de  jut.  dot.  Privilegio  tamen  tacitar  hypotheca-  caret  mulier ,  quae 
fibi  cavit  f peciali  hypotheca :  ubi  eft  oonventionalis  hypotheca  ccflat  legitima,  /. 
uh.  C.  de  pa(L  convent.  Idem  eft  obi  mulier  remifit  hvpothecam  marito ;  quia 
TemifTio  hypotheca-  vei  pignoris ,  nec  eft  tnterceflio  ,  nee  donatio  /  Lquamvts  , 
in  pr.  ff.  ad  Vellejan.  I.  etiam  ,  C.  eod. 

Tacita  hypotheca  datur  &  legatariis  m  bonis  defunfti  aflequendi  legati  can- 
fa.quafi  eit  tacita  votantate  teftatoris,-  Li.*yz.C.  comm.  de  legal.  fed  olim, 
infiit.  de  legat.  Conftitutione  Juftiniani  legatorum  caufa  tres  danrur  aftiones  t 
quat  pugnantes  videntur  inter  fe  ;  aftio  in  rem  ,  quae  datur  legatario  quail  do- 
mino ;  aftio  m  perfonam  ex  teftamemo  ,  qua  intendimus  legatarium  non  efTe 
dominum ,  fed  rem  legatam  ei  deberi  ex  teftamento ;  quafi  tes  alienum  defunfti 
potius ,  quam  hexed  is .  Aftio  ex  teftamento  legati  nomine  ,  hereditariar  aftionie 
loco  habetur,  quam  vis  coeperit  ah  herede,  non  a  defunfto,-  /.  hereditariarum -, 
ff.  de  oblig.  tr  a(L  quia  origo  ejus  &  caulk  pendet  ex  teftamento  ,  &  volun- 
tate  defunfti .  Hereditarium  ,  feu  defunfti  as  alienum  mtelligitur  etiam  id ,  de 

2uo  cum  defunfto  agi  non  jwtuit  ,  vehiti  quod  collatum  eft  in  tempus  mortis; 
,  hereditarium  ,  dt  ret.  auil.  judic.  polf.  quia  origo  ejus  ccrpit  a  defunfto  ;  & 
aftio  hypothecaria  prarfupponit  rem  alienam :  hypotheca  enim  eft  jus  in  re  alie- 
na .  Hac  conftitutione  fublata  eft  differentia  legati  per  vindicationem ,  quo  tranf- 
ferebatur  dominium  ,  &  legati  per  damnationem  ,  ex  quo  nafcebatur  aftio  ex 
teilamenfo  ,  qux  ei\  perfonalis.  Verum  fublata  hac  differentia  legatorum ,  falvas 
fuere  aftiones  quz  ex  his  conftitutac  erant  :  immo  vero  omnes  conjunftar  funt 
&  adunatz.ut  facilius  pateret  via  ad  confequenda  legata  pluribus  datis  aftioni- 
bus ;  &  pugnanres  inter  fe  aftiones  conciliavit  Judintanns  ,  at  legatariis  tave- 
rn ;  d.  1. 1.  Cr  2. 

Tacitam  hypothecam  ha  bet  pupillus  vel  adulras  in  bonis  tut  or  is  vel  cu- 
ratoris  d.  I.  un.$.\.C  de  rei  uxor.  ail.  l.ult.  C.  de  legit,  ttttel.  I.  pro  officio,  C. 
de  adm.  tut.  Et  fi  mater  gefferit  tutelam  liberorum  ,  &  rranfierit  ad  fecund  as  nu- 
ptias,  non  petito  eis  rutore,  nec  redditis  ratiocubus ,  mariti  quoque,  id  eft  vitri- 

G  ij 


52  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

ci  bona ,  ex  eaufa  tutelar ,  tacite  pignori  obligata  funt  papillo ;  /.  2.  C.  qumd. 
mul.tutel.  offit.fung.  nov.  Juft.  22.  tap.  4c.  Et  tacita  hypotheca,auac  in  bonis  ru- 
toris  pupillo  competit  ,  non  ab  eo  die  incipit  quo  rationes  reddita:  ,  &  reliqua 
explicata  funt ;  nee  rurftrc  a  tempore  qao  qoarque  res  geila  eft .  fed  ab  ipfo  die 
fulceptar  tutelar ;  d.  I.  pro  officio ,  quia ,  ut  dixi  fuo  loco ,  ruteia  eft  quaft  con- 
tractus. Filius  quoque  habet  taciram  hypothecam  in  bonis  patris  >  pro  rebus 
maternis  &  adventitiis  ,  &  lucris  nuptialibus ;  /.  nan  oportet ,  §-  non  autem ,  C. 
dt  bon.qus  liber.  I.  R  quis  priori*.  $.  pen.  &  ult.  C.  de  fecund. nupt. 

Filcus  quoque  habet  taciram  hypothecam  in  bonis  debitorum,ex  caufatri- 
butorum,  vel  contraftuum  ,•  /.  t.&  2.  C.  in  quib.  eauf.  pign.  vel  hypoth.  &  ad 
eas  caufas  pertinet  qttod  ait  /.  aufertur  y  J.  fi/tus  yff.  de  jur.  fife,  fifcum  temper 
habere  jus  pignoris;  quidam  enim  funt  cams,  in  quibus  fifcus  tacitam  hypothe- 
cam ncn  habet  ,•  /.  refiriptum ,  ff.  dt  pail.  Ene£his  tacitx  hypothecs  fifci  eft , 
quod  caufam  pignoris  fifcus  prarvenifle  intelligitur;  A  fi  qui  mini ,  ff.de  jur.  fife. 
I.  qu«d  quis  ,  de  reb.  autt.iudit.  poff.  I. 1.  §.  ex  ilia ,  ad  I.  Cornel,  de  falf. 

Invefta  illata  in  prardia  urbana  ,  tacite  pignori  funt  locatori  pro  penfioni- 
bus ,  etiam  fi  dc  eo  nihil  convenerit :  mvefta  illata  in  prardia  ruftica,  pro  mer- 
cede  non  funt  pignori  ,  nifi  exprefle  convenerit  ,•  /.  4-  ff.de  patl.  I.  eo  jure  r  in 
quib.  eauf.  pign.  vel  hypothec.  I.  5.  C.  eod.  fed  fru&us,qui  tbi  nafcuntur,  tacite  in- 
telliguntur  pignori  efle,  etiamfi  id  non  convenerit,-  /.  in  predtis  yff.  eod.  I.  certiy 
C.  loeat.  Invefla  illata  funt  tacite  pignori  in  prardiis  urbanis  ,  fruQus  tan  rum 
in  pradiis  rufticis ;  quia  dominus  fiagirur  efle  contentus  pignore  fruSuum :  quod 
pignus  cum  in  ardibus  fpc&ari  non  poftlt  >  merito  placuit  dominum  ardium  taci- 
te pactum  videri  de  pignore  re  rum  inquilini  qua:  inveherentur  .  Hanc  enim  ob 
caufam  folebanr  inquilini  res  fuas  pignerare  ;  coloni  autem  non  res  fuas  ,  fed 
fruftus-  fundi  ob  mercedem  pignori  obligate  folebant  ,■  /.  R  fervus ,  $.  locavi  yff. 
de  fun.  Quae  autem  funt  eonfuetudinis  inefle  videntur;  I. quod  ft  mlh  y%.quia 
affidua,  ff.de  xdil.  ediS.  Fruftus  pnrdii  rnftici  funt  tacite  pignori  pro  mercedc 
location  is ;  quia  non  tarn  feminis  ,  quam  dominii  &  foti  jure  percipiuntur  /. 
qui  frit  y  §.  i.  ff.  de  ufur.  &  jus  fob  in  caufa  pignoris  fequuntur.  InveSa  illa- 
ta in  prardia  urbana  non  modo  tacite  obligantur  pro  penfionibus  ,  fed  &  pro 
dereriorationibus  culpa  inquilini  fa£Hs    l.t.ff.  in  quib.  eauf.  pign.  vel  hypoth. 

Tacitam  hypothecam  habet  qui  pe  curiam  crcdidit  ad  domum  cxtruendam, 
vel  reficiendam  ;  quia  pecunia  ejus  fatvam  feck  ,  vel  prabuit  pignoris  caufam; 
i.i.ff.  eod.  I.  fi  ventri .  §.  1.  de  reb.  auB.  judir.  pofftd. 

Aliena  pecunia  redemptus  ab  hoftibus  ,  tacite  pignori  tenetur  ei  qui  rcde- 
mit »  &  fit  ejus  quafi  fervus  donee  reftituat  pretium  ;  Lftnatus  ,  $.  t  ult.  ff.  de 
iegat.  1. 1,  in  bello  ,  %  fi  quis  fervum ,  /.  fi  pat  re  >  I.  fi  quis  ingtmtam  ,  in  pr. 
ff.  de  capt'rv.  &  poftlim.  revtrf.  1. 2.  C.  tod. 


CAPUT  XI. 

De  dote  :  quafnam  fiBionts  ea  rttipiat . 

DOs  profe&itia  mortna  filia  in  marrimonio  redit  ad  pattern ,  licet  nulla  fti- 
pulatk)  dotis  repetendz  accefTerit ;  quia  pater  tacite  ftipulatus  videtur  do- 
tern  fibi  reddi  mortua  in  matrimonio  filia  ,  ne  &  pater  filia;  amifTx  ,  &  pecu- 
niar damnum  fentiat  ,•  /.  /nnr  fuccurfum ,  ff.  de  jur.  dot.l.dos  a  patrt ,  C.  folut. 
watrim.  Dos  adventitia  mortua  in  matrimonio  muliere  ,  ipfo  jure  apud  virum 
remanet ,  nifi  is  qai  dotem  dedit  ftipulatus  fit  fibi  dotem  reddi  I.  9  cJ>  res  ,  $. 
1./.  cum  maritusy  $.Titius ,  ff.  de  pail,  dttaitb.  Conftit.  Juftiniani  dos  adven- 


Digitized  by  Google 


TR  ACTATUS    TERTIUS.  5J 

titia  mortua  in  matrimonio  muliere  non  cedit  lucro  mariti  ,  fed  mulieris  here- 
dibus  reddenda  eft  ex  racita  ftipulatione  y  /.  un.  $.  illo  procul  dubio ,  C.  dt  rei 
uxor.  acl. 

Morte  viri ,  vel  divortio  foluto  matrimonio  ,  mulieri  datur  actio  ex  flipu- 
latu  dotis  recuperandar  caufa,  licet  nulla  ftipulatio  intervcnerit ;  quia  contractu* 
dotis  inert  tacita  ftipulatio  de  dote  reddenda  :  &  ft  ftipulatio  inutilis  interpofita 
fit,  pro  utili  habetur  ;  d.  I.  un.  §.  i.  &  §.  act  edit,  quia  dos  in  hoc  datur  ipfo 
jure ,  ut  foluto  matrimonio  reddatur  mulieri  y  /.  res  in  dotem  ,  ff.  de  jur.  dot. 

Dotis  ftipulatio  ,  vel  datio  tacitam  ha  bet  conditionem  ,  ft  nuptia?  fequan- 
tur  y  /.  ftipulationem  yff.de  jur.  dot.  quia  non  alia  contrahendi  caufa  fuit  y  /. 
in  rebus,  eod.  nec  dos  eft  fine  nuptiis,-  /.  inceJU ,  /.  dote  ,  ff.  de  rit.  nupt.  I.  mani- 
fr/lum,  C.  de  nupt.  &  nuptiis  non  fecutis  ipfo  jure  evanefcit  ftipulatio  dotis  ; 
/.  promt t undo ,  ff.  de  jur.  dot.  /.  4-  §.  t  1.  de  paEl.  ac  rebus  xftimatis  in  dotcm 
datis  ft  nuptiz  non  fcquantur  ,  res  ipfa  re  peri  debet  ,  non  arftimatio  ;  d.  I.  in 
rebus  ,  quia  dos  non  fuit  :  &  quod  datum  eft  non  repetitur  aftione  de  dote  , 
fed  condiftione  ob  caufam  dati ,  caufa  non  fecuta  ;  qua:  exemplo  dotis ,  id  eft 
adionis  de  dote,  eft  privilegiaria  inter  perfonales  a&iones  ,  id eft  chirographarios 
crcditores  perfonalem  actionem  habentes;  /.  fi  /poi>/a,i  eod.  de  jur.  dot.  I.  cum 
qui  duas,  C.  ad  I.  Jul.  de  adult.  Si  muiier  viro  centum  dedcrit,  non  adje£ta 
dotis  caufa,  dotis  caufa  dedilfe  intelligitur  y  I.  quia  autemy  de  jur.  dot.  quia  non 
alia  fuit  caufa  dandi. 

Dos  data  ab  avo  patcrno  ,  poft  mortem  avi  mortua  filia  in  matrimonio 
patri  reddenda  eft  ;  quia  ab  eo  profe&a  intelligitur ,  cum  propter  filium  ab  avo 
nepti  data  fit  :  quod  ab  avo  nepti  datur ,  peritide  eft  ac  ft  a  filio  datum  eflet; 
quippe  offtcium  avi  circa  neptem  pendet  ex  officio  patris  crga  filium  y  /.  dotem, 
ff.  de  tollat.  bonor.  I.  3.  §.  ult.  de  donat.  inter  vir.  &  uxor. 

Marito  yergente  ad  inopiam ,  mulieri  datur  repetitio  dotis ;  /.  fi  conflante, 
ff.  folut.  matrim.  &  quidem  olim  ,  ft  marine  ficret  non  folvendo,  fingebatur  di- 
vonium  ,  &.  mulieri  dabatur  actio  de  dote  ,  quaft  divortio  foluto  matrimonio  : 
fed  hodie  etiam  conftante  matrimonio,  ft  maritus  labatur  facultatibus  ,  mulieri 
datur  repetitio  dotis  ,  explofa  ficti  divortii  ftmulatione  y  /.  in  rebus  ,  in  fin.  C. 
de  jur.  dot.  Juftiniano  difplicuit  commentum  fi&i  divortii  ,  ranquam  publics 
honcftati  contrarium  j  &  ut  fieret  inutile  ,  dedit  actionem  de  dote  repetenda 
etiam  conftante  matrimonio ,  ft  mariti  res  ita  diruta*  effent  ,  ut  doti  confulen- 
dum  cflet .  Ejufdem  argumenti  eft ,  quod  ft  quis  dotem  dando  pro  mulietc ,  fti- 
pulatus  fit  fibi  dotem  reddi  in  cafum  mortis,  &  circumfcribendi  flipulatoris  gra- 
tia paulo  poft  fiftum  divortium  fecutum  fuerit  ,  conditio  ftipulationis  extitifTe 
videtur,  quaft  morte,  non  divortio  folutum  eftet  matrimonium ;  quia  dolus  p ro- 
de (Te  non  debet,  &  imaginarii  nuntii,  id  eft  fi&a  divortia,  quae  hunt  per  nun- 
tium ,  nullius  funt  momenti  y  /.  }.  C.  de  repud. 

Poft  divortium  redintegrato  matrimonio, dos  tacite  redintegratur  y  I.  dotem, 
I.  divus  Sevens  yff.de  jur.  dot.  1.  fi  muiier  ,  folut.  matrim.  etiamfi  pofterius 
matrimonium  medium  interveners  y  I.  pen.  §.  uxor,  eod.  nifi  cxtraneus,  qui  do- 
tem dedit ,  ftipulatus  fit  fibi  dotem  reddi  ,  morte  vel  divortio  foluto  matrimo- 
nio y  I.  in  in/ulam,  $.ult.  eod.  I.  cum  maritus ,  $.  pen.  de  pad.  dot  alt  b. 

Si  muiier  nupferit  nulla  dote  data ,  vel  promifla ,  tacite  fingitur  omnia  bo- 
na in  dotem  dedifle  y  gloff.  in  I.  muiier  bona  ,  ff.  de  jur.  dot.  quia  non  credi- 
tur  muiier  indotata  efle  velle  y  d.  I.  dotem ,  ubi  matrimonium  fiebat  per  coem- 
ption em  ,  id  eft  per  imaginariam  venditionem ,  feu  in  manum  conventionem  , 
omnia  bona  mulieris  ipfo  jure  in  dote  erant ,  quafi  ex  tacita  conventione  j  M* 
TuU.  in  topicis :  Cum  muiier  viro  in  manum  convenit ,  omnia ,  qus  nr.dieris  fue- 
runt  y  viri  fiunt  dotis  nomine .  Per  coemptioncm  faclo  matrimonio ,  vir  &  uxor 
fibi  invicem  fuccedehant  ,  quaft  fe  &  fua  invicem  venditaflent  ;  Sen*,  in  ilium 


54  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

locum  f .  geotg.  Teque  fibi  generum  Thetys  emat  omnibus  undis  .  Coemptkno 
vera,  atque  in  manum  convention*  uxor  in  fitia  locum,  maritus  in  patris  vtnii- 
bat ;  ut  fi  quit  prior  fuiffet  defunSus ,  locum  hereditatis  juftum  alteri  faceret  . 
£t  idem  in  illud  7.  JEneicL  Extemufque  in  ngnum  qu  oritur  hens .  Per  coemptio- 
mem  faBo  matrimonio ,  maritus  &  uxor  fibi  ttrvicem  fuccedebant :  cu  jus  juris  ve- 
fligia  elucenc  in  d.  I.  mutter,  &  I.  1.  f.  l.  pro  dot. 

CAPUT  XIL 
De  tacit  a  flipulation*  dupla,  vtl  deli.  Dt  evitlione. 

IN  rcndhione  ,  legis  com  men  to  tacita  ftipulario  dupl* ,  vel  doli  inefle  intel- 
ligitur ,  licet  nulla  intervenerit . 

Put  a ,  fi  fervus ,  aut  res  aliqua  pr  etiofa  venierit ,  etiam  fi  ftipulatio  duplx 
interpofita  non  fit ,  re  evi&a  venditor  tenetur  action*  ex  fti?u!atu  de  dupla  : 
quia  a/fidoa  ,  id  eft  pcrpetua  &  folenmis  eft  dupla:  ftipulario,  Sc  ea  guar  funt 
moris ,  &  confuetudinis  tacite  veniunt  in  bona:  fidei  judiciis  ;  A  quod  fi  nolit  . 
§.  quia  afftdua ,  ff.  de  adil.  ediH.  1. 2.  /.  emptori,ff.  de  evi&.  I.  ult.  C.  dt  fidejuff. 

Venditor  in  re  vendita  dolum  prxftat,  etiam  fi  diclum  non  fit;  quia  ven- 
ditioni, quar  eft  boiue  fidei  contractus ,  ineft  tacita  ftipulatio  doltun  malum  ab- 
elle ,  abfuturumque  ;  /.  fi  cum  fundum ,  %.  fere ,  ff.  de  contrak.  empr.  I.  ex  enu 
pto,  §.  fententiam  ,  dt  aQ.  empt.  immo  &  fi  venditor  fciens  fundum  obliga- 
turn ,  aut  alienum  vendiderit ;  oc  adjectum  fit ,  ne  eo  nomine  qmJ  praftaret  : 
nihilominus  tenetur  de  dolo  ,  quern  temper  abeflc  oportet  m  aftione  empti  , 
qux  eft  bona:  fidei  ;  /.  tenetur ,  $.  ult.  I.  Julianas ,  $.  idem  Julianus ,  tod. 

Venditor  etiam  tenetur  de  eviction?  actione  ex  empto  in  id  quod  intereft, 
•tfi  nihil  dictum  fit  ;  quia  actio  de  eviftione  eft  ex  natura  contractus  y  /•  in 
vendendo ,  ff.  de  contrak.  empt.  I.  fi  in  vendit'une  ,  de  evit~L 

In  contrahendo  ,  quod  tacite  agmir  pro  cauto  habetur  ,  ac  fi  exprcftum 
cflet :  v.  c.  fi  triticum  mutuum  datum  fit ,  etfi  minime  cautum  fit  ut  anque  bo- 
num  ,  (eu  ejufdem  bonitatis  reddcretur  ,  non  licet  debitori  detenus  redder?  ; 
quia  hoc  tacite  inter  contrahemes  actum  videtur,  licet  non  fit  exprefiiun;  /.  j. 
ff.  de  ret.  credit.  I.  triticum ,  de  V.  O. 

Et  fi  quis  ftipuletur  fibi  aut  Titio  dari,  tacite  ineffe  hare  conventio  ftipu- 
htioni  videtur ,  fi  in  eodem  ftatu  man  rat  /.  cum  quit ,  ff.  de  folut.  Pactum 
in  fe  habet  tacitam  conditionem ,  fi  res  ia  eodem  ftatu  maneat  ;  I.  ult.  ff.  qui 
fati/d.  cog.  I.  ult.  ad  municipal. 


CAPUT  XIII. 
Pofitjfio  fiflioHtm  aYiquando  rtc'tpit .  Qui  dam  fiilione  legis  pro  poffefftribus 


REoulariter  poflefTio  ,  quia  eft  fafii  non  juris  «  non  admittit  fiflionem  • 
Qua  de  caufa  pofleffio  captivitate  intenrupta,  poftliminii  fiftionc  non  refti- 
tuitur,  ut  quis  ufucepule  videatur,  nifi  de  novo  apprehendatur  ,*  /.  denique  ,ff. 
ex  quib.  cauf.  maj.  I.  fi  is  qui  pro  emptore ,  de  *j**ap.  I.  in  bello ,  §.  a.  de  capt. 
tT  pofllim.  reverf.  Tamen  utilitatts  caufa  obtinuit  fictionis  naturam  inflefti,ita 
ut  ficliones  recipiat ,  quafi  magis  juris  fit  quam  fafti  :  ut  cum  pofleftio  acqui- 

ntur 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  55 

titur  per  afrus  civiles,  &  fiflrtios,  veluti  per  retentionem  ufvisfru£his  ;  /.  quif. 
quis  ,  C.  de  donat.  &  per  alios  traditionis  modos  ,  de  quibus  (atis  diligenter  & 
nobis  a&um  eft  alio  loco .  Vel  cum  pofleftlo  defundi  prodeft  heredi  ,  poftefTio 
venditoris  prodeft  emptori  ad  implendam  ufucapionem;  Lid  tempus,  l.poffejfio 
ff.  de  ufucap.  I.  pen.  de  div.  C  temp.  pr<t/tript.  quia  pofleflio  defunai  ,  vel 
venditoris  quafi  juncla  defcendit  ad  heredem,  vel  em  pro  rem  y  /.  cum  miles,  tx 
quib.  cauf.  major.  Mala  autem  fides  venditoris  non  nocet  ,  nec  prodeft  bona; 
ndei  emptori  in  ufucapione ;  /.  quam  rem ,  ff.  de  ufucap.  I.  qui  fundum ,  %.  pro- 
curator ,  pro  erupt,  quia  non  ab  auelore  ,  led  a  lege  ufucapio  proficifcitur  j  M. 
Tull.  pro  Carcinn.  Ufucapio  non  a  patre  rtlinquitur  ,  fed  a  It gibus ,  &  vitium 
pofTeflionis  teftatoris  ,  vel  venditoris  non  maculat  pofteflionem  hcredis  vel  em- 
ptori? ;  quia  nulla  eft  focictas  maleficiorum  ,*  /.  i.  §.  plane  ,  de  tutel.  Cf  rat. 
dijlrah. 

Vindicatio,  leu  a£Ho  in  rem  univerfalis,  vel  particularis  non  datur  adver. 
fus  alium  ,  quam  pofleflbrem ,  vel  eum  qui  ficlione  legis  pro  pofleiTore  habeturt 
veluti ,  qui  dolo  defiit  poftidere ,  vel  fe  liti  obrulit  tanquam  pofleflbr }  cum  non 

rftideret ;  /.  is  qui  fe  obtulit ,  /.  Jin  autem ,  §.  fed  &  is  qui.  I.  qui  pctitorio, 
qui  refittuere  .  ff.  de  rei  vindic.  I.  regulariter ,  I.  nec  ullam ,  I.  fed  etfi  lege,  §. 
item  ft  rem  ,  /.  qui  fe  liti ,  de  petit,  here  J.  qui  dolo  defiit  poftidere  pro  pof- 
feflbre  habetur  ;  /.  qui  dolo ,  /.  parent ,  /.  ad  ea ,  de  R.J.  I.  ji  fundus  ,  §.  in 
vindicatitme ,  de  pignor.  dolus  pro  pofleffione  eft . 

Licet  aflio  in  rem  non  dctur  nifi  domino  ;  /.  in  rem  ,  ff.  de  rei  vindic* 
I.  doee  ancillam ,  C.  eoi.  tamen  Publiciana ,  qua:  eft  utilis  a£tio  in  rem  ,  datur 
ei  qui  ufucapere  ccepit  ,  nondum  ufucepit  ,  quafi  ufuceperit  \  §.  namque  ,  »»/?♦ 
de  eft.  I.  i .  &  tot.  tit.  ff.  de  Publician. 

Qui  rem  atienam  a  non  domino  mortis  caufa  ,  donatam  &  traditam  ufu- 
cepit ,  non  ab  eo  ufucepifte  videtur  ,  cujus  res  fuit  ,  fed  ab  eo  qui  occafionem 
uuicapieudi  prarftitit  ;  /.  qui  alienam  yff.de  mm.  cauf.  donat.  res  non  videtur 
ufucapi  a  domino  rei  ,  fed  ab  eo  ,  qui  tradidit  ;  quia  ufucapiendi  occafionem 
prarbuit:  ut,  qui  occafionem  damni  prxftat,  damnum  fecifle  videtur;  /.  qui  oc- 
eidity  §.  ten.ff.  adlee.Aquil.  occidiflc  dicitur  vulgo  ,  qui  mortis  caufam  quo- 
iibet  modo  prabuit ;  /.  ita  vulneratust  in  pr.  ff.  eod. 


CAPUT  XIV. 

Intefiati  heredi t as  ,  non  tarn  a  lege  ,  quam  a  teflatore ,  tacite  relinqu'ttur .  Sub- 
flit  utio  diretla  in  cod'icilis  facia  ,  ficlione  legis  trahitur  ad  fideicomijjum .  Le- 
gs t  a  ab  bertde  relitla  y  debentur  a  fubflituto  ,  quafi  tacite  repetita .  Idem  in 
fideicommiffis  a  coherede  reliBis,  Fitlient  legis  heredttas  a  fifo  adita  habetur, 
ut  Jlatim  reftitutio  fiat. 

FIdeicomhissum  relinqui  poteft  a  fuccedentibus  ab  inteftato ,  quoniam  vi- 
detur paterfam.  inteftatus  fponte  fua  his  relinquere  herediratem  ,  qui  ab 
inteftato  luccefturi  funt;  /.  fi  qutsy  in  pr.  /•  conficiuntur ,  %.  i.  ff.  de  iur.  codi- 
fill.  I.  i.  §.  fciendumy  de  leg.  3.  Qui  poruit  teftari  ,  &  noluit  ,  tacite  teftari 
fingitur  in  gratiam  proximorum  ab  inteftato.  Hereditas  ,  qux  defertur  ab  inte- 
(lato,  non  tarn  a  lege  ,  quam  a  patre  tacite  relinquitur  j  a  patre  datum  vide- 
tur quod  non  adimitur  ;  d.  I.  1.  §.  fcitndum  ,  quia  patris  voto  dari  creditur  , 
quippe  votum  naturale  patris  eft  ,  ut  fuos  hercdes  habeat ;  /.  *  3.  &  4.  ff.  de 
inofjfic.  teflam.  Unde  &  mater  abftinens  a  fecundis  nuptiis  ,  nifi  fpecialiter  con- 
ccdat  alicui  portionem  virilem  ,  quam  proprietatis  jure  confequirur  ei  priori 


16  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

matrimonio ,  pro  prarmio  viduitatis  &  continent  ix ,  tacite  vidctur  earn  relinque- 
rc  liberis  prioris  matrimonii ;  auth.  nunc  auttm ,  C.  de  fecund,  nupt. 

Subftitutio  direfla  codicillis  fafta  ,  legis  intelieclu  obliquatur  &  trahirur 
ad  fidcicommiflum  ;  /.  Scavo[a  ,  ff.  ad  Trebell.  Et  hoc  fi£tionc  juris ,  quia  he- 
res  ab  inteftato  ,  tacite  rogatus  intelligitur  reftiruerc  hcreditatem  hcredi  fcripto : 
idem  eft  fi  teftamento  minus  folemni  adjefta  fit  claufa  codicillaris  ,  cujus  cfle- 
fius  eft  ,  ut  quifquis  ab  inteftato  fucceflurus  eft  ,  rogatus  videatur  hcreditatem 
leflituere  heredi  fcripto ;  /.  ab  inteftato ,  ff.  de  tut.  codicil!.  I.  Titia ,  de  inojfic. 
teflanu  I.  \  ex  ta  fcriptura  ,  $.  i.  ff.  qui  teflam.  fat.  I.  Lucius ,  §.  ult.  de  le- 
£at.  x.  /.  generality  ,  §.  ex  teftamento  ,  de  fidticommijj.  libertat.  I.  ex  tefta- 
mento ,  C.  de  fideicomm'tff. 

Ex  conftitut.  Severi  8c  Antonini,  legata  relida  ab  herede  debentur  afub- 
ftituto  ,  quafi  tacite  repetita  \  I.  ft  cut  52.  %.  1.  /.  licet  Imperator,  I.  ft  fun- 
dum  ,  §.  fx  pat  erf.  I.  fervo  alieno  ,  $.  t  fed  ft  pater ,  ff.  de  legal.  1.  /.  ft  Ti- 
tio  61.  §.  Julianus,  de  legat.  z.  quia  fubftitutus  eft  fecundus  hcres,  /.  1.  ff.  de 
vulgar.  Cr  pupillar.  Fideicommiflarius  eft  quafi  heres ,  vel  heredis  loco  ;  $.  re- 
Jlituta  ,  'tuft,  de  fideicommiff.  kered. 

Fidcicommiflum  ab  herede  ex  parte  fcripto  reiifium  ,  cenfetur  tacite  rcpe- 
titum  a  coherede,  cui  pars  repudiantis  aderefcit;  /.  4.  C.  ad  Trebell. 

Mutato  teftamento  ex  falla  caufa  ,  puta  ob  falfum  rumorem  de  morte 
ejus  ,  qui  hcres  fcriptus  erat  priori  teftamento  ,  primus  hereditatem  confequitur 
ex  voluntate  dcfuncli  ;  fed  przftat  legata  reli&a  pofleriorc  teftamento  ,  perindo 
ac  fi  poflerioribus  tabulis  fcriptus  eflet  ;  /.  ult.  ff.  de  hered.  injl.  Teftamentum 
prius  non  mutatur  pofleriorc;  quia  obflat  voluntas  defun&i  ,  qui  mutavit  tefta- 
mentum ,  fallb  numio  vel  rumore  deceptus  :  fed  legata  relifla  pofteriorc  tefla- 
mento,  debentur  per  heredem  fcriptum  primo  teftamento:  quia  lex  finxit  cum 
fcriptum  efle  poflerioribus  tabulis,  ita  ut  prarftet  legata  quafi  a  fe  relifla. 

St  hcres  rogatus  reflitucre  hereditatem  morte  prafventus  non  rcftituerit  , 
a&iooes  ipfo  jure  transferuntur  in  fidcicommiflarium  fine  prxvia  reflitutione  ; 
quia  tune  hereditas  a  lege  reflituitur  ,  vel  pro  rcflituta  habetur ;  /.  fancimus  , 
$.  ult.  C.  ad  Trebell.  quod  &  Pontifices  probant ;  cap.  in  prjfentia ,  de  probat. 

Fifcus  non  eft  cogendus  agaofcere,  leu  adire  vacantcm  hereditatem  fibi  dc- 
latam  ,  &  fideicommiflario  reft'ituerc ,  fed  quafi  vindicaverit  earn  reftituit /.  re- 
cufaref  §.  fi  fifcoyff.  ad  Trebell.  ut  lolutio  arris  alicni  inducit  aditionem  he- 
reditatis  ;  quia  folvens  as  alienum  hereditarium ,  intelligitur  folvcre  quafi  heres,* 
/.  2.  C.  de  iur.  delib.  I.  parent  thus  ,  C.  de  inofftc.  teftam.  I.  pro  herede  t  ff.  de 
adqu.  hened.  Fi&ione  legis  hereditas  a  fifco  adita  habetur,  ut  reftitutio  fiat  Jla- 
tim. 


CAPUT  XV. 

FiSioue  legis  acceptilatio  vim  folutionis  habet  ,  ftcut  &  confufio,  nevatht 

prxfcripttOy  remiffto. 

NAturaliter  ohligatio  tollitur  folutione  ,  id  eft  pecunix  numeratione  ,• 
civilitcT  acceptilatione  ,  cum  qui*  acceptum  fert  debitori  quafi  acceperit , 
quod  re  non  accepit ,  quia  acceptilatio  fiftione  legis  habet  vim  folutionis  y  I. pen. 
ff.  de  folut.  I.  fi  accepto  latum  ,  de  ecceptilat.  Hoc  intereft  inter  acceptilario- 
nem  &  apocham  ,  auod  per  acceptilationem  omnimodo  debitor  liberatur  ,  licet 
pecunia  foluta  non  tit;  apocha  non  aliter  quam  fi  pecunia  foluta  fit  ;  d.  I.  fi 
aaepto  latum ,  §.  ult.  adcoque  licet  acceptilatio  inutilis  fit ,  liberat  debitorem ; 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  57 

quia  acceptilatio  inatilis  habet  vim  taciti  padi  de  non  pctendo  ;  /.  Ji  unus .  i. 
ptn.ff  dt  paSL  ' 

Obligatio  etiam  folvitur  confufione,  velut  fielitia  folutione  ;  pura  fi  credi- 
tor debitori  ,  vel  contra  debitor  creditori  heirs  extiterit  ;  d.  I.  pen.  &  L  Stu 
<hum ,  §.  aditio ,  tod.  tit.  Conrafio  pro  folutione  eft  ,  videtur  cnim  heres  ad> 
eundo  hereditatem  fibi  fdverc  ,  vel  folutum  accipere . 

Novatione  quoque  tollitur  prior  obligatio;  Lz.  C.  de  novat.  quia  novatio 
ha  bet  vim  folucionis  . 

Item  obligatio  extinguitur  prarfcriptionc ,  quafi  folutione  :  qui  prxferibit  , 
folventi  fimilis  eft  ;  qui  tempore  liberatu?  eft  ,  fimilis  eft  ei  ,  qui  (atisfecit  ; 
/.  fipkpillut,  %.uff.  de  admhutut.  Hinc  heres  inftiratus,  &  rogatus  rcftitur- 
re  hereditatem  ,  in  refthutione  deducrt  omne  are  alicnum  ,  quod  a □  eo  folutum 
eft,  vel  pnrfcriptum,-  &  pignus  liberatur,  non  modo  fi  folutum  fit  debitum  , 
fed  erfi  tempore  finitum  fit  ;  /.  6.  ff.  tjuib.  mod.  pig*,  fdv. 

Remiflione  ctiam  folvitur  obligatio;  l.  \  etiam  y  C.  ad  Veil,  quia  remiflio. 
habet  vim  folutionis:  uude  &  heres  rogatus,  in  reftitutione  fidcicommuTi  dedu- 
cit  as  alienum  ,  &  legata  qux  ultro  remuTa  funt  a  creditoribus  vel  legatariis  - 
quia  qui  debitum  remifit  habet  beneficii  debitorem  ;  /.  ft  pignore  .  %  i.  ff.  dt 
fun.  Reftituta  hereditate  heres  rogatus  liberatur,  &  adiones  transferuntur  in  t 
bdeicornmiftanan  ;  quia  reftitutio  hercdiutis  quafi  folutio  fpeaatur;  /jmnk 

ff.  ad  TrtMl. 

Ufucapio  ctiam  pro  alienatione  habetur ,  alien  arc  videtur  qui  patitur  ufu- 
capi;  /.  aUenamms.ff.  de  V.  S.  l.fifundum,  dt  fund,  dotal. 


CAPUT  xvr. 

De  coeBa  vtiuntate.  Prtfentia  Principit  /applet  tefiet. 

CO  actus  maluifle  videtur;  coa&a  voluntas  ,  voluntas  eft  non  libera  ,  fed 
elicita  :  ut  fi  quis  patre  cogente  uxorem  duxerit  ,  quam  dufturus  non 
eflet,  fi  fui  arbirrii  eflet;  rede  contrahitur  matrimonium  ,  quia  maluuTe  vide- 
tur; I.  ft  patre  cogente,  ff.  de  rit.  nupt. 

Pari  ngmento  ,  fi  quis  coa&us  adierit  hereditatem  ,  heres  efficitur  ;  quia 
quamvis  fi  liberum  eflet  nollet  adire  hereditatem  ,  tamen  coaclus  voluit  }  aut 
voluifie  videtur:  fed  a  pnrtore  reftituitur,  ut  abftineat;  l.fi  nuttier ,  $.  uft.  ff. 
quod  met.  can/.  Sic  &  fi  abbas  eleelus ,  elefiioni  de  fe  fa&ar  coa£tus  renuncicr, 
renunciatio  valet  cap.  turn  inter  R.  de  eleB.  &  qui  non  invitus ,  fed  coaelus 
baptizatur  ,  baptifini  facramentum  fufcipit  ;  cap.  me j ores ,  $.  item  quaritur ,  de 
baptifmo)  quia  coaftus  non  vt  &  meru ,  led  au&oritate  &  fuafione  ,  inclinalJe 
&  aflenfifle  videtur. 

Teftamentum  fadum  coram  Principe  fine  teftibus  valet  •  quia  teftamen  - 
turn  condhum  medio ,  id  eft  prxfenre  Principe  ,  toto  jure  tefte  faftum  intelli- 
gitur;  /.  omnium  C.  de  teftam.  Pnefentia  Principis  fupplet  defectum  teftium  t 
quia  facrilegii  inftar  eft  dubitare  de  fide  Principis  ;  /.  ult.  C.  de  trim,  facril. 
ot  confirmatio  Principis  fupplet 
principalem  ;  cap.  1.  dt  tranfatl. 


Tom.  VI. 


H 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  XVII. 

m    I V  »  ivrbCj      (•  4»/##J  i  Inrii  "f      C\  9  Sa  r€r     9  "9      7»W  1 4*  J  f  J  • 

XTOn  mock)  in  contradrbus  vel  quafi  contraflibos  ,  fed  etiam  in  judicitt 
XN  fi&iones  non  difplicent  .  Quod  enim  paribus  fententiis  rims  ablblvitur  ; 
J.  inter  pares ,  ff.  de  re  indie,  liberatio  contingit  ex  veteri  fuperftitione  homi- 
Bum ,  qua  creditum  inter  pares  feneenttas  fuffragium  Minervx  pro  ret>  acce. 
dere  :  atque  tra  divifis  fententiis  ,  Oreftem  de  matris  cade  catculo  Minervx 
ablolutum;  M.  Tull.  pro  Milone  :  It  ague  boe ,  /udites ,  nen  fine  seufa  fitlit 
fabulis  deQiffimi  bemints  memorise  prod'tdentnt ,  turn  ,  qui  penis  mlcifcemli  eaufa 
tnatrtm  netaviffet ,  variatis  heminum  fententiis ,  mn  folxm  hum  ami  ,  /r^  etiam 
Dr.t  fepientifftm*  fententie  libtratum .  Inter  hooores  decretos  Ca°fari  itlud  in  pri- 
mis  fuit ,  ut  omnibus  in  judiciis  fufTragium  quafi  Minervx  ferret;  Dio  lib. 51. 
*jk  4»P>r  ««  <"'w  1  eji  ritri  •mix  <Ti*«-»e«x'  *mtf  ASinet  pifndese. 

Damnatorum  imagines  in  crucem  tolli  commcntitium  fuit  genus  fnpplicii; 
Trebell.  Poliio  in  xxx.  Tyrann.  Novo  injuria  gencrt  image  in  trucem  f ablate  y 
per  fuit  ante  vulgey  quafi  patibmlo  ipfe  Celfus  videretur  affixus. 

Aliquando  quis  tenetur  ex  fado  vcl  delido  alieno  ,  quafi  ipfe  fecerir  ^ 
puta  fi  plures  fervum  percuflerint  >  nec  appareat  cujus  iftu  perierit ,  omnes  te- 
nentur  quafi  occiderint ;  /.  item  mela ,  $.  fed  fi  plures  ,  ff.  ad  leg.  Aquil.  quia 
plura  facta  intelligunrur  ;  /.  fi  famifta  yff.de  furifd.  id  eft  ,  in  dubio  fi  noo 
Con  (let  a  quo  fervus  letaliter  vulneratus  lit  ,  1  fingulis  occifus  flngirur ,  8t  fin- 
Ii  tcnenrur  quafi  de  occHb;  ne  crimen  iaiponitum  ataaeat,  ac  forte  reus  cat- 
elabatur . 


CAPUT  XVIII. 

De  fubjlitutient  pupillari  >  &  de  iure  aterefcendi.  Qui  femtl  eft  berts  , 

dtftnit  ejfe  berts . 


FIctione  juris  fubftitutio  puniliaris  tnodo  intelligirur  efle  teftamenram  na- 
tris  ,  modo  teftamentum  filii  impubcris  .  Hinc ,  ubi  pater  fubftituit  filio 
impuberi,  mater  non  videtur  queri  de  inofficiofo  teftamento  filii  ;  quia  non  eft 
tellamentum  filii  ,  fed  patris  :  filius  ipfe  fibi  teftamentum  non  fecit ,  fed  parer 
ei  hoc  fecit  /  /.  Papinianus ,  J.  fed  net  imou  berts  ,  ff.  de  ineffic.  teflam.  Nec 
frater  queri  poteft  de  inofficiofo  teftarnento  fratrrs .  nifi  patris  inorfiriofum  dixe- 
rit,-  quia  non  eft  teftamentum  patris,  fed  filii,  id  eft  fratris.-  d.  I.  Papinienus, 
§.  fed  nec  impuberis.  Modo  teftamentum  patris  &  filii  impuberis  unum  eft  te- 
ftamentum ,  licet  duz  fint  hereditates  ,■  /.  2.  §.  prims  atttem  ,  ff.  de  vulgar.  & 
pupill.  id  eft ,  fi&ione  Icgis  teftamentum  patris  «  filii  pro  uno  habetur  ;  8l  R 
uno  contextu  fiat ,  quafi  m  uno  &  eodem  feptem  teftes  fufficiunt  /  /.  patris  d* 
filii,  ff.  rod. 

Si  duo  vel  plures  fint  coheredes  inftituti ,  portio  deficientis ,  vel  repudian- 
tis  tacite  adcrefcit  coh?redi  etiam  invito,-  /.  heredi ,  /.  eju'i  ex  duabut,  j.  1.  ff. 
de  adq.  kered.  I.  *»>.  §.  his  ita  ,  C.  de  cadue.  tollend.  nimirum  tamquam  lub- 
ftituto ,-  quia  jus  ae'erefcendi  inter  coheredes  eft  tacita  quxdain  fubilitutio  ;  /.  fi 
Tim  &  Mevio,  $.  Julisnus,  de  legat.t. 

Licet 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    TERTIUS.  50 

Licet  jus  adcrefceodi  non  habeat  locnm  in  porticmibus  agnitjt ,  fi  funs  he- 
its  port"  iaunixtionem  fe  abftineat,  portio  qux  deficit  per  abftentionem  adcrefcit 
coheredi  ;  /.  cum  hereditate  ,  /.  ft  minor  ,  ff,  de  adqun.  hertd.  I,  fi  pupillus  » 
ad  TrtbtlL  quia  abftentionis  effe&us  hie  eft  ,  ut  portio  agnita  pro  Don  agnita 
habeatur  ;  &  qui  abftkuit  eo  loco  habetur  ,  ac  ft  neres  numquam  fuiftirt . 

Qui  femel  heres  extitit  ,  licet  poftea  repudiet  hereditatetn  ,  vet  abftineat 
fe ,  non  definit  heres  efle  ;  id  eft  femper  fingitur  heres  efle  ,  &  jure  civili  te- 
netur  credit  oribus  hereditariis :  fed  a  pnetore  definit  pro  he  rede  haberi ,  ft  abfti- 
neat fe,  vel  minor  adverftu  aditionem  hcreditatis  remtuatur  :  vet  cum  heredi- 
ras  ex  TrebelUano  in  ndeirammiftarium  transferror  ;  ita  at  non  rnagis  in  eum 
detur  adio  f  quam  ft  heres  non  eftet  ;  /.  ait  pram ,  $.  fid  quad  rapimanus , 
ff.  de  m  'tnorib.  /.  ei  t  qui  folvtndo  ,  de  hertd.  infih.  I.  eum  auafi  ,  %.  fed  &  fi 
fuusy  de  fideic.  libertat.  I.  tieeejfariis  ,  de  adqu.  hertd.  I.  ft  filius,  de  interu  m 
/a*.  I  lint ,  J.  it  m ,  de  pTvur.  $.  refiima,  tnflh.  da  fifoc  heted. 


D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  Q^UARTUS. 


CAPUT  I. 

Fffiione  legis  afiquando  tempus  pofteriut  rrtra  trahitur  ad  antecedent  ,  ut  in 
dcnatione  patris,  matris ,  tT  uxoris  :  &  in  ratibabitione . 

Ictio  a  lege  admittitur  &  in  tempore,  cum  tempos 
pofterius  legis  figmenro  ad  anrecedens  retro  trahitur. 

Exempli  gratia  ,  donatio  >  quam  pater  confert  in  Mliutn 
in  poreilate  pofitum  ,  vel  uxor  in  maritum  ,  am  maritus 
in  nxorem  ,  qua;  ab  initio  nulla  eft ,  mortc  &  filentio  do- 
natoris  confirmatur ,  dz  retro  trahitur  ad  tempus  donationis, 
&  retro  iingitur  vatuifle  ab  initio,-  /.  donation? t  25.  C.  dt 
donat.  inter  vir.  &  uxor.  I.  donationts  31.  $.  pater  qui  fi- 
ll*, ff.  de  donat.  I.  ft  mortis  40.  de  mm.  cauf.  donat.  Et 
tunc  donatio  retro  trahitur  quoad  irufhrc,  8c  quoad  dominium;  l.dt  jru(tibut, 
I.  fi  uxor  fiJio  yff-  dt  donat.  inter  vir.  &  uxor.  ghff.  in  I.  2.  C.  dt  inoff.  do- 
nat. in  verb,  famili*  ereifcundx  . 

'Et  fi  filiusfam.  mutuam  pecuniam  acceperit  fine  juflu  &  mandato  patris  , 
&  poftea  mntuum  ratum  hahuerit  ;  pater  tcnetur  quod  juffu  ,  quia  ratihahitio 
retro  trahitur,  &  mandato  comparator;  f.fi  filiusf.7.  C.  ad  Mated.  C  d.  I. 

Ratihabitio  retro  trahitur  non  modo  in  contractions  ,  fed  etiam  in  diftra- 
flibus ,  &  in  judiciis  ,  &  maleficiis .  In  diftraSibus  ,  puta  ,  fi  falfo  procurator! 
folutum  fit  ,  &.  dominus  ratum  habeat  quod  (blutom  eft  ,  debitor  Uberatur  ; 

quia 


Digitized  by  Google 


DE  FICTIONIBUS  JURIS  TRACT.  IV.  61 

<piia  ratinabitio  retro  trahitur  ,  &  mandato  comparator  y  /.  vero  procurator} ,  §. 
nit.  ff.  de  folut.  In  judiciis  ,  ut  fi  quis  cum  procurator  non  elfet ,  qua/i  procu- 
rator abfentis  litem  conteftatus  (it  f  ac  deinde  dorainus  contelhtionem  litis  ra- 
tam  habuerit ;  videtur  res  in  judicium  retro  refie  deduda  ;  /.  licet  yff.dej*- 
dic.  In  malefkiis,  fi  quod  alius  vi  dejecit,  quis  ratum  ha  beat  dejecifre  videtur: 
quia  in  maleficiis  ratibabitio  retro  trahitur,  &  mandato  comparatur ;  /.  fed 
ey  fi  quod  alius  ,  ff.  dt  vi  &  vi  or  mat.  I.  hoc  iure  ,  §.  in  maleficio ,  dt  R.  /. 
Et  reuituta  hereditate  ante  diem  ,  vel  conditionis  eventum ,  non  transferun- 
tur  adiones  in  fideicommiuarium  :  fed  fi  poftquam  dies  vel  conditio  extiterit, 

rrefbtuit  ratam  habeat  reflitutionem  hereditatis ;  tunc  refUtutio  retro  trahitur, 
tranflat*  videntur  aftioncs  ah  eo  tempore »  quo  hereditas  reftituta  eft;  I. fid 
CT  fi  ante%  ff.  ad  Trebtll. 


CAPUT  II. 

Aittio  hereditatis  retro  trahitur  ad  tempus  mortis:  agnit'to  &  repudiatie  legati: 

jus  accrefiendi. 

T  T/Ekes  quandocumque  adierit  hereditatem ,  videtur  heres  extitifle  a  tempo* 
JL  1  re  mortis  defun&i,  &  aditio  hereditatis  retro  trahitur  ad  tempus  mortis; 
/.  herts  54.  ff.  dt  adqu.  htrtd.  I.  omn'is  hereditas  ,  /.  omnia  ,  dt  R.  J.  HujuS 
regular  varii  effedus.  Primus,  quod  fervus  hereditarius  ante  aditam  hereditatem 
rette  ftipulatur  heredi  future ;  quia  qui  poftea  heres  extiterit ,  videtur  tuiifc  he' 
res  a  tempore  mortis  defunfti  ,  quandocunque  adeat  hereditatem  *,  &  confe- 
quenter  fuUTe  dominus  ftipolationis  tempore /.  fi  ex  rt ,  §.  kit.  ff.  de  Jlipulat. 
Jim.  Secundus  eft ,  quod  hercdis  familia  a  mortis  tempore  funefta  fa£ta  intelli- 
gitur  ,  licet  port  tempus  heres  extiterit  -t  d.  I.  fi  ex  re  .  Tcrtius  effeftus  eft  , 
cood  filio  exheredato  occifo ,  &  poft  mortem  deftiruto  teftamento,  id  eft  repu- 
oiata  hcrcditate  ab  herede  fcripto  ;  de  familia  quxftio  habetur  ,  quafi  domino 
occifo,*  /.  fi  txhertdatut ,  ff.  ad  SC.  Silan.  Quartos,  quod  ufucapio  ca-pta  a 
defunfto  potcfl  ante  aditam  hereditatem  impleri ;  &  medium  tempus,  quod  in- 
terceflit  ante  aditam  hereditatem  ,  prodeft  heredi  ad  tmplendam  ofucapionem  ; 
/.  numquam  ,  §.  pen.  l.i  captam,  i.*fufioy  %.  nonAum  ,  ff.  dt  u/ucap.  quia  adi- 
tio hereditatis  retro  trahitur  ,  &  conjongitor  morti  defunSi . 

Eodem  fchemate,agnitio  legati  retro  trahitur  ad  tempos  adita:  hereditatis 
quandocumque  fecuta  fuerit  ;  quia  ubi  legatarius  non  repudiavit  legatum ,  retro, 
ipfius  fuifle  videtur,  ex  quo  hereditas  adita  eft;  /.  fervum  filii ,  §.  1.  de  legat. 
1.  /.  legatum  80.  de  legat.  1.  I.  Titio       fee.  ad  leg.  Aauil. 

Sicut  agnitio,tta  &  repudiatio  legati  retro  trahitur  ad  tempus  adita;  here- 
ditatis :  puta ,  cum  legatarios  repudiavit  legatum ,  videtur  res  legata  retro  fuifTe 
heredis  :  d.  I.  fervum  filii ,  J.  i.  Et  fi  legatam  peconiam  heres  crediderit  >  & 
deinde  legatarios  repodiavit  legatum  ,  mutoi  datio  valet  ;  quia  pecan ia  videtur 
fuiffe  heredis  a  tempore  adttar  hereditatis  y  L  preinde  ,  ff.  dt  rtb.  credit.  &  fi 
heres  fervum  legatum  manumiferit  ,  mox  repudiet  legatarius  ,  retro  compctit 
Jibertas;  quia  retro  fervus  videtur  fuifle  heredis;  /.?.  dt  mamtmiff.  vinditt. 

Jus  adcrefcendi  eriam  retro  trahitur :  puta ,  fi  Titio  Sc.  Seio  Stichus  con- 
junclim  legatus  fit ,  &  cum  Titius  agnoviflet  legatum  ,  Stichus  occifus  fit  >  ac 
deinde  Seius  repudiarit  legatum  ;  pennde  foli  Titio  datur  actio  legis  Aquilia* , 
ac  fi  foli  legatus  efTet  ,  quia  retro  adcrevifle  dominium  ei  videtur  y  /.  fi  domi- 
nus.  $.  1.  I.  Titio,  &  1.  feq.ff.  ad  leg.  Aquil.  Ubi  enim  conjunflim  duobus 
res  legator,  conjuncti  folidum  habent  ab  iniuo,  concurfu  partes  faciunty  Lum- 
junflini  j  de  legat.  J» 


6t  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

Alienatio  vel  pigneratio  rei  hereditaria:  fafta  per  fideicommifTarium  ante 
rcftirntam  heredtratem ,  reftituta  poftea  hereditate  convalefcit;  l.JUiamyff.  ad 
TrebtlL  quia  reftitutio  bereditatis  retro  tzanitur,&  retro  ftagirur  u&a  ante  obli- 
gatiooern,  vd  alienationem  rei. 


C  A  P  -U  T  IIL 

Conditio  cafualis  exiflens  rttro  trahhnr  ad  ttmpus  conttaEiuT  ,diftra8us , 

&  ttjiamenti . 

COkditio  cafualis  quandocunque  exiflens ,  retro  trahttiir  ad  tempus  ftipula. 
tionis  ,  vel  contractus . 

Puca  ,  fi  primus  creditor  fab  conditions  pecuniam  crediderit  obltgatis  pi- 
gnoribus  ,  &  pendente  conditione  fecundus  eidem  pecuniam  pure  crediderit  tub 
jifdem  pignoribus  :  poftea  exiftente  conditione  prioris  ftipulationts  ,  prior  credi- 
tor to  pignore  pnrfcrtur  fecundo ;  quia  perinde  eft  ac  fi  ftipulatio  ab  initio  pu- 
re facta  fuiftet  ,•  /.  potior ,  $.  i.  ff.  qui  potior  m  pigru 

Si  fob  conditione  res  venierit,  St  pendente  conditione  emptor  vel  venditor 
decedent,  &  extiterit  conditio:  heredes  utriufque  obligantur,  quafi  jam  contra - 
fta  emptione  in  pre  re  ri  turn  ;  /.  nectfferio  ,  in  pr.  ff.  it  peric.  &  commod.  rti 
ixudit.  Et  cum  fruit  us  vel  partus  futuri  emuntur:  partu  edito ,  vel  fruftibus 
natis ,  rune  venditio  facta  intelligitur  ,  cum  conrractum  eflet  negotium  ;  L  nee 
empthj  de  contrah.  tmpt. 

Si  filiusfam.  ftipulatus  fit  Tub  conditione  fibi  dari,  &  conditio  extiterit  poft 
emancipationem  :  ex  ftipulatu  aftio  patri  competk  :  quia  ftipulatio  conditiona- 
lis  exiftente  conditione  retro  trahitur  ad  tempus  contractus ;  t.fi  fiJiutf. deV.O. 

Eadem  fiftio  retroactionis  locum  habet  non  modo  in  contract  bus  ,  fed 
etiam  in  diftractibus  :  rata ,  fab  conditione  debitori  fi  accepto  feratur  t  poftea 
exiftente  conditione  intelligitur  jam  olim  liberatus;  /.  fub  conditione ,  ff.  defotut. 

Conditio  ex  i! tens  retro  trahitur  etiam  m  teftamentis:  puta,  fi  miles  decef- 
ferit  intra  annum  poft  mifjionem  ,  valet  ejus  teftamcntum  jure  militari  ,  etiam 
fi  poft  annum  conditio .  inftitutionis  extiterit  /.  quod  dicitur ,  ff.  de  tefl.  milit. 
Et  fi  prardium  legarum  fit  fub  conditione,  exiftente  conditione  perinde  debetur, 
ac  fi  ab  initio  pure  relicrum  fuiflet;  Lfi  fundum,  ff.  de  condit.  &  demonflrat. 

Secus ,  poteftativa  conditio  non  retro  trahitur;  quia  ftipulatio  facia  Tub  hu- 
iufinodi  conditione  pro  pura  habetur  }  cum  in  poreftare  fuerit  earn  implere  ; 
/.  qui  balneum  ,  $.  i.  ff.  qui  potior  in  pign.  L  jure  eivili  ,  de  condit,  &  de- 
tnonftr.  I.  Mtvia ,  de  am.  legat. 


CAPUT  IV. 

Tempus  rem  trahitur  etiam  in  fententiis  Judktm  ,  m  operit  now  nundationt  , 
in  cautione  damni  btfeSi ,  m  a8iom  legis  Aquilia. 

FIctio  retroaftionis  valet  etiam  in  fententiis  judicum ,  a  quibus  appellatum 
eft ,  deftituta  appellatione  :  ex.  gr.  damnatus  furti ,  vel  aliis  famofis  judt- 
ciis ,  fi  provocet pendente  judicio  appellationis  non  notatur  infamia ,  nifi  poft 
appellationem  lapfa  fint  tempora  provocation!*  ,  id  eft  defcrra  fit  appellaoo  ; 
quo  c-fu  retro  infamis  eft  ,  id  eft  retro  infamis  fingitur ;  /.  furti ,  $.  i.  ff.  da 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    QUARTUS.  63 

bit  »  qui  net.  infant.  Sentential ,  a  qua  appellarum  ,  lapfis  temporibus  profequcn- 
dse  appellationis  in  fuo  robore  durat ,  «  ad  effeelum.  perducitur  ,  tamquam  S 
ab  initio  non  fuilTct  provocatum :  /.  ult.  §.  iltnd ,  C.  de  temp.  &  repot,  appel- 
lor. Quod  fi  damnatus  furti ,  vel  aliis  famofis  judiciis  provocaverit  ,  &  injufta 
appellatio  vifa  fit,  hodie,  non  retro  notarur  \  d.  I.  furti ,  quia  in  criminal  ibus 
appellatio  extinguit  judicatum  ;  /.  t.  §.  ult.  ff.  ad  Turpilt.  Unde  fi  reus  da- 
mnatus pendente  judicio  appellationis  decedat,  crimen  morre  extinguitur,  id  eft 
ouarftio  criminis  ;  I.  C.  ft  pend.  apptil.  I.  ult.  C.  fi  nut  vel  accuf.  I.  in  ra- 
t'me  1 1.  §.  cum  quidam  ,  ff.  ad  I.  talcid.  &  fententia  appellationis  non  retro 
trahitur  ad  tempui  prions  fementix  :  condemnatio  ,  vel  abfolutio  ex  prxfenti 
tempore  vires  accipit ,  id  eft  a  confirmante ,  non  a  confirmata . 

In  civilibus  longe  fecus  :  fi  judex  appellationis  confirrnet  fenteotiam  prio- 
ns judicis ,  fententia  appellationis  retro  trahitur  ad  priorem  fententiam ;  quia  in 
his  appellatio  non  extinguit  t  fed  fufpendit  judicatum  it.fi  camfa  ctgnitat  C. 
de  tran/aB.  cap,  ut  deiitus,  de  appeltat.  &  executio  judicati  non  tpeftat  ad 
judicem  appellationis,  id  oft  ad  judicem  fententia:  con  firm  antis ,  fed  aa  judicem 
confirm  a  tar ;  gloff.  in  I.  eotyC.de  appettat.  Si  ab  excommunicatioois  fententia 
appcllatnm  fit  ,  appellatio  non  fufpendit  execotionem  fentcntiac  :  quia  excoiru 
municario  fecum  trahit  executionem  ;  cap.  pafloralit ,  §.  verum  ,  de  apptllat. 

Aliquando  etiam  nuntiatio  novi  operis  retro  trahitur,  fi  impeditus  nuntiare 
novum  opus  ,  interim  tertetur  fe  non  pofle  nuntiare .  Effc&us  nujufmodi  tefta- 
tionis  eft  ,  quod  fi  nuntiavit  poftea  ,  quod  retro  stdificatum  erit  deiiruendum 
erit ,  qoafi  repetito  die  nuntiatione  fa£h  ;  /.  5.  £  fi  quit  ipfi,  ff.  de  ntv.  oper, 

Eadem  fiflio  recepta  eft  in  cautione  damni  infe&i  :  cautio  de  damno  in- 
fefto  poftquam  advertarius  miffus  eft  in  pofleftionem  ,  ob  non  prxftitam  cairrio- 
nem  redixitur ,  feu  retro  trahitur  ad  tempos ,  quo  damni  infecti  primum  cavcri 
oportuit ,  quafi  repetita  die  'yt.fi  finha  ,  $.  item  videamus  yff.de  damn.  infeB. 

In  aftione  Iegis  Aquiliar  retro  occifus  fingirur ,  qui  hodie  naorirur :  puta  , 
fi  fervus  letali  vulnere  percuflus  ,  poftea  ex  vulnere  perierit  ,  quafi  de  occifo 
datur  actio  leeis  Aquiliz ;  quia  verum  eft  cum  a  te  occifum  tunc  cum  vulne- 
ratus  eft  ,  I.  kuit  fcriptursy  $.  fi  fervus  ,  ff.  ad  /.  Aquil. 


CAPUT  V. 

Conditio  pro  impleta  habetur  ,  fi  per  turn  ,  iujut  inter  efi  non  impleri  ,  flat  qu»» 
minus  impleatur ,  out  per  eum  ,  in  cujut  perfona  implenda  efi  :  ficut 
&  m  ,  qua  untune  txtttura  eft . 

COnditio  pro  impleta  habetur »  tarn  in  conrra&ibus ,  qoam  in  ultimis  vo- 
luntatibus,  fi  per  eum.  cujus  imereft  non  impleri  ftet  quominus  implea- 
tur ;  /.  m  jure  c'tvsli ,  de  R.  J.  I.  jure  chili ,  /.  Julius  Pautus ,  in  fin.  ff.  de 
eondit.  &  dtmmfir.  I.  cum  quidam  .  C.  de  condit.  in/ert.  Si  quis  promiferit 
centum  dari  fub  conditione ,  fi  per  dcbitorem  ftet  quominus  conditio  impleatur, 
tenetur  perinde  ac  fi  impleta  elTet ;  d.  I.  jure  civili  ,  &  aliis ,  /.  in  executive, 
§.  ult.  de  V.  O.  Si  Titio  decern  annua  legata  fint  quoad  viveret ,  fub  conditio- 
ne fi  negotia  nepotis  teftatoris  gereret,  &  per  eum  non  ftet  quominus  negotia 
illius  gerat ,  legatum  debetur ,  quia  conditio  pro  impleta  habetur  ;  /.  Mavia  , 
in  pr.  de  am.  legat.  I.  Gate ,  §.  Imperater  ,  de  aim.  legat.  Similiter ,  fi  Seias 
centum  legata  fint  fub  conditione ,  fi  Titio  nupfcrit ;  legarum  debetur  ,  fi  per 
cam  non  ftet  quominus  illi  nubat  j  /.  in  ttftamento}  ff.  decmdit.  &  demmjlr. 


64  D  E    FICTIONIBUS  JURIS 

/.i.  C.  <fc  #»y?«.  &  fubfl'tt.  cap.  ficut  ex  Uteris,  dt  fponftlib.  ut,  &  fi  annua 
legentur  uxori  fab  conditione ,  fi  cam  filio  habitet  ,  legatum  debetur  ,  fi  per 
cam  non  ftet ;  I.  fi  quit  ita,  dt  condit.  &  demonflr. 

Conditio  quoque  pro  impleta  habemr ,  fi  per  ram  ftet  quomhras  implea- 
tur,  in  eujus  perfona  implenda  eft.  Puta,  fi  heres  inffa'nitus  tub  conditione  ,  fi 
decern  dcderit,  paratus  fit  numerare,  &  is  cui  deberur  nolit  accipere ;  /.  3.  ff. 
dt  audit,  in  flit.  /.  Titius ,  /.  Julianus  ,  de  totidit.  &  demonflr. 

Conditio ,  qua?  ommuo  exitura  eft ,  pro  impleta  habetur :  bine ,  quod  de- 
betur Tub  condiaone  ,  qui  omnino  extitura  eft  ,  folutum  non  poteft  condict 

3uafi  indebitum  ;  /.  quod  fi  ta  condition*,  ff.  dt  condiR.  indeb.  &  qui  Tub  con- 
itione  ftipulatur ,  quae  omnino  extitura  eft,  pure  vide  tur  ftipulari  j  Xfipupillus, 
%.  1.  ff.  dt  mvat. 


CAPUT  VL 

Dt  ficKone  legis  CorneKx. 

LEce  Cornelia,  is  qui  m oritur  apud  hoftes,  fingitur  decefluTe  primo  captivi- 
tatis  momento  .  Hinc ,  fiftione  legis  Comeliae  tcftamenta  eorum ,  qoi  in 
lioltium  poteftate  decefterunr,  &  quz  ante  captivitatem  fada  erant,  confirman- 
tur  ac  fi  m  civitate  ceciduTent  ,  nec  in  holtium  poteftate  unquam  fuiilent  ; 
/•  lege  Cornelia  t  ff.  qui  ttfl.  fac.  I.  fi  filiusf.  39.  dt  teflam.  milit.  Idque  hoc 
colore ,  feu  potius  fictione,  quod  qui  apud  hoftes  moriuntur ,  ftnguntor  decefluTe 
primo  captiviratis  momento;  /.  in  omnibus,  dt  captiv.  &  poftltm.  rtvtrf.  Lex 
Cornelia  confirmat  non  tantum  principale  teftamentum  eorum ,  qui  apud  hoftes 
moriuntur;  fed  etiam  teftamentum  pupHIare_,  fi  filtis  impuberibus  fecerint  fub- 
ftitutionem  pupillarem  ;  /.  let  Cornelia,  ff.  de  vulgar.  &  pupitl.  I.  pater,  I. 
quod  fi  films ,  de  captiv.  <5*  pofllim.  rtvtrf.  Et  lex  Falcidia  locum  habet  in 
teilamentis- eornm ,  qui  apud  hoftes  decedunt  ;  fictione  fc  legis  Corneliat .  qux 
eorum, qui  apud  hoftes  moriuntur,  teftamenta  ante  captivitatem  facia  confirmat 
ac  fi  in  civitate  deceflKfent ;  /.  1.  §.  1.  /.  filiusf.  in  pr.  ff.  ad  I.  Falcid.  Poteft 
fittio  legis  Cornelia:  plenius  accipi ;  L  fi  is,  qui  pro  tmptort,ff.  dt  ufuctp.  ubi 
fi  fcrvus  ejus  ,  qui  in  hoftium  poteftate  eflet  ,  rem  alien  am  em  em  a  non  do- 
mino ,  &  is  apud  hoftes  decedent  ,  ufucapio  a  defunfto  per  fervum  cccpta 
prodeft  heredibus ;  quia  pofleflio  &  ufucapio  per  (ervum  videtur  quacfita  hcrc- 


CAPUT  VII. 
De  tempore ,  quod  tacitt  ineft  obligat  'nnibus-. 

OBttOATTOMl  purse  tacite  ineft  tempos  ex  adjeftione  loci  ,  quo  pecuniam 
folvi  oportet  :  puta ,  fi  fine  die  ftipuler  Ephefi  centum  dan ,  ex  ftipula- 
tu  agi  non  poteft  arite  diem  ,  quo  Ephelum  pervenrri  poflit  ;  quia  dies  tacite 
huic  ftipulationi  ineft  \  L  qui  ha  fiipulatur ,  ff.  tit  to, quod  certt  he.  l.fi 
ptculium,  §.  fi  it  a  quis,  de  flatuHL 

Ubi  dies  non  eft  adje&us  obligation! ,  prarfenti  die  pecunia  debetur ;  /.  in 
omnibus  14.  de  R.  J.  I.  eum,  qui  kalendis  ,  $.  quotient,  dt  V.  O.  M.  Tull. 
1.  Tufculan.  Natura  dtdit  u/uram  viu  tamquam  pecunia,  nulla  prafthuta  die: 

quid 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS     QUARTUS.  *j 

quid  efl  igitur  quod  qutrare ,  ft  repetit  cum  vult ,  ea  tnim  conditions  acceperas. 
Et  Senec.  3.  controv.  5.  Quotiens  tempus  non  adjieitur  ,  prafens  intelltgitur . 
Ubi,inquam,  dies  non  eft  adjedus ,  prarfenti  die  pecunia  debetur ,  nifi  locus  ad- 
jeftus  fpatium  temporis  imponat;  d.  1.  ram,  qui  kalend'ts.  Stipulatio  pura  diem 
tacite  accipit  ex  re  ,  tempore  ,  loco ;  /.  interdum ,  /.  continuus ,  %.  cum  ita ,  eod. 
tit.  Si  flipuler  decern  hoaie  dari ,  eo  ipfo  die  agi  poreft  i  Quia  dies  non  mo  ran- 
dsK  aclionis  caufa  adje&us  videtur  ,  fed  quo  przfens  oftcndatur ;  /.  liber  homo , 
tod.  Et  quod  dicimus  hercdem  fidejuflbri  teftatoris  ,  quod  ab  eo  ance  aditam 
hereditatem  folutum  eft  debcre  ftatim  folverc :  cum  aliquo  tempcramento ,  fci- 
licet  temporis  intelligendum  eft  ,  ne  cogatur  hereditatem  adire  cum  facco  ,  id 
eft  cum  pecunia  expedita  ad  manum  ;  J.  quod  dicimus,  de  folut.  Et  quod  m- 
continenti  folvi  dicitur  ,  accipiendum  eft  civiliter  cum  aliquo  fpatio  temporis  / 
/.  1.  %.  item  fi,  ad  I.  Falcia.  Eodem  jure  ,  ft  quis  fine  die  conftituat  fe  folu- 
tunun  ;  datur  modicum  tern  pus  non  minus  decern  dierum  ,ut  exa&io  celeb  re- 
tur ;  /.  pnmiffor ,  de  conflit.  pecun.  &  preftationi  operarum  ineft  tacite  tem- 
pos; quia  opera;  per  fingulos  dies  pracftantur  ,•  d.  I.  ft  peculium  ,  $.  qutdem . 

Non  habetur  ratio  modici  temporis  ,  in  jure  modicum  tempus  pro  nullo 
fere  habetur ;  ideoque  divortio  facto,  fi  brevi  revertatur  mulier ,  ncc  di  venule 
videtur ;  /.  quidquid,  de  R.  J.  &  brevi  reconciliato  matrimonio  ,  dos  ejufdem 
matrimonii  maoet ;  &  hoc  non  divortium ,  fed  jurgium  vel  fribufculum  voca- 
tur ;  /.  quod  ft  nan  ,  de  fur.  dot.  L  cum  hie  flatus  ,  $.  quod  fi  divortium  ,  de 
donat.  inter  vir.  &  uxor.  &  donatio  interim  fafta  non  valet  ,  fed  morte  eon- 
firroatur ,  ut  donatio  inter  virum  &  uxorem  ;  d.  I.  cum  hie  flatus  .  Inde  & 
mora  facile  purgatur  intra  modicum  tempus  ;  quia  non  inteliigitur  damnum 
efle  in  mora  modici  temporis  y  /.  ft  it  a  quis  ,  §.  Sua  ,  de  V.  0.  cap.  ult.  de 
Wat.  Hinc  qui  fexageflmo  primo  die  venerit ,  intra  duos  menfes  adfuifle  intel- 
iigitur; /.  ubt  lest >d%  R.J. 


caput  vin. 

Obligatio  fidejufforis  retro  trahitur  ad  pr'nicipalem  obligationem  .  Non  abfque 
fiBione  efly  ut  fifcus  &  mulier  prioribus  creditoribus  prsferantur . 
Inter  collegatariis  non  efl  praiatiom  locus. 

FIDEJUSSOR  accedere  poteft ,  tarn  future,  quam  praecedenti,  id  eft  jam  eon- 
tracTar  obligationi ;  t.  4.  &  6.  §.ult.ff.  de  fidejuff.  I.  non  quemedmodum, 
de  judic.  I.  eo  tempore  ,  in  pr.  verf.  fed  fidejufforem  ,  de  pecul.  7.  5.  $.  f  item 
fdejuffori.  de  inflit.  aa.  Ubi  obligatio  fidejufforia  accedit  futurz  obligationi  , 
interim  eft  in  pendenti  ;  &  ubi  principalis  obligatio  contracla  fidejulforia  legis 
poteftate  rejicitur  ad  tempus  principalis  ohb'gationis  ;  d.  I.  non  quemadmodum  : 
e  contra  ,  ubi  obligatio  fidejufibris  accedit  jam  contracla;  obligationi ,  retro  tra- 
hitur ad  tempus  principalis  obligationis  • 

Obligatio  fidejuflbris  rejicitur,  vel  retro  trahitur  ad  obligationem  principa- 
lem  ;  quia  eft  (equela  &  acceflio  principalis  obligationis ,  ficut  pignus  &  hypo- 
thee  a  i  I.  3.  ff.  de  fidejuff.  I.  in  omnibus  ,  /.  ft  duo ,  5«  t  fed  &  fi  reus  ,  de 
folut.  I.  fi  fervum.  J.  nunc  videamtts ,  verf.  acceffumes,  da  V.  0. 

Fifcus  &  mulier  prarferuntur  prioribus  creditoribus  ;  fifcus  scilicet  prxter^ 
tur  prioribus  creditoribus  generalem  hrpothecam  habentihus  ;  /.  fi  pignus ,  /. 
ult.  ff.  qui  potior,  in  pign.  I.  4.  C.  eod.  Mulier  pnefertur  prioribus  creditoribus 
etiam  fpecialem  hypothecam  habentibus  ,*  /.  affiduis ,  C.  eod.  8c  hoc  non  abf- 
que fi&ione;  dos  enim&  fifcus ,  licet  tempore  pofteriores,  legis  intelleftu  funt 

Tom.  VI.  I 


66  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

Hypothec*  dotis  pari  commento  afficit  tarn  bona  donata  ,  quam  rerenta  , 
licet  dos  &  donatio  lifdem  tabulis  contincatur  ;  quia  dos  legis  intellecru  eft 

r'or  donatione  :  in  conjun&is  non  fpeclatur  ordo  fcripturuc  ,  led  voluntatis  ; 
quidam ,  de  ptctil.  legat.  I.  nee  enim ,  de  folut. 
Inter  collegatarios  non  eft  locus  pralatkmi  ,  etiam  fi  uni  teftameoto  ,  a!- 
teri  codicillis  relierum  fit  \  quia  non  ordo  fcripturz  ,  fed  voluntatis  fpeftatur  ; 
t.  cum  pater >  $•  t  fidei  tut ,  de  legat.  2.  In  teftamento  voluntas  torum  facit  ; 
/.  ft  mihi  ii.  in  fin-  de  legat.  1.  Inter  legataries  nullum  ordinem  obfervamus, 
fed  fimul  omnes  xqualiter  tuemur ;  /.  5.  $.  qui  prior ,  ff.  ut  in  pofftff.  Ugat. 


CAPUT  IX. 

umus  ereditoris  in  poffefiknem  bonorum  debitoris ,  prtydefi  ceteris  creditari- 
j  qua  ft  omnes  mi  [ft  fuertnt .  Sieut  dominut  in  eo,  quod  ei  debetur  a  fervo% 
prtfertttr  omnibus  fervi  creditoribus ,  qttaft  eos  omnes  prtvenerit :  its  &  fifcut 
ceteris  creditoribus  prtfertur  ,  quafi  pignorts  caufam  prtventrtt . 

SI  unus  ex  creditoribus  ,  alio  quoquam  nondum  miflb  in  pofle/fionem  bono- 
rum debitoris  rei  fervandar  caufa  ,  creditum  fuum  exegerit  ;  non  tenetur 
edifto  fraudatorio ,  quia  fibi  vigilavit  :  euod  fi  uno  e  creditoribus  mifto  in  pof- 
fefllonem  bonorum  debitoris ,  debitum  luum  exegerit ,  tenetur  hoc  edi£to  ,  vet 
in  portionem  &  tributum  veniat  cum  ceteris  creditoribus  :  quia  uno  e  credi- 
toribus femel  miflb  in  pofleflionem  ,  jam  par  conditio  omnium  crcditorum  fa- 
tta  eft  ;  l.\  6.  %.  fciendum  ,  ff.  quit  in  fraud,  end.  Si  unus  ex  creditoribus 
miflus  fit  in  polfeifionem  bonorum  debitoris  ,  omnium  nomine  miftu;  intelligi- 
tur ,  &  miftVo  in  pofleflionem  unius  prodeft  ceteris  creditoribus ;  /.  cum  unus  , 
de  rebus  auB.  tudtc.  (off.  Nam  is  ,  qui  poftidet ,  non  fibi  ,  fed  omnibus  poffi- 
dct,  id  eft  poffidere  nngitur;  /.  5.  $.  ft  plurer,  ut  in  poff.  legat. 

Inter  chirographarios  creditores  non  fpeftarur  privilegium  temporis  ,  fed 
caufa:  debendi  ,  /.  privilegia  ,  ff.  de  privil.  cred.  I.  7.  $.  ult.  depojtt.  Sed  &c 
privilegium  prxventtonis ,  id  eft  qui:  prior  egerit,  fibique  vigilant .  Sed  in  con- 
curfu  crcditorum  peculiarium  ,  dominus  in  co  quod  fibi  debetur  a  fervo  prxfer- 
tur  ceteris  creditoribus ,  quia  pratvenifle  intelligitur  /.  fed  fi  0.  $.  peculium  % 
ff.  de  pecul.  Fifcus  pariter  pcrfcrrur  ceteris  creditoribus  ;  pnrvenit  enim  caufam 
pignoris  fUcus,  id  eft  prxveoifie  fingttur  ;  Lift  qui  mht ,  de  jure  fife. 

—  '  = 

CAPUT  X. 

Jus  fuitatis  tfi  mere  fiBitium .  Htreditas  nan  adit 3  non  rranfmittitur  ad  hertdem. 
Agnitio  fidetcommijfi  conditionalis  cum  ipfa  condititne  retrotrahitur . 

REgula  juris  eft,  hereditas  non  adita  non  rranfmittitur  ad  heredem;  l.quo~ 
niam  fonrem  y  C.  de  fur.  delib.  I.  un.  §.  in  noviffimo ,  C.  de  eaduc.  toll. 
wxterquam  ad  defcendenres  ;  /.  un.  C.  de  his  ,  qui  ante  aptrtas  tab.  quia  jure 
fuitatis ,  quod  mere  fiflitium  eft  ,  fid  hcredes  ipfo  jure  heredes  exifltmt  fine  ulla 
aditiont  ,  &.  vivo  patre  domini  cfle  finguntur  ;  /.  in  fuis  ,  ds  liber,  t?  pojlh. 
t.  in  fuis,  de  fuis  &  legitim.  I.  afiud  hojles ,  C.eod.  hered-ras  jure  fuitatis  re- 
tro fngitur  asntra  ,  &  quafi  agoita  rranfmittitur  ad  heredem  :  ideoque  fil  <rs 
pro  herede  ulucapcre  non  poteft  rem  donatam  a  paore  ;  quia  naturaljs  poifeftlo 

fcne; 


Digitized  by  Google 


* 


TRACTATUS    QUARTUS.  tj 

penes  eum  ruit  vivo  patre  ;  L  1.  §.  ,  ff.  pr$  heredt ,  id  eft  retro  tuinc 
fingirur . 

£que  de  jure  fidei  commirTum  conditionale  ante  diem  fidekommiftl  cairn. 
tern  non  tranfmittirur  ad  heredem  ;  d.  I.un.  %.  fin  autrm ,  dt  caduc.  toll,  l.in- 
tmidit  y  ft.  dt  tondit.  &  dtmonftr.  I.  St  alius  Florus  ,  j.  Comelio  Felici  ,  de 
jure  fife,  ctiam  fi  fit  ex  delcendentibus  ;  I.  ktttdts  mei ,  §.  cum  its  ,  ad  Tre- 
foil, quia  fubftitutio  nondum  delata  in  bonis  non  eft ;  /.  fuSflitutio ,  ff.  de  ad- 
guhr.  rer.  dam.  tamen  ex  conjeftura  voluntatis  tcftatoris  fidcicommifium  condi- 
tionale tranfmittitur  ad  defcendemes ;  gloff.  in  d.  I.  un.  de  his ,  qui  ante  apart, 
tab.  &  in  I.  is  cut ,  ff.  deoblig.  &  08.  quia  fifiione  legis  conditio  retro  tra- 
hitur,  &  coofequmter  agnitk)  fideicommifli. 

— ■ f 

CAPUT  xr. 

Pa8a  in  continent!  bant  fidei  nntraBibus  adjeila  ,  tacite  infunt  contraBui  ,  ur 
illius  partem  faciant  .  Partus  ntndum  edit  us  ,  babetur  qua  ft  portio  vifctrum 
matris .  In  interdiBo  utnbi  quanam  fit  major  pars  anni  :  quanant  fit  major 
pars  diet.  ABionts  perpetua  dicuntur  ,  qua  30.  annorum  fpatio  prxferibuntur . 

IN  bona;  fidei  contraQibus  pacta ,  qua?  in  continenti  fiunt , id  eft  nullo  alieno 
a£hi  interje&o  ,  tacite  infunt  contrafiui  ,  ita  ut  pariant  actionem  quafi  ex 
ipfo  contractu  :  quae  vero  ex  intervallo  fiunt ,  non  infunt  ut  pariant  actionem, 
red  exceptionem  tantum;  /.  juris  gentium  ,  %.  qutnimo.ff.  de  paH.  I.  in  bona 
fidei ,  C.  eod.  I.  patla  conventa  .ff.de  comrak.  empt.  Pacta  fcilicet ,  qui  in  con- 
tinent! fiunt  ,  finguntur  pars  ipfius  contraftu;  ;  ficut  partus ,  qui  nondum  exiliit 
utero ,  eft  portio  vifcerum  matris ;  /.  1.  %.  ex  hec  yff.de  ventr.  infpic. 

Majore  parte  anni  pofledifle  intelligitur ,  qui  pofledit  duobus  menfibus  an- 
ni ;  /.  majore ,  ff.  de  V.  S.  Et  hoc  pertinet  ad  interdiclum  utrubi  ,  quod  datur 
ad  tuendam  poflefllonem  rerum  mobilium ;  /.  un.  ff.  utrub.  $.  rethtenda ,  infiit, 
de  interdiB. 

Cujufque  diei  major  pars  eft ,  tut  potius  efle  fingitur  horarum  primarum  , 
non  fupremarum  ;  /.  2.  ff.  de  V.  S.  I.  3.  de  oper.  libert.  quia  tempus  matuti- 
num  eft  aptrus  ad  operas  &  neeotia  .  Indc  Serv.  in  ilium  locum  9.  JEneid. 
Alclior  quoniam  pars  atla  diet :  id  eft  major ,  C  prima . 

Tempus  actionis  pra-fcribitur  a  die  fciemix  ,  ex  quo  fcivit ,  &  agere  po- 
tuit  quia  qui  nefcit  videtur  cxperiundi  potcftatem  non  habere;  /.  annus ,  ff. 
da  calumniat.  I.  cum  fc'tmus ,  %.  uh.  C.  de  agr'tcol.  (?  cenfit. 

JEtas  legirima  intelligitur  ilia  tantum,  qux  vigtnti  quinqoe  annis  impletur, 
non  qux  beneficio  Priucipis  fupplctur  ;  maxime  in  fubftirutionibus ,  vel  reftitu- 
tionibus ,  feu  fideicommiflrs ;  puta  ,  ft  quis  rogatus  fit  hereditatem  reftituere  cum 
leeitimar  arratis  erit ;  /.  ult.  C.  dt  Hs ,  qui  ven.  am-  quia  fiftio  non  per  omnia 
aozquarur  veritati . 

Aclione:  tarn  in  rem  ,  quam  in  perfonam  ,  quar  durant  rriginta  annis  , 
jure  civili  perpetua*  finguntur  ;  ut  diftinguantur  ab  adionibus  tempo ralibus  , 
quat  minori  temrore  f  niuntur  ;  infi.  de  perpet.  &  temp.  ail.  in  pr.  /.  miles  , 
§.  ult.  ff.  de  re  ;ud'<c.  Aftiones,  qux  non  prxferibuntur  nifi  xxx.  annis,  perpe- 
tux  videntur  comparatione  aftiomim  tempcrajium  ,  qux  anguftiori  tempore  cir- 
cumfcrihuntur.  Alias  perpctuum  dicirur  quod  datur  ad  tempus  incertum  ;  t.fuf- 
ficit ,  ff.  de  conditi.  indeb.  I.  iurifperins ,  de  excuf.  tut.  perpctuum  eft  feu  fin- 
gkur  quod  durat  ad  vitam ;  /.  x.  ff.  pro  foe,  quia  tempus  mortis  incertum  eft. 

I.  - 
'J 


Digitized  by  Google 


<58 


D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS     d  U  I  N  T  U  S . 
caput  r. 

De  ficlione  pofllimimi . 

IcTtOKE  poftliminii  captus  ab  hoftibus  pro  eo  habetttr  ,  ac 
fi  nunquam  hoftinm  potitas  fuiflet  ;  id  eft  fingitur  femper 
in  civitate  fuiffe  revcrfus  ab  hoftibus ;  /.  in  bello .  §.  cetera, 
I.  retro  creditor  .ff.  de  eapt'tv.  &  pojll.  reverf.  I.  ctptum, 
C.  tod.  t  de  pojllim.  reverf.  §.  f  fi  at)  hoftibus ,  injl.  qui  bus 
mod.  jus  pair,  poteji.  folv.  Adeoque  natus  apud  hoftes  ex 
duobus  captivis  ,  parentibus  reverfis,  vel  uno  ex  his,  cum 
his  poftliminio  rediifie  intelligitur ,  ac  liber  natus  fingitur  ; 
/.  i.  C.  cod.  t  de  pojllim.  reverf. 
Hinc  qui  apod  hoftes  eft  ,  re&e  heres  inftituitur  ;   quia  jure  poftliminii 
omnia  jura  civiraris  in  perfona  ejus  in  fufpenfo  rctinenrur ,  non  abrumpuntur  : 
iraque  ft  reverfus  fuerit  ab  hoftibus,  adire  hcreditatem  poterit;  /.  ilia  injlitutio, 
§.  t  is  qui  apud  hoftes  ,  ff.  de  heretL  inftit. 

Et  abefle  non  videtur  ,  qui  ab  hoftibus  captus  eft  ,  propter  fpem  poftlimi- 
nii ;  /.  abfentem  ,  j.  i.  de  V.  S. 

Fifrio  poftliminii  locum  habet  non  modo  in  liberis  perform,  fed  &  in  fer- 
vis  ,  &  atiis  rebus :  puta ,  fervus ,  vel  alia  res ,  quae  apud  hoftes  eft ,  legari  poteft  } 
&  fi  ab  hoftibus  recepta  (it ,  tegatum  valet  jure  poftliminii  ;  quia  fingitur  Tem- 
per in  civitate  fuiHe  g  I.  id  quod ,  /.  ferrets  ,  de  legat.  i. 

Eadem  fi&ionc ,  captus  ab  hoftibus ,  fi  poft  mortem  patris  redierit  ab  ho- 
ftibus, 


Digitized  by  Google 


DE  FICTIONIBUS  JURIS  TRACT.  V.  09 

/lib  us ,  pofleflionem  bonoram  pet  ere  poteft  y  &  confert  ea  qua;  morte  patris 
haberet,  fi  in  hoftium  poteftate  non  fuiiTet;  /.  1.  §.  £«r  abhojtibut>  ff.de  collat. 
bonorum  . 

Capti  ab  hoftibus  per  fe  ufucapere  non  poflunt-,  quia  funt  fervi  hoftium  ; 
fed  bene  per  perfonas ,  qui  in  eorum  poteftate  funt :  puta ,  per  filinm  vet  fer- 
vum  ex  caufa  peculiari  y  /.  penult,  ff.  de  capt.  &  poftl.  reverf.  I.  ait  prxtor  , 
§.  hi  pltte.  **  quib.  can/,  major,  quia  fi&ione  poftliminii  finguntur  femper  in 
civitate  fuuTe. 

In  judicio  familix  ercifcundae  veninnt  res  quae  funt  apud  hofles  ,  &  prae- 
ftatiooes  perfbnales,  id  eft  impendia  ab  uno  ex  cohere  dtbus  facia  in  earn  rem/ 
/.  item  Ltbeo  ,  §.  ult.  ff.  font,  erci/c. 

Eodem  jure^  fiflio  legis  Comelix  captum  ab  hoftibus,  morruo  patre  me- 
dio tempore ,  fi  in  poteftate  patris  fuiflet  tempore  captrvitatis ,  rcverfum  ab  ho- 
ftibus  fuum  facit  heredem  ;  d.  /.  captum . 

Fi£Ho  poftliminii  locum  habet  in  his ,  quae  funt  jorii  ,  qualia  funt  domi- 
nium, civitas,  libertas,-  non  in  his,  quae  funt  fafti  ,  ut  eft  pofleffio,  ouar  ca- 
ptrvitate  interrupta  portliminio  non  reftituitur ,  fine  nova  prehenfione  ;  /.  dent. 
quey  ff.  ex  quibus  cauf.  motor.  I.  ft  it,  qui  pro  emptor*  ,  de  ufucap.  I.  in  hello, 
§.  fatti ,  de  captiv.  &  poftl.  reverf. 


CAPUT  II. 

Fifth  pojllrminii  locum  habet  non  modo  m  jperfonis  &  fervis ,  fed  etiam  in 
ceteris  rebus  ammatis  &  inan'mutis . 

FIctio  poftliminii  locum  habet  non  modo  in  Iiberis  perfonis ,  fed  etiam  in 
fervis,  ceterifque  rebus  animatis  vel  inanimatis  y  puta,  equis ,  mulis,  na- 
vibus ,  agris,  vel  locis  captis  ab  hoftibus  ;  /.  pojiliminium  ,  /.  ft  quid  hello ,  /. 
nit.  &  paflon  ff.  de  captiv.  &  pojllim.  reyerf.  M.  Tull.  in  topic.  Pojlliminio 
redeunt  hoc  ,  homo ,  navisy  mulus  clitellarius  ,  equus  y  equa ,  qua  frana  reeipere 
folet .  Proinde  fi  ager  occupatus  ab  hoftibus ,  poftea  ab  his  receprus  fuerit  ,  fi- 
ftione  poftliminii  redit  ad  priorem  dominom  }  /.  fi  capthms ,  1.  ff.  end.  & 
fi  ager  fruduarius  ab  hoftibus  occupatus  ,  fervufve  capt  us  fuerit  ,  deinde  libe- 
ratus  ,  fiftkme  poftliminii  ofusfru&us  itftiruitur  ,  I.  ft  ager  16.  ff.  quib.  mad. 
nfusfruS.  &  locus  facer  vel  religiofus  capt  us  ab  hoftibus  definit  efle  facer  vel 
religiofus  :  fed  fi  ab  hac  calamitate  liberetur,  fvftiooe  pofiliminii  priftino  ftatui 
reftiruitur  y  /.  cum  lota  yff.de  religtef.  quia  poftliminii  fi&io  &  poteftas  retinet 
omnia  jura  in  fufpenfo  y  quam  ob  caufam  id  dkitur  fufpenfi  juris  conftitutio  ; 
/.  pen.  de  fuis  &  legit.  Et  hujus  juris  ctfe&us  eft ,  ut  pendente  captivitate  ci- 
vium  Romano  rum  jura  non  tarn  abrumpantur  ,  quam  in  fufpenfo  retineamur; 
/.  ilia  inflituthj  $.  is  qui  apud  hofles ,  de  beted,  inflit.  Et  res  captz  ab  ho- 
ftibus, cum  ab  lifdem  redeunt,  ad  idem  limen  poftliminio  videntur  rediifle  y  quae 
eft  notttio  noouais,  quae  Scaevola:  placuit  ex  ipfo  Tuilii  loco  laudato. 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  III. 

Cum  m  pluribus  hcis  fepulnm  eft  corpus,  filus  ille  locus  fit  nligioftts,  i*  quo 

Tcconditum  eft  caput. 

CUm  in  diverfis  iocis  corpus  fepulrum  eft ,  uterque  locus  religiofus  non  fit ; 
quia  una  fepultura  plura  fepalcra  efficcre  non  poteft :  fed  ille  folus  locus 
fit  religiofus  ,  ubi  principale  conditum  eft ,  id  eft  caput,  cuius  imago  fit  inde 
cognofcimur ;  /.  cum  in  diverfis ,  ff.  de  religiof.  Pan  principalis  pro  toto  habe- 
tur  fi&ione  legts ,  ut  caput  pro  univerfo  cor  pore  y  unde  Pnncipum  capita  coli- 
mus  ac  ipfos  Principes;  Ambrofius  6.  hcxamer.  cap.  9.  Sola  are  fu/a  Prim' 
pum  capita  ,  tf  ducli  vultus  de  ate  vet  marmore  ab  i 


CAPUT  IV. 

In  prafcripttont  longi  temporis  quis  inttlligitur  praftns ,  tut  a  if  ens. 

UBi  prarfcriptio  longi  temporis  currit  dccennio  inter  prxfentes ,  vicennio  in- 
ter abfentes  ,  prarfens  efle  videtur ,  qui  eft  in  eadem  provincia ,  abfens , 
qui  eft  extra  provinciam  f-  /.  ult.  C.  dt  long.  temp,  prafcript. 

Praiens  rlngitur  qui  eft  in  eadem  provincia ,  propter  faciltratetn  conventio- 
ns :  qua  ratione  &  ft  neceftaria  fatifdatio  (uerit,  idoneus  fidejuffbr  intelligiiur  , 
qui  eft  in  alia  ejufdem  provincia:  civrrate;  /.  fx  fide ju  (for,  §.  1.  ff.  qui  fatifd. 
cogant. 

Prarfens  &  efle  videtur  in  fundo,  qui  per  patrtm  vel  fratrem  fundum  jure 
colon ario  colit ,  cum  pars  quodammodo  ejus  corporis  per  patrem ,  vel  fratres  in 
fundo  remaneat ;  itaque  fi  coloni  Alius  xxx.  vel  xl.  annos  agro  abfuerit ,  &  in 
libertate  moratus  ,  patre  vel  fratribus  interim  agrum  colentihus  ,  &  cenfos  an- 
nuo: domino  prarmtantibus ;  mortuo  patre ,  vel  ob  fenium  faQo  minus  idoneo 
agro  coJendo,  poteft  revocari ,  nec  dintina  abfemia  ei  profuit  ad  prarfcribendam 
libertarem ;  cum  pars  quodammodo  corporis  per  patrem ,  fratres  ,  vel  cognatos , 
in  fundo  remanferit ,  non  videtur  abfuiife ,  neque  in  libertate  ir.oratus ;  /.  cum 
ftimus ,  %.  ult.  C.  de  agricol.  &  cenfit. 

Non  difllmili  figtnento  prarfens  habetur  &  qui  in  hortis  eft ,  vel  in  urbe 
&  continentibus  ardificiis ;  /.  5.  Cf  6.  ff.  de  prccurat.  quod  ad  hortos  ratio  eft, 

J|uia  horti  plerumque  funt  continences  ardihus ,  &  qua/i  pars  ardium  :  unde  li 
ponfa  in  honos  deduQa  fit  ,  domum  fpoofi  deduct*  videtur  ;  /.  pen.  $.  1.  ff. 
de  donat.  inter  vh.  &  uxor,  de  contmentibus  ardificiis  fimilis  eft  ratio  ,  quia 
urbis  Roma-  appellatione  veniunt  &  continentia  ardiftciay  /.  t  2.  /.  tollegarum^ 
§.  1.  /.  abfenttm ,  ff.  de  V.  S. 

A  befit  videtur  &  qui  in  jure  non  eft  ;  /.  4.  §.  t  prttot  ait  ,  verf.  abejfe , 
fi.  de  damn,  infect",  quia  eo  loci  non  eft  ubi  convenitur  ;  d.  I.  ebfentem .  Ab- 
cife  etiam  videtur  qui  prarfens  ignorat  quid  agatur :  ut ,  cum  tutoris  auftoritas 
requiritur  ftatim  in  ipfo  negotio  inter  pra-fentes  ,  parum  intereft  utrum  tutor 
abfuerit  cum  negotium  conrraheretur,  an  prarfens  ignoiaverit  quidnam  ageretur; 
/.  non  multum ,  ff.  de  autlor.  tut.  Abfimtis  loco  habetur  &  furiofus ,  qui  cor- 
pora pra-fens  mentc  abeft  ;  unde  codicillos  vel  quid  aliud  facere  non  poteft  : 
/.  ubi  non ,  de  R.  J.  I.  \  2.  §.  furiofus  ,  de  jure  codicil L  &  patre  furiofo  quad 

ablcn. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    QUINTUS.  7, 

abferrte ,  filiusfam.  injuriarnm  agere  poteft ;  /.  fed  fi  unius ,  §.  filiof.  dt  injur. 
&  furiorus  non  videtur  latirare  ,  ut  locus  fit  edido ,  ex  quo  creditores  mttrun- 
tur  in  poffciftoncm  bonorum  rei  fervandx  caufa;  quia  non  1*  occultar  qui  fuuc 
non  eft  ;  /.  Fulc'm'ms ,  §.  adeo  Mutcm  ,  ff.  ex  quia.  cauf.  in  po(f.  Abefle  non 
videtur  qui  ab  hofhbus  captus  eft  ;  /.  abfentem ,  %.  i.  dt  V.  S.  propter  fpem 
poftliminri,  cuius  fiftione  reverfus  ab  hoftibus  fingitnr  Temper  in  civitate  fuule: 
ita  amen  fi  ea  mente  redierit,  ut  ad  hoftes  non  revertatur;  nec  enim  fatis  eft 
corpore  domum  quern  rediiffe  ,  fi  mente  alienus  eft ;  /.  nihil  intereR ,  dt  capitv. 
&  pojllim.  reverj.  Jure  pontirkio  pro  pnriente  habetur  qui  abeft  ftudiorum 
caufa ,  v«I  eft  in  obfequio  Epifcopi  tap.  tux  fratemitatis  >  cap.  ad  audientiam> 
dt  citric,  nan  refident.  Et  congruenter  jure  civili  fundo  legato  cum  his,  quae 
ibi  erunt ,  fi  Stichus  cx  eo  (undo  ante  mortem  tcftatoris  ftudiorum  caufa  alio 
miflus  fit  ,  legato  continetur  ;  quia  non  videtur  abefle  e  fundo  ;  /.  Set*  ,  §. 
PatnphiU^ff.  dt  injlr.  f  vel  inffrum.  legal. 


CAPUT  V. 
Legato  fundo ,  qua  ibi  cafu  occwmint  ,  It  gat  a  non  intelliguntur . 

L En  a  to  fundo  cum  his ,  quar  ibi  erunt  .  qua;  ad  tempus  ibi  funt  non  vi* 
demur  k-gata  :  puta ,  pecuniar,  quae  ibi  focnerandi  caufa  funt  dcpofita*  j 
/.  ft  fundus  t  de  legat.  3.  Et  falru  xftivo  legato  cum  his,  qux  ibi  erunt,  non 
videtur  legatum  pecus  ,  quod  hyeme  in  hyberais  ,  xftate  in  xftivis  efle  folet  , 
fed  quod  perpetuo  ibi  eft ;  /.  qui  fait  urn ,  eod.  &  legatis  rebus ,  qux  in  fundo 
funt ,  legata  non  videntur  quae  cafii  ibi  fuerunt ;  /.  quxfitum  y  §.  utt.  eod. 

CAPUT  VI. 

Fidionts  in  verbis ,  &  in  locutione . 

FIcttones  paflfim  in  jure  occumint .  non  modo  in  perfbds ,  rebus ,  aSu  > 
tempore  &  loco,  fed  etiam  in  verbis  &  locutione  :  ex.  gr.  res  per  aver- 
fionem  empta  vel  locata  dicitur  j  /.  qui  officii ,  §.  ff.  dt  tontrak.  empt.  I. 4. 
$.  I.  Cf  2.  dt  perk.  cemmod.  rei  vend.  I.  opus  qutdt  ff.  heat.  I.  1.  §.  exer- 
titotem ,  dt  exertit.  ail.  cum  res  univerfa  uno  pretio  venditor  vel  locarur .  noa 
in  fingulas  partes  j  contractu  inito  quafi  facie  averu,  id  eft  fupine  &  negligcn- 
ter ,  dum  emptor  vel  conductor  fingit  fe  contrahere  non  data  opera  ,  &  quafi 
aliud  agendo  ;  feque  obliquis  oculis  dcfpicere  ,  qux  reftis  &  curiofis  oculis  in- 
tuetur :  fic  &  cooniventibus  oculis  fervus  fuis  nummis  redimi  dicitur ;  /.  4.^.1. 
ff.  dt  manumiff.  qui  nummis  peculiaribus  vel  adventitiis  redemptus  eft  ,  quafi 
Tciente  &  connivente  domino. 

Eodem  fchemate  ignis  innocens  dicitur ,  pro  innoxio  &  cuftodito  in  /.  fi 
quit  domum ,  §.  fi  colonis  y  ff.  lotat.  ubi  conduftor  non  prxftat  cafum  fortuiti 
tncendii ,  etiam  fi  lege  location  is  denuntiatum  fit  ,  ut  ignem  ixmocentem  habe- 
ret  :  culpa  &  reatus  tribuitur  igni  fi  male  cufbdiatur  ,  ita  ut  evagetur ,  xdef- 
que  incendat :  inoocentia ,  fi  foco  re&e  confeptus ,  ia  ut  innoxius  prxftetur . 

Quod  ftellionatus  crimen  dicitur.  quod  per  dolum  &  impofturam  contraht- 
tur ,  quod  proprio  nomine  caret  ,  veluti  fi  quis  rem  alii  obligatam  vel  dtrtra- 
ilim  dilfimulans  alii  vcndiderit  j  I.  3.  ff.  de  fltlliongt.  comcn  fiflitium  eft  du- 


72  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

Sum  a  ftellione,  quod  eft  lacerti  $enus  vcifipelle,  &  yiriis  ftcllulis  diftinftum, 
hominique  valdc  icfenfum ;  PI  in.  lib.  3c  cap.  10.  Quoniam  nullum  uiimal  [ran- 
dulentius  invtdert  homini  tradunt  ,  indt  fltllionum  mmtn  ajtmt  in  malediElum 
transiatum . 

Quod  etiam  focarias  &  meretriculas  dericorum ,  forores  vel  fororias  ap- 

Sellitari  invenies  in./,  am,  qui  pnbsbiltm ,  C.  d*  Epifc.  &  Citric,  merum 
groratum  eft  dericorum  ,  dum  nonefto  nomine  res  turpis  &  erubefcenda  ve- 
latur ,  ne  defit  color  eas  domi  habendi .  Et  hare  de  fiftionibus  exploraffe  fuffi- 
ciet :  qua:  defuat  ftudiofus  le&or  fua  diligenria  &  otio  (  quod  opto  )  fupplebit. 


DE 


Digitized  by  Google 


D  E 


FICTIONIBUS 

JURIS 

P   A   R    S     S    E    C    V   N   D  A 
COMPLECTENS 

VI.  et  VII.  TRACTATUM. 

A  V   C    T   0    R  E 

ANT*  DADINO  ALTESERR  A  * 


Tom.  VI. 


K 


Digitized  by  Google 


JLLUSTRISSJMO  VJ&0 
DOMINO 

D,  GUI  LL  ELMO 

DE  LAMOIGNON 

PRINCIPI  SENATUS  PARISIENSK. 


PRINCEPS  SENATUS  ILLUSTRISSIME 


MItto  feutum  &  fepitrmm  tra&atum  de  Fitlionibus  juris  . 
Nimirum  vota  non  divido,  (!T  quod  opus  femel  in  tut 
gratiam  conceptum  eft ,  ex  ajfe  tuum  ejfe  placet .  Diu- 
tina  letlione  &  meditatione ,  fub  manu  quaji  alluvione  adcrevit 
opus .  Totum  corpus  juris  ,  max'tme  digeftorum  ,  fibTionibus ,  ut 
calum  ftellults,  m  icat :  &  ut  in  calo  recentiores  Aftrologi  nova 
fidera  fe  obfervajfe  gloriantur  ,  qua  antiquos  effugerint ;  mibi 
forte  in  aliqua  laude  erst ,  quamplurimas  fit! tones  ,  qua  in  le- 
gum  vi/ceribus  latebant,  adnotaffe ,  vel  jam  notas  collegijfe  y& 
in  ordinem  redegijfe:  ut  qua  per  irmnenfum  juris  corpus  fparfa 
grant ,  Jiudiojxs ,  in  unum  compofita ,  in  promptu  ftnt .  Non  levey 
into  fummum  &  jucundijpmum  laboris  pramium  erit ,  ft  eadem 
comitate  bos  tratlatus  ,  qua  priores  quinque  ,  excipias .  Multa 
alia  funt  in  man  t  bus  ,  quorum  indicem  mitto  ,  in  varias  partes 
digejlornm  nondum  fua  luce  donatas  ,  qua  jam  in  fcbolis  di- 


7« 

Bata  y  CT  explanafa ,  mcllorem  lucem  dcftttcrant .  Pacem  tirtera- 
rum  altricem  a  Deo  fupplex  deprecor ,  91*0  litter  arum ,  «•  mrfx/- 
w?f  jurifprudent'ue  Jiudii  vigor  &  genius  pene  ext'mftus  fufcitc+ 
tur;  &  eodem  beneficio  pleb't  &  litter  is  confulatur 

AMPLITUDINI  VESTRY 


Die  14.  Mali  1*7*. 


Devotiflimus  &  aWifliflimm 
Antonius  Dadinus  Alteserra 

U.J.Prof.  &  Dccaous  Univeriitatis  Tolofanz. 


Digitized  by  Google 


D  E 


FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  SEXTUS. 


CAPUT 


Jur 

I  en  one  juris  jus  reprafentationis  beam  habet  in  fucxefHo- 
nibus  ab  inteftato  inter  defcendentes  ,  id  eft  liberi  repne- 
fentant  perfonam  patris  ,  &  prarmortuo  patre  fubeunt  ejus 
locum  j  Pfailo  de  Ifgat.  »d  Caium  :  vimm  y*p  nn> 
irnitrorw  ,  t*  viit  «£«  Tttp«  i*rrvu<  x*5xQt$fMvrrai  . 
Ntpotet  emm ,  mortuir  parentibus  ,  filiorum  ioto  apud  avos 
cenfentut  .  Hinc  nepotes  ex  filio  prxmortuo  fuccedunt  avo 
fimul  cum  patruo  :  fed  quia  fuccedunt  jure  repnefentatio- 
nis ,  potius  quam  ex  fuo  capite ,  fuccedunt  in  (tirpes  ,  noa 
in  capita  .  in  ut  fi  plures  fine  nepotes  ex  filio  r  non  aliam  ferant  portionem  , 
quam  earn, quam  pater  obtincret  ,  fi  fuperftes  eflet;  §.  cum  filltu  y  tnft.  de  tie- 
red, qua  ab  tnttfi.  I.  i.  C  de  fiut  &  legit*  nov.  ]*flin.  ri8.  cap.  I,  Non  in- 
congruc  in  hujufmodi  fucceftiotubus  filius  reprxientat  perfonam  patris ,  quia  ficut 
quamdiu  partus  eft  ia  utero  eft  portio  matris  ejutque  vifcerum  ;  /.  i.  %  ex  hoe 
nfcripto,  de  in/pic.  ventr.  Quam  in  u»ntcntiam  Dido  ad  £neam  apud  Ovid,  in  epift. 
Ferfuan  &  grarStdam  Dido  ,  federate ,  rtlinquas  , 
Fur  [que  tmi  I  at  eat  corport  flan  fa  meo. 
&  Niobe  de  numerofa  prole  gloriabunda ,  apud 
Uttri  pars  efi  hat  ftpttma  mfhri . 


Digitized  by  Google 


7g  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

&  Nero  de  Poppxa ,  apud  Seoec  in  O&avia : 
Cum  portet  utero  pignut  &  pattern  met , 
Qu'm  deflinamus  proximam  thalamh  diem. 
Idem  poftquam  in  lucem  editus  eft  ,  non  Jefinit  efle  portio  parentum  ,  torn 
propter  naturam  ,  id  eft  feminis  ,  in  quo  omnes  corporis  partes  coeunt  ,  pro. 
ventum  ;  feu  propter  naturalem  affectum  ,  quo  pater  conjungitur  liber  is  ,  & 
velut  unum  cum  nis  corpus  efficitur  ;  I.  ult.  C.  de  impub.  ty  aliis  fubftit.  t. 
turn  fcimuty  C  de  aerie.  O"  cenfit.  cum  propter  vinculum  patrix  poteftatis  , 
quod  eft  familiar  vinculum ;  /.  t  turn  bonis ,  ff.  de  adqu.  hered.  quo  liberi ,  qui 
funt  in  poteftate ,  in  finu  patris  veriamur ,  ejufdem  fortunz  &  dignitatis  coufor- 
tes  t  ilmul  tarn  arfio  vinculo  jun&i ,  ut  non  arctius  membra  membris  cohxreant . 

Jure  veteri  incognitum  fuit  jus  reprarfentationis  in  fucceflione  collatera- 
lium  :  fed  ut  quifque  proximus  erat,  ei  deferebatur  hereditas,  fubmoto  remo- 
tiori  ;  /.  ?.  C.  de  legit,  hered.  Conftitut.  Juftiniani  jus  reprxfentationis  admiflum 
eft  in  collateralibus.  fi  de  fucceflione  patrui  quxrarur,  nimirum  duobus  cafibns. 
Primus  eft  .  cum  fratrum  vel  fororum  filii  concumant  cum  parruis ,  hoc  cafu 
fratris  vel  (ororis  filii  fuccedunt  cum  patruis  in  ftirpes  ;  runs.  118.  cap.  3.  Se- 
cundum eft  ,  cum  iidem  concurrent  cum  parentibus  defun&i  ;  rtov.  1 27.  cap.  t. 
unde  defumpta  eft  auth.  ceffante ,  C.  de  legit,  hered.  Jus  reprarfentationis  lo- 
cum habet  inter  defcendentes  in  infinitum;  d.  nov.  118.  cap.  u  In  collatera- 
libus  jus  reprxftntationis  defmit  in  fratrum  filiis,  neculterius  porrigitur;  d.  nov. 
118.  cap.  3.  unde  haufta  eft  auth.  peft  fratret ,  Cod.  de  legit,  hered. 

Inter  afcendentes  in  fucceflione  liberorum  reprxfentationi  locus  non  eft  . 
Hujus  rei  argumentum  eft  ,  quod  inter  afcendentes ,  proximiores  excludunt  re- 
motiores,  ut  pater  &  mater  excludunt  avum  ;  nov.  118.  cap.  2.  auth.  de  fun- 
Bo  ,  C.  ad  Tertvll.  In  afcendentibus  ccflat  reprxfentafio ,  quia  fucceflio  paren- 
tum in  bonis  liberorum  eft  minus  favorabilis  :  parenres  fcilicet  fuccedunt  libe- 
ris  ratione  commiferationis ,  folatii  gratia  t  contra  naturx  votum  &  ordinem  ; 
I.  nam  etfi,  in  pr.  ff.  de  inoff.  tefl.  I.  fcrtpto  in  fin.  unde  liberi. 

Jus  reprarfentationis  vero  locum  non  habet  in  fucceffionibus  ex  tefamen- 
to ,  ut  in  fubrtitutionibus  &  fideicommiffis  .  Hinc  fubftiturio  nondum  delata  , 
non  tranfit  ad  hered  em  ;  I.  fi  ex  pluribus  iff.de  fuit  &  legit.  I.  touts  ,  de 
adqu.  hered.  I.  cut  pluses  heredes ,  /.  Lucius ,  §.  ult.  de  vulg.  &  pupill.  Hinc 
etiam  ,  fi  fidekommiflum  familix  relierum  fit  ,  proximiores  admitrunrur  ;  nec 
filius  fratris  admittitur  cum  jpatruo  ,  jure  Kprxfentationis  ;  /.  t  omnia ,  §.  in 
fidtieommiffo ,  de  legat.  2.  Ratio  eft ,  quod  cum  jus  reprarfentationis  fpectaliter 
introducrum  fit  in  fucceflionibus  ab  inteftato  ,  non  eft  extendendum  ad  fuccef- 
fiones  ex  teftamenro  ,  ne  duo  fingularia  concurrant  ;  /.  1.  C.  de  dot.  promt jf. 
maxime  ad  fubtHtutiones  &  fideicommifla ,  qnx  cum  nitantur  voluntati  tcfta to- 
ns ,  qua?  eft  Cacti  ,  non  juris  ,  Actionem  non  reciphmt  ;  /.  fideicommiffum ,  da 
cendit.  tf  dem.  I.  Statius  F lotus ,  §.  Cormlto  Felici ,  de  jure  fife.  Jus  reprx- 
fentationis  quoque  ceftat  in  mnneribus  publicts :  ideo  tutela  quz  eft  munus  pu- 
blicum ,  non  tranfit  ad  heredem  ;  I.  3.  %.  t  fed  fi  ali/tuis ,  de  legit,  tutor,  quia 
eft  munus  perfonale »  in  Tjuo  elefra  eft  induftria  ;  /.  tnter  artifices ,  de  folut. 

Hoc  diftat  reprxfentatio  a  ^tranfmiftione ,  qux  fit  etiam  fictione  legis,  quod 
fqecedentes  per  tranfmifltonem  fuccedunt  jure  fuo ,  vi  &  poteftate  legis  :  tranf- 
miflio  fit  a  lege ,  non  ab  homine  .  Qui  vero  fuccedunt  jure  reprarfentationis  , 
fuccedunt  in  locum  gradumque  parentum  ex  perfona  patris  ,  ut  maluit  Bald, 
in  /.  ft  avus ,  C.  de  liber,  ptstertt. 

Qui  plura  hac  de  re ,  confulat  Benedict,  in  cap.  Rajmut.  in  verb.  &  uxo- 
rem  ,  num.  ai.  &  feqq.  Covarruv.  ptaSic.  quaff  cap.  30.  Ranchin.  da  fuc- 
eeff.  ab  bttefi.  §.  3.  num.  8.  Ant.  Fab.  in  C.  tit.  da  fideie.  def.  8.  Cujac  conf. 
15.  Forftcr.  de  fucttff.  lib.  4.  cap.  19.  20.  &  feqq. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SEXTUS.  7, 


CAPUT  II. 


Ftcriofut  pn  abfente  habetur,  Ingutwfo  rnanent  quafi  voluntatis  rtliqwa  ,  M/ent 
L  militant ,  hatentmr  pro  abfentibus  nip.  caufa. 

FUr.iosu$  pro  abfente  habetur  fi£tione  juris ,  quia  abefle  videtur  qui  non 
intelligir  ea  quae  fiunt  coram  eo :  puta  filiofam.  injoriam  paflb  ,  fi  pater 
prarfens  fit  ,  agere  taroen  non  poffit  propter  furorem  vel  dementi  am  ,  ipfi  filio 
com  petit  actio  injuriarum ,  quafi  patre  abfente :  nam  pater  furiofus  abfentis  lo- 
co eft ;  /.  t  fed  fi  unius,  filiofam.  fi.  de  injur.  Furiofus  etfi  prarfens  fie.  cor- 
porc,  pro  abfente  habetur,  quia  intellect!]  caret.  Hac  rarione  furiofus  nee  co- 
dicillosf  nec  altud  qutdquam  facere  tnteiligirur ,  quia  per  omnia  &  in  omnibus 
abfentis  loco  habetur  ;/.t  2.  §.  ten.  de  jure  codtciU.  quod  confirm  at  l.ubi  non, 
dt  R.J.  Qui  mutum  aut  furiolum  exhibet  ,  non  videtur  exhibere  ,  quia  non 
fatis  apte  pnrfens  appellari  pored ;  /.  ult.  dt  V.  S.  Si  quis  juiTus  fit  aliquid  fa- 
cere  coram  Titio ,  puta  adire  hereditatem ,  ve!  fententiam  dicere ;  fi  Titius  fu- 
riofus fit ,  non  videtur  przfenre  eo  fecifle  ,  quia  furiofus  pro  abfente  habetur  ; 
/.  coram ,  dt  V.S.  I. dim  ,  §.  coram, i  derecept.  &  qui  arbitr.  rtctp.  Tamen  li- 
cet procurator  abfens  dart  pofltt  ,  furiofus  non  habetur  abfentis  loco  :  ad  hoc 
ut  procurator  dari  poffit,  cum  dationem  ratam  facere  non  poflit;  l.i.depneur. 

Furiofus  non  poteft  con  fenfire  ,ob  id,  fi  dominus,  qui  rem  precario  dedit, 
interim  ,  id  eft  pnufquam  precarium  revocet ,  furcre  corperit  ,  precarium  non 
redintegratur,  id  eft  non  prorogarur,  quafi  tacito  confenfuy  /,  cant ,  de  prttar. 
Sunt  tamen  quidam  cafus ,  in  qui  bus  furiofus  videtur  confentirc ,  quia  evidrncer 
non  poteft  contradicere  ,  ur  pater  filrar  furiofx  potell  dottrm  repetere ,  ve!  nun- 
tium  divortii  caufa  mittere  pro  filia  furiofa  ;  /.  t  fi  turn  dotem ,  §.  item  pater, 
folut.  matrim.  quia  filia  con  (entire  videtur  in  his  ,  qua?  pertinent  ad  ejus  com- 
modum.  Et  fi  is,  qui  poffelfionem  fundi  animo  retinebat,  furcre- corperit ,  in- 
terim pofleffioncm  non  amittit  ,  quia  furiofus  non  poteft  definere  animo  poflu 
derc  /  /.  fi  is,  qui  animo,  de  adqu.  pofleff.  Si  quis  ante  faro  rem  pofTcffiorjem  vi 
•ut  clam,  aut  precario  naftus,  poftea  furere  corperit,  eadem  caufa  &  poffefilo 
durat  ,  &  poteft  conventri  interdiflo  nnde  vi  aut  clam  aut  precario  ;  &  et 
datur  interdifium  uti  poflidetis  /  t.  rtumquam ,  fi  vi  tut  tlam  ,  de  ufucap. 
Furiofus ,  fi  ante  furorem  polfidere  ccrpent ,  anhno  retinet  pofleffiooem :  fi  ant* 
furorem  uxorem  duxerit ,  retinet  m ammonium ,  &  poteitatcm  in  Iiberos ,  quafi 
voluntatis  reliquiis  in  furiofis  mancntiba;,*  /.  patre  fur'tofo  ,  dt  bit,  qui  funt  fiti 
vel  alieni  fur. 

Quandoque  abfens  pro  prxfente  haberur,  ut  abfens  per  contumaciam,  quafi 
prarfens  &  convictos  damnatur/  /.  contumacia,  de  re  jmdic.  Qui  per  contuma- 
ciam judicium  deferit  ,  in  nullo  minor  pra-fenrc  exiilim*tur;  nov.  69.  rap.  3. 
Abfens  tamen  per  contumaciam .  non  per  omnia  pro  prarfente  &  convicto  ha- 
betur :  is  enim  poteft  quidem  damnari  poena  pecuniana  vel  corporali  ,  nfque 
ad  rdegarionem :  verum  gravior  poena ,  puta  aamnatio  in  metal lum  ,  vel  poe- 
na capitis  ,  non  poteft  ablenti  irrogari  y  /.  abfentem ,  de  pent.  I.  1.  de  rtquhr.  \ 
vet  abfent.  damn.  I.  abfentem,  C.  de  aceaf.  Polyb.  lib.  6. 

I  mo  &  mortuus  abfentis  loco  haberur  ,  ut  fi  ab  herfde  fcripto  fideicom- 
miffaria  libcrtas  fervis  relicH  fit,  &  heredc  abfente  prartor  oronuntiaverit  liber- 
tatem  deberi  ,  is  autem  ,  contra  quern  judicatum  eft  ,  efTer  mortuus  tempore 
'  : ,  judicium  transfcrtui  in  hxredem  ;  id  eft  ex  eo  judicio  heres 


go  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

cogendus  eft  manumittere ,  quia  practoris  decretum  infcienter  latum  contra  mor- 
.  ruum  valet,  quafi  latum  eflet  contra  abfentem  fa  vote  libertatis ;  /.  cum  quafi  t 
de  fideic.  itbert. 

Qui  Roma:  militant  ,  licet  prarfentes  fint  ,  pre  abfentibus  reipub.  caufa 
t  Militts  8.  habentur  y  Lmilites,  |  §.4.  **  qutb.  cauf.  major.  Puta  qui  militant  in  cohorti- 
&  dele  §.4.  bus  vigilum  ,  vel  in  calms  urbanis  ,  id  eft  in  caftris  praEtorianorum  milrtum  , 
quia  lex  ifta  licet  prarfentes  fint ,  rice  abfentium  reip.  caufa  habentur  ,  ad  hoc  ut  reftituaa- 
unica  oratio-  cur .  Tamcn  adulterii  accufari  poftunt ,  quia  facile  fe  reprsefentare  pofliint  ; 
ne  condudi-  /.  fi  maritus ,  §.  t  quod  fiquis^ff.  ad  L.  J.  de  adult.  Caftra  prgtorianarum 
tur.  Etaddc  cohortium  crant  in  urbe  y  Tacit.  4.  annal.  Differ/at  per  urban  cobortes  una  in 
I.  qui  mit-  caftra  conductndo .  Inde  prarroriani  milites  dicli  urbamciani  y  /.  qui  mittuutur  , 
tuntur  ,  $.4.  §.  4.  ex  qmb.  cauf.  major, 
f  tod.  


CAPUT  IIL 

Servi  pro  trmtuis  habentur.  Servus  manumiffus  novus  homo  v'tdetur.  Monumijfus 
pro  mortuo  habttur .  Servus  bt  metallum  damnatut  &  reftuutus  ,  novus 

homo  vidttur  efle. 

INterdum  qui  adhuc  m  vivis  funt,  pro  mortuis  habentur.  Jure  civili  fern 
pro  nullis  «  mortuis  habentur ;  I.  1.  de  jur.  dtl'tb.  L  quod  attintt ,  /.  fer- 
vitutem ,  de  R.  J.  Quia  funt  expertes  omnium  ,  qua:  funt  juris  civilis ,  nullam 
juris  civilis  communion  em  habent  ,  non  poflunt  adhiberi  teftes  in  teftamenris  ; 
/.  qui  ttjiamertto ,  §.  fervus  ,  qui  te/L  far.  poff.  Reipub.  caulk  abefle  non  pof- 
funt  y  /.  fi  quis  fervum  ,  fi  quis  taut.  judk.  fifL  I.  ult.  de  R.  J.  Non  habent 
It  arum  feu  perfonam  ex  fe  ,  earn  aflumunt  a  domino  /.}.§.  ult.  &  /.  feq. 
de  capit.  minut.  Ob  earn  rem  manumifltone,  fervi  dicuntur  conftitui  dot  per. 
fonar.  una  dommt ,  altera  iiberti  ,  id  eft  fervi  manumifli  ;  /.  fi  Pamphiloy  da 
opt.  legat.  Theoph.  in  §.  an  fervus ,  injk  de  let  at.  Et  fi  fervus  manumiflus 
rurfus  rcdigamr  in  fervi tu tern  ,  novus  homo  viderar  efle  ,*  /.  fervus  ,  de  adim. 
legat.  id  eft  rurfus  amittit  ftatum  &  caput  ,  cum  ex  libero  fiat  fervus. 

Servus  manumiflus  non  renetur  ex  geftis  m  fervitute,*  /.  pen.de  hisy  qui  not. 
inf.  I.  t  eum  aElum ,  de  negou  gefl.  I.  1.  §.  t  fi  turn  fervo  ,  fi  quid  in  fraud, 
patron.  I.  ult.  C.  on  fervus  pro  fuo  fa£l.  /.  4.  C.  de  teftam.  manumiff.Qwi  ma- 
numiflione  alius  videtur ,  manumiflio  mutat  ftatum ,  quafi  regenerat  hominem  : 
manumtffione  conftituitur  nova  perfona  ejus ,  qui  ex  fervo  nt  liber .  Si  fervus 
inftitor  dominica:  mercis  ,  vel  prarpofiras  debitis  exieendis  ,  liber  fa&us  in  eo- 
dem  ftatu  perfeveret ,  quamvis  tempore  fcrvitutis  obligari  non  potuerit ,  practe- 
riri  tempons  nomine  non  inuti liter  convenietur  aftione  negotiorum  geftorum  , 
earum  fc.  re  rum  nomine  ,  quae  connexam  habeant  rationem  cum  his ,  quae 
pollea  gella  funt  ;  /.  tutorem  qui ,  §.  1.  de  adm.  tutor.  I.  *  )  uk.  de  liberal, 
cauf. 

Manumiflus  tamen  pro  mortuo  habetur ,  quoad  qua: darn :  manumiflio  fimi- 
lis  eft  morti  y  /.  fi  miki  alienum  ,  de  folut.  quia  ficut  mors  omnia  Iblvit  :  pu- 
ta qui  mihi  alienum  fervum  promifir,fi  Stichus  a  domino  manumiflus  fit,  ante 
moram  promiflbr  liberatur  manumi/fione ,  velut  naturali  mteritu  fervi  y  /.  fi  c* 
legati  caufa ,  de  V.  O.  Manumiflio  comparatur  morti  quoad  hoc  ,  ut  dominus 
fervum  amittat  y  /.  inter  omnes ,  de  furt.  I.  quxcumque  56.  ,  de  oblig.  &  ad. 
Mortuo ,  vel  manumillb  homine ,  id  eft  fervo  ,  quern  quis  furto  abftulit ,  furti 
actio  adverfus  furem  noo  extinguitur  :  nee  cnim  diirunilis  eft  morti  manumif. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SEXTUS  81 

fio,  quoad  fubtrahendum  domino  fervum  :  fupcreft  actio  furti ,  non  quia  nunc 
adeft  lervus ,  qui  extin&us  eft .  vel  pro  mortuo  habetnr ,  ut  manumiffus  ;  fed 
quia  numquam  beneficio  fur  is  abfuu  ;  d.  I.  inter  wants .  Abefte  non  vidctur  res 
furtiva  ,  beet  extin&a  fit ,  quafi  beneficio  furis ,  quia  in  pern  am  furutn  videtur 
fupereflfe  res  furtiva  ,  cuius  nomine  fupereft  actio  furti  aa  earn  recuperandam  ; 
L  rem  in  bonis ,  de  adquir.  ret.  dam.  Quafi  beneficium  furis  videtur  injuria  fu- 
ris ,  quod  ejus  delictum  pntftat  actionem  furti ,  etiam  re  extincta  .  Ex  ichfto 
rufcirur  actio  quafi  beneficio  furis ,  id  eft  ex  caufa  furti . 

Servus  in  metal)  urn  damnatus  ,  poftea  beneficio  Principis  reftitutus  ,  non 
redit  ad  priorem  dominum  ;  L  eut  damnum ,  t  12.  in  fin.  de  pan.  quia  re- 
fUtutione  novus  homo  videtur  effe ;  /.  ftrvus  legatus ,  de  adim.  legit,  ut  arbor, 
quz  coaluit  in  alieno  folo  ,  licet  radicitus  eruta  ,  ad  priorem  dominum  non 
redit,  quia  alio  terra:  alimeoto  alia  facta  videtur  y  I.  fed  fi  meis ,  §.  arbor t  de 
adquir.  ret.  dam. 


CAPUT  IV. 

Ttter  tT  filius  pro  una  &  eadem  per/ma  habentur .  Magiflratus  municipalts  , 
licet  fint  din,  fro  una  hebentur  .  Duo  vel  plum  ctrrei  pro  uno  habentur  . 
Hereditas  jacens  perfonam  defun&i  fuflinet .  Herts  fcriptus ,  dum  deliberat  de 
adeunda  hereditate  ,  pro  herede  habetur .  Herts  fcriptus ,  qui  omittit  heredita- 
tern  ex  ttflamento>  ut  fuccedat  ab  intefiato,  habetur  pro  herede  ex  teflamento. 

FIctione  juris  ,  qui  eft  in  poteftate  patrts  habetur  una  &  eadem  perfona 
cum  patre ,  ut  fupra  probatum  eft  ex  I.  ult.  C.  de  impub.  &  aliis  fubfiiu 
Et  hoc  propter  vinculum  patriae  poteftaris  ,  quo  patri  cohrret  ,  quo  filius  re- 
quiefcit  in  gremk)  patris.  Hinc  lis  nulla  poteft  efle  inter  patrem  &  filium  , 
qui  eft  in  poteftate ,  quia  natura  rei  ,  id  eft  naturali  ratione  ,  non  magis  cum 
bis  .  quos  m  poteftate  habemus ,  auam  nobifcum  ,  ipfi  age  re  poflumus  ;  L  lis 
nulla ,  de  judic.  I.  ne  cum  filiof.  tie  furt.  I.  qui  in  poteftate ,  C.  da  in  jus  voe* 
Sunt  &  alii  cafus ,  in  quibus  duo  vel  plures  unius  loco  habentur ,  ut  ma- 
giftratus  munioipales  ,  licet  fint  duo  ,  unde  dicuntur  duumviri ,  unius  hominis 
vicem  fufbaent ,  &  pro  uno  habentur ,  quia  unum  magiftratum  gerunt ;  /.  ma- 
giflratus ,  ad  municipalem ,  vel  quia  gerunt  perfonam  civitatis  five  reipublicar  t 
Una  eft  refpublica,  una  civitas,  una  curia,  unus  ordo  decurionum  ,  e  quo  de- 
futnebantur  ,-  /.  fi  quis  aliquid ,  §.  fudices ,  de  peen.  I.  homresy  %.  is  qui ,  de 
decur.  Unus  magiitrarus,  quia  magiftratnum  mdividuum  eft  ofKcium  &  commu- 
ne periculum  adminiftrationis  ;  /.  Imperete-r  ,  ad  municipal..  I.  2.  3.  C.  quo 
quifq.  ordiu.  convert,  libr.  11. 

£que  fi  plures  fint  correi  ftipulandi  vel  debendi  ,  unius  loco  habentur , 
quia  unum  eft  debitum ,  una  obligatio  &  actio ;  /.  fx  plures ,  de  paSi.  I.  t  qui 
hominem  ,  §.  fi I  duo ,  de  folut.  Ideoque  ftnguli  in  tolidum  obligantur  ,  &  fin- 
gulis ,  &  folutione  uni  ex  correis  facta ,  vef  acceptilatione  unius  ,  tota  folvitur 
obligatio,'  /.  2.  de  dttob.  reis ,  l.fi  rem ,  f.  1.  de  n&uat.  I.  fi  per  imprudent iem , 
$.  ult.  de  evitl.  I.  fi  in  re  communi ,  in  pr.  de  nox.  aEl.  I.  nihil  interefl ,  §.  ult. 
de  inoff.  teflam. 

Hereditas  perfona:  vice  fungitur  ,  id  eft  perfonam  defunSi  reprifentat  ju- 
ris intelledu  .  Hinc  morruo  reo  promittendi  &  ante  aditam  hereditatem  fide- 
juflbr  accipi  poteft ,  quia  hereditas  perfonx  vice  fungitur ,  ficut  municipium  feu 
civitas,  decuria,  focietas  ;  /.  mortuo ,  de  jidejuff.  Et  fervus  hereditarius  ante 
aditam  hereditatem  heres  inftitui  poteft  ,  quia  adquirit  hereditatem  hercditati 

Tom.  VI.  L 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


jacenti .  Hetcditas  jacens  eft  domina ,  &  defunSi  locum  obtinet ;  /.  non  minus, 
$.  ult.  de  beted,  inftit.  Et  fi  fervus ,  cui  direda  libertas  teftamento  reli&a  eft  , 
Ante  ad  it  am  hercditatem  >  rei  hereditaria  furtum  fecerit  t  non  tenet  ur  adione 
furti  ,  quia  hereditati  furtum  fecit  >  hoc  eft  domina: .  Dominus  autem  cum 
fervo  non  habet  furti  actionem  :  fed  ne  impunitum  fit  delictum  ,  tenetur  in 
dunlum  y  /.  i.  §.  t  t.  fi  is  t  qui  teft.  liber  effe  juff.  erit .  Et  fi  quid  vi  aut  clam 
factum  fit  in  fun  do  hcreditario  ante  aditam  hereditatem  ,  interdiftum  quod 
vi  aut  clam  adquiritur  hereditati,  quia  hereditas  jacens  domina*  locum  obtinet , 
&  per  earn  heredi  futuro  y  /.  dtnique  t  $.  t  5.  quad  vi  aut  elm  .  Et  ufucapio 
ccepta  a  defun&o  poteft  impleri  antequam  heres  adcat  hercditatem  ,  quia  here- 
ditas jacens  in  implenda  ufucapione  vicem  perfbnx  defun&i  fuftinet  »  I.  ft  is,  qui 
fn  emptore,  in  pr.  /.  litres  &  hereditas  ,  de  ufucap.  Si  heres  ante  adham  ne- 
reditatem interrogatus  in  jure ,  fervum  hereditarium  fuum  effe  refpondeat  ,  te- 
netur ,  quia  hereditas  domini  loco  habetur ;  /.  fi  ante .  de  interne,  ad.  Si  da- 
mnum injuria  datum  fit  in  rebus  hereditariis  ante  aditam  hereditatem  ,  adita 
hereditate  heredi  datur  actio  Iegts  Aquili.v  t  vel  aftio  noxalis  ,  quia  hereditas 
pro  domina  habetur  y  /.  liber  homo  >  $•  /*  fervus  1.  /.  ob  id  >  ad  leg.  Aquil.  I. 
fi  fervus  40.  de  noxal.  a&.  St  fervus  hereditarius  ante  aditam  hereaitatem  rem 
heredi tariam  depofuerit  ,  heredi  ,  adita  hereditate  ,  datur  actio  depofiti  quxfita 
per  fervum  hereditarium ,  quia  hereditas  perfonam  domini  fuftinet /.  cum  be* 
reditasy  C.  depoftt.  Et  auod  fervus  hereditarius  ex  ftipulatione  vel  traditione 
adquirit  ante  aditam  hereditatem  ,  adquirit  hereditati  :  nam  hereditas  ,  non  he- 
redis ,  fed  defunfri  perfonam  fuftinet I.  hereditas ,  cum  §.  ult.  I.  prat.  \  de  acquit, 
re:  dcm.  Et  quod  fervus  Iegatus  ante  aditam  hereditatem  adquirit ,  id  adquirit 


t  ut  legat.  feu  fideie.  feruand.  eauf.  caveat,  ex  qua  fi  heres  a  quo  Iegatum 
fub  conditione  reliclum  eft  ,  ante  aditam  hereditatem  caverit  de  fervando  & 
praftando  legato,  cum  conditio  extiterit,  &  interim  captus  fit  ab  hoftibus  ,  fi- 
dejufibres  interim  non  tenentur,  quia  neque  jus,  neque  perfona  effet,  ad  quam 
ftipularionis  ,  id  eft  cauttonis  fidejuflbriar ,  qua:  raterpofita  ftipulatione  prxftita 
crat ,  dirigi  poffit . 

Heres  fcriptus  dum  deliberat  de  adeunda  hereditate  ,  pro  herede  habetur 
quoad  quardam  ,  puta  ut  alimenta  capiat  ex  hereditate ,  fi  fit  funs  heres  ,-  /.  ait 
prxtar,  I.  filiusy  de  jure  deliber.  Tempus  deliberandi  imagincm  fucceffionis  , 
id  eft  aditx  heredi tatis,  pneftat;  /.  pen.  $.  ult.  de  cajlrenf.  pecuf. 

Qui  omidt  hereditatem  ex  teftamento  ,  fucceflurus  ab  it.teftato  ,  tenetur 
creditoribus  &  legatariis,  perinde  ac  fi  ex  teftamento  adiiffet  hereditatem  y  I.  ft  duo, 
fi  quis  omijf.  cauf.  teft.  Qui  omifit  hereditatem  ex  teftamento ,  ut  ab  ratcftato 
fuccederet ,  tenetur  exequi  volunratem  defunfH ,  quafi  heres  ex  teftamento  }  ne 
decipiatur  teftator,  qui  melius  de  hetede  foripto  cogittvity  l.unum  ex  familia, 
§.  ult.  de  Ugat,  Z. 


CA- 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS  SEXTUS. 


CAPUT  V. 

UfusfruRus  videtur  quotidie  tonflitui  &  legari  .  Manumiffitne  emtrahitur  quafi 
focietas  inter  patronum  &  itbcrtum  .  In  judicto  de  poena  quafi  tranfigitur  . 
Abfens  per  contumaciam  fuo  colculo  domnatus  videtur.  Miner  25.  amis  refli- 
tutus  pro  confeffo  habetur.  In  beneficialibus  &  nuptialibus  caufis  minor  pro 


OB  Lie  amur  ex  contractu  ,  vcl  quafi  contractu.  Ufusfrufrus  cocftituirur 
pafto ,  vel  ftipulatione ,  vel  tertamcnto ,  vcl  tacito  pafto  ,  tacita  ftipula- 
tione ,  vel  tacito  judicto  defunfK  .  Ufusfructus  pafro ,  vel  ftipulatione  femet 
conftituitur :  fed  conftitutus  ,  &  poftea  amiftus  ,  puta  capitis  demmutione ,  relli- 
tuitnr ,  tacito  pa3o  vel  ftipulatione  ,  vel  tacito  judicio  defoneti .  Et  hoc  argu- 
mento  ufusfrucrus  fingitur  quotidie  conftitui  &  legari  /  /•  1.  interdum  ,  de 
ufufr.  adcrt/c.  ex  qua ,  fi  proprietas  vel  ufusfru&us  fundi  duobus  legerur ,  hoc 
commune  eft  ,  quod  pars  oeficientis  adcrefcit  alteri  ,  quia  folidum  habent  ab 
initio ,  fed  concurfu  partes  faciunt .  Hoc  intereft  ,  quod  ufusfrucrus  femel  con- 
ftitutus ,  &  poftea  amiftus  ,  jus  adcrefcendi  admittit  ,  id  eft  pan  ufusfructus 
feme!  adquifita  &  agnita ,  &  poftea  amifta  ,  forte  capitis  deminutione  ,  adcre- 
fcit alteri.  Ratio  elegans  eft,  quia  ufusfraerus  quotidie  conftituitur  &  legatur  , 
quotidie  extinguitur  &  reftiruitur  :  quot  funt  dies  ,  tot  funt  conftitutiones  & 
legata  ufusfrucrus,  quail  repetita  tacito  pacto,  vel  ftipulatione,  vel  tacito  judi- 
cio defunfti  .  Ufusfrucrus  rcftitutus  ,  alius  ufusfrucrus  viderur ,  &  pars  ufusfru- 
flus  rorfus  deficiens;  ouafi  dc  novo  conftituta  &  legata  adcrefcit  alteri . 

Manumiffione  inducitur  quafi  focietas  ,  feu  imago  focietatis  ,  inter  patro- 
num  &  libertum  .  Ex  cdi&o  Rutilii  prartoris  patrono  dahatur  actio  pro  focio 
jn  libertum  ,  ut  quafi  foci  us  omnium  bonorum  auferret  partem  bonorum  in 
prxmium  ram  grand  is  beneficii.  Sed  ex  cdicto  pofteriorum  prartorum  loco  actio- 
nis  pro  focio  patrono  pratterito  data  eft  bonorum  pofteftio  contra  tabulas  libera 
in  dimidiam  bonorum;  /.  t.  de  bonis  libert.  Data  patrono  bonorum  poffeflione 
contra  tabulas  liberti  in  dimidiam  bonorum  ,  explofa  eft  ilia  focietas  bonorum 
&  aftio  pro  focio  :  ob  id  li  patronus  oneranda:  libertatis  caufa ,  cum  liber  to 
focictatem  coierit  ,  &  patronus  cum  libcrto  adione  pro  focio  agat  ,  libertus 
tuetur  fc  exceptione  ex  edifto  quod  libertatis  oneranda;  caufa  geftum  eft;  /.  i. 
§.  qua  onerandx ,  %.  fi  libertatis ,  quar.  ret.  ail.  non  t  dat. 

Interdum  in  judicio  de  poena  tranfairum  videtur  ,  puta  releeatus  ,  vel  or- 
dine  ,  id  eft  fenatu  municipali  motus  ad  tern  pus  ob  levius  delictum ,  non  no- 
tatur  infamia  ,  quia  duriore  fententia  ,  id  eft  graviore  poena  ,  qua:  excedebat 


modum  delicti ,  quafi  tranfegifle  videtur  de  exiftimatione .  Duriore  poena ,  quafi 
tranfaclo  negotio ,  infamia  ei  remittitur ;  /.  quid  ergo ,  $.  poena  gravior ,  de  his 

Jui  not.  tnfom.  I. 4.  C.  eod.  t  ex  quib.  can/,  infant,  hrogat.  I.  otdine.  ad  municipal. 
,  ad  tempus ,  de  decur.  I.  4.  §.  ad  tcmpus  >  de  re  milit.  I.  in  fervorum ,  $.  ult. 


de  pom.  Si  quis  judicio  fifti  promiferit  ,  adjeera  poena  ,  &  poftea  negotium 
tranfacrum  fit,  poena  remittitur^  quafi  &  dc  poena  tranfecrum  fit;  /.  2.  in  pr. 
fi  quis  caut.  jud'tc.  fifl. 

Aliquando  etiam  abfens  per  contumaciam ,  vel  qui  eft  in  mora ,  quafi  fua 
fententia  damnatus  viderur ,  veluti  tutor  ut  fufpeftm  removetur ,  fi  diu  lareat , 
ne  aliment  a  pupillo  decemantur ,  quia  fua  fententia  fufpecrus  facrus  eft ,  /.  7. 
S.  prsterea ,  dt  fu/jpe&.  tutor.  Et  qui  metu  a«cufationis  fugerint  ,  pro  damnatis 
.habentur;  l.fi  in  iibertinum ,  in  fin.  de  bon.  libert.  nov.jufi.^. 

L  ij 


»4  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

Nonnumquam  etiam  minor  25.  annis  reftitutus ,  pro  confeffo  vel  rranfigen- 
te  habetur,  ut  in  /.  ft  ex  caufay  $.  nuuc  vidcndum ,  de  minorib.  Minor  m  de- 
liftis  t  puta  in  furto  ,  vel  damno  injuria  dato  ,  non  reftiruitur  ;  nil!  ad  hoc  ut 
pro  conJeffo  habeatur  ,  ne  aftio  legis  Aquilia?  in  eum  detur  in  duphim  quafi 
inficiantcm  >  fed  in  fimplum  quafi  adverfus  confitcntem  vel  ne  adione  funi  te- 
ncaxur  in  duplum  ,  vel  quadruplum ,  quaff-  de  furto  deciderit ,  id  eft  rranfegerit . 

In  beaefkialibus  &  aliis  caufis  fpiritualibas  ,  minor  viginti  quinque  annis 
pro  majore  t  habetur  ,  ad  hoc  ut  judicio  agat,  vel  fe  defcndat  fine  curatore;  & 
filiusfam,  in  iifdem  caufis  pro  patrefam.  habetur ,  ad  hoc  ut  agat,  vel  fe  defen- 
dat fine  patre  ;  cap.  ex  parte  ,  de  re  flit,  fpoiiat.  cap.  ult.  de  judic.  in  6.  quia 
hoc  iplb  quod  eft  capax  bencficii  ,  eft  capax  eorum  omnium ,  qua*  pertinent  ad 
benencia.  tt  hoc  jure  utimur  ;  Boer.  qu.  jja.  In  matrimonialibus  etiam  cau- 
fis minor  25.  annis  pro  majore  habetur  ,  puta  fi  uxorem  ducat  ,  obiigarur  ex 
caufa  dotis  ,  vel  donationis  propter  nuptias  ,  quia  non  videtur  circumfcriptu* 
effe  minor ,  qui  jure  commum  ulus  eft,-  L  tut.  C.  de  in  integr.  rejiit.  minor* 


CAPUT  VI. 

Sen  t  b.ibent  peculium  conniventibus  oculis  domini .  Si  ancilla  conns  legem  ven- 
ditioni! proftituta  libertatem  adepta  fit  ,  emptor  videtur  manumififfe  .  Clients 
nummis  redemptus  fit  liber  ,  quafi  fuis  nummis  redemptHS .  Cspite  minutus 
alius  homo  iiuipit  effe-. 

QUamplurtm*  fi&iones  juris  favore  fervorum ,  ac  eorum  libeitzus,  ex- 
cogitatz  funt ,  quas  hoc  loco  colligcre  non  otiofum  erit  .  Scrvi  babent 
"peculium  ,  non  fine  fiftione  juris  ,  quia  id  habent  voluntate  domini,  vel 
domino  fciente  ,  &  non  comradicente  vel  diffimulante  .  Dicuntur  id  habere 
conniventibus  oculis  domini  ;  /.  4.  de  mauumiff.  Lex  ait ,  conniventibus  oeulit , 
id  ell  quafi  claufis  oculis .  Hinc  conniventibus  oculis  opponunrur  patentes  oculi,- 
Flin.  lib.  2.  cap;  34.  Vtgiltns  iftms  fulmine  ,  conniventibus  oculis  ,  iormiens  pa- 
tentibus  reperitur  .  Sic  conniventibus  oculis  dicuotur  fervi  capere  legara  ,  qua? 
a  domino  relicla  funt  fine  libenate  ;  /.  ult.  C.  de  nercfjor.  fero.  hered.  injl.  Et 
fervi  quafi  teftamenta  faciunt  cum  venia  domini  ;  Pirn.  lib.  8.  epift.  16.  Per' 
tnitto  fervis  quoque  quafi  teftamenta  fatire  ,  eaque  ut  legitime  cufledit ,  dumto* 
Stat  intra  domum  :  nam  fervis  refpublica  qusdom  &  quafi  eivitos  domus  eft . 
Quod  ait  &  Seneca  ep.  47.  Domum  fervis  pufillam  rempublicam  effe.  Con&a- 
tire  videtur,  qui  non  con  trad  icit  ;  /.  2.  %  voluntatem ,  folut.  matron. 

Si  ancilla  venierit  ea  lege ,  ne  proftkuatnr ,  &  fi  proftituta  eflet ,  ut  libe- 
ra eftet  ,  fi  contra  legem  venditionis  proftituta  libertatem  adepta  fit  ,  venditor 
non  videtur  manumififfe ,  emptor  videtur  quafi  ultro  manamififfc  :  ideoqoe  nul- 
lum adverfus  venditorem  habct  regreflam  l.fi  mancipiumy  de  evitl.  nee  habet 
jus  patronatus ,  fed  emptor  ,  quafi  ipfe  manumiferit ;  /.  Divus  7.  de  jur.patron. 

Sub  nummis  emptns ,  id  eft  redemptus ,  in  ea  conditione  eft ,  ut  liberta- 
tem adipifcatur ;  /.  4.  de  neanumiff.  Si  quis  ab  alio  nummos  acccperit ,  ut  fer- 
vum  fuum  manuaiitteret ,  compel litur  eum  manumittere  :  fimilis  eft  enim  ei  > 
qui  fuis  nummis  redemptus  eft  ;  I.  fi  quis  ab  alio,  tod.  tit.  Si  fervus  domini 
Decern  detexerit ,  liber  fit  quafi  a  lege ,  quafi  ex  fenatufconfuko  Silaniano  nul- 
lius  libertus  eft ;  /.  4.  de  ben.  libert. 

Capitis  minutio  mutat  ftaram  ,  I.  \  1.  de  cap.  minut.  &  capite  minutus 
alius  homo  incipit  effe  T  ut  in  /.  t  turn  quis ,  de  Joint.  Si  quis  ftipulatus  fit  fibi 
aut  Titio  lolvi ,  Titio  refte  folvi  poteft  ,  fi  in  eodem  ftatu  maneat .  Ccternm 

fi  fta- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS  SEXTUS. 


«5 


fi  ftatum  ruutaverit  ,  puta  fi  fit  adoptatus  ,  vel  relegatus ,  vel  deportatus  ,  vel 
aqua  &  igni  ei  inrerdioum  ,  vel  fervus  factus  fit ,  non  rede  ei  folvitur  ,  quia 
tacite  ineft  hxc  paSHo  ftipulatkni ,  G  in  eadem  caula  maneat,  Capite  minutus 
covus  homo  effe  videtur. 


libertus  .  Servi  adfrripti  gleba  funt  quafi  pars  pradii.  FruSus  pendente!  pars 
fundi  videntur .  Major  pars  habatut  pro  Mo  .  Libert  adopt'rw  non  habent  jus 
nataralium . 

TJAtrono  prxterito  teftamcnto  liherti ,  datur  bonorum  pofleflto  contra  tabo- 
X  hs,  etfi  rus  annulorum  aureorum  confecutus  fit  a  Principe  ,  quia  libertus 
donatus  jure  annulorum,  vivit  quafi  ingenuus,  moritux  quafi  libertus ;  /.  3.  de 
bon.  lihert.  I.  J.  C.  tod. 

Servl  adfcriptitii ,  feu  adfcripti  glebx ,  id  eft  fervi  ruftici  addifli  agro  co- 
iendo  ,  funt  quafi  pars  prardiorum  :  ideo  non  poflunt  vendi  vel  legari  fine 
prxdiis  ,  qutbu<;  adhe  rent  /  /.  fi  quis  inquilinot  ,  de  legat.  1.  /.  qutmadmodum  , 
C.  de  agric.  &  cenftt.  Julian,  nev.  Jufi.  7.  Hinc  fi  fervus  cum  fundo  vendi- 
tus  evincatur  emptori  ,  datur  a&io  ex  empto,  quanti  ramoris  eflet  empturus; 
/.  fed  CT  fi  quid,  §.  ult.  de  reifl. 

Pari  figmento  fruftus  pendentes  par  fundi  vidcntur ;  /.  frufbts  pendentes  , 
de  rei  vindk.  quia  fundo  coharrcnt ;  /.  fi  fervus  61.  §.  lorovt ,  de  fun.  &  fru- 
&us  non  jure  fijmints,  id  eft  feminis  caufa  &  beneficio,fed  /ure  foli  percipiun- 
tur  ;  /.  qui  frit ,  de  ufur.  I.  in  fideicommiffaria ,  verb,  fruilus  autem ,  ad  Trebetl. 

Eodcm  jure  majores  arbores  pan  fundi  vidcntur,  ideoqne  non  poflunt  ex- 
di  a  fru&uario  ;  I.  fed  fi  grander  ,  cum  I.  prated,  de  ufufrud.  Et  arbor  ejus  eft, 
in  cujus  fundo  ipfius  origo  fuerit  ,  etiam  fi  radices  vicint  fundi  fucco  &  ubere 
alanrar ;  /.  fi  pturts  ,  §.  ult.  arbor,  furt.  ctfar.  Et  aqua  viva  videtur  portio 
agri ;  /.  is  qui  in  puteum »  quod  vi  aut  clam  ,  quia  ager  fine  aqua  eft  infelix 
&  fterilis  j  Varro  de  re  ruft.  lib.  1.  cap.  1.  Sine  aqua  ornnis  arida  ac  mifera- 
agricuhura  ,  fine  fucceffu  ac  bono  event u  fruftratio  eft  ,  won  cultura  .  Hinc 
pfalm.  142.  Strut  terra  fine  aqua. 

Fi&ione  juris  major  pars  pro  toto  fiabetur  ,  veluti  datis  tribus  judicibus  , 
quod  duo  e  tribus  judicaverint ,  tertio  diflentieme,  ratumeft,  quia  quod  major 
pars  judicavit ,  omnes  judicafle  palam  eft j  /.  ficuti  tribus ,  t  de  recept.  &  qui 
arbitr.  L  duo  ex  tribus,  \  de  re  judic.  M.  Tull,  tf,  epift.  8.  Legifque  unum  & 
centefmum  caput  legit ,  in  quo  ita  erat :  Quod  torum  judicum  ma/or  pars  judi- 
tarit ,  id  jus  ratum  efto .  Quod  major  pan  curt*  vel  civitatit  ftatuit ,  perinde 
•ft  ac  fi  ab  omnibus  afhim  eflet  a  /.  quod  major  ,  ad  municipal.  I.  nominatio- 
num ,  C.  de  detur.  Univerfitas  vel  civitas  efTe  videtur  praxipoa  pars  univerfita- 
tis  vel  civitatis ;  Ariftotel.  ethic  lib.  9.  cap.  8.  S^ttp  fi  «J  «v)ur,  ei  xu&tol'm'ar 
fuckir  urea  fixer,  A$i  vtfku  «»•  afcint*,  far  *y  itiftmi .  Quemadmodum  autem 
pars  pracrpua  atqua  optima  civitatit  etiam  videtur  effe  civites ,  idemque  de  quowt 
al>o  conventu  fentiendum  :  fit  (J  hominis  pars  ea  qux  domtnari  debet  homo  eft . 
Major  autem  pan  curix  feciffe  videtur,  quod  ex  omnibus  dux  partes  fecerint; 
d.  1.  nominationum  ,  /.  ?.  &  4.  quod  cujufq.  un'tverf.  Quod  facit  major  pan 
creditorum,  omnes  fecifle  videntur,  /.  juris  gentium,  %.ult.  &  l.feq.  de  pa8. 
I.  ult.  C.  qui  bm.  ctd.  toff.  /.  aVtud  eft  ,  de  R.  J.  Pari  fiflione  caput  pro  to- 
to habetur.  Cum  in  diverfif  locis  corpus  fepulturo  eft,  nou  fiunt  rcligiofo  plu- 


CAPUT 


VII. 


U  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

ra  loca*,  fed  ille  Tolas  locus  fit  rcligiofus  ,  ubi  caput  con di nun  eft  /  /.  turn  in 
diver/it ,  in  pr.  de  relig.  &  fumpt.  furor. 

Filius  exheredatus ,  quern  frater  heres  inftitutus  adoptavit ,  Don  admittitur 
ad  bonorum  pofteffionem  ltberti  patris  naruralis,  quia  poena  quz  irrogatur  ado> 
ptionis  remedio ,  non  obliteratur ;  /.  filius  qui  ,  in  pr.  de  bin.  I'tbert.  I.  film 
quern ,  de  liber.  C  peRhum.  &  conditio  fideicommiffi ,  fi  fine  liberis  ,  non  de- 
ficit propter  liberos  adoptivos  \  I.  t  fi  ha  quis,  §.  nit.  de  legal,  z.  I.  fideicom. 
tnijfum  ,  de  condit.  &  demonjlrat. 


CAPUT  VIII. 

- 

Achptio  naturam  imitatur  .  Emancipatus  f  a  patre  fenatore  eft  quafi  fenatoris 
filius.  Libert  fufcepti  ex  iniullis  nuptiis ,  quaft  vulgo  nati.  Ante  pubertattm 
potens  coitus  ,  pro  pubere  habetur .  Statuhber  quoad  quodom  pro  libero  Ar- 
ietur, 

ADoptto  eft  commentum  legis ,  qaod  naturam  imitator .  Ob  id  nec  a  pud 
peregrinos,  fratrcm  fibi  quifquam  per  adoptiouem  facere  poteft.  Et  velut 
adoptatus  frater  ex  parte  heres  inftitutus  a  patre  ,  tenetur  reftituere  partem  he- 
reditatis  ;  /.  nec  apud ,  C.  de  hered.  inft.  quia  namra  frater  fratrem  non  fufci- 
pit .  Tamen  cxtraneus  Tub  fratris  nomine  heres  recle  inftituitur  ,  propter  affe- 
ctum quafi  ftatemum;  /.  nemo ,  §.  i.  ff.  eod.  tit. 

Eraancipatus  a  patre  fenatore  ,  quafi  fenatoris  filius  haberur  -,  /.  emancipa- 
tion, de  fenat.  lex  ait,  q*'fi->  quia  emancipatus  pro  extraneo  habetur;  l.quin 
etiam ,  tie  riu  nnpt.  I.  nihil  interefi ,  §.  I.  rer.  a  mot  or.  i.  f  eum  qui  2.  §.  qui 
fibi.  de  V.  0.  Tamen  frater  emancipatus  vocatur  ad  legitimam  tutelam  fratrum 
&  foromm  ,  quafi  patria  poteftate  per  emancipationem  minimi  folurus  effet  t 
quia  in  legitima  fucceffione  omnes  agnatos  &  cognatos  antecedit ;  /.  frater  eman- 
cipatus ,  C.  de  legit,  tutet. 

Liberi  fufcepti  ex  injuftis  nuptiis ,  pro  vulgo  conccptis  habentur  ;  /.  vulgo , 
de  fiat.  horn,  id  eft  volgivaga  venere  ;  Lucret.  libr.  4. 

Volgivagaque  vagus  venere  ,  ante  recentia  cures  .  Varii  dicli  ?  quafi  vario 
femine  nati  ;  Lampnd.  in  Heliogabai.  Varii  etiam  ntmen  idcirco  etdem  inditum 
a  condifcipulis  y  quod  vario  femine  ,  de  mere  trice  utpote  concept  us  videretur . 
Quafi  inceno  patre  nati  videntur  ,  quia  pater  eft  ,  quern  nuptiz  demonftrant ; 
/.  filium  ,  de  his  qui  funt  fui  ,  vet  alien.  Jur.  Spurii  quafi  fine  patre  nati  vi- 
dentur; /.  Diviy  de  capttv.  &  pofllim.  reverf.  Curtius  Rufus  gladiatoris  filius  , 
beneficio  Tiberii  pnrturam  aflecutus,  his  verbis  deterfa  labe  naralium:  Curtius 
Rufus  videtur  mihi  ex  fe  natus  ;  Tacit,  it.  annal.  Hinc  fpurii  terrar  filii  di- 
fii,  quafi  e  terra  nari ;  M.  Tull.  1.  ad  Attic,  epift.  10.  Huk  terra  filh  nefcia 
cut  committere  epiflolam  tantit  de  rebus  non  audeo  .  Idem  libr.  7.  epill.  famil. 
Summo  genere  natus  terra  filius  .  Tertul.  apolog.  cap.  10.  Terra  filios  valgus 
tocat  ,  quorum  genus  incertum  eft  . 

Si  quis  ante  pubertatem  coitus  potens  fit  ,  pro  pubere  habetur  ,  &  nu- 
ptias  contrahere  poteft;  l.pen.quand.  dies.  leg.  ced.  quafi  felici  diplomate  ufus; 
/.  continuus ,  %.  cum  it  a ,  de  V.O.  quia  malitia  fupplet  artatem;  nov.  Jufl.n. 
t  de  conju-  cap.  6.  cap.  de  Hits  2. ,  de  defponfat.  impub.  tap.  1.  t  de  cvnjuntl.  ferv. 
gio  fervor,  v.  Statulibcr ,  id  eft ,  fervus  manumiffus  in  diem  ,  vel  fub  conditione  ,  inte- 
tamen  fi  fa-  rim  eft  fervus  nercdis  ;  /.  ftatuliberum ,  delegat.  2.  /.  &  poft  litem  in  fm.fa- 
xit .  mil.  ercifc.  propter  implicitum  ,  id  eft  dubium  &  incertum  ftatum  Iibertatts ; 

/.  kit.  fi  ex  noxal.  cauf.  agat.  tamen  interim  pro  libero  habetur  ,  &  in  poflef- 

fione 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEXTUS.  87 

fione  liberratts  effe  viderar  y  propter  fpem  libertatis  ;  Li.de  ftatulib.  I.  cum 
vera ,  de  fideic.  libert.  at  fi  deliquerit ,  non  ut  fervus,  fed  quau  liber  punitur; 
/.  ediRum  ,  $.  ult.  t  l.fiatuliber  ,  dt  quafi.  I.  maris  ,  J.  kit.  dt  pan.  In  com- 
putanda  ratione  falcidiar  ,  ftatuliber  pro  Iibero  habetur  :  heredis  non  auget  £»- 
miliam ,  non  computatur  in  bonis  hereditatis ;  /.  ftatuliber }  ad  leg.  facild.  fpe- 
ciale  eft ,  quod  fi  ante  aditam  herediratem  hut  urn  fecerit  in  bonis  domint  ,  at 
fervus  coercetur,  id  eft  prenis  fervilibus;  /.  i.  $.  quid  tamen,  fi  is  qui  tefi.  liber 
tjft  juff.  f  trit  .  Propter  furtura  domefticum  ,  quod  eft  peffimum  genus  furti. 


CAPUT  IX. 

Pignus  noveri  non  videtur  ,  nee  motrimonium  folvi  .  quod  flatim  redinttgtttuf  . 
Donate  videtur  qui  rem  pro  derelitlo  bebet  .  Publictana  datur  ei  qui  ufucape- 
re  cetpit ,  quafi  ufueeperit .  Qui  ve&igal  folvit  fifco  ,  futttdit  in  locum  fifci 
quafi  ceffis  atlionibus  .  Pan*  committitur  in  folidum  ,  fi  fatfum  fit  indh't- 
duum  .  Si  mulier  inttrctdendi  caufa  pignus  dedcrit ,  pignut  diftraBum  pro  turn 
dijhatlo  habetur . 

TYRimus  creditor  pecuniam  credidit  acceptis  pignoribus  ,  quae  poftea  accepit 
X  &  fccundus  creditor  :  poftea  primus  creditor  novata  priori  obligatione  alia 
pignora  prioribus  adjecit  ,  in  his  prxfertur  fecundo  creditor]'  ,  quia  in  fuum  lo- 
cum fucceffit  ,  in  priorem  ordinem  fucceffiffe  ,  id  ell  rediiffe  intelligitur  ;  /. 
creditor  3. ,  in  pr./.  creditor  n. ,  ^.Papinianut  t  qui  potior,  in  pign.  Novatio  fafta 
non  intelligitur  in  obligatione,  quae  mox  redinteeratur  :  obligatio  non  novatur, 
fed  potius  pignori  cumulatur .  Sic  fi  divortio  facto  ,  brevi  reverfa  fit  uxor ,  non 
viderur  divertifle  ;  /.  3.  de  d'rvort.  Non  divortium  ,  fed  frigufculum  ,  feu  jur- 
gium  fuit  :  idem  matrimonium  viderur,  eadem  dos ;  /.  f  quod  fi  non,  de  jur. 
dot.  I.  cum  hie  flatus ,  §.  quod  fi  divortium  ,  de  don.  int.  vhr.  &  uxor.  I.  quid- 
quid  ,  de  R.  J.  Non  videtur  renuntiaffe  beneficio,  qui  ftatim  iterum  eft  affiim- 
ptus;  cap.  officii  i  %.ult.  de  eleSi.  cap.*)  ex  tranfmiffa,  cap.  ad  exthrpandas ,  de 
filiis  presbyter. 

Donate  videtur.  qui  rem  pro  dereliflo  habet.  Quod  fervus  ftipulatus  eft, 
quern  dominus  pro  derelifio  habet  ,  nullius  eft  momcnti  ,  id  eft  non  adqui- 
ritur  domino  ,  quia  qui  pro  derelicta  rem  habet  ,  a  fe  omnino  earn  rejecit  , 
nec  poteft  ejus  opera  uti  ,  non  poteft  per  eum  adquirere  .  Quod  fi  ab  alio  ap- 
prehenfus  fit ,  ftiputarione  ei  adquirere  poterit  :  nam  hire  eenere  quodam  dona- 
tio eft  .  Genus  quoddam  donation  is  eft  rem  pro  derelicto  habere  ;  /.  quod 
fervus ,  de  flipulat.  few.  I.  ult.  de  evitl. 

Publictana  eft  uti  lis  aftio  in  rem,  qua*  datur  ei  qui  rem  alienam  bona  fi- 
de accepit  a  non  domino ,  &  ufucapere  ccepit  ,  nondum  ufucepit  ,  hoc  colore 
quafi  ufucapta  fit  ;  /.  1.  de  public,  in  rem  atl.  I.  fi  ab  eo ,  de  pignor. 

Si  unus  ex  poueiTbribus  prardiorum  cuju^dam  vici  vel  tenitorii  tributordm 
nomine  a  fifco  con  vent  us  in  iolidum  ,  &  damnatus  folidum  folverit  ,  adverfus 
cetcros  poffeflbres  agere  poteft  ,  auafi  celfis  aftionibus  ,  quia  fifcus  accipiendo 
pretium  nominum  vendirorum  ,  id  eft  ccflarum  aftionum  pretium  accepifle  vi- 
detur ;  /.  cum  poffeflor ,  de  rev  fib.  idem  in  tutore  dicendum  eft }  /.  cum  pupillusf 
de  tut  el.  t¥  rat.  difitah.  I.  Modefiinus ,  de  folut. 

Prtua  certx  pecuniae  promifta  ,  fi  alitor  faclum  fit  poft  mortem  promiflb- 
ris  ,  fi  unus  ex  heredibus ,  contra  quam  cautum  fit ,  fecerit ,  ab  omnibus  poena 
committitur  ,  fi  fa£him  de  quo  caurum  eft  fit  individuum  ,  veluti  fi  cautum 
fit  iter  fieri  ,  quia  quod  in  partes  dividi  non  poteft  ,  ab  omnibus  quodamrnodo 


88  DE   FICTIONIBUS  JURIS. 

factum  videWr ;  /.  4.  $.  Can,  de  V.  O.  I.  lender ,  §.  «»  m  fiipuUtia,  famil. 
trci/t. 

Si  mulier  mtcrccdendi  caufa  pro  alio  pignus  dederit ,  &  a  creditore  pignus 
<h'ftra£rum  fit ,  &  traditum  emptori ,  nihilommos  muiieri  com  petit  vindicatio  pi- 
gnoris ,  quia  nullum  pignus  creditor  vendidifte  videtur ;  /.  tedemptores ,  &  feq. 
de  rti  vindic.  Nimiwm  quia  pignoris  datio  folvitur  propter  exceptionem  Veil*- 
jani. 


CAPUT  X. 

Filiif.  mill t  is  dua  funt  hereditates  :  una  cefirenfium  ,  altera  paganorum  .  Si  fi-  . 
I'tusf.  miles  intefiatus  deeejferk ,  ejus  peculium  non  obveniffe  fatri  ,  fed  turn 
abfrrjU'iffe  credhur  .  Res  qua  funt  apud  hofles  ,  veaiunt  in  judicium  f  am  i  lie 
erciftunda  propter  fpem  pofiliminii  .  Evtfta  htrtditatt  per  querelam  inofficiofi 
bereditas  non  adita  videtur  .  Res  u/ueapta  videtur  ab  eo  qui  occafimem  ufu- 
aapienis  prabuit . 

SI  miles  alium  caftrenfinm  heTcdem  inftituerit  ,  aliiun  paganorum  ,  non  eft 
locus  familiar  ercifcundx  nidicio,  nec  juri  adcrefcendi  inter  eos  ,  quia  .non 
funt  cohered  es  .  Duo  funt  heredes ,  dux  hereditates  ,  quafi  duo  rum  hominum  , 
as  alienum  fingularum  hereditatum  ;  I.  heredes,  §.  1.  famil.  tre'sfc  L  fi  certa- 
tum,  §•  1.  de  tefl.  milit.  I.  fUius  qui,%.  \  Papinianus,  de  bon.  liber t.  Unius 
parrisf.  unum  eft  patrimowum  y  /.  jurifperitos ,  $.  l.  de  excuf.  rut.  Una  beredi- 
tas .  Sed  fi&ione  juris  in  filiot  mi  lite  naguntur  dux  hereditates  ,  una  caftren- 
fuim  ,  altera  paganorum  ;  utraque  tarn  en  ex  eventu  in  unum  recidit ~  pitta  fi 
altera  pars  arri  alieno  non  fufficiat ,  &  propter  hoc  is  ,  qui  ex  ea  parte  inftitu- 
tus  eft ,  non  adeat  hereditatem ,  alter  qui  adiit  compellitur  .  aut  defend  ere  to. 
tarn  hereditatem  ,  aut  toxam  creditoribus  falvere  ,  id  eft  dimittere  ♦  d,  /.  fi 
ccrtdrum  . 

Si  filiusf.  mtfes,  qui  habebat  cafh-enfe  peculium ,  intefiatus  decefferit ,  pater 
ejus  bona  non  quafi  heredirarem  ,  fed  quail  peculium  occupat  ;  L  1.  &  2.  de 
caflrenf.  pecuL  Et  caftrenfe  peculium  non  nunc  obveniffe  patri  .  fed  ab  eo  non 
abfcefllfle  creditur;  /.  proponebatur ,  L  pen.  §.  pater,  end.  tit.  I.  1.  i.  fi  it  qui 
bona,  de  collet,  honor.  /.  *//.  ad  Tertyll.  A3.  C.  de  bon.  prefcript.  Et  hoc  di- 
ftat  peculium  ab  beredirate,  quod  pater  non  tenetur  ultn  vires  peculri. 

Res ,  quz  eft  apud  holies ,  yen  it  in  judicium  familiar  eicifcunda? ,  quafi  non 
eftiet  apud  boftes  propter  fpem  pofUiminii  ;  L  propter  fpem  ,  famil.  ercifc.  Ex 
12.  tab.  res  captar  ab  hoftibus  nullo  tempore  ufucapi  poffuntj  M.  TulL  1.  of- 
fkior.  Advtrfus  hofiem  tttema  au&oritas  eflo . 

Evida  bereditate  per  auerclam  tnofficiofi  ab  herede  fcripto ,  perinde  habe- 
tnr ,  ac  fi  non  adiifJet  hereditatem :  unde  fi  quid  et  debebatur  a  defundo ,  licet 
aditione  hereditatis  obugatio  &  actio  confufa  eftet  ;  /.  debitor/,  fC.de  pad, 
I.  fttchum  ,  §.  aditio  ,  de  feiut.  ramen  tntegra  debit i  petirio  heredi  rifto  com- 
petit ,  adverfus  eum  aui  per  querelam  evicit  heredintem  \  I.  turn  qui  ,  $.  ult. 
de  inoffic.  tejiem.  t.  fi  maritus ,  C.  eod. 

Qui  rem  alien  am  ex  donatione  mortis  caufa  tradkam  ufneepit ,  non  ab  eo 
videtur  cepifTe  .  cujus  res  fuiffet  ;  fed  ab  eo,  qui  occafionem  ufucapionis  prsc- 
ftitit ;  /.  qui  ditnam  ,  de  mm,  tauf.  don,  gloff.  in  /.  refcriptam ,  §.  t  fi 
*a ,  de  diftraSl.  ptgwu 


CA- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SEXTUS.  So 

CAPUT  XL 

Ja  cafirtnft  peculio  mtgis  foe&atur  Veritas ,  quern  fi8io .  Captus  ob  hoflibut  & 
rtdemptus,  fit  fervus  redemptoris  :  fed  ft fofi  mwrttm  patri  t  pretium  re  dent, 
ptori  ojferat ,  fuus  beret  patri  exifiit  .  quia  redemptio  retroagttur  ,  dominium 
retro  adquirirur.  Pignut  tacitt  conttabitur.  Partus,  qui  eft  in  uttro  ,  pro  na. 
jo  habetur  . 

Castrekse  peculinm  eft  ,  quod  a  tnilite  in  caftris  ,  vel  occafiotw  militia 
adouifitum  eft:  ft  uxor,  vel  cognatus  ,  vcl  quis  alius  ,  noo  norus  ex  ca- 
ftcis  ,  filiof.  militi  quidpiam  donaverir  ,  vel  legaverit  ,  &  nominatim  cavcrir  , 
tit  in  caftrenfi  peculio  effet,  non  habetur  in  caftrenfi  peculio:  veriras  enim  ma- 
£is  fpeetatur ,  quam  ficlio  id  eft  magis  fpeclatur  ,  an  quid  donarum  vel  lega- 
tum  fit ,  propter  caftrenfem  notitiam  ,  vel  affeQum  ,  an  ob  caufam  fftitiam  , 
ob  id  quod  quis  finxerit;  I.  ft  forte, de  xafimf.  pecuL  Veritas  prxvakt  fiftioni, 
L  multum ,  C.  ft  quit  alteri  vel  fibi .  * 

Si  miles  teftamentnm  fecerit  ,  &  poft  cauTariam  miflionem  Turfus  cmttus 
fit ,  &  deccllent  intra  annum  poll  miflionem  ,  valet  teftamentum  jure  militari , 
ouafi  -conjMnfto  tempore  utriuiqu;  militir  ,  prime  &  fecundx  ,  non  habita  ra~ 
tione  medii  tcmporis  ,  id  eft  naifltonis  ;  /.  quod  dicitur ,  §.  t  I.  de  tefi.mtliu 
Captus  ab  boftibus  fi  redemptus  fit  ab  alio  ,  redemptori  tenetnr  pignore 
uaturali ,  8c  fit  fervus  redemptoris ,  quoad  pretium  redemptionis  iblvarur  ;  /.  ft- 
nttus ,  %.  itiu  de  legal.  1.  L  in  beilo  ,  §.  fi  quit  fervum,  I.  fi  poire  y  I.  fi  quis 
ingenuum  ,  de  <aptrv.  &  pofllim.  eeverf.  Quod  fi  patre  redempto ,  &  ante  lui- 
tionem  pignorts  mortuo  ,  ftlius  port  mortem  ejus  pretium  redemptionis  offerar, 
fiius  beres  patri  exiftit ,  quia  retro  fingrrer  ante  mortem  patris  ibl  vifle  pretium , 
ad  hoc  uc  pater  habeat  fuura  heredem,  quia  fuus  heres  eft.  qui  eft  m  potefta- 
te  patris  tempore  mortis 4  L  Callus,  de  liber.  &  pojlh.  vel  porius  jus  pignoric 
ouafi  extinflucn  irrtcliigitur  ,  &  pater  fine  obligatione  debiti  .  id  eft  pignoris 
obiifie  inrelligitur  ,  &  poftliminio  rediifle  ,  ad  hoc  ut  fiium  habeat  hereaem  ; 
d.  L  fi  patre .  Pater  captus  ab  hoftibus  .  quia  capttvitate  fit  fervus  hoftium ,  fi 
forte  moriarur  apud  hoftes  ,  non  ha  bet  iuurn  heredem  .  Hinc  negabant  Seivi- 
lium  magillratum  ^crere  non  potuuTe,  vivo  patre  capto  ab  boftibus;  Liv.  libc 
27.  Servtlittm  negabrtit  jurt  out  tribunum  ptebit  fattf  »  f*'  tdttlem  tffit  ,  quod 
patrem  ejus ,  quern  triumvirum  a gr or  turn  occifum  ,  aliit  circa  Muthut  effe,  opi- 
nio per  dereat  omot  fuetat  veoere ,  atque  in  foflium  potefiate  effe  fa  tit  conflabar. 

Interdum  fi£rione  juris  dominium  retro  agitur, retro  adqwiritur ,  nt  fi  pater 
tcftamento  fuo  ,  fervo  filiif.  qui  erat  in  calbeofi  peculio  ,  liberated  dedcrit  t 
&  pater  filio  fupervixerit ,  legatum  Iibertatis  valet ,  quia  ab  initio  fervus  vide, 
tur  fuifle  patris  ,  infpeSo  eventu  ;  L  ult.  de  cafirenf.  petul.  Idem  eft  ,  fi  pa- 
ter ferram  fibi ,  qui  erat  caftreofis  peculii ,  legaverit  ,  patre  fuperftke  filio  le- 
gatum valet,  quia  retro  creditur  fervus  in  domtnio  patris  uiifle;  Lfervum filiit 
de  legat.  I.  /.  in  e* ,  de  adquir.  rer.  dentin. 

In  multis  cafibus  pignus  tacite  contrahitur,  ut  m  emptione  &  venditione. 
Emptori  non  datur  aftio  ex  etnpto  ,  ut  res  trad  at  ur  ,  priufquam  pretium  ret 
emptar  folverit ,quia  venditor  poteft  retinere  rem  venditam  loco  pignoris. quoad 
pretium  folvatur  ;  /.  JulitHtit  ,  o/ferri  ,  de  a&.  empt.  I.  quod  fi  mlit  ,  *§. 
*dtm  Marcellus,  de  adil.  ediS.  Hinc  fi  emptor  re  nondum  tradita  ,  &  pretio 
son  foluto  ,  rem  fubripuerit  ,  tenetur  acrione  furti  ,  perinde  ac  fi  pignus  fub- 
traxiflet  ;  /.  eum ,  qui ,  §.  1.  de  fun.  Idem  in  commodato ,  fi  commooatot  rem 
Tom.  VI.  M 


« 


9o  D  E     FICTIONIBUS  JURIS 

commodaram  fubriniar  ,  comrrrodarario  datur  furti  aftio,  fi  im  pen  fas  neceflarias 
in  re  commodata  tecerit ,  quia  ejus  intereft  propter  impenfam  ,  quod  rctentio- 
nem  habeac  rei  ,  quafi  pignoris  loco  ,  /.  creditoris ,  in  fin.  eod.  tit.  Idem  in  lo- 
cationc  &  conduftione  ,  vel  emptione  fruiluurr:  ,  fi  conductor  dam  fruit  us  de- 
portet,  non  foluta  mercede  concWrioni?  ,  funi  renetur,  quia  furtum  facere  vi- 
detur ,  qui  fruitus  pro  mercede  conduftionis  obligatos  clam  deportat  ;  /.  fi  fitr- 
vus  6 1,  %.  loctvi  y  cod.  tit.  In  qui  bus  caufis  datur  retentio  rei,  ea  competit  ju- 
re taciti  pignoris  ,  ut  in  /.  ft  non  fortcm  ,  §.  fi  centum  y  de  condiB.  indebiti  ,  fi 
is  qui  debebat  centum  ,  fundum  ducentis  dignum  foiverit ,  totum  fundum  repe* 
tit ,  &  obligatio  centum  remanet  integra ,  &  retentio  fundi  datur  creditor!  ,  do- 
ncc  centum  folvantur  .  Eodem  jure  marito  datur  retentio  dotis  ,  propter  im- 
penfas  neceflarias  ;  I.  quod  dkitur ,  de  impenf.  in  res  dots!.  f*Q. 


CAPUT  XII. 

Reverfut  ab  hoflibus  pofiliminio  rccipit  omnia  jura.  Scrms  fugithms  furtum  fui 
facere  videtur  .  Partus  antillx  ,  qui  eji  in  utero  ,  pro  Jem  nolo  babttur  .  be 
atliene  funi  furtum  faElum  intelligitur  ,  cum  rts  pretiofior  fuit . 

FIcTtovE  poflliminii  captus  ab  hoftibus  ,  fi  pofiliminio  rcdierit  .  recipit 
omnia  jura  &  actiones  medio  tempore  natas  ,  ac  fi  numquam  ruiffet  in 
potentate  hoftium  ,•  /.  in  bcJIo  ,  catera,  I.  retro  creditur  ,  de  captiv.& pofiltm. 
rex-erf.  Hinc  fi  cum  quis  in  hoftium  poteftate  eflct  ,  furtum  ei  facTum  (it  ,  ill 
pofiliminio  redierit ,  babet  funi  actionem ;  /.  fi  cum  quis  ,  dt  furt.  Captus  ab 
hoflibus  pofiliminio  recipit  omnia  qua?  funt  iuris  ,  fed  non  refhtuitur  in  his  qua 
funt  facli :  puta  fi  is,  qui  rem  alienam  poiTidebat ,  &  ufucapere  err  peri  t ,  captus 
fit  ab  hoftious ,  captivitare  fir  fcrvus  hoftium  ,  &  definit  pofiidere  ,  &  ita  in- 
terrumpitur  ufucapio  :  .He  fi  redeat  ab  hoftibus  ,  pofiliminio  non  reftituitur  pot 
feffioni  &.  ufucapiont  corptx  ,  ut  fitt-one  poflliminii  vidcatur  medio  tempore 
pcfTedifle  &  ufucepifle ,  quia  fictio  poftliminii  non  habet  locum  in  his  qua:  funt 
facli  ;  d.  I.  in  bello ,  t  facli . 

Si  quis  poll  noxam  admiiTam,  puta  furtum  ,  captus  fit  ab  hoftibus,  captt 
vitate  fit  fcrvus  boflium  ,  &  fervitutc  quafi  morre  extinguitur  a&io  funi  :  fed 
fi  pofiliminio  redierit  ,  nafcitur  ea  actio  ,  id  eft  fiftione  poflliminii  refliruinir , 
&.  quafi  renafcitur  d.  I.  fi  cum  quis  ,  $.  ult.  /.  2.  in  fin.  fi  at  noxal.  cauf. 
*g't. 

Servw  fugitivus  furtum  fui  facere  intelligitur  ;  /.  ancilla  dt  furt.  I.  1.  C. 
de  ferv.  fugit'tv.  ne  ufucapi  poffit;  Martial.  libr.  11.  epigr.  55. 
A  pedibus  didicere  manur  peccart  proterva  : 
Non  miror  furem  ,  qui  fugitives  irat . 
Etfi  ficut  fervus  ,  qui  ell  in  fuga ,  aliaruin  rerum  poffefTxmern  intervertere  non 

rteft  ,  ita  ne  fuam  quidem  poteft  y  /.  rem  qua  nobis  ,  f  de  acquit,  ptff.  Et 
quis  bona  fide  fervum  alien um  emerit  a  non  domino  ,  &  is  fugerit  ab  cm. 
ptore ,  videtur  poftldere  quoad  ufucapionem  f  I.  fervi  &  filii  ,  §.  ult.  de  furt. 
t.  fervi  nomine  ,  de  ufucap. 

Partus  ancilla- ,  qui  eft  in  utero  ,  pro  nato  habetur  /.  qui  in  utero  16. ,  de 
fiat.  kom.  ut  fi  ancilla  prargnans  venierit  in  fraudem  creditorum ,  partum  quoque 
reftitui  oportet/  /.  ult.  %.  Proem/us ,  t  q**  in  fraud,  cred.  Et  fi  ancilla  pnrgnans 
fubrepta  fit ,  &  a  pud  furem  edatur  partus  ancill*,  furti  vus  eft  ,  &  ufuca^w  non 
poteft;  l.qu'ivasy  ft  ancilla ,  defurt.  quia  pro  nato  habetur  ,d.l.  qui  in  utero. 
Sine  liberis  dc-cefnfle  non  videtur  ,  qui  reliquit  uxorera  prapgnantem  i  I.  fi  qm'u 

prx- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEXTUS.  0i 

pragnantem  y  dt  K.  J.  Si  pofthumo  proximus  fubftmirui  fit  ,  qui  eft  in  otero , 
moram  facit  inferioribus  7.  cum  qmtdam,  §.1.  dt  adqu.  beted.  &  legrrirna  hc- 
reditas  defertur  pofthumo.  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  d.  I.  qui  in  mtero  ,  legi- 
tjmas  hereditates  poilhumis  reftitui  ,  quia  reftitui  potius  videntur  ,  qoatn  dari 
pofthumo  fuo. 

Aftio  farti  eft  id  duplum  vel  auadruplum  :  in  aflrbne  furri  duplum  xfti- 
matur  quanti  umquam  res  plurimi  niit :  puta  fi  res  pretiofior  faira  fit ,  duplum 
iribnutur  ,  quanti  fait  cum  pretiofior  fafta  faerit ,  quia  hinc  furtum  faSum  efle 
verius  eft  ,•  /.  in  furti  atiiane  ,  dt  fiat.  Id  eft  furtum  efle  inrelligirar  ,  quo 
tempore  res  pretiofior  fafta  eft,  quia  far  femper  eft  in  mora;  /.  hi  re  furti  va ,  dt 
condiB.  furtru.  fic  furtum  quafi  repcurjum  fmgitur,  cum  res  pretiofior  facia  eft. 


CAPUT  XIIL 

Tutor  m  rents  pupilli  pro  domino  habetur .  Mutut .  furdus  ,  furiofut  ,  infant, 
pro  abfentibus  habentur .  Canonici,  qui  funt  in  ooftauio  Eptfcopi ,  C  abfentts 
fiudiorum  caufa  .  pro  prafentibus  habentur  .  Peculium  ejt  qua  ft  patrimonium 
fervi .  Jus  regalia  non  adm'tttit  pojj'ejfionem  per  procuratorem  . 

XT  On  Gne  fiftiooe  tutor  domini  loco  habetur  in  rebus  pupi1laribus,puta  ctfi 
±\  nemo  fit  idoneus  defenfor  litis  alicnar ,  fine  fatisdatione  judicata  m  folvi  ; 
/.  qui  proprio  y  i  §.  i.  de  procur.  tutor  non  fatisdat  /.  ult.  $.  defenfiontm  , 
C  dt  odm.  tutor,  quia  tutor  quoad  providentiam  pupillarem  ,  idf  eft  quoad  cu- 
nm  &  adminiftrationem  reram  pupUlarium  ,  &  exercitium  aftionum  ,  pro  do- 
mino habetur  ,•  /.  i.  $.  fuflmt  ,  /.  f*/«r  qui ,  dt  adm.  tutor.  Lites  pupil lorum 
ewrcet  quafi  dominus  ,  non  quafi  procurator  .  Hinc  tutor  poteft  tranfigere  de 
farto  rei  pupillaris  ,  &  tranfacliooe  furti  aftio  extinguitur  ,  quia  tutor  domini 
loco  habetur  ;  /.  fi  pignore ,  §.  mlt.  I.  inttrdum ,  §.  qui  tuttlam  ,  dt  furt.  Item 
tutor  vel  curator  furiofi  poteft  condicere  rem  furrivam  pupilli  .  vel  fariofi  ,•  d. 
I.  inttrdum  ,  qui  tuttlam.  quod  eft  proprlum  domini  :  conditio  enim  furti- 
va  foli  domino  competit ;  I.  i.  dt  conditt.  furtru.  Tutor  domini  loco  habetur 

Ead  adminiftrationem :  fi  enim  fubripuerit  rem  pupilli ,  &  veadiderk ,  res  quafi 
iva  ufucapi  non  poteft,  quoad  in  poteftatem  domini  redierit  ,  quia  tutor  do- 
mini loco  habetur ,  cum  tutelam  adminiflrat  ,  non  cum  pupillum  fpoliac  ;  /. 
qui  fmndum  ,  $.  f  fi  tumrtm ,  pro  tmpt. 

Fiftione  juris  mutus ,  furdas  f  fariofus,  in  fans  ,  pro  abfenritras  &  ignoran- 
tibos  habentur ,  quia  non  habent  mtelleftum ,  non  poffant  confentire  >  nec  dif-. 
f entire  .  Hinc  qui  mutum ,  furdom  ,  furiofum ,  in  fan  tern  ,  rxhibet  ,  non  vide- 
tnr  eorum  prarfentiam  fiftere  ;  /.  mlt.  de  V.  S.  I.  ubi  non  ,  de  R.  J.  Surdo  Be. 
muto  leearum  adquiritur  ,  quia  ignorantibus  adquiritur  ;  /.  am  pattr  ,  %.  fue~ 
do  >  de  It  gat.  2. 

Duo  canonici ,  qui  funt  in  obfequio  fen  fcrvitio  Epifcopi ,  imcgrot  fro  clus 
prabendarum  perciphint  ?  quia  pro  prxfentibus  habentur  /  tap.  dt  eater*  ,  cap. 
ad  audientiam  ,  de  dene,  non  re  fid.  cone  Trid.  feff.  a  J.  de  reform,  cap.  i. 
Eadem  ratione  abfentes  qiwqoe  ftudiorum  caufa  frnftus  prarbendarum  ,  prater 
diftributiones  quondianas,  per  quinquennium  lucrantur  ,  dummodo  ftudeant  in 
lludio  univerfali ,  feu  celebri  tmiverfitate  ;  cap.  tua  ,  de  clerk,  turn  re  fid.  cap. 
un.  red.  tit.  in  6.  rap.  licet  y  de  pr abend .  tap.  fuptr  fpcrula ,  dt  magijlr.  cap.i. 
de privileg.'m  6.  Etiam  jure  civili,qui  abeft  ftudiorum  caufa,  pro  prxfente  ha- 
betur, ut  in  /.  qmtfitum ,  de  letat.  3.  fi  fundus  inftruftus  legeVur,  Stichus  for- 
vus,  qui  ex  eo  fundo  abeft  fhadendi  caufa ,  legato  continerur. 

M  ij 


9»  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

Semis  ,  qui  habet  peculium  ,  eft  quafi  dominus  ,  dominr  loco  habetur  • 
Peculium  eft  quaft  patrimonium  fervi  /.  peculium ,  de  teeul.  I.  fi  decern  here- 
di ,  de  fiatulib.  quia  illud  habet  voleme  &  coirnivente  domino  ,  &  quafi  coo- 
niventibus  ocuhs  ;  /.  4.  de  manumijf.  Hinc  fervus  pecuiii  dominus  dicitur  >  6c 
fervus  ordinaiius  ,  qui  habet  fcrvum  in  peculio  ,  quem  vicarium  vocitant  ,  do- 
minus  dicitur  ;  t.  j*  Jervut  meut  y  de  pecul.  qui*  habet  Hberatn.  atiminiftratio- 
ncm  :  tamen  re  vera  peculium  fcrvi  manct  in  pofleffione  &  dominio  domint  . 
Dominus  peculium  fervi  emitter  poftidet  per  fervum  \  fervus  peculiuin  civiliter 
non  poflidet ,  ted  naturahter  tanrum  ;  /.  quod  fervus  mens >  at  adquir.  peff. 

jure  cirili  per  procuratorem  poffeffio  adquiri  poteft;  /.  1.  C.deadqu.  paf. 
Jiff,  quia  eft  wugis  fefli  ,  quaan  juris  .  Morions  noftrie  chilis  poflclRo  beneficii 
attumpta  per  procuratorem  ,  quafi  fiftitia  non  impedit  vacationem  ipflus  quoad 
tcgaliam,.  nec  exdudit  jus  regalix,  quia  regalia  non  admittit  fifHoucm,  «  be- 
ncficium  de  facto  &  de  jure  repleri  oportet ,  ne  detur  locus  regalia:  j  Chopin. 
de  dontan.  libr.  z.  tit.  9.  ».  15.  CFrarond.  r.  rejp.  1  r. 


CAPUT  XIV. 

TruBus  pendente*  pars  fundi  videntur  .  Bona  fidei  pofTeffer  ,  quoad  fruEtus. 
penipiendos  pro  domino  habetur .  Qui  litis  afiimathnem 
prafiitit  >  pto  emptore  habetur  . 

TTRuctus  pendentes  pars  fundi  videnrur ;  I.  fru&us  pendente* ,  de  rei  vindlc* 
JT  id  eft  legis  intellect  ,  fruflus  quandiu  foio  cohxrent  ,  pars  fundi  efie  vh. 
dentur  .  ut  veniam  in  rei  vindication?  fundi  nomine-  ,  v«  in  legato  ufhsfn*- 
f\us  :  I.  fi  pendentes,  de  nfmfr.  vel  in  venditione  fundi,  fi  fundus  venierit  pen- 
denrjous  frbttibus  f  L  ult.  §.  pen.  qua  in  fraud,  end.  vel  ut  augeant  heredit*. 
tis  a-fltmationem  ,  in  ponenda  ratione  legis  falcidix  ;  /.  hi  Faieidia  9.  ad  t, 
faltid.  Fruffcus  pendentes  pars  fundi  videntur ,  quia  radicibus  hxrent  folo- .  Nee 
obltat,qaod  legato  fundo  cum  omnibus, quae  ibr  funt,  legato  non  coiuinerrtur  , 
cu.r  ad  tempus  ,  non  in  perpetuum .  ibi  funt  ;  /.  fi  fundus  T  I.  qui  faltum, 
(.  quafitum,  t  de  legate  5.  unde  videbantur  frudus  pendentes  non  efle  fundi  , 
quia  ibi  non  funt  in  perpetuum  ,  fed  ad  tcmpus  ,  ut  a  folo  feparcntur  &  dc- 
mctantur  r  ftarim  atque  maturuerint .  Verumtamen  in  vindication*  &  ahis  cau* 
lis  frucJus  pendentes  pars  fundi  videntur,  quia  jure  &  poteft  ate  foli<  nafcumur, 
crefcunt  T  percipiunrur  potius  ,  quam  jure  feminis  &  culture  r  &  bac  de  cau- 
fa  una  cum  fundo  veniuat  in*  rei  vindications  ,  hi  legato  ufusfru&u?  T  in  venv- 
ditione  y  &  in  ratione  falcidiac  ,  quafi  pars  fundi-  .  Eadem  ratione  fi  colon  us  t 
id  eft  conductor  prxdn  ,  froftus  pendentes  alii  vendiderit  r  emptor  furti  adioae 
non  tenetur  ,  quamdiu  fruclss  folo  coha-rent  ,  quia  interim  fruftus  pendentes 
funt  fundi  ,  furtum  non  fit  rei  immobilis  ,  fed  mobilis  tantum  y  \.  i-deHiJitaSL 
pie*.  Sed  fi  emptor  fruclus  clam  deportaverit ,  in  caufam  furti vam  ineidunt ,  id 
eft  condicuntur  condiflione  furriva  ;  /.  fi  fervus  61.  §.  loeavi  r  de  fart. 

Book  fiJei  poflelfor  fruAus  percipiendo  ^  id  eft  ftarim  atque  a  folo  fepara- 
ti  fuat  ,  fuos  facir  ,  quia  quoad  frnctus  percipiendos  pro  domino  habetur  ;  /. 
bona  fidei ,  de  adqtt.  nr.  dem-  I.  qui  ftir ,  de  nfur.  Fruclus  ad  bonce  fidei  poC- 
felioretn  pertinent :  in  fruftibus  percipiendis  magts  poflelfio  quam  dominium  ipc- 
flatur  .  ht  home  fidei  poffeffor  ,  ut  fruclus  fuos  faciat ,  pro  domino  habetur . 
Hcc  nire  cum  quarrirur,  an  coUatio  beneficii  ,  vel  prarlcntatio  valeat  ,  magis 
fpeclatur  pofTeffio  quam  jus  ,  id  eft  qnifnam  fit  in  poflefTione  conferendt  vel 
prafentandi  ■>  cap.  querelanty  de  ele£l.  cap.  cum  eeelefia  Sutr'tna  ,  cap.  cum  dim. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEXTUS.  o? 

de  cauf.  t+ffeff.  &  pnpritt.  cap.  eonfultationibus  ,  cap.  at  litteris  ,  tie  fur.  pa* 
/row.  Quia  collatio  &  prarfentatio  eft  in  frodu  ,  fruaus  magis  pcrcipiunrur  ja. 
r  pofleffionis  >  quam  oominii . 

Ex  lege  t  Arinia  res  furtrva  nullo  tempore  ufucapi  poteft  ,  priufquam  in 
pofteflionem  domini  redierit  ?  quia  vitium  rei  furtiva:  non  purgatur  ,  priufquam 
reciierit  in  poffefltonem  domini  y  /.  4.  §.  quad  autem  ,  At  ufucop\  L  quamvis 
84.  de  fart.  Tamen  fi  fur  eo  nomine  litis  arftimaaonem  prxftitent  ,  vel  etna 
emerrt  a  domino  ,  id  eft  a  bona?  fidei  pofleffore ,  incipit  jam  ufucapere  y  d.  I. 
quamvis  y  quia  vitium  rci  furtiva:  purgatur  emptione ,  vel  litis  arftimatioue :  ex 
eo  incipit  poflidere  pro  empcore  ,  quia  qui  litis  xftimationem  przftitit  ,  pro 
cmptore  habetur y  /.  ejus  rei ,  ck  t  rei  vtndicat.  I.  Celfitt ,  de  aftuap.  I.  ft  for- 
tius ,  §.  &  idtoy  de  avid.  I.  1.  /.  litis  aftimatio  ,  pro  empt. 

—   I 

CAPUT  XV. 

Damnatat  tapitalt  ptdieio  y  flatim  pro  morttto  habetur.  In  eriminalibus  appella- 
te ext'meuit  tudicatum  .  Damnatus  in  metallum  fit  fervus  pan*  .  Servi  pro 
mortuis  fere  habentur  .  Conflante  matrimomo  deportata  mulieri  ,  pofita  fume 
toatrtmonto  y  datur  Mile  de  date  y  quafi  nata  ante  deport a tionem . 

DAmnatds  capitali  judicio  flatim  pro  monuo  habetur  y  /.  r.  §.  filium , 
de  ban.  poff.  conn.  tab.  /. 5.  de  Inn.  damnat.  quia  fervus  pornae  emcitury 
d.  I.  5  f^r  I.  1.  de  fent.  faff.  &  re/lit.  unde  non  poteft  teftari  ;  /.  fi  quis  fi. 
Hoy  %.fed  ty  fi  quit,  da  tnfujl.  rupt.  teflam.  Servitus  poena:  morti  comparatur. 
Et  fi  mulier  capitis  damnata  fit ,  ex  caufa  qux  non  publicat  dbtem  ,  dos  cedit 
lucro  mariti ,  quafi  mortua  fit ,  quia  priufquam  poena  capitis  ple£btur  ,  ferva 
poena?  efficitury  d.  I.  5.  de  ben.  damnat. 

Pro  damnato  habetur  t  qui  non  provocavtt  .  Si  enim  reus  damnatus  pro. 
vocaverit  ,  interim  damnatus  non  videtur  y  /.  2.  %.  ult.  de  pan.  In  criminaii- 
bus  appellatio  extinguit  judicatum  y  /.  1.  in  fin.  ad  Tut  fill.  I.  furti  >  1.  de 
lis  qui  not.  infant.  In  civilibus  caufis  appellatio  fufpendit  tantum  judicatum  y  /. 
&  in  ma/oribuSj  C.  de  appellat.  I.  fi  caufa  cognita,  C.  de  tranfati.  In  crimi- 
nalibos  appellatio  extinguit  judicatum  fpeciali  ratione ,  favore  fcilicet  rei  damns- 
ri  .  Ob  id  fi  damnatus  appellaverit ,  interim  poteft  teftari  ,  quia  eft  certi  fla- 
tus ,  id  eft  liber ,  nec  ipfe  de  fe  interim  cert  us  y  /.  fi  quis  filto  y  §.  hi  autem, 
de  injuft.  rapt,  teflam. 

Damnatus  in  metallum  ftattm  fit  fervus  peenx  >  id  eft  flatim  civiratem  & 
libertatem  amittit  y  /.  in  fervorum  §,  1.  /.  quod  ad  ftatum  ,  /.  qui  ultimo  ,  da 
pan.  etiam  ante  executionem  fraternise ,  quia  fententia  capitalis  trahit  fecum 
executionem  ,  ut  fententia  excommunicationis  y  cap.  pafloraiis  §.  1.  de  appellat. 
Damnatus  in  metallum  fit  quafi  fervus  poena:  ,  non  Carfaris  feu  fifci  .  Hinc  fi 

Juid  damnato  in  metallum  teftamento  reliirum  fit  ,  pro  non  fcripto  habetur  y 
.  funt  quidam  ,  de  pan.  1.  j»  de  his  qua  pro  non  fcrtpt.  hab.  I.  m  metallum  t 
de  jur.  fife.  £t  damnatus  in  metallum  flatim  definit  liberos  in  poteftate  habe- 
re,- ^.pana  y  mfl.  quib.  mod.  jus  pan.  poteft.  folv.  Tamen  fi  damnatus  in  me- 
tallum beneficio  Prtncipis  potna  Iiberctur,  fit  fervus  fifci  y  l.frujlra,  C.  da  fent. 
paff.  t¥  refiit.  Item  conceptus  ex  fcemina  mctallica  fit  fervus  fifci  y  /.  genera- 
liter  ,  §.  fi  fervus  ,  &  ftq.  de  fideic.  liben.  Hodie  damnatio  in  metallum  non 
eflkit  fervum  pecnar,  non  folvit  matrimonium  y  no  v.  22.  de  nupt.  cap.  8. 

Servi  pro  momm  fere  habentur  y  /.  fervttutemy  de  R.  J.  quia  nullam  ju- 
ris civilis  rannnunianem  babent ,  puo  teftameatum  fjcere  non  poflunt  j  neque 


94  D  E    FICTIONIBUS  JURIS 

ci  teftamento  cipere  ,  neque  reftes  adhiberi  in  teftamenio ,-  l.JU'nuf.  /.  ^wi  «. 
flamento ,  fervus  ,  fan  re/7.  /"«■.  ncc  funguntur  civilibus  officii:  ,  puta  noa 
poffunt  dari  jodices  y  /.  cum  p rotor ,      f  2.  w£  meribms  ,      judk.  nee  arbi- 


(1  a  domino  non  defendatur ,  fi  fuerit  abfolutus  ,  noa  fit  liber  ;  /.  f  fervus  , 
<fc  yif«.  bomm.  quia  reus  innoccntiara  fciam  debet  purgare ,  inaocencia  reus  pur- 
gator  ;  /.  5.  J»  public,  judk. 

Damnata  mulicre  ex  quinqtie  legions  judiciorum  publkomm  ,  majeftatis  v 
vis  public* ,  parricidii  ,  venefiui .  homicidii  t  dos  pubUcacur  ;  /.  t  ?•  de  bon. 
damnat.  I.  t  fi  confiante  ,  §.  Jr.  felut.  mat ri mot.  Si  mulier  damnata  fit  ex 
alia  lege,  dos  non  publicatur :  imo  cedit  lucro  mariti,  ex  ftipulatione  fcilicetde 
dote  rucranda  .  Ceflante  ftipulatione ,  fi  mutter  fit  filiaf.  patn  datur  aftio  de  do- 
te: fi  mulier  fit  fui  juris  ,  interim  conftante  matrimonio,  quia  deportatione  non 
folvirur  matrimonium  ,  nifi  inter  vo'entes ,  dos  penes  maritum  remanet ;  poitea 
vera  foluto  matrimonio  morte  viri  vel  divortio  ,  mulieri  datur  actio  de  dote  , 
quafi  humanitatis  intuitu  hodie  nata  aitiane  f  I.  t      dt  bon.  damnat.  Con- 


ftante matrimonio  deportat*  mulieri  ,  poftea  foluto  matrimonio  datur  afiio  de 
dote,  quafi  bodie  tuta  faumaaiuris  intuitu  y  d.  I.  5.  quia  mulier  depomta  de 
jure  non  habet  actionem  dotis  y  d.  I.  fi  confiante.  (ed  numanitatis  intuitu  ,  ut 
confulatur  mulieri  de  dote  fervanda ,  datur  ei ,  port  deportationem  foluto  matri- 
monio ,  a&io  de  dote  quafi  bodie  nam  ,  id  eft  ante  deportationem  .  Et  a&io 
de  dote  fingitur  nata  co  tempore ,  a  quo  iacipere  poteft . 


CAPUT  XVI. 

Dotis  caufa  ptrpetua  fineitur.  Patri  datur  adio  injuriaeum  nomine  fii'ri  ,  qui* 
injuria  MrW  fatla  videtur  .  Stipulation*  de  dote  rtddenda  foluto  matrimonio  , 
nm  eft  beta  fiilo  divon'10  .  Non  valet  ptrautatio  btmficti  cum  btnefieio  dt 


DOns  caufa  perpetua  eft  y  /.  t.  de  jmr.  dot.  Dotis  caufa  perpetua  efle  fin- 
gitur  ,  licet  morte  vel  divortio  foluto  matrimonio  dos  red  eat  ad  mu- 
lierem  ,  rum  quia  dote  rran«fcrrur  dominium  in  maritum  y  /.  m  rebus  ,  C.  de 
jur.  dot.  t.  dose  ancillam  ,  C.  de  rei  vindic.  &  dominii  caufa  perpetua  eft  y  /. 
id  quod  no/hum ,  de  R.  J.  cum  quia  dos  eo  voto  datur ,  ut  perpctuum  fit  ma- 
trimonium ,  &  dos  temper  maneat  apud  viromy  d.  I,  1.  Speflatur  votum  con- 
trahentium  potius  quam  eventus  ,  ficut  cum  dicimus  liberos  vivo  parte  efle 
^uafi  domtnos ;  /.  in  fuis ,  de  liber.  &  poflh.  fpeSatur  votum  parentum ,  cum 
omnia  qui  noftra  funt.  liberis  ex  voto  paremus  ,•  I.  pen.  §.  fed  numquid  ,  de 
bon.  libert.  Ut  honor  delatus  perpetuus  intelligitur  ,  qui  finem  certi  temporis 
non  habet  y  /.  /urifperitos  t  de  eueuf.  Perpetua:  a&iones  dicuntur ,  qua:  ex  con- 
ftitutionibus  tolluntur  pra-fenprione  xxx.  vel  xl.  annorum  ;  /.  fieut  in  rem  ,  /. 
cum  mtifftmi  ,  C.  de  prgfeript.  30.  ann.  &  a9io  fupnofki  partus  nulbi  tempo- 
ris pnferiptione  extingui  fingitury  /.  t  qui  fslfem,  §.  1.  ad  I.  Cornel,  defalf. 
quia  non  anguftiori  tolliror  prarfcriptione ,  quam  t  vicenaria  :  t. querela  y  C.eod. 

Si  mulier  offenfa  cabre  iracundix  ,  dilceffcrit  a  viro  ,  &  brevi  redeat,  nec 
divortium  videtur.-  /.  ouidquid ,  dt  R.J.  Brevi  rediRtegrato  matrimonio,  noa 
divorrium  ,  fed  frigulculum  feu  jurgium  fuifle  videtur  :  idem  matrimonium , 
tadem  dos  permanct  y  /.  quod  fi  >mt  ,  de  jur.  dot.  quafi  fpongia  deleto  medio 

r  tempo- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEXTUS.  o5 

tempore .  Donatio  inter  conjoges  divortio  qoafi  pcenitenria  revocarar ,  8c  mftau- 
rato  matrimonio  relrituitur  .  Quod  fi  non  divortiurn  interceXferit ,  fed  frigufcu- 
lurn  ,  donatio  inter  coojuget  ante  fafta  valet  ,  id  eft  non  videtur  divortio  fub. 
lata ,  qoafi  non  mutata  volontate ,  fi  rrigufcuturn  quievit  /.  cum  tic  flatus  , 
$.  quid  ergoy&  ftq.it  donat.  int.  vir.  &  uxor.  Tamen  fi  mulier  mmiiTa  mox 
reduSa  fit  ,  non  poteft  accufari  adutterii  in  priore  matrimonio  admifii  ,  quafi 
eodem  matrimonio  manente:  prions  enim  manimonii  delicla  vir  abolevit  redu- 
cendo  earn  ;  /.  fi  uxor,  $.  pen.  ad  leg.  Jul.  de  adulter. 

Filio  injuriam  paJTo  ,  patri  eompetit  actio  injuriarom  ,  quia  injuria  patri 
facta  videmr  ,  propter  affectum  parentum  in  libera*  ;  /.  i.  §.  ufimt  odea  y  da 
tn/ur.  Si  films  oecuntam  dederit  metu  monis  ,  fervirwis  ,  aut  ftupri ,  patri  da- 
tur  aftio,  quod  metus  caufa  :  nihil  interefl  in  fe  quis  vereatur  ,  an  in  liberis, 
cum  pro  aflecTU  parentes  magi?  in  liberis  terreanrar }  L  ifli  qmialem ,  in  fin.  quod 
met.  can/.  Pater  injuriam  vim  &  merum  paflos  videtor  in  perfona  filit  y  in 
funere  filii  pater  vulnus  accipere  viderur :  mortes  hberorum ,  tot  vulncra  patri; 
Corn;!.  Nepoj  in  Dtone :  Accepit  graviffhwum  parens  vulnus  mmte  fiiii .  Qutn- 
til.  6.  inft.  in  proccm.  Repttito  vulnert  trbitatis .  Tacit,  in  AghcoL  Initio  gflaf 
its  Agticvla  domeft'xo  vulnert  iSus  anno  ante  natum  filimm  ami  fit . 

Si  quis  pro  alio  dotem  dederit,  &.  fiipulatus  fit  dotem  reddi  morte  mulie* 
lis  foluto  marrimonio ,  &  ejus  qui  dotem  dedit  cirenmfcribendi  caufa  >  ficlo  di- 
vortio matrimonium  refciffum  fit  ,  conditio  ftipulationis  non  deficit  ,  quia  nee 
ioiaginario  divortio  folvirur  rnatrimonium  :  atque  ideo  poftea  morte  mulieris 
commit  ntur  ftipulatio  ,  perinde  ac  fi  nullum  divortium  exritiflet  ;  /.  a.  C.  da 
rtpud.  Fk3o  divortio  non  folvitur  matrimonium  ,  quia  f&io  ,  qux  nanquam 
dolo  caret ,  non  debet  nocere  alter: . 

Non  valet  permurario  beneficir  ecclefiaftki  corn  beneficio  fifto  &  irnagtna- 
lio,  quod  vocant  de  pertica .  In  fpirirualibus  illufio  maximc  viranda  eft  ;  cap, 
bo»x  mentorle ,  a.  de  ptfiul.  Prd.  clem,  urnc.  de  ramtne.  Oldrad.  con/.  224.  Go. 
mer  m  ug.  da  infirm,  qii.  19.  Rebuff,  in  prax.  part.  3.  de  parmut.  mm.  14. 
Cr  ij. 


CAPUT  XVII. 

Filius  *  fenttart  in  adaptktnem  datus  plebtjo  y  quafi  {enatoeis  fitiui  habetttr.  St- 
natores  ,  licet  in  urbe  domicilium  babtant  y  C  ibt  uttdt  onundi  funt  domici- 
lium habere  videntur .  Conditio  tacit  a  intfi  fideicommiffo  ,  fi  fine  liberis  •  Pro- 
corj/ul  pravintiam  ingrtfj'us  httelligitur  ob  mctQariam  maram  in  itinera  .  Os- 
tium procon/ulis  durat  m  a  riven  turn  fvccifforis  ,  quia  unus  magijhatus  intel- 
ligitur  .  Pater  nm  videtur  habere  libtros  in  patejlata  ,  qui  ip/e  ejl  in  pott- 
/late  patris. 

T^Ilius  a  fenatore  in  adoptionem  datus  plehejo ,  nec  emancipatus  ,  qoafi  fe- 
r  natoris  fih'u?  habefur  /.  t  fenataris  ,  /.  emanc'tpatum  ,  de  fenator.  quia 
cario  in  adoptionem ,  vel  emancipatio  ,  licet  a  patre  non  fiat  invito  filio ,  non 
debet  nocere  filio .  Per  adoptionem  dignitas  non  minuirur  t  fed  augetur  ;  /.  per 
adoptionem  ,  de  adopt. 

Senator**  licet  in  urbe  domicilium  habere  videantur ,  tamen  &  ibi  unde 
oriundi  funt  domicilium  habere  intelltguntur ,  quia  dignitas  domicilii  potiut  adr 
jettionem  dediflc  ,  quam  permutaiTe  viderur;  /.  Senatores  ,  de  fimttar  .  Senator 
creatiK  definit  efle  municeps ,  quantum  ad  onera  mcmicipalia  ,  non  quantum  ad 
honorem  ;  /.  muniteps ,  ad  municipal.  Hinc  fi  fenatori  modicum  Iegatum  fit , 


9<S  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

puti  cerram  tori  vrl  argemi  pondus ,  legaram  Romar  prrftancrarn  eft ,  licet  ma- 
jor pars  hereditaris  fit  in  provinoia  ,  quia  non  eft  vermmile  teftatorem ,  qui  ho- 
noris caufa  legavft  ,  modicum  tionons  caufa  relidum  in  provincia  pratftari  vo- 
luble ;  /.  fed  etfi  52.  §.  fed  etfi ,  dejudtc.  Municeps  creatus  fenator ,  licet  do- 
micilium  in  tube  adquim  ,  prius  domicilium  non  amittit  ,  In  provinciis  muld 
erant  fcnatores,  qui  Romam  non  attigcrant;  Auguftin.  decivit.  Iibc.4.  cap.  17. 
Uumquid  non  muh't  finatorts  funt  in  ali is  ttrris,  qui  Romgm  ntc  dt  facte  qui. 
dem  norunti 

Filius  hores  infliratos ,  &  pure  rogatus  reftituere  hereditarem  ,  fubhaecon- 
dltione  tacita  intelligitur  rogatus ,  fi  deceflerit  fine  libera,-  /.  cum  m;,  dt  <w 
dit.  &  dtm.  qnia  nemo  prarfumitur  alienas  fucceiTiones  fiiis  anteponere  ;  /.  turn 
fiCHtiffmi  ,  C.  dt  fidetcommiffti  . 

Proconful  son  poteft  man  dare  jurifdi&ionem  legaris  ,  prhifqaam  provmciam 
ingreflus  fit  '.  excipitur  unus  cafus  fingularis  ,  fi  neceflariam  moram  in  itinere 
patiatur,  hoc  cafu  poteft  man  dare  jurifdicrionem  legato  prius  pervenruro  in  pro- 
vinciam  ;  /.  4.  in  fin.  &  ftq.  dt  affic.  prtcmf.  quia  proconiol  pcovinciam  in- 
greftus  frogitur,  qui  necelTariam  moram  in  itinere  patitur. 

OfScium  proconfiilts  durat  in  adventum  fuccefforis  ,  cum  fit  unus  procon- 
ful arus  ,a  /.  memmiffe  ,  dt  offie.  proconf.  Proconful  finho  tempore  proconfulatus 
poteft  jus  dicere  ,  &  omnia,  qua:  agenda  funt ,  agere  in  advenram  fuccelforis  , 
quia  una  eft  provincia  ,  onus  magiftratus  >  &  proconful  ,  qui  accipit  fucceffo- 
tem  ,  una  &  eadem  perfona  intelligitur  cum  fucceflbre  ,•  d.  I.  memhtiffe.  Ta- 
mcn  proconfules  proximo  fucceilbrem  accepturi  ,  non  folebant  quid  decerner* 
vel  judicare  ;  M.  Tull.  fam.  6.  ad  Appium  .•  Mmlivoli  homines  conabantut 
alitnare  a  tt  voluntattm  mtam  ,  quit  tt  forum  'Tarfi  agtre  ,  ftatuert  multa  ,  de- 
ctrnere  y  judicare  dicertnt  ,  cum  poffis  jam  fufpicari  f  tibi  effie  fucreffum ,  quuve 
ab  its  qtt'tdem  fieri  filerent ,  qui  brevi  tempore  fibi  fuctedi  putartnt  .  Iramo  & 
proconfules  vel  alii  magiftratus  provmcialec  non  folebant  judicare  jubere  eo  die, 
quo  privati  fiituri  efleat ;  L  eum  qui ,  dt  juris diB.  Cajun  Lictnium  prartorcm 
co  nomine  pcrftringit  Liv.  libr.  42.  M.  Pop'tltus  rogatione  Mania  bis  apud  C 
Lictnium  caufam  Skit  .  Tertio  Popilia  familia  predbus  viBus  ,  ■idibus  martiis 
adeffe  return  juffit ,  quo  die  now  magiftratus  mituri  tram  hmorem. 

Lege  Julia  de  adulteriis  ,  patrif.  licet  occidere  adulterum  deprehenfum  cum 
filia  ,  quat  eft  in  poteftate  ;  quod  non  permittitur  patri  filiofc  in  fua  eaim  po- 
teftate  non  videtur  habere  ,  qui  non  eft  fuac  poteftatis  ;  /.  patri  ,  &  ftq.  ad 
Itpjut,  de  adult.  Qui  eft  in  poteftate  patris ,  non  viietur  habere  proprium.  fi- 
lium  in  poteftate ,  quia  jptje  sob  eft  Juz  poteftatis. 


CAPUT  XVIIL 

Emoncipatio  tacita.  libettut  oblatus  Prineipi  fro  lite  cottttjlata  habttut.  Poffef- 
fto  immobilium  pro  fatisdatione  eft  .  Prttor  dum  co^nofcit  ,  an  fua  Jit  juris- 
diBio  ,  non  videtur  jus  dicera  in  caufa  fua  .  Creditor  pignut  dijirabere  vidt- 
rur  cmtfenfu  debitoris  .  Cum  incapaci  legatur  ,  ut  refiituat  capaci  ,  fubmctt 
perfona  \ncapjis  ,  ftatim  ab  htrtdt  legatum  videtur  capaci  -  Mutua  delft* 

^""\I-iM  emancipatk)  fiebat  per  trkiam  imagmariam  veoditionem ;  §.  prxterta 
V/  htfi.  qutb.  mod,  jus  pair.  folv.  l.ult.C.  de  em/tne'tpat.  liber.  Hodie  eman- 
cipatio  fit  apud  acta ;  I.  emantipatione ,  C.  de  fid.  'tnftrum.  id  eft  in  jure  apud 
magiirratutn  a£lis  intcrvenientibus  ;  /.  pen.  C.  de  emancip.  Alia  eft  emancipa- 
te 


Digitized  by  Google 


TRACT  ATUS    SEXTUS.  97 

cto  exprefla  &  folemnis ,  quar  fit  apud  magiftratum  :  alia  tacita  ,  que  fit  fine 
magilbatu..  Si  pater  diu  partus  fit  ,  faltem  per  decennium  ,  filium  mt  parrcmt. 
quafi  emancipatum  agere,  id  eft  vivere  feorfim  a  patrc,  is  pro  emancipato  ha- 
betur  -i  /.  poji ,  de  adopt.  L  6.  C.  de  petit,  hered.  I.  i.  C.  de  fatr.  poteft.  Pa- 
Iria  poteftas  remittitur  ©anemia,  &  tacka  voluntate  patris.  Plus  eftiacro  quart* 
verbis  voluatatem  fi^nificare  . 

Prarfcriptio  trieinta  annontm  lite  contcftata  mterrumpirar ;  Li.  L  cum  no- 
tijfmi  ,  §.  hnmo  &  Mud ,  C  de  ptafcripu  30.  am.  Libeilus  obiarus  Prinopi 
pro  litis  conteftatioae  habetur;  l.\  1.  C  quand.  Melt.  Princip.  dams .  Libei- 
10  oblato  Principi  ,  lis  quodammodo  fingitur  conteftata  ,  non  ut  quarlibet  prar- 
fcriptio  tBtemtmpatur ,  led  tanrom  prafcriptio  annalium  afttonum  ;  d.  /.  3.  & 
L  i.  C.  quoad.  I'tbtlL  Principi  \  datut.  Libeilo  dato  Principi  a&iones  annates 
perperuantur ,  quia  fecilras  inrerrumpiror  pnrferiptio  annalium  acrjonum ,  quam 
perpetuamm  ,  quar  durant  trieinta  annis,  ut  prarfcriptio ,  quit  eft  durior  ,  coer- 
cearur.  Alias  obiatio  libelli  Principi  non  habet  vim  i«  jus  vocation*;  /.  liler- 
tut  j  de  in  jus  voc.  I.  quafitum,  ad  Turpill. 

in  jus  vocatus  duci  ,  &  fi  non  fequttur  ,  rapi  obtorto  collo  poteft ,  nifi  ido- 
ncum  fidejufforera  judicio  ftftendi  caufa  orient ;  /.  5.  $.1.  qui  fatisd.  cog.  1. 1.  do 
in  jus  voc.  ut  ean$.  Fidejuflbr  judicio  fiftendi  caufa  idoneus  firu  locuplcs  dan  das 
oft  pro  rei  qualitate  ,  except  is  nccetTariis  perfonis  ,  puta  parente  vel  parrono : 
ibi  enim  qualilcumque  fidejoflbr  pro  locuplete  habctur;  I.2.&  de  in  jus  voc. 
ut  tant .  Extra  bos  idoneus  fidejuflbr  non  habetur ,  qui  habet  prrvilegium  fori  t 
qui  convenors  poteft  lie  toeri  exceptione  fori  .  Si  quis  in  jus  vocatus  fidejuflb- 
rem  dederit  judicio  fiftendi  can  (a  ,  non  obnoxium  jurisdiction  i  ejus  ,  ad  cujus 
tribunal  vocatur .  pro  non  dato  fidejuflbrc  habetur,  nifi  foetialitcr  renuntiaverit 
privilegio  fori  ;  I.  1.  fi  quis  in  jus  voc.  non  terit  .  Pofleflbres  re  rum  immobu 
Hum  non  tenentur  fatifaare  judicio  fiftendi  caufa  ;  /.  fciendum  ,  qui  fatifd.  cog. 
quia  pofleflio  immobilium  pro  fotifdatione  eft  .  Prxdium  eft  vice  pignoris ,  vcl 
in  turoribus  &  curaroribus  dandis  .  Qui  poflldet  idonea  pnr- 
dia ,  non  tenetur  fatisdare  rem  pupilli  vel  aduhi  vel  njriofi  falvam  fore  ;  /. 
ult.  $.  fin  autem  6.  C.  do- cur.  fur.  Tutor  etiam  teftamento  datus  ,  non  tene- 
tur fatisdare ,  quia  teftimonium  paternum  pro  fatisdatione  eft  ;  /.  ttftamento  17. 
de  tefi.  tutel.  §.  1.  in  ft.  eod.  f  *e  (atisdau  tutor  ,  in  princ  d.  I.  ult.  §.*(/!  qmi- 
dem ,  L  de  cetat'tmilus  ,  C.  de  epifc.  aud. 

Ex  quacumque  caufa  in  jus  vocatus  ad  prartorem  ,  vel  alios  qui  juriscfi- 
fiioni  prarfunt ,  ventre  debet ,  ut  hoc  ipfura  fciatur.  an  jurtsdiclio  e^is  fit  ;  /. 
tx  quacumque  caufa  t  fi  quit  in  jus  voc.  non  ierit ,  L  5.  de  judk.  id  eft  Ut  ft!- 
leget  jprivileghun  fori  :  nec  ipfe  prxtor  vei  alius  vidctur  judex  in  caufa  fua , 
quia  fibi  jus  non  dkit ,  fed  partibus :  munus  judkaadi  eft  publicum  &  oecefla- 
rium;  /♦  ult.  $.  judicandi,  de  muner.  &  honor. 

Creditor  pigneratitnis  cdrante  debfrore  ,  port  trinam  denuntiationem  debi- 
tori  factam  ,  diftrahens  pignus  fub  hafta ,  transfert  in  emptorem  dominium  quod 
non  habet  /.  non  eft  novum  t  de  adquir.  nr.  dom.  quia  videtur  diilrahere  ex 
tactu  voiuntate  debttoris :  vel  pignus  videtur  diftraht  ab  ipfo  debttore,  vel  ejus 
confenfu  ,  ex  tactto  paclo ,  quod  ineft  contrafiui  pignorts ;  L  fi  eeffante ,  C  do 
diflreti.  pign. 

Incapaci  Jegari  poteft  ,  ut  reftituat  capaci  ;  /.  cum  ei  qui ,  de  tegat.  1.  I.  ft 
fidei ,  4e  It  gat.  3.  /.  eogi  ,  $.  hi  qui  folidum  ,  ad  TrthtH.  quia  non  interpofl- 
ta ,  fed  capientts  perfona  foedarur :  id  eft  fubmota  perfona  incapacis ,  ftatim  fi- 
ne medio  ab  heredc  legatum  reJifhun  videtur  <apaci,  &  rncapax  fit  capax  pro- 
pter capacem  ,*  I.  fi  is  qui  duosy  de  libtrat.  legal.  I.  turn  dotem%  ad  leg.falcieL 

Mutua  deli&a  non  compenfanrur ,  ad  hoc  ut  impunita  maneant,  quia  im- 
punita  maleficia  efle  nou  oponet  il.fi  Umgtut ,  $.  1.  de  iud'tc  t.  Ua  vulaers- 

Tom.  VI.  N 


93  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

tus ,  J.  t>  kd  leg.  Aquil.  In  delimits  nulla  fit  compenlatio  :  nec  enim  ofla  eft 
focictas  vel  communicatio  maleficiomm  ;  /.  t.  $.  plant ,  de  tuuf.  fir  rat.  di- 
flrah.  pott  fi  mulier  adulterii  accufetur  a  marito ,  non  poteft  adulterium  vel  le- 
nocinium  vho  objicere  compenfationis  caufa  ,  ut  Irberetur  compeafatione  mumi 
cri minis :  non  relatione  cri minis .  fed  innocentia  reus  purgatur  £  /.  5.  f  A  pu- 
blic, judic.  Scd  poteft  objicere  adulteriam  vel  lenocinium  >  ut  vir  damnetury  /. 
viro ,/.  turn  mulier  .  feint,  nuttrinu  t.  fi  uxor ,  J.  judex ad  I.  Jul.  dt  -adul- 
ter. Tamen  motua  deliSa  quafi  compenfantur  ,  &  quafi  compenfatione  tollun. 
tur,nt  neuter  adverfus  alterum  eo  nomine  actionem  habeat:  puta  mulier ,qu* 
accuiatur  adulterii  a  marito, poteft  ei  objicere  crimen  adulterii  vel  lenocinii,  ad 
hoc  ne  liceat  accufare  uxorem ,  &  quail  compenfatio  fiat .  Et  ira  accipiendutn 
eft  quod  dicitur  in  d.  I.  viro  „  pari  a  delicia  mutua  penfatione  diiTolvi.  In  mutuis 
dcliais  ex  mente,id  eft  interprctatione  leys  Julix>quafi  compenfatio  admittitur; 
&  t  cum  mulier  viri  lenocinto  adutterata  fuerit  >  nihil  ex  dote  rerinctar :  cur 
enim  unprobet  maritus  mores  ,  quos  ipfe  aut  corrnpit  »  aut  probavit  ?  d.  I.  cum 
mulier .  In  aliis  deliftis  etiam  quail  compenfatio  fit.  Si  quis  m  jus  vocatum,  qui 
vocari  non  debuit »  fine  venia  praetor  is  vi  exemerit,  non  tenetur  edido  ne  quis 
cum  qui  in  jus  t  voca&itur  •  Noo  deliquit  qui  exemit  ,  fi  detiquit  qui  in  jus 
vocavit  f  I.  t.  §.  Offxlius ,  ne  quis  etrm  ,  qui  in  jus  t  vocabitur  .  vi  eximat  . 
Similiter  dolus  compenfatur  cum  dolo  ,  ut  fi  a8or  &  reus  dolo  tecerint ,  invi- 
eem  de  dolo  non  Agent  /  L  fi  duo ,  de  del.  Et  fi  aftor  &  reus  mutuo  ftipula- 
ti  funt  pornam  judkio  nftcadj  cauta  ,  &  alter  alterius  dolo  mutuo  impeditus 
fit  „  ne  ad  indicium  veniat  ,  neuter  tenetur  poena  edicti  ,  ab  urraque  parte  do* 
k>  compenfando  ;  /.  3.  $.  fi  &  flipufator ,  de  eo  per  quern  fad.  ettt  ,  quominusy 
quis  in  judit.  fifi,  I.  cum  par  ,  $.  1.  de  R.  J. 


C     A     P     U     T  XIX. 

Varia  fiSHtnes  in  mnrinibus. 

npOruM  jus  gander  ficlionibus ,  non  modo  in  rebus  ,  led  etiam  in  ipfis  ver- 
X  bis .  Dardanarii  funt  ,  qui  annonx  fpecies  coemere  folent ,  ut  carius  ven- 
dant :  quam  ob  caufam  dicuntur  annonam  adtcmptaro  t  vcxare,  oncrare  ;  /.  an- 
nonam ,  de  exrraorj.  trim.  I.  in  dardanarios ,  de  pan.  Annona  adtemptari  ,  ve- 
xaTi ,  onerari  dicitur  ,  quia  annonx  caritate  plebecula  adtcmptatur  ,  id  eft  atte- 
ritur ,  vexatur  ,  oneratur  .  Simili  figmento  annonam  incendVre  ,  excandefacere 
dicuntur  annonar  coemptores  ,  quia  annona;  inopia,  quafi  igne  pleSs  confumitur  ; 
Varro  de  re  ruftic.  libr.  3.  cap.  2.  Aut  collegiorum  cotnx  ,  qua  tunc  imumera- 
biles  excandefaciebant  annonam  macelli .  Et  patuo  poft  :  Quotus  quifque  enim  an- 
nus  efty  quo  non  videos  epulum  aut  triumphum ,  aut  collegia  non  epulari  ,  qui 
nunc  inmmerabiles  incendunt  annonam  .  Hinc  annona:  incendium  pro  annonx 
caritare  \  Quintil.  dcclam.  12.  Etiam  ft  quid  refidui  tret  ,  ut  carius  quidam 
vendetent ,  ad  annonx  incendium  fuppreffum  eft  .  Et  ManiL  libr.  4. 
Et  gravia  annona  fptculahtem  htcendia  ventis 
Credere  opes . 

Pari  colore  annonam  flagellare  dicebantur,  qui  univerfam  annonam  coemcbanr, 
nt  fuo  pretio  earn  venderent ,  quia  annonx  anguftiis  quafi  flagello  plebs  percuti 
videbantur  ;  Plin.  libr.  33.  cap.  1  ?.  Pretia  return  omnibus  amis  mutari  ,  prout 
mavtgat'tonct  cenfiiterint ,  aut  aliquis  prxvalens  manceps  annonam  flagellet .  Simili 
fchemate  Martial,  libr.  2.  epiqr.  30.  Area  flagellat  opes ,  id  eft  premit ,  fuppri- 
mitj  Tumeb.  22.  adv.  cap.  ult.  Cujac  10.  obf.  10.  &  t  iu  obf.  10. 


Digitized  by  Google 


TRACT ATUS    SEXTUS.  '  99 

A  noftris  peflilens  fundus  dicitur  non  fin*  arte  ftngewK  ,  fundus  ca-lo  infa. 
Jubrh,  vel  qui  noxias  herbas  parit :  &  redhibitioni  locus  eft  ,  fi  peftileas  fun. 
dus  venierit ;  I.  etiam  in  fund*  ,  de  adit.  ediSi.l.fen.  §.  idem  ,  C.  tad.  t  da  *di- 
lit.  a&ion.  Varro  de  re  ruftic.  libr.  1.  cap.  4.  Uttlilfimus  autem  it  ager  ,  ^u* 
falubt'ur  eR  ,  f«on  ,  /*r*f?«r  *£i  ««*f  ,  rourr*  yiW  in  peftilenti  ca- 
lami tat  .  M.  Tull.  x.  in  Rullum  .•  In  Salpinorum  pefliltutiet  finibmt  .  Idem  j. 
©ffic  Vendat  redes  vrr  bows  propter  aliqua  wis  ,  qua  ipfe  mroit  ,  rttrri  /^jm- 
wwf ,  peftiltntes  fint ,  £r  babeantur  falubrtt  .  Pita.  libr.  1 8.  cap. .  x.  Salubritas 
loci  non  femper  tnctlarum  colore  detegitur  ,  quoniam  affuai  etiam  in  pejhleitibus 
durant  .  Eodcm  genio  fingendi  fcroei  defectigue  agri  dicuntur  in  /.  f.  C  Th, 
eh  indulg.  debit,  ltcriles  &  fquallidi  agri  ,  fcenea  pofieluo,  qu*  nullos  tructut 
fert  ;  nov.  JufL  7.  «r».  ix. 

In  locatione  veaigalium  calor  licttantium  pro  coticertariooe  plans  licen- 
tium  rotarur :  locatio  vcetigalium  fit  pluru  licenti ;  &  fi  fiat  ultra  modum  con- 
fuctum  calore  &  Audio  licitamis  ,  non  eft  admittenda  ,  nifi  qui  licitatione  vi- 
cerit ,  fidejttffnres  &  cautionem  ,  id  eft  pignora  orTerre  paratas-  fit  ;  I.  loeetio  , 
de  publican.  Eadem  analogia  animofe  liceri  difturn  in  l.fipignori.  famil.  ercifc. 
Ammofior  licttatio  damnatur  ,  quanto  magis  in  veoditione  qux  fit  Tub  hafta  « 
ne  falfi  licitatorcs  apponantur  vctitum  eft  j  M.  Tull.  offic.  Tollendum  ejt 
igitur  ex  rebus  contrabendis  omne  mendacium  ,  won  licitatorem  venditor ,  nee  qui 
centra  ft  liceatur  emptor  apponet  .  Simili  generc  fidtionis  inconfultns  calor  ac- 
cuiaeoris  exculatur  ,  quia  iflconiultus  calor  calumniar  vkio  caret  ,•  /.  t,  %.  quet- 
ri ,  ad  Turpi  I.  Et  in  L  nec  in  ea  lege,  $.  ult.  ad  L Jui.de  adulter,  mariti  ca- 
lor ,  id  eft  impetus  doloris  facile  decernentis  in  uxorem  deprchenfam  in  adul- 
terio  ,  coercetur. 

Breve  divortium  inter  conjuges  ,  non  divortium  ,  fed  frigufculum  dicitur; 
/.  <MM  tic  flatus  ,  §.  t  quod  ft  divortium  ,  de  den.  int.  vir.  &  uxor.  Frigus 
eft  levis  oflenfa. inter  amkos;  Senec  cpift.  ill.  de  Montano : . Amies tia  Tiberii 
notstt  &  frigore  .  Horat.  libr.  x.  Satyr..  1. 

majcrum  ne  quit  amicus 

Frieore  te  feriat. 

Urde  frigufculum  dicitur,  breve  divortium  inter  virum  &  uxorem .  Aiiis  no. 
xia  i  Auibn.  edylL  5. 

Sape  in  tonjugiis  fit  ncxia ,  ft  minima  eft  dot . 
unde  vernaculum  wife  . 

Not  diflnnili  figmenta  furdx  dicuntur  &  res  inanimes,  ac  fenfu  carentes; 
Plio.  libr.  18.  cap.  At  tunc  eadem,  ilia  vitfU  pedes ,  damnau  manut  ,  in-' 
fcripti  vultus  rxcrctiit ,  non  tamen  furda  tellure,qux  parens  appellator.  Nonftrr 
da  tellus  dicitur ,  qua  facile  audit  colonum  ,  &  ferens  fe  coti  a  viniiir,  frutlut 
non  dene  tat .  Idem  libr.  X4.  cap.  1.  Surdis  etiam  rerum  ,  fua  cuique  fmnt  ve- 
neris .  Idem  libr.  27.  cap.  1 3.  En'tmvero  rerum  omnium  parens  ,  nullum  animal 
aid  bcr  tantum  ut  pafcetetur ,  aut  alia  fatiaret  ,  uafci  viluit ,  artefjue.  falutaret 
inferuit  Cf  vifceribus  t  quippe  rum  furdis  etiam  rebut  inferuit . 

Heredhas  legitima  ad  liberos  redire  dicitur  in  /.  qui  tuteU  ,  de  R.  J.  d" 
/.  j.  ft  quis  tmtjjf.  cauf.  tefl.  quia  a  lege  fetnper  redit  ad  familiam ,  a  patre  ad 
liberos,  &  altius  repetito  jure  ,  per  patrcm  a  majoribus  defertur;  /.  j.  de  in- 
terd.  ty  releg.  Terent.  in  Andria  :  Ejus  morte  ea  ad  me  lege  redierunt  bo- 
na .  Idem  m  Hecyra:  Ea  ad  hos  redibat  lege  hertditas.  Idem  de  legitima  tu- 
tela  ;  d.  I.  quo  tutela ,  &  I.  jurifconfultut ,  dt  grad,  &  affin.  Eodcm  fenfu 
legitima-  hereditatcs  dicuntur  rcftitui    /.  qui  in  uttro  26.  de  jlat.  Ixm'm. 

Conductor  ardium  ,  ardibus  incenfis  ipfius  culpa  ,  tenetnr  actione  ex  con- 
dufto  ,  quia  ignem  ituiocentem  habere  debet  ,  id  eft  innoxium  /.  videamut , 
§.  fi  hoc,  locat.  Ignem  innocentem  habere  dicitur ,  qui  ignem  habet  eo  loco  , 

N  ij 


ioo  »E    FICTIONIBUS    J  UK  15 

quomieus  nocere  poflit ,  &  ita  ignem  munit ,  ne  evagetux;  /.  fi  firvus  r§.  fi 
foenaaarius  y  ad  leg.  Aquil. 

Qui  furanti  opem  &  auxiliuxn  tulit,  funati  finum  piarbuifle  dicirar  ;*/.  6*. 
ult.ad  leg.Jul.pentL  Sinus  eft  pus  inferior  vertis,  a  genkaJibus  ul'quc  ad  pe- 
des i  Hieronym.  la  Ofeam  cap.  28.  Quidam  mm  uftimant  finum  duplititer  sc- 
ript y  &  mjeriorem  partem  veflimenti,  a  genitaJibus  ufqut  id  pedes ,  &  tolpum 
mutts  ,  id  efi.  finum  .  lode  intelligenchis  Tranquil,  i*  Jul**  caps.  82.  Toga  ca- 
put obvoivit  ,  fmul  ftnijlra  mow*  fuutm  ad  ma  aura  deduxit  y  quo  honefiius. 
cadertt  .  Sioum  precbere  dicicur  y  qui  iuranti  opem  &  atuilium  quoquo  modo 
fcrt  >  quaii  finum  veftis  ,  quz  erat  pais  una  &  laxioc  veftis  ,  piarbeat  ad  iul'ci- 
piendum  &  occultaodum  furtum  .  £t  ita  accipiendum  eft  quod  dicitur  in  /. 
Drvus  y  dt  bon.  damnat.  ft  damnatus  quod  chirograph um  magnx  pecuniar  in  fi. 
■u  habuerit  ,  in  t  panniculana  ratione  son  tedneri .  Veteies  pecuiuam  in  firm. 


CAPUT  XX. 

Jurifconfuhi  ufi  fHhiis  Caii  y  Stir*  JL  Titii  ,  Sempnwr>  nomintBus ► 

IUnt  civili  placuit  fiftiomim  fchema*  r  maxime  in  nominibus  .  Hoc  ingenie- 
veteres  jurifconfulti  commentitits  nominibus  Caiir  Seii,  L.  Titii-,  Sem pro- 
mi  ,  ufi  funr  ,  uti  Philofophi  Dion  is  &  Theonk  ;  Prut,  in  Rom.  quatft.  29* 
At*  «  Twr  rvpfjLv  muiyorutt  \iy«r  xi\iv»wtr  ,  &r»  au  Tmh*  ,  rym  Tail*  . . .  to* 
ti  oriftmot  rintt  ixxurt  xiyy&tnut  t  xutnU  o\etr  ehrto  at  nftixoi  Tutor ,  2*7w  » 
»J  tiivjatr  y  TiTMl"  ,  *)  or  fl\#V»??i  Ai#j-<t  ,  *f  0«»m  Txpa>~*p.3ttnutrtr  , 
Quid  caufx  eft  ,  quod  Jpmfum  introdutentes  r  fit  bent  dicer e  ,  »W  /*  Caiua 
ego  Caia ...  H/f  autem  verbis  alii/ye  utuntur  ecmmunibus  y  quemadmodum  J#- 
rifprudenter  C.  Seium  &  £,  Titium  u/urpart  folent  ,  Philofophi  Dionem  tf 
Themtm.  Etiam  ipfis  patribus  non  difplicuit  idem  figmcntum  nomimim  ,  ut  r 
feveriorfs  difciptinar  dementis  hauftum  j.  Tertull.  apolegetic  cap.  3.  Bowjw  w 
C.  ,  fed  malut  tantum  ,  Chriflianui  ,  Lucium  fapitntem  virum-, 
repent  faBum  Chriflianum  r  defer*.  Et  Optat.  MuWir.  libr.  J.  adv.  Donatift. 
/««  ^Ktf/f  #/?  0vo<i  hominibui  Chriflianis  etiam  clcricis  dicitiry  efiote  Chr'r- 
jtiani .  Et  eum  fdmtruxulo  quod'am  umcuique  dicererCai  Sett  r  out  Caia  Seia  t 
adhxc  paganus  es  ,  attt  pagana  .  Idem  libr.  6.  His  enim  verbis  toqui  non  eru- 
befrttnty  Cai  Seii  ,  Caia  Seia-y  quamdiu  te  terns  .  Aoguftin.  Homil.  20.  Di- 
Qurus  es  a  Caity  a  Ltrio ,  a  ntfc'to  quo  quern-  patens  .  Salviam  de  gubemafc. 
Dei  Nbr.  7.  Std  hoc  torn  rarum  ejl  ,  at  mourn  r  quam  rarum  vidert  poteft  t 
fjuemltbet  Gaviunr  not  eff'e  GaviutVy  am  quemiibet  Seium  non  effe  Seium .  Poc* 
Its  falfi  artificibos  ac  profcffonbus  hocce  commentum  norainum  i»  deli  (lis  foi/Te, 
nihil  eft  quod  miremur  *,  Tibulh  libr.  t.  eleg.  4. 

Jtxe  mihi  qua  canerem  Titio  Deus  edidit  ore  r 
Sed  Titium  conjux  hoc  meminiffe  vet  at . 
In  nnptii^,  quw  fiebant  per  cwmptionem ,  faiemni  rim  novt  conjirges  difli  Ca- 
ius  &  Caia  ;  &  fponfa  fponfum  his  verba  falurabar  :  Si  tu  et  Cuius  ,  ego 
Caia .  ut ,  prater  Plut.  loco  modo  laudato ,  indicat  Quintil.  inft.  Kbr.  r.  cap. ). 
AVw  &  Cuius  y  C.  titer  a  noratur  f  qua  inverfa  mutierrrtt  detlurat  t  quia  tarn 
Cuius  e/Je  vocitatus ,  quum  Caioty  etiam  est  mtptialibus  fotris  furis  uppvret .  Et 
M.  Tulf.  pro  Muren.  Ut  Caia ,  quia  in  alicujns  libris  exempli  taufa  id  mmen 
inif>ieTj»t  y  puturunt  omnes  mulieresy  qua  coemptionem  fueerent  ,  Cuius  votari  . 
lode  aifis  Caianus  fuit  nummus,  quo  in  nuptiis  fiebat  coemption  Stat. 4- filvar. 


Digitized  by  Google 


TR  AC  TAT  US    SEX  T  US*  *©t 

Emfttnn  plus  minut  iffe  Ciiano  . 
De  jure  confulentibtK  Tub  his  commentitiis  rtomimbus ,  <fe  jure  refpondere 
forte  folebant  jurilbonfulti ,  ut  confultorum  verecundiar  pare? rent  .  qoi  somen 
fuum  ,  res  fuas,  negotiaque  pandf  in  publicum  vix  fercbant  ,  quod  eft  familiare 
plerifque  ingenium.  Qua  de  caufa  confulturt  ptrifperitos  adibant  Curamo  diluca- 
Jo»  ut  arcano  tempos  oppomnum  captarent ;  Horat.  Gerraon.  libr..  t» 
Agricolam  Itudat  juris  Ugumqu*  Ptritms. 

Sub  faili  cam  km  tonfultat  uii  oftis  ful/gt  » 


D  E 

FICTIONIBUS 

JURIS 

TRACTATUS  SEPTIMUS. 


CAPUT  I. 

iVihil  a?u<m  videtur  ,  ubi  non  jure  atlum  efl .  Servut  communis  ab  uno  ex  do- .  ■ 
minis  in  felidum  defendi  debet  noxali  judicio  ,  quafi  tot  us  unins  efftt  .  Quji 
fiunt  eodem  die  ,  eodem  tempore  fieri  videntur  .  Obligation  general!  res  pro- 
fanes &  futura  obligari  videntur .  Servhute  cognatio  amittitur  ,  quia  fervitus 
morti  comparator  .  Res  abejfe  videtur  ycui  pretium  abefi .  Non  videtur  pofli  le- 
ft ,  poffeffionem  retinere  non  posefi .  Rem  in  bonis  habere  videtur ,  qui  ha- 
bet  actionem  ad  rem  ajjequendam.  Ex  delicto  quafi  ex  contrailu  nafcitur  a.lio . 

Ihil  afium  videtur  ,  ubi  actum  non  valet  :  puta  quoties 
vitiofe  cautnm  vel  iatifdatum  eft  judicio  fifti  ,  non  viderur 
cautum  nec  fatifdatom  ;  /.  quoties  ,  ff.  qui  fatifd.  cog.  Pu- 
ta fi  mulier ,  vel  miles,  vel  minor  25.  annis ,  vel  fcrvu«, 
datus  lit  fidejuflbr  ,  pro  non  dato  habetur  ,  &  de  intesro 
ca  vend  am  efl  ;  1.  de  die ,  $.  1.  §•  fi  fervus  ,  tod.  tit.  Nihil 
a£tum  videtur  ,  ubi  non  jure  actum  eft  .  Areentariw  ,  qui 
dolo  rationes  edit  ,  in  totum  non  edit  1  I.  ubi  ,  de  edend. 
Qui  expromiflbrem  dare  ftipulanti  promifit ,  &  pfr  accepci- 
Iationem  libera  tus  eft  ,  fi  dederit  muHerem  ,  qua:  juvarur  exceptione  Vcllejani , 
in  eum  datur  condiclio  inceni  ,  ut  reftituarur  prior  actio  per  acceptilationem 
fublata  ,  quafi  expromiflbrem  non  dediffet  :  ninil  enim  intereft  utrum  non  dot 
expromiflbrem  ,  an  talem  det ,  qui  exceptione  fe  tueri  poteft  ,•  /.  quamvis  ,  §. 
fi  convenerit  >  ad  Vellejan.  Qui  alienam  rem  pignori  accipit  a  uon  domino  , 


Digitized  by  Google 


DE  FICTIONIBUS  JURIS  TRACT.  VIL  toj 

nihil  agit ,  td  eft  nihil  agere  viderur  ,*  /.  i.  de  pigntr.  *8.  quoniam  verba  Ic- 
gis  accipieiida  funt  cum  effeilu  ;  /.  t  Pen.  quit  turn  ,  qui  in  jut  vo* 

rabit.  vi  ex'tm.  At  res  aliena  pigrrori  dari  non  poteft  ;  /.  i.  §.  cum  pradium  , 
de  pignorib.  Qui  facit  contra  legem  ,  nihil  agit  ,  id  eft  nihil  agere  viderur  : 
puta  pnrfes  provincial  abdicandb  fe  ,  fine  auaoritate  fcilicet  Prracipis  ,  non 
amitrit  impcrium  ,  id  eft  non  definit  effe  prsrfcs     /.  legenus  t  de  ojfic.  pntfid. 

Si  cum  uno  ex  dominis  noxali  judicio  agatur  ex  deli&o  fervi  communis , 
etiam  pro  parte  fbeii  fatkdare  debet  judicio  fiflr ;  id  eft  in  totom  cavere  debet, 
quia  quodammodo  totum  fuum  hominem  defendere  debet  ,  cui  in  folidum  de- 
fend en  di  neceffitas  eft  ;  nec  auditur  ,  fi  pro  pane  paratus  fit  defendere  ;  /.  ft 
rum  ur.o  ,  ft  ex  noxal.  cauf.  Quia  fervus  pro  parte  noxa:  dedi  non  poteft  ,  in 
folidum  defendi  debet. 

Quae  fiunt  eodem  die  ,  nullum  inter  fe  temporis  difcrimen  habere  viden- 
tur ,  ut  in  /.  t  fi  fundus  ,  $.  pen.  de  pignorib.  fi  pignut  eodem  die  duobw  ere* 
ditoribus  pignori  obfigatum  fit ,  unique  obligatur  in  folidum,  quia  eodem  tem- 
pore obligarum  videtur. 

Si  qnis  res  fuas  fimpliciter  pignori  obligaverit  ,  non  adjefto  tarn  prtfente* 
quern  futures ,  utrafque  general  iter  obligafft  videtar  ;  /.  ult.  C.  qua  ret  pignor. 

Jura  generalis  hypotheca  vel  pignus  contrahi  folebat  ,  ram  pra*fentium  quam 
jturonrm ,  &  cautiones  ,  quae  interponi  folebant  ,  fi  forte  omiflk  fint ,  tacite 
roterpofitar  intelliguntur  ,*  /.  quod  ft  nolit ,  §.  quia  affidua ,  de  Adit.  edit!.  Hac 
ratione  fi  qnis  confenferit  alienation}  pignoris  ,  &  poHea  ex  nova  caufa  pi- 
gnoris  dominium  ad  priorem  dominum  redierit  ,  pignus  non  redintegratur ,  qui* 
pignus  tarn  in  prarfens  quam  in  futunim  tacite  remuTum  intelligitur  ;  I.  uh.  C. 
de  remiff.  pignor. 

Seryitute  cognatio  amittirur,  &  femel  amina  non  recipitur  manutniffione  ,- 
§.  pen.  infl.  de  capit.  demh/ut.  I.  it  qui,  unde  cognat.  Servitutc  cognatio  amit- 
tirur ,  quia  Cervirus  morti  comparatur  .  Reftiturione  Principis  recipitur  cogna- 
tio ;  /.  1.  §.  filioj  ad  Tertyll.  quia  reflitutio  Principis  retro  trahitur  ad  t em- 
pus  lioertaris,  beneficium  Principis  latiffune  inrerpretandum /.  Papinianus.  de 
nt'morib.  Mater  eft  cognata  libertis ,  fervitute  ftfii  mater  filii  effe  definit  ;  {  z. 
§.  2.  ad  Tertyll.  ouia  lervitute  jus  cognarionh  perimirur. 

Res  abeffe  videtur  ei ,  cui  pretium  abeft ,  puta  fi  dominus  rem  ,  quar  fur- 
to  fibi  aberat ,  rgnorans  emerit ,  res  abeffe  videtur  ,  quia  pretium  abeft  ;  /.  4- 
$.  tunc  in  poteflate  ,  de  ufucap.  1.  ta^  de  V.  S. 

Non  videtur  pofleffionem  adeptus ,  qni  ita  na£rus  eft ,  ut  earn  retinexe  non 
poffir  ,•  /.  mm  videtur  ,  de  adquir.  pejfeJJ.  puta  fi  quk  poffef&rem  fundi  fui  vi 
dekcerit ,  non  viderur  res  in  poteftatem  ejus  rediifle  ,  quoniam  tenetur  poflef- 
fionem reftituere  inrerdiflo  unde  vi,-  /.  4.  §.  fi  d  omtnus  y  de  ufucap. 

Rem  in  bonis  habere  videtur  ,  qui  habet  actionem  ad  rem  recuperandam,* 
/.  rem  in  bonis,  de  adquir.  rer.  dentin.  Rem  amififfe  non  videtur  ,  qui  in  -  inte- 
grum reftirui  poteft  ;  /•  5.  de  in  integr.  rejlhut.  propter  fpem  reftirutionis  . 

Etiam  deticla  videnrur  effe  contractus  ,  quia  ex  delicto  nafcirur  a£Ho  , 
quafi  ex  conmftu ,  ex  malo  fcilicet  &  improbo  contraflu  ;  /.  ft  return  ,  de  re 
fuditat.  I.  1.  C.  fi  adverf.  delitt.  puta  fi  judex  litem  fuam  fecerit  ,  renetur 
i&oae  in  factum,  ex  delifto,  qaafi  ex  contra6iu  y  /.  uit.  de  attuord.  cegnit. 


io4  D  E    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  II. 

Ufntfrucbtt  fart,  dommi  hobetur  .  Tutor  dotus  filio  ,  ft  plurtt  fint  fil't't  ,  omnU 
■tut  datut  videtur  .  Incapax  fit  capax  per  capacem .  Cejfio  fervitutit  eft  fo&i  9 
non  retroagitur  .  Agnitio  ,  vel  rtpudituo  legate  retroagitur  .  Dot  vel  dona- 
tio propter  nuptUt  tonfartttr ,  quia  videtur  non  akfctffiffc  a  bonis  petrit .  Ad- 
fefferet  funt  form  magijhatus. 

USusfructos  proprie  non  eft  pars,  ii  eft  fpecies  Aominn  ,  fed  fervitutis  / 
/.  refle ,  de  V.  S.  Tames  in  quibusdam  calibus  pro  parte  ret  &  dominit 
habctnr ,  quia  omne  emolnmentum  &  commodam  rei  continet ;  L  \  Mxviiu  » 
6k  pen.  de  legat.  z.  L  4.  de  ufufruQ.  &  fundus  dari  non  imrelligitnr  ,  fi  ufus- 
fruihis  detrahatur  ;  /.  qui  ufumfrutlum  ,  de  V.  0.  Proprietas  fere  eft  inutilis  , 
fublato  ufufiru&u,  id  eft  11  ufufru&us  temper  tvmoveamr  a  proprietate U  ft  » 
reo ,  fi  reo  y  de  fidejuff.  PoflelRo  uortra  non  eft  dominium  ,  fed  ufus  ;  Joan. 
CkritbfK  in  1.  ad  Tirnoth.  homtl.  11.  vm  «v  xrivtf  w»  ,  yjsio-h  in  ,  ax 
«r«  n-jput .  Non  eft  httc  vera  foffejpo,  ufut  eft*  nac  ipfe  quidem  fat  it  pmprhtt . 

Si  quis  tutorem  deJerit  nlio  ,  &  plures  funt  fitii  ,  omnibus  dedifle  vide- 
ttur  ;  /.  ft  quit  itay  de  tejt.  tutel.  quia  paterna  pietas  optimum  fern  nor  con. 
filium  capit  pre  liberis  ,•  L  nee  in  e*  lege,  $.  ulu  ad  leg.  Jul.  de  adulter.  Plus 
dficlum  ,  mmns  fcriptum  intelltgitnr ,  quia  pater  femper  confulit  liberis ,  &  pln- 
res  filii  pro  uno  habenrur  ,  propter  vinculum  patria:  poteftatis  ,  quo  liben  ia\ 
{Inn  patris  continentur  ;  L  (rater  a  fratre,  de  condiB.  indebiu 

Lege  Jnlia  &  Papia  orbi  &  codibes  folidam  eapere  non  poterxnt  ex  alie- 
«is  reftameutis,  led  femilum  tanrum,  quod  tublatnm  eft  conftirntione  Conftan. 
tini  ;  L  1.  C  de  infirm,  pern,  catlib.  Sozom.  libr.  u  cap.  9.  Si  is ,  qui  duos 
teos  prom  ittendi  feu  debendi  habebat  ,  damnaverk  heredcm  ,  nt  utrofque  libe- 
rate*,  11  alter  ex  his  capere  non  pofltt ,  id  eft  lege  Julia  &  Papia  fit  incapax, 
nec  focii  lint  ,  id  eft  non  lint  debitores  ex  caufa  (bcietatis  ,  para  ex  caufa  pe- 
cunix  mutux  acceptor  in  rem  vel  negotium  focietaris ,  delegari ,  id  eft  affigna- 
ri  debebit  it ,  qui  nihil  capit ,  qui  eft  incapax ,  ei  cui  hoc  commodam  lege  com. 
petit ,  id  eft  qui  ex  lege  capcre  poteft  ,  cuius  petirione  utrumque  accidit  ,  at 
hoc  commodum  ,  id  eft  commodam  liberation  is  legatz  utriqne,  ad  eum  perve- 
rriat ,  6t  is  qui  capit  liberetur  .  Liberatione  legata  duobus  ,  qaornm  onus  eft 
incapax  ,  alter  capax  capiendi  «  reftaraento,  t<  is  qui  eft  capax  a&ione  ex  te- 
ftamento  ,  agat  ut  liberetur ,  hoc  confequitur  uc  liberetur  :  fed  is  qui  non  ca- 
pit ,  libcratur  per  correum  ,  quafi  ex  oelegatione  ,  id  eft  ceflfione  liberationis 
pre  femifle .  Qpod  fi  debitores,  quibns  liberatio  legata  eft,  focii  fint,  id  eft  fi 
nomen  contraibm  fit  ex  caufa  liberationis  ,  liberatio  qua:  prodeft  reo,  qui  e^ 
capax  ,  prodeft  &  reo  incapaci  per  confequentias ,  Propter  focium,  rocapai  fit 
capax  propter  adjunfHonem  capacis ,  liberato  illo  ,  non  quafi  ex  caufa  legati , 
cujks  erat  incapax,  fed  quafi  foratione  per  acceptilationem.  Neque  hoc  novum 
videri  debet  :  nam  etfi  toli  capact  liberatio  legata  eflet ,  idem  eventret  ,  id  eft 
legatarius  ribnaretur  per  accepttlarionem  ;  /.  ft  it  qui  duet ,  de  liberar.  legal. 
Liberatione  legata  reo  4  darnr  aftio  nt  liberemr  per  acceptilationem  qnafi  folu- 
tione  vel  pafto  de  non  petendo  ;  d.  I.  ft  is  qui  duos ,  /.  ^.  §.  nunc  de  effeflu  t 
eod.  tit.  I.  ft  unus ,  §.  t  4*  verf.  ante  omnia  ,  de  pa&.  Legaram  vel  fideicom- 
miiTum  relinqui  poteft  incapaci,  Ut  reftitnat  capaci  cum  ei  ,  da  leeat.  2.  /. 
ft  fidei  me* ,  de  legat.  3.  /.  eum  dotem  ,  ad  leg.  falcid.  I.  rogi ,  §.  hi  qui  fill- 
dum ,  ad  TreMIianum ,  quia  non  nuerpofita  ,  led  capientis  perform  fpefrarur  ; 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  \oi 

d.  t.  fi  it  qui  duos .  Cepifle  videtur  is  cni  reliclum  eft ,  qui  cnt  capax  ,  non 
mi  reliHum  eft  ,  ut  reftiruerct  capaci  ;  /.  etpiffe  dt  V.  S. 

Si  plures  fint  domini  ejusdem  fundi  ,  fervitutem  imponere  ,  vel  adquirere 
pofliint  fund*  communi ,  iimul  vei  fepararim  ,  id  eft  diverfis  temporibut  :  fed 
*  fepararim  imponant  fervitutem ,  conftituitur  ex  novi/Gmo  a&u  ,  ex  quo  no- 
viffimus  e  fociis  cedit  :  cum  enirn  poftremus  cedit  ,  non  retro  adquiri  fervitus 
vidctar ;  .fed  perinde  habetur ,  ac  fi  tempore  quo  poftremus  ceffit ,  omnes  fimul 
ceifiiTetit  y  /.  ult.  common,  prjd.  Ceffio  fervirutis  son  retroagirur  ,  quia  ceffi* 
eft  fa&i .  non  juris.  Ea  ova  funr  fafti  ,  non  rerroaguntur  ;  L  qui  beredi  ,  de 
com  Ah.  &  dem.  fed  perinde  habetur  ,  ac  fi  omnes  cefTifTent  eo  rempore  ,  quo 
poftremus  ceffit  ,  &  cefiiones  priorum  ananent  in  pendenu  ,  donee  poftremus 
cedat . 

Agnirio  levari  legis  mteHe&u  retroaeitur  ad  diem  aditar  herediratis  :  pun 
fi  quis  rem  fibi  iegatam  ignerans  adfauc  legaverit ,  &  poftea  te  cognira  Iegatum 
agnoverir ,  legarum  rei  legator  valet,  quia  ex  quo  agnovit  iegatum  ,  retro  ipfius 
fuiffe  videtur  a  morte  teftatoris  ,  vel  ab  adita  heredirarc;  fi  vera  repudiaverit , 
retro  videtur  res  fuifle  heredis ,  id  eft  non  difceffifle  a  dominio  heredis ,  perinde 
ac  fi  legata  non  fuiflbt,-  L  fervum  filri  ,  $.  i.  de  legau  i.  Ubi  fervus  legatur  t 
ipfius  fcrvi  ftatus ,  &  omnium ,  qux  pertinent  ad  ejus  perfonam  ,  in  fufpenfa 
eft ,  ut  fi  legataries  repudiaverit  Iegatum,  numquam  ejus  faiffe  videbitur  ;  fi  agno- 
vorit  ,  ejus  feriife  kitelligetur  a  die  adit*  nercditatu  /.  fi  tibi  tamo  ,  $.  cum 
fervus ,  eod. 

Sui  vel  cms nci pari  dotem  vel  donarionem  profe^tam  a  sane  conferunt  ( 
quia  videtur  non  abfeeffifle  a  bonis  patjris  /.  ut  liberie ,  /.  illam  ,  /.  pen.  Ci 
de  collat.  Cujac.  j.  obf.  30. 

Adfiftere  videtur  quxdam  portio  ma^iftrarus ,  cui  adfidet ;  /.  t  ornnis  ,  C 
Tb.  de  lis  qua  adminijh.  vel  ojficium  public.  gerenu  dijlrati*  funt ,  vel  donauu 
Vide  tract.  1.  cap.  il  '  " 

3BBB=B=g 

CAPUT  IIL 

Copti  A  bofiibus  poJlUm'mio  revet  fi  fiQione  poflliminii  recSpitmt  omnia  jura  fu*- 
Ob  furtum  familis  unit*  font  praftatury  quits  unum  factum  btttUigitur .  Con- 
ditiio  indtbiti  datur  quafi  ex  mutuo  .  Iegatum  ademption  ,  net  datum  vide- 
tur .  Refpublica  pro  pupillo  habetur .  Tutor  quoad  cur  am  pro  tiomirm  habetur. 
Rjttihabttto  retro  trabitur  ,  Donatio  inter  v'trum  &  uxorem ,  ubi  morte  confir- 
tnatur ,  rem  trabitur*  In  pemis  janttutia  sum  retro  trabitur ,  Jus/urandum  pro 
folutione  eft  . 

CArn  ab  luftibus  pofflimiaio  reverfi  ,  tedphmt  omnia  jura.  &  a&tones,  & 
1  reftituuntur  adverlus  ufucapta  intra  annum ,  ex  quo  redierunt  ,  quia  nihil 
eft  quod  eis  imputetur  ,  cur  captivi  apud  hoftes  ufucapere  fiverint  ,  quia  cum 
effent  fervi  boftium  ,  procuratoretn  habere  non  poterant,  quod  eft  proprium  Ct- 
Tkim  Romanorum /.  ab  boflibut ,  ex  quib.  -cauf.  major.  1.  ab  bofttbus ,  C.  da 
pojllimm.  rtverf.  Abfentibus  rcipuWica:  caufa  intra  annum  datur  refcifToria  actio, 
quia  refcinditur  ufucapio  impleta  tempore  abfeotiar  :  fed  eriam  fi  interim  nafti 
fint  poffefrionem  rerum  ufucaprarum  ,  &  conveniantur  aflionc  in  rem  ,  darur 
eis  exceptio  exemplo  refciflbnar  aclionis  ,  id  eft  exceptio  refcifToria  ,  qoar  cora- 
parata  eft  ad  exeroplum  refcifTorix  aftionis  ,*  /.  necnon  ,  ^.  exemplo  ,  rar  quib. 
tauf.  major.  I.  non  quocumque  ,  $.  1.  de  legat.  1.  Captivi  reverfi  ab  hoftibus  , 
vel  abfentes  rripublicat  caufa ,  intra  annum  reftituuntur  ,  quia  ficlioae  poftluni- 
TonuVL  O 


■ 


io<J  DE    FICT  IONIBUS  JURIS 

xaii  videntur  oon  amififle  jus  fuufti  ;  Cujac  7.  ohf.  j». 

Si  familia  furrum  fecerit  ,  pro  omnibus  pr.vilatur  unica  poena  furti  ,  qui 
eft  dupli  vel  quadrupli  ,  quia  umcum  fa&um  intelligkur  ;  licet  plum  furtura 
fecerint  ,  plum  pro  uno  habentur ,  ne  ob  delictum  familias ,  dotninis  iota  fa- 
milia careat .  Si  familia  album  prxtoris  corruperir  ,  pro  fingulis  ponue  edidi  de 
albo  corrupto  prarftantur  .  quia  plura  faQa  inteluguntur  :  plum  rei  propter 
atrocitatem  faeti ,  plura  fafla  intelligunrur  ,  quia  vindicatur  contempta  majcilas 
pnrtoris  ,*  /.  fi  familia ,  dt  jurisdici.  Cujac  8.  obf.  20. 

Conditio  indebiti  foluti  datur  quafi  ex  contra  clu  murui  :  qui  per  errorem 
felventis  indebitum  accepit ,  tenetur  cond&ione  indebiti ,  quail  ex  mutuo ;  /.  5. 
J.  is  qumjut  >  dt  ohlit.  &  aQ.  quia  qui  per  errorem  indebitum  folvit ,  videtur 
ire  in  creditum ,  id  eft  mutuum  contrahere  . 

Atienata  a  defunfto  in  fraud  em  creditorum  revocanrur .  Quod  fi  credit  ores 
fervum  defun&i  neceluurium  heredem  inftitutum  pafli  funt,  &  ab  eo  ufiiras  ac- 
ccperunt  ,  alienata  non  m'ocanrur  ,  quia  creditom  videntur  iifle  in  creditum  » 
id  eft  cum  eo  conrraxiue  dulcitudine  uJorarum  ,  vel  alia  ration  e  ,•  L  ait  prater 
to.  $.  ft  quid  in  froudtm  ,  qua  in  fraud,  creditor.  Cujac.  8.  obf.  J4. 

Internum  in  legatis  ,  quod  ademptum  eft  ,  nec  datum  videtur  ,  ot  in  /.  fi 
iu,  de  It  gat.  1.  Si  ita  fcripnim  fit ,  cut  bis  legavero  ,  femel  dari  volo  ;  fi  bis 
eidem  legavero  ,  femel  debetur  ,  quia  quod  ademptum  eft ,  nec  datum  videtur. 
Et  in  /.  aliquando  ,  de  candit.  &  dtm.  quod  datur  Tub  cored  1  bone  ,  fob  cor*, 
traria  conditione  ademptum  intelligitur . 

Refpubtica  per  fe  nihil  fcit.  nihil  videt,  nihil  intetligit,  quia  pupillo  com- 
parator ,-  /.  C.  d»  jar.  reipuki.  omnia  fcit  per  fyndknm  vel  afiorem  civita- 
tis ,  vel  per  magiftrarus  qui  prarfunt .  Municipes  fcire  videntur  quod  fciunt  hi 
quibus  fiimma  reipublicar  commifla  eft  ;  /.  municipes,  ad  municipal.  Cujac  14. 
obf.  8. 

Tutor,  qui  tutelam  eerit,  quoad  providentiam  pupillarem  pro  domino  ha. 
bctur;  /.  tutor  qui,  de  adm'miftr.  tutor.  I.  qui  fundunt.  %.fi  tutor ,  fro  emptor. 
L  ad  ea  ,  de  R.  J.  Tufora  poteftw  non  eft  potert"  dominica  ,  quia  eft  pote*- 
itas  in  capite  Iibero ;  fed  fimilis  eft  poteftati  dominicar  ,  quoad  providentiam  , 
quoad  curam  pupil  I  i  &  rerum  pupillarium  .  Pupillus  non  poteft  adire  heredita- 
tem ,  pete  re  bonorum  poftWfionem  ,  vel  judicium  accipere  t  fine  audoritate  tu- 
toris  ;  /.  oupiJlus,  da  adqu.  tared.  l.y.  dt  honor,  pofftff.  Cujac  t  14.  ebftn.%. 

Ratihaoirio  retro  trahiror,  &  mandato  comparantr  ;  /.  1.  t  fed  etfi,  quod 
alius ,  dt  vi  &  vi  ormat.  Donattones  inter  vinrm  &  oxorem  non  valent  ab  ini- 
tio, fed  morte  &  filencio  donatoris  confirmantur;  &  C] \xx  mone  coorirmantur ,  ie- 
gis  intclleitu  retro  trahuntur  ,•  /.  denatkmts  a<.  C.dt  dtnat.  int.  vir.  &  uamr.  Si 
mortis  caufe  inter  virum  St  uiorem  donatio  fa&a  fit  ,  mone  fecura  reducitur 
ad  id  tempos  quo  donatio  interpofita  cflet  ;  /.  fi  mortis,  de  mort.  tauf.  datat. 

In  cnminalibus  appeltatio  cxtinguit  judicatum  .  Darrmatus  furti  ,  vel  aliis 
famofis  aAionibuK  T_  pendente  aopellatione  pro  fantoTo  non  habernr  ;  fi  mtena 
omnia  rempora  dirimenda  appelbrioais  lapfa  fint ,  retro  iarami^  erficirnr,  id  eft 
a  tempore  f em  en  bat  .  Quod  fi  fenrentia  cocrnrmata  fir,  bodie  notaiur  infamia  , 
retro  non  nctarur,  id  eft  fentcoita  cenfirmatur,  non  retro  trabinw;  I.  furti, 
K.  dt  his  qmi  mt.  infam.  qnia  in  porn  is ,  quar  temper  funt  odiol'x  ,  con/irmano 
coo  retro  rrahtruB  favore  rei ;  Cu>ac  17.  ebf.  t  20. 

.TusjnrasdaTi  eft  fiftitia  fetutio  ,  jmjurandum  folutionis  loco  cedlt  ;  k  jus- 
jttremdum  ,  L  ulr.  dt  jmrejnt.  I.  Sttchum ,  natural ts  y  dt  fidut.  Si  qucs  adver- 
iaro  deferente  jwjuiandom ,  joravtrit  fe  folvifle ,  tiberatur  perinde  ac  felubone 
ipfa  quar  fit  numeratione  .  Et  hoc  eft  quod  dixit  Lucilius  apud  GeiL  Ubr.  16, 
cap.  7.  Jusjuraudum  ejft  impitjirum  oris  alien*. 

CA- 


Digitized  by  Google 


T  R ACT AT US  SEPTIMUS 


  ■  - 

CAPUT  17. 

Refolutio  venditioni/  e*  juBo  fimilis  eft  rtdhibhiani  .  Capt'tvhatt  vfueapn  iV 
terrmmpitur  ,  nec  pojtim'mio  rttroagitur  .  Poffejfu  dtjun&i  quafi  continuatm 
pndcp  heredi  .  Lite  tmttfiata  cum  domino  ex  furte  fervi  t  At  furto  qutfi 

dttut . 

T3  Esolota  vcnditione  ex  pafto  appofito  conrra8oi ,  pofTcfTm  ejin  temporis, 
XV  quo  res  fuit  apud  hoftem,  accedit  venditori  ad  implendam  ufucapionem, 
quia  refolorio  venditioni!,  qua?  fir  ex  pa£ro  ,  fimilis  eft  tedhibrrioni :  eo  genere 
cetroa&a  venditio  fimilis  eft  redhibirioni  ,  in  qua  poflefllo  emproris,  qui  redhi- 
bnrt ,  acced:t  venditor!  ,  quoniam  redhibica  re >  ea  vcnditio  proprie  dki  non  po- 
teft  ;  /.  fi  hom'imm  ,  at  ufucap.  Per  emptorem  vendiror  medio  tempore  pofle- 
difio  videror  ,  &  perinde  eft  ac  fi  venditio  nuUa  ewitiflet  ,  &  res  tradita  non 
effet  emptori .  Redhibitio  eft  refolutio  venditioni*  ,•  /.  Pomponius .  praterta  , 
de  adqu.  pcffeff.  Rctroa&a  venditio  ex  pafto  refolutorio  fimilis  eft  redhibitioni. 

Si  is  ,  qui  pro  emptore  poflldebat  ,  &  ufucapcrc  ccrperat ,  ante  impJetam 
ufucapionem  captus  fit  ab  bofttbus ,  captivitare  ufucapio  interrumpinrr ,  quia  pof- 
fidcre  definit ,  cum  fit  fervus  hoilium ,  nec  ipfi  reverfo  ab  hoftibus  poftlimmium 
prodeft  ,  id  eft  fictio  poftliminii  ,  quo  redimegretur  pofleflio  ,  ita  ut  videarur 
f em  per  in  civitate  fuifle:  fi  tamen  apud  hoftes  deceflerit,  heredi  ejus  prodeft  fi- 
ctkxie  Jegis  Cornelia:  ,  quia  fingitur  deceffifle  primo  capttvitatis  mom  en  to  /. 
fi  it  qui  pro  emptor t  ,  de  ufucap.  ubi  negativa  cxpungenda  eft;  /.  den'ujut ,  tx- 
quib.  cauf.  major. 

Pofieftlo  dcfuncli  prodeft  heredi  ad  implendam  ufucapionem  ;  /.  frffeffitj  1. 
tttpum  .  de  ufucap.  quia  potTeffio  defuruJti  quail  jun&a  defcendit  ad  heredem ;  /. 
cum  milti  ,  ex  quit.  «*/  major.  Sk  &  pofleflio  venditom  prodeft  emptori  ad 
implendam  ufucapionem  \  I.  2.  §.  pen.  pro  emptor.  Poflc/fio  venditoris  quail  cod. 
tinuatur  &  cemjungrrar  in  pcrfona  eroptoris. 

Si  fervus  furtum  fecerit  ,  &  dominus  eum  tmnumiferit ,  ne  fecom  apa- 
tur  turri  ,  &  numimiftbr  &  manumuTus  furti  tenenrur;  fed  fi  femel  cum  do- 
mino a£hxn  fit  ,  manumilTiK  ipfo  jure  liberarur  ,  quafi  decifum  lit  ,  id  eft 
quafi  tranlaaione  decifum  fit  cum  domino  ;  /.  fi  fervtts  mover* ,  J.  mttrdum, 
de  fun.  Cujac  22~  obf.  29. 

Si  res  commodata  vel  depofita  deterior  reddarur  ,  poteft  agi  commoda- 
ti  vel  depofiti  .  quia  res  non  vtdetur  reddita  ,  qua;  dererbr  rcddmjr  ;  L  3. 
1.  commedat.  I.  1.  §.  ft  res ,  dtpofit.  propter  tldem  xommodati  ,  &  depofitL 
Aliod  in  dote  arftimata  ,  fi  convenerit  ut  fpecies  ipfie  reddantur ,  res  etiam  de- 
terior btQx  reddi  poteft;  1. /aw  n.  &  fa.  de  jw.  dot.  ha  ut  quod  deeft  arfti- 
inationt ,  fuppkarur,-  A  fi  mttrt  C,  tad. 


DE    FICTIONIBUS  JURIS 


CAPUT  V. 

Quod  pater  nubenti  jilt*  dot  fimplieiter  t  in  dottm  dart  videtur  -  Promiffioni  da- 
tit  tnefi  tacita  conditio  f  fi  nuptia  fequantur  .  h  contreQibus  quod  agi  foltt  , 
fro  canto  habetu*  .  Qui  per  errorem  dottm-  refiituit ,  quam  ex  paSo-  retinere  pi. 
tuit  poteft  earn  deducere  ytdicio  familial  ercifcund*  y.  vtl  earn  repetere  condi- 
(iione  tndtbiti .  Si  convenerit  >  ut  mortua  filia  fine  It  Iter  it  dot  patri  redder  tturr 
tacit t  aSium  videtur  y  ut  mortua  filia  fupcrjhtibut  liberit ,  dot  remanent  apud 
maritum.  Soluto  matrimanh  dot  it  o&io  communis  eft  patri  <9*  filia,  quafi  /'*- 
re  focietatis  tn  caufa  dot  it  .  Tacitus  eonfenfus  in  quibufdam  idem  opera  mr 
quod  expreffut .  Iks  videtur  perjtmffe  ad  pattern ,  quafi  potent iorem  .  Ret  etr 
dote  com  par  at  x  nan  fruit  dot  alts ,  fed  quafi  dot  alt t  . 

OUoo  pater  fifix  nubcmi  At  fiirnpficiter  ,  in  dbtem  dare  videtur     /.  qui* 
autem  ,  de  jur.  dot.  quia  paternum  ofHcium  eft  dotare  filiam  ,*  /.  qui  li. 
betot ,  alias,  l.tapite  trigeftmo  quint  o^de  tit.  nuftiar.  I.  ult.  C.  de  dot.  pro- 
mi (f..  In  dubio  honefta  interpreiatione  r  pater  officio  fungi  videtur  ;  /•  t  dottm., 
f  f.  dottm  30.  t.  Divut ,  de-  Jur.  dor.  I.  t.  &  3.  de  folut. 

&  LD'nuty  Stipulationi  dotis  inefr  tacita  conditio  ,  fi  nupttx  fequantur  ;  /.  plervmque, 
aliquo  modo  fi  ante  ,.  /.  J&putationem  ,  /.  pnmittendo ,  J.  1.  de  jur.  dot.  quia  noo  eft  dot 
aprari  pof-  fine  matrimonio  ,*  /.  3.  tod.  tit.  I.  4.  de  paB.  E»  ilipulatioue  dotis  agi  non 
funt ,  ad  ex-  poteft  r  non  frcutis  nupriis . 

emplummu-  In  cootraendo,  quod  agi  cur,  id"  eft  quod  agi  fotet  ,  pro-  cauto  habendum 
iieris  trans-  tft  ,  id  eft  ff  omiftiim  fit ,  taoite  aftum  videtur  /  /.  oum  quid  ,  de  ret.  credit. 
enrols  ad  fe-  puta  vino  mutuo  dato  ,  etii  cautum  non  fit  ,  ut  xque  bonutn  reddatur  ,  ho« 
cunda  vora ,  tacite  aftum  intelligitur  ;  k  quod  fi  milt ,  §.  quia-  affidue  r  de  adit.  edid. 
vel  ad  prius  Si  vir  dotem  ,  quam  ex  pacta ,  Alia:  communis  nomine  retinere  potuir  9 
matrimo-  per  errorem  fafti  ,  muliert  ,  id  eft  matri  reftituerit ,  &  fib*  patri  ex  afle ,  ma~ 
niumpoftdi-  w  pro-  parte  heres  ewiterit,  in  judicio  familix  ercilcundx  ,  non  improbc  dotis 
vorrium:  //-  perperam  matri  folurx  prxceptionem  defiderare  poteft;  /.  inter  foaerum-  §.  vir 
ztro-  a.  &  3.  dottm ,  de  pa8.  dot  alt  but ,  id  eft  dedudionem  ,  quafi  dos  ei  per  prxceptionem 
de  folut.  fi  tertamcnto  matris  legata  feu  przlegata  eflet  >  poteft  &  condicere  condi&ione  in- 
convcaiant  ,  deoiti ,  quafi  per  errorem  indebitum  folverit  ;  /.  qui  cx-tcptiencm  ,  %.  ft  pars  > 
vide .  de  condtti.  hidcbit*  quia  indebitum  (blvifte  videuu  ,  qui  per  errorem  tolvit  do- 

tem ,  quam  retinere  potuit  per  exceptionem  pafti  .  Si  heredi  ex  parte  inftituto 
prxlegatum  relictum  (it,  in  judicio  iamiKz  ercifcunda:  prius  deducitur,  &  prar- 
t  corrig.  /.  cipuum  (ervatur  ei  cui  teftator  dedit  ;  /-  t  btredem  y     ult.  cum  I.  feq.  famiU 
here  let  ,  St.  **tifc.  I.  cum  pater ,  in  pr.  de  It  gat,  t. 

idde  l.o^l.fi        Si  convenerit ,  ut  mortua  in  matrimonio  rlfia'fine  liberis  dos  patri  reftitueT 
ita ,  eod.  tit.  w,ur  »  tacke  a£him  videair  y  ut  fuperftitibus  liberis  dos  remaneret  apud  mari- 
Lquifiliebas,  tutn  /     inter  focerum ,  §.  cum  inter ,  de  pail,  dotalib.  I.  i\  etiam ,  C.  de  /ut, 
2.  de  le-  dot*  <•  fi  eonflante ,  verfic  paclit  y  C.  de  don.  ante  nupt.  Cafin  omuTus  re- 
gat.  1.         miner  in  difpofitione  juris  communis  ;  /.  fi  cum  dotem  ,  folut.  ma  trim. 
tt  etiamfi  ;        Soluto  matrimonio  ,  patri  &  fifix  communis  eft  actio  de  dote  doobiK  ca- 
&  v.  fi  pro-  fibus  ,  fi  dos  eft  profeclitia  ,  &  fiKa  fit  in  poteftate  parris  y  /.  2.  §.  ouod  fi  in 
bat ,  tarn  ifta  P -rnV  >  folut.  matrim.  Pater  non  repetit  dotem  ,  nifi  adjuncta  perlbna  rtfix ,  quia 
1.  quam  l.fi  10         <fotis  >  filia  eft  particeps ,  &  quafi  focia  obligationis  &  aflionis  pairis ; 
cenjitnte .         1"'  bominem.  §.  fi  genet  ,  de  folut.  Licet  dos  profeela  fit  a  patrc  ,  vide- 
tur  quafi  profefta  a  patre  &  filia  fimut .  Et  banc  foci  era  rem  aot  commu- 
niooem  inducit  patema  pietas ,  quia  dos  eft  vice  legitimx  ,  &  reprafenta- 

tio 


Digitized  by  Google 


TRACT ATUS    SEPTIMUS.  109 

tio  kgirimar  ,  ex  quo  dos  fit  proprium  patrimooium  mulieris  . 

Soluto  matrimooio  pater  non  aliter  do  rem  repetere  potcft  ,  nifi  volente  Sl 
confentiente  filil :  confemire  patri  videtur  filia  ,  nifi  evidenrer  conrradjcat  yl^.  folut. 
mammon.  Ut  nuptiis  filia;  pater  confentire  viderur  ,  nifi  evidenter  diflentiat  ;  Ly. 
de/pon/alib.  Item  II  fllia  furiola  fit  ,  videtur  confentire  patri  dotem  repetenti  . 
Content  1  rc  creditur,  qui  non  poteft  cootradicere  propter  dementi  am;  d.  /. 2.  Fu- 
riofus  confentire  path  vel  curatori  creditur,  quotirs  de  ejus  commodis  quzritur, 
quail  voluntatis  reliquiis  in  furiofo  manentibus  y  /.  patre  f uric/0  ,  de  bit  qui 
funt  fui  vel  alien,  /nr.  Coofentire  videtur  filia,  G  caufiun  contradicendi  non  ha- 
beat  ,•  /.  detent ,  feint,  mammon,  pnta  11  pater  Ik  i  done  us  &  locuples ,  vel  am- 
plior  dos  ei  data  fit  a  patre ,  kerum  nubenti . 

Soluto  matrimooio  6  dos  filiar  data  fir  fine  juflb  parrk,  nihilominus  pater 
tenetur  de  dote  adione  de  peculfo  ,  quia  videtur  pervenifle  ad  patrem  ,  penes 
qucm  eft  peculium;  I.  fi  cum  dotem  ,  §.  tren/'erediamur  ,  /Hut.  mammon.  Dos 
videtur  perveniffc  ad  potcntiorem  ,  vel  dos  videtur  efle  in  peculio. 

Si  mulier  per  errorem  nupferit  fervo  quafi  libero  ,  non  eft  dos  ,  neque 
xnatrimonium .  Mulier  non  habet  quafi  privilegium  in  bonis  viri ,  ut  prxferatur 
ceteris  creditoribus  chirographariis  :  non  prxfertur  domino  in  re  peculiari  ,  fi 
lone  aliquid  domino  debetur  ,  nifi  in  his  tantum  rebus  ,  qux  vel  in  dotem  da- 
tar  funt  ,  vel  ex  dote  comparatz  funt ,  quafi  &  hx  dotales  lint ;  /.  fi  cum  do- 
tern ,  $.  ulr.  folmt.  matrimen.  Res  ex  dote  com  para  tar  non  funt  propric  dotales , 
led  funt  quafi  dotales  ;  d.  $.  ult.  &  I.  ret  qua,  de  fur.  dot.  ad  hoc  ut  mulier 
habeat  privilegium  exadionis  in  rebus  dotalibus,  fi  extent ,  vel  in  rebus  ex  do- 
te comparatis  ,  quafi  efleat  dotales  ;  /.  uxor  marito  t  de  don.  int.  vir.  C  uxor. 


CAPUT  VL 

Aditio  beteditatis  eft  vice  fiJutiemt  &  compen/ationis  .  Aditio  heteditatit  eft 
quafi  emtraBus.  Manumiffn  fervi  dotal  is  con/entinte  uxore  valet  wire  dona- 
limit  .  Prafcriptia  interrumpitur  lite  conteflata  ,  quafi  definente  poffeffione  . 
Qui  jure  /amniariiatit  fundum  vicini  ingreditur  ,  non  videtur  pojfidere  .  Norn 
Videtur  poffidere  ,  qui  mn  potefi  retinere  pojjejjie/itm .  . 

ADitio  hereditam  eft  vice  foiutionis  ,  &  compenfationis :  puta  fi  creditor 
debitori  heres  extiterit  ,  aditione  hereditatis ,  quafi  folutione ,  &  compen- 
fatione  extinguitur  obligatio  t  quia  adeundo  hereditatem  fibi  folvuTe  ,  &  fecum 
compenfafte  inrelligitur  ;  l.Stithum,  $.  aditio  ,  de  folut.  I.  debitori  ?  de  fidejuf- 
/or.  I.  qua  dot  if  ,  folut.  matrimen.  I.  cum  a  metre ,  C.  de  rei  vindtcat. 

Qui  hereditatem  adiit,  creditoribus,  oc  legarariis  oUigatur  in  (blidum  etfi 
hercditas  damnofa  fit  ,  quia  hereditas  videtur  eiTe  folvendo  ,  qua?  heredem  in- 
venit  i  d.  I.  qua  dotis ,  /.  liberttu  qui  ,  de  ben.  libert.  Qui  hereditatem  adiit , 
alia  ration*  obligatur  &  in  folidum  creditoribus  &  legarariis ,  quia  aditione  her 
reditam  oblieatur  quafi  ex  conrra&o  ;  adenndo  hereditatem  contrahere  vide- 
tur cum  creditoribus  ck  iegatariis  ,•  /.  t  fi  quit  ab/entit  ,  $.  beret  ,  de  obit  gar. 
6"  eR.  I,  pen.  in  fin.  eie  feperat.  §.  beret ,  in/1,  de  oblig.  qua"  qua/,  ex  contraB. 
na/c.  Aditio  hereditatis  fit  in  jure  kidicioque  :  in  judicio  contranitur  ,  vel  quafi 
contrahirar  /  /.  a.  $.  idem  fcribit ,  de  pecul. 

Si  vir  voluntate  uxciris  fcrvum  dotalem  manumiferit  ,  manumi/fioni  cot- 
fentieitte  nxore  donandi  animo ,  manumi/fio  valet  ,  quia  valet  hare  donatio  in- 
ter virom  &  nxorem  ;  /.  quod  autem  ,  $.  ult.  de  denat.  int.  vir.  &  uxor.  I. 
maritus  ,  C.  eod.  Et  quodajoimodo  donalfc  videtur  ,  qui  fervum  dotalem  per- 


no  DE    FICTIONJBUS  JURIS 


anifit  manumitti ;  /.  quod  ft  vir,  &  fa.  folmt.  matrimon.  quia  coufenfit  nuna- 
miflioni  animo  donanai . 

Pnrfcri^tio  longi  vel  longifluni  temporis  intcrrumpirar ,  lite  conteftata  ;  /. 
t  Defideratur  nemo  tmbigit ,  C.  dt  adquir.  poffeff.  I.  f  neqtu  ,  C  i n  quib.  ctuf.  ctff.  long. 
fub  h.  tit.  /.  temp.  prafcript.  I.  cum  mtijjimi  ,  §.  immo>  C.  at  prafcript.  30.  tnn.  quia  qui 
neque  .  Fa-  poflidcbat,  lite  conteftata  f  quafl  poffidere  deflnit  ,  amphus  non  poflidere  in- 
ciunt  /.i.  2.  telligirur;  d.  I.  nemo  tmbigit.  Poll  litem  comeftatam  non  dicitur  pofleiBo ,  Ted 
O*   io»  C.  nuda  dctentaoo  •  quar  non  eft  apu  &  idooea  ad  adquirendam  przfcriptioncxn 
dt  prafcript.  &  ufucapionem  .  Civilis  poflcffio  rcquirirur  ad  ufucapionem  vel  prxfcriptionem, 
long.  temp,    naturalis  poffeflio  nuda  son  fufficit    d.  I.  nemo  tmbigit.  Ufucapto  eft  modus  ci- 
vil is  adquurendi  dominii.  Duplex  ci\  poiTelfto ,  civilis  &  naturalis  :  civilis,  qua? 
eft  animo  dominii  ,  animo  adquirendi  dominii  ;  naturalis  ,  quae  corpora  confi- 
ftir,  prchenfione  corpnrali  ,  non  animo  dominii  ;  d.  I.  nemo  tmbigit. 

Qui  jure  familiariratis  fuodum  amici  ingreditur  ,  non  yidetur  poflidere  , 
quia  non  eo  animo  fundum  ingreflus  eft  ,  ut  poflldeat  ,  licet  corpore  in  fando 

r,  dt  adqu.  pojfejf.  ctp.  bona 


lit  y  /.  qui  jure  ftmiliaritatis ,  dt  adqu.  pojjejf.  ctp.  bona  memoria ,  dt  poftulot. 
Pralat.  ctp.  t  abbtttt  de  V.  S. 

Non  videtur  pofleffionem  adeptus ,  qui  ira  nafhis  eft ,  ut  earn  tctinere  non 
joffir ,  /.  non  videtur,  dt  tdqu.  poffejf.  Eadem  ratio  eft  poffeflionis  &.  dominii: 
poHeflionis  caufa  perpctua  eft.  PofBdere  videtur  qui  polfidet  ex  caufa  perpetua, 
ex  caufa  adquirendi  dominii  ,  puta  ex  caufa  cmptioois  ,  ut  qui  rogavit  preca- 
rio  ,  non  poffidet ,  quia  quandocumque  poflcffio  ab  eo  avocari  poteft  ;  /.  6.  J.  it 
qui  rogavit ,  dt 


CAPUT  VII. 

Qui  fciens  fumptus  ftcit  in  re  aliehn  non  repttit  ,  quit  dontffh  videtur  .  Qui 
rem  vindictt  ,  mm  vidttur  flatim  pofftjponi  rtnunriart .  UfusfruQus  non  con~ 
fiituhmr  in  his  rebus,  qua  mfu  confumuntur ,  fed  qutfi  ufufftHClm  remedio 
cautionis;  Adfuditttio ,  qua  fit  unius  r*i,  qua  commode  divide  mm  poteft,  eft 
fimilis  emptioni  &  permutation  .  Praftat'm  ajlimatioms  tft  fsmilis  emptkni . 
Tranfaliio  eft  vice  ptrmutttionis . 

~K  /fA  l«  fidei  porTeflbr  non  repetir  fa tn pros  faeros  in  re  alien*  ,  nifl  necefla- 
1  Vx  rios  ;  I.  dommm  ,  C  de  ret  vmdicat.  quia  donate  videtur ,  qui  rmpendit 
fciera  in  rem  alienam  ;  L  ft  fervms ,  J.  ft  oJtvom  ,  ad  I.  AquiL  Lex  fingit  im- 
penfain  rem  ere  faftam  in  re  aliena  ,  fadam  fuifle  donanJi  ammo  ,  ne  rcpeti 
poflet  .  Fiflio  legts  arqui poller  veritati . 

Qui  corpit  agere  vindicationc  ,  pendenre  judicio  non  prohibetur  a^ere  in- 
terdiAo ,  puta  intcrdi^to  uftde  vi  ,  vel  ati  poflidetis  ,  quia  non  videtur  poflef- 
floni  renunciafle  ,  qui  rem  vindicavit  y  I.  not ur a  liter  t  J.  nihil  commune  ,  de 
tdqu.  pojjeff. 

Ufusfroclus  proprie  confifth  in  his  rebus ,  quarum  eft  ufus  ,  re  incolumi  , 
falva  rei  fubftanria  :  ufusfruitus  proprie  non  confiftit  in  his  rrbyS,  quarum  non 
e(1  ufus  ,  led  abufus,  qnar  urendo  confumuntur  >  ur  vinuno  ,  oleum  ,  frucnen- 
tum  ;  vel  quafi  confumuntur,  ut  pecunia  quae  afltduo  ufu  3c  permutatione  quafi 
confumitur  .  Sed  ufusfruclus  fi£titius ,  tk  quafi  ufusfrucrns ,  cooflituitur  cemedio 
cautionis  ,  ut  res  ejufdem  qualiratis  vel  quantitatis  reflituantur  finito  ufufrudu  / 
/.  2.  /.  ft  vini  ,  /.  pen.  dt  ufufrutl.  ear.  rer.  qua  ufu  confumunt. 

Si  res  commode  dividi  non  poftit ;  poteft  judex  datus  in  folidum  earn  ad- 
judicare  uni  ,  &  eum  condemnare  atrcri  in  cert  am  quantitatem  pecunix  ,  & 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  in 

•urate  debet  ut  caveator  de  eviflione  ei  cui  rem  adjudicat;  /.  hertdet  ,  J. 
famil.  trrifc.  I.  item  qutmvit  ,  in  fin.  commun.  divid.  Et  fi  nan  caveat ur ,  eric 
aftio  de  evi£Hone  pnrfcriptis  verbis     /.  ft  familiet  ,  C.  erri/i-.  /.  7.  C. 

commun.  utr'tufq.  ptdie.  quia  talis  anjudicatio  non  ell  emocio  vel  permutario  ; 
fed  Gmilis  eft  emptioni ,  vel  perrouiattoni .  Adjuchcatio  eit  emptio ,  vel  permu- 
tatio  f&ttia  ,  qua?  fit  per  judicem  rei  txpcdiend*  caufa ,  communionis  tollendae 
caufa ,  quar  non  minima  incommoda  habet  propter  difcordias ,  quas  matei 
munionis  lolet  excitare  ;  /.  cum  pater,  $.  dulctQmit ,  dt  It  eat.  2* 

In  judicio  familiar  ercifcundjr  &  communi  dividundo  coheredes  vei 
res  tenentur  de  evi&ione  re  rum  fmgnlis  ad/udicararum  ;  d.  I.  ft  familis ,  quia 
divifio  eft  fpecies  emptionis  &  permutationis  .  Divifio  fit  emptiooe  &  permu- 
tatione  partium  ;  /.  fi  filia  ,  $.  fi  pater,  famil.  erci/c.  Per  divifionem  contrahi- 
tur  alienatio  fundi  /  /.  ex  cafirenfi  ,  J.  itaque  ,  dt  cajlrtnf.  pecul.  /•  inter  ,  C. 
<if  prad.  minor. 

Si  vir  uxori  rem  aliqoam  donaverit  ,  donatio  nulla  eft :  fi  res  extet ,  vin- 
dicari  porcft  fi  non  refliruatur  ,  quia  poffidendi  caufam  donatio  prarftitit :  fi  m 
non  extet  .  uxor  liberator  prarftando  juftam  arftimationem  ;  &  cavendum  erit 
poffeffori  de  eviflione  in  frmplum  quanti  ea  res  erit/  /.  /t  donatay  de  den.  int. 
vir.  £r  uxor.  Prarftatio  arftimationis  fimilis  eft  emptioni  . 

Evifto  fundo  tradito  ex  tranfadione  ,  pro  fundo  ,  de  quo  lis  erat  ,  datur 
aflio  de  cviflione  prarfcriptis  verbis  ;  /.  fi  pre  fundo,  C.  de  tranfacl.  talis  tran- 
fa&io  eft  vice  permutationis . 


CAPUT  VIII. 

Solutio  facia  ab  urn  ex  fidtjuffotibut ,  eft  quafi  nomints  emptio  .  Deltgatio 
Solutionis  eft ,  etiam  ft  dtlteatut  debitor  non  fit  fulvendo .  Hereditat 
jatens  dcjiindi  pcrfonam  fujlinet  . 

SI  unus  ex  fidejufloribus  a  creditors  conventus  folvat  folidum  ,  quafi  nominis 
emptio  ficlione  juris  conmhitor  ,  perinde  eft  ac  fi  ultro  nomen  emerit  , 
quia  creditor  tenetur  ei  cedere  aftionibus  dubitetnr,  de  fidejuffor.  qua  t  fi  dubitet; 

cefTione  fit  venditio  nomrnis,-  /.  fidejufforibut ,  I.  cum  it,  red. tit.  Creditor  non  &  v.  fi  pro. 
in  foiunim  accipit  ,  fed  qood.immodo  nomen  vendrt ,  quia  habet  adiones  >  quas  hat.  Facuint 
prarrtare  tenetur  /  d.  I.  turn  it  .  Et  fi  unus  ex  futoribus  in  folidum  conventus,  /.  fide  jit  flori~ 
ceffis  aclionibus  folidum  pupillo  folverit  ,  ceffio  aetionis  non  inrercidit  ,  quia  but  ,  I.  cum 
pro  parte  contutoris  ,  non  tutela  reddita  videtur  ,  id  eft  non  videtur  folviffe  ex  is ,  qui ,  eod. 
caufa  tutelar, fed  nominis,  ki  eft  ceffar  adionis  pretium  pro  parte  contutoris  fo-  tit.  quar  fta- 
hitum  videtur;  /.  cum  pmpUhs  ,  de  ttttel.  &  rat.  diflrak  Qui  tenetur  pro  alio,  timahaufto- 
non  compeitrrur  folvere ,  nifi  aitor  paratus  fit  ei  cedere  aftionibus  fuis ,•  /.  cum  re  ad  aliud 
alter,  auth.  praftnte,C.  de  fidtjnff.  Et  ceffis  adionibus  ,  is,  cui  ceffar  funt  adio-  probandum 
aes  .  dicitur  procurator  conltirut  in  rem  foam  ;  /.  emptor  ,  /.  ex  mminit  ,  C.  allegantur . 
dt  hered.  vel  atl.  vend.  I.  quid  fi  mitt  y  m  ft.  de  minorib.  I.  procurator  in  rem 
fuam ,  de  procurator,  quia  ceffis  adionibus  ,  non  direct*  ,  W  utiles  nransferun- 
tur  in  ceffionarium  . 

Delegatio  pro  jufta  prarftatione  eft  ;  /.  quod  debet  ur  .  de  ptrxf.  non  fine 
fictione .  Qui  tenetur,  quod  habet  actionem ,  liberator,  ceaendo  aflionibw  fuis{ 
quia  delegatio  pro  jufta  pr.rftatione  eft  .  Delegntio  vice  folutionis  eft  ,-  /.  qut 
ubtrthius .  %.  t  fed  fi  creditor} ,  de  oper.  libert.  Delepratio  habet  vim  fblotioni«, 
A  liberal  debitorem  perinde  ac  folutio  .  Et  ideo  fi  fidejuffor  debitorem  fuum 
volenti  creditori  deJegaverit ,  etiam  cum  qui  folvcndo  non  eft  ,  confeftim  man- 


Digitized  by  Google 


n»  Dl    FICTIONIBUS  JURIS 

dari  agere  poteft  adverfus  reum  principalem,  quia  qui  debitorem  fuurrt  deligat, 
pecuniam  are  mrelligitur  ,  quanta  dchetur :  I.  qui  debitorem ,  de  fidejuftor .  Si 
nrulier  intercefiionk  caufa  debitorem  fuum  delegaverk  ,  non  juvatur  Veilejano, 
»  ^uia  Vcllejanum  non  prodeft  mulieri  folventi  pro  aib  ,  fed  intercedenti  tan- 

tum  •  Delegatio  pro  folutione  eft  ;  /.  quamvis ,  §.  plane  ,  ad  Vellejan.  Si  do- 
tuturus  mihi  mortis  caufa ,  debkorem  Uium  crediton  meo  delegaverk  ,  omniao 
ex  donationis  caufa  capere  videbor  tantam  pecuniam  ,  quanta  a  creditor*  meo 
liheratus  fuero ,  quia  delegatio  pre  donarione  eft;  /.  mtrtis  caufa  capimus  y^.t. 
da  mortis  caufa  aonai.  Delegatio  pro  folutione  eft  ,  ideo  ut  iadebiti  foluti  con- 
diclio  eft,  ita  &  fine  caufa  delegari  conditio  eft;  /.  z.  C.  de  condiS.  indebit. 

Delegatio  pro  folutione  eft  ,  etiam  fi  debitor  delegatus  non  fit  folvendo j 
d.  I.  t  qui  debitorem  .  quia  debitor  delegatus  fofvendo  efle  videtur  ,  qui  a  cef- 
fionario  admiftus  eft  .  Bonum  nomen  facte  creditor,  qui  admktit  debkorem  de» 
legatum  ;  /.  biter  caufas  ,  §•  abeQe  ,  mandat.  I.  cum  dotem  ,  de  jar.  dot.  I.  qui 
nominibus  ,  dt  admimfir.  tutor.  I.  tit  prxtor ,  $.  fi  quid  in  fraud,  qua  in  fraud. 
t  In  Cujac  creditor. 

meo  lib.  ©b-  Moreno  reo  principal!  ante  adkatn  herediratetn ,  fidejuflbr  pro  defunfto  ac- 
ferv.  funt  »8.  cipt  pot  eft  ,  oaia  berediias  perfooa;  defundi  vice  fungiwir  ,  fieut  municipium , 
Confuleeun-  curia,  focietas  /-  martin  ,  de  fidejujfor.  Heredkas  jacens  perfonar  dcfunoii  vi- 
dem  Cujac.  ceni  fuftinet  ;  /.  hereditary  de  adqu.  rer.  dom'tn.  Sic  G  fervus  hereditarius ,  ante 
tom.6.in  lib.  aditam  hereditaterri  rem  hereditariam  commendaverit ,  heredi  adka  hereditate  da- 
^.dccretal.tit.  fur  aSio  depofiti ,  quafi  ex  contractu  dcfuncli ,  quia  heredkas  domini  vicem  fu- 
ii.  fub  cap.  ftinet;  I.  cum  hertd'ttas ,  C.  depofit.  Heredkas  vicem  defuncli  fuitinet ,  ficut  mu- 
i.  col.  1 1 17.  nieipium,  curia,  id  eft  fenatus  municipals,  focietas  ,  iuftinet  perl'onam  fingu- 
&  torn.  10.  lorum  munkipum ,  curialium ,  &  fociorum .  Unde  quod  major  pars  curia*  efle- 
fub  /.  duo ,  cit ,  pro  eo  habetitr ,  ac  £  ooines  egerin*  ;  L  quod  major  ,  ad  municipal.  Cu- 
coL  1236.    J***  T  2?-  o6y.  10, 


CAPUT  IX. 

Ihm'muf  folvendo  pro  ftrvo  prapofm  aticui  negotiation}  ,  viektut  pro  eo  fidejuf- 
ftffe  in  ceteris  can  fit  .  Cotfufio  babet  vim  jolutionit.  Fide/ujjor,  he  quern  pi- 
gtora  data  ob  folutienem  tranjlata  funt ,  mm  eft  empttris  ,  fed  creditoris  loro . 
Locus  contractus  e]fe  videtur  ,  ubi  pteunia  folvenda  eft .  Pecuiium  non  inteili- 
ghur,  nifi  deduth  e*  quod  patri  vel  domino  dabetur  .  Filiusf.  pro  patrtf.  ha- 
ietut  in  quibufdam  taufis  • 

OOttTTio  fto  debito  fcrvi  pnrpofiti  alicui  negotiarioni ,  fidcju/Tionis  vicem  con- 
^  tinet  in  *Uis  caufis :  ut  in  /.  ult.  quod  cum  eo  qui  tn  alien,  potefl,  eft  f  fi 
fervus  aftor  ,  qui  prxpefitus  erat  mutnis  pecuniis  dandis  fub  pignoribus  (  pro 
negotiatore  hordei  fofcepit  debitum  ,  id  eft  in  fe  fnfcepk  debitom  ,  expromUTo- 
rem  ft  dando  ,  dominus  pro  fervo  tenenir  inftitoria  aftione  ,  quia  videtur  pro 
eo  fidejufTi/Tc  generaliter,  ex  eo  quod  probabarur  pro  eo  folviAe  in  alik  caufis. 
Confuetudo  patrkfamilias  fpeframr     A  nummis,  do  legau  5. 

Confufio  babet  vim  folutionis  ,  puta  fi  creditor  debitort  here^  exttterit  , 
confuftone  oblkatio  extingHicur  folutionis  poteftate  ,  quia  fibi  folvifte  videtur; 
/.  t  debitori ,  de  fidejuff.  L  Stichum ,  $.  aditiot  de  fidut.  I.  fi  ei  cui,  da  evict. 
/.  qua  dot  it  ,  fotut.  matrhnm.  Ncc  impar  eft  conrufio  t  quod  folntto  omnino 
tollit  obligationem  ,*  inJL  quibu  mod.  toltitur  obligat.  in  pc  Confufio  per  fuccef- 
fionem  pro  parte  feu  quota  hereditark;  d,J.\  debitori ,  I  Gramas,  rod.  tit.  I.  fi 
duo  ,  de  folut.  I,  debitori  ,  C.  de  pail. 

Fide- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  „* 

Fidejufior,  in  quern  pignora  a  confide  juflbribus  data  ttanflara  Aint  ,  etiam 
emptionis  titulo  f  quia  forte  folidum  folvit  creditori  ,  fiu^his  non  facit  Cuos 
quia  non  emptoris  loco  fubftiturus  videmr ,  fed  ejus  qui  pienora  accepit  ab  ini- 
tio ,  id  eft  creditoris  4  &  ideo  fruflus  imputat  vq  ufuras ,  «  quod  execdit  ,  in 
(brtem  ,•  L  Paulus%  de  fidejuff.  quia  hujufroodi  ttanflatio  pignoris  fit  ex  necef-, 
Cute  juris,  non  transferee  1  dominii  caufa.,  fed  transfcrendi  pignoris  caufa  pro 
fecuritace  debiti  ;  /.  s.  de  diflraSL  pignor.  Fidejoflbr,  in  quern  pignora  rranlu- 
ta  funt,  eft  loco  creditoris  ,  videtur  iifle  in  credirum  ,  fuccedit  in  jus  pigno- 
lum  j  I.  1.  C.  de  dole .  Fidejuffbr  videtur  tantum  fufcepiffe  pignora ,  ut  indem- 
nitati  fua*  oonfulat  ,•  /.  fidejuffor ,  de  negot.  geJL 

Locus  contractus  videtur  ,  non  ubi  inftrumentum  conforiptum  eft  ,  fed  ubi 
pecunia  folyenda  eft  ,•  L  fi  ut  preponitur ,  de  fidejuff.  I.  Uret,  $.  ult.  I.  exigt- 
re  ,  de  judic.  I.  3.  de  ret.  auilor.  judie.  poffid.  i.  in  fin.  de  aSL  empt.  Con- 
tra xiffe  qu  foue  eo  loco  intelligitur  ,  in  quo  ut  fblvcret  fe  ohligavit  /.  contra- 
xiffe ,  de  oblig.  &  ad.  £t  ideo  fi  quis  m  provincia  -cootraxerit  ,  &  promiferit 
Romx  fe  foluturum  ,  ibi  poteft  conveniri  ;  d.  L  beret ,  §.  ulu 

Pater  vel  dominus  conventus  aclione  de  peculio  ,  ex  perfona  fcrvi  t  vel 
filii  ,  prius  deducit  quod  fibi  debetur  .  Peculium  non  toraputatur  ,  nifi  dedu- 
&o  eo  quod  patri  vel  domino  debetur  ,  quia  pnrvenifle,  &  cum  eo  prius  egif- 
fc  creditur  I  depofiti ,  J.  petuJium  ult.  I.  fed  fi  damnum  ,  %.  peculium  ,  de 
ptcuL 

Filiusfamilias  in  quiburdam  eaufis  pro  patrefamilias  habetnr ,  licet  fit  In  po- 
re/rate patris ,  puu  in  contraftibus  &  obligationibus  .  Filiusumiiias  ex  omnibus 
cauCs  tamquam  paterfamilias  obligator  ,  8c  ob  id  agi  cum  eo  .  tamquam  cum 
patrefamilias  ,  poteft  ,•  /.  fiJiusf.  59.  de  oblige t.  &  at~i.  Filiusfamilias  obligatur 
tarn  ex  contractibus ,  quam  ex  delicti; :  &  ex  his  in  filinmfamilias  datur  aitio; 
fed  mortuo  61k)  lite  conteftata  ,  judicium  transfertur  m  patrem  ,  dumtaxat  de 
peculio ,  vel  de  in  rem  verfo  ,*  /.  tarn  ex  xnntraB'tbus  ,  de  judie.  Si  films  fide- 
niflerit  pro  pane ,  obligatur  ;  1.  t  2.  5.  quod  ah  prater.  a.  qui  fan  id.  ng.  L 
filiusf.  C.  de  fidejuff.  Lex  filiusfamilias  ait  fere  ,  ut  exctpiatur  caufa  muruae 
pecuniar,  propter  fenatufconuilTum  Macedonianum .  Filiusfamilias  etiam  ki  eaufis 

rublicis  pro  patrefamilias  haberur,  veluti  ut  masiftratum  gerat ,  ut  tutor  detur; 
filiusfamilias ,  de  his  qui  funt  fui  vel  alien,  jur.  propter  uulitatem  pubkeam^ 
&  peouriam  bomintun  idoneomm  ad  res  publican. 


CAPUT  X. 

Quod  tvtmhut ,  m  bonis  mflr'n  non  habetur .  Aqua  pluvia  nocert  videtur  ,  qua 
meere  poteft  .  Legatum  relitlum  Principi  ,  mortuo  Principe  ante  diem  legati 
eedentem  x  tranfmtttitur  ad  fucttjftrem  ,  quia  Prbtceps  femper  v'tvere  intelltgi- 
tnr  .  Funefus  pro  abfente  &  qmefcente  habetur  .  Servi  fugit'tvi  d'tcuntur  fur- 
sum  fui  facere .  Quadam  funt  fata  caufarum  .  Remiffio  ?>on  eft  donatio  t  fed 
tranfaB  'to .  Petunia  dieitur  fterilis  t  quia  nature  fua  non  parit  ufuram  . 

OUod  evhxitur ,  in  bonis  noftris  non  eft  ;  /.  quod  evineitur  ,  de  R.  J.  id 
eft  in  bonis  noftris  non  habetur  id  de  quo  lis  eft  ,  etiam  fi  nondum  evi- 
ftum  fit  per  (entenriam  ,  propter  periculum  imminens  eviction  is  :  ideo 
cum  in  limine  contractus  imminet  eviftio  ,  id  eft  fi  lis  de  proprietate  movea- 
tur  emptori  ante  pretium  folutum  ,  non  compellitur  pretium  folvere ,  nifi  fatU 
«i  offeratur  ;  /.  fi  poft  perfeSam,  C.  de  eviB.  Et  ita  quod  dieitur  in  I.  qui  frit, 
$.  ult.  de  ufur.  bonae  fidei  emptorem  inteiligi  quoad  percipiendos  fruftus  ,  do- 


ii4  DE     FICTIONIBUS  JURIS 

nec  fundus  evictus  fuerit  j  ita  accipiendum  eft  ,  donee  (it  conteftat*  fit  ,  quit 
lite  conteftata  incipit  effe  malar,  fidei  pofieffor  y  I.  fed  &  ft  Itge >  J.  yl  «nr#  /i- 
inn,  <fc  beredit.  petit. 

In  adione  aqux  pluvia?  attends  ,  verba  legis  12.  tab.  fi  aqua  pluvia  m- 
eet ,  fic  rnterpretanda  funt ,  ft  aqua  pluvia  nocere  potuit  ;  I.  Labeo ,  de  flatulib, 
quia  a£tk>  aqua;  pluviac  arcendx  eft  de  damno  futuro  ,  de  damno  noodutn  fa. 
fto  ,  opere  tamen  fafto  ex  quo  damnum  timetur  y  I. 1.  $.  1.  de  aqu.  <Jr  aqu. 
pluv.  attend. 

Si  legatum  reliSum  fit  Principi ,  &  antequam  dies  legati  cederet ,  e  vivir- 
fublatus  fit,  legatum  non  fit  caducum  ,  led  traofmittitur  ad  fiicxeflbrem  y  I.  quod 
Prineipi ,  de  It  eet.  a.  quia  Princeps  femper  vivere  intelligitur  .  Legatum  non 
perfona;  .  fed  Agnitati  reli&um  videtur .  Princeps  folurus  eft  legibos  caducariis . 
Altud  eft  in  Augufta  y  /.  ft  Augaflt^  ecd.  tit. 

Furinfus  per  omnia  abfentis  &  quiefcentis  loco  habctur  y  /.  2.  §.  pen.  de 
jut.  ceditill.  quia  pro  nullo  habetur  . 

Servi  fugitivt  dicunrar  furfum  fin  facere  /  /.  1.  C  de  fen.  faith,  quia 
fefe  fuga  dominis  fubripiunt . 

Lite*  videntur  habere  fiia  fata  J  &  hoc  eft  quod  dicitur  in  /.  1.  C.  de  of. 
fir.  civil,  judickr.  dom  caufarum  menu  &  fata  panduntur  .  &  advocati  dicun- 
rar dirhnere  fau  caufarum  y  /.  advoeati  ,  C.  de  advoeat.  dtverf.  }u£e.  propter 
aleam  &  incertum  even  tiro  judiciorum  y  /.  ult.  C.  quibus  ad  libett.  proelamar* 
nto  lie.  Cojac.  16.  tbf.  9. 

Remiffio  non  videtur  effe  donatio ,  fed  potius  tranfaSio  .  Si  locator  remi- 
frrit  cobno  penfionem  unim  ami  ,  ob  fterilitatem  Hlius  anni  ,  &  frquentibut 
annis  continent  maxima  ubertas .  integrant  penfionem  pot  eft  exigent  ithus  anni, 

iuam  remifit  ,  etiam  fi  rirolo  donationis  remiferic  ,  quia  remiffio  non  tarn  eft 
onatio,  quam  tranfadioy  Lett  (andjtflt,  $» Papinianut , locat.  Remiffio  ha  tafia 
kitelligituf ,  fi  feouentium  annonim  Iruges  non  refpondcant  ,  ita  ut  fterititas  it- 
Itus  anni  farciatur.  Remiffio  ilia  habet  tad  tarn  cemdrrionem  >  fi  ubertas  fequcn- 
trarn  annonim  non  penfet  damnum  iilius  anni  .  Remiifio  non  eft  donatio  ;  /. 
«fun»  ,  C.  ad  Velltjan.  I.  Lucius  ,  quibus  mod.  petit,  vet  h/petb.  folv.  L  etfi  pi. 
gnus  1  qua  in  fraud,  creditor. 

Pecunia  fu.i  nature  (rerilis  eft,  non  parit  ufuram.  Ufunr  non  debeotur  ex 
re  ipfa  ,  fed  ex  negotiation*  ,  ex  ftiputatiooe ,  ex  mora  y  /.  fi  navit  ,  de  ret 
vinaicat.  I.  ex  annua  ,  §.  1.  O*  /.  feq.  de  don.  int.  vir.  C5*  uxor.  Sic  pecunia 
dicitur  fterilis  ia  /.  7.  de  ufur.  I.  3.  %  a.  de  cmttrar.  met.  &  util.  aWott. 
otiofa  in  /.  t  qui  femiffes ,  $.  gttafuum,  de  ufur.  vacua  in  /.  Quintus  ,  depofit. 
qua:  non  coUocatur  (anori. 


CA* 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  115 


CAPUT  xr. 

Interdifhtm  feu  judicium  pojfejjorium  dicitur  momentum  ,  quit  fummarit  exptdiri 
debet .  Servus  communis  duorum  t  vtl  piurium  ,  eft  fingulorum  pro  partibut 
endivifts  .  Condi&io  htdebiti  foluti  nafcitur  qua  ft  ex  mutuo .  Creditorts ,  qui 
pajji  funt  fervum  nectfforium  beredem  inflitutum  omnia  pre  berede  genre  ,  Cf 
ab  to  ufurts  fortis  acceperunt  ,  videntur  iiffe  in  creditum  .  Ceffionnriut  actio* 
rtum  fit  quafi  procurator  in  rem  fu*m  .  Servos  non  tenet ur  en  ge/lis  ante  fer- 
vitutem ,  qui*  alius  homo  videtur  effe  .  Modicum  dicitur  quod  )tomrit  etttf* 
datur  .  Pauperism  appellations  hteUigitur  heredhas . 

OMne  inter  difium  rerinendx  ,  vel  naacifcenda;  ,  ve!  recnperan<Lr:  oofleffio- 
nis  caufa  ,  dicitur  momentum ,  vel  caufa  momentaneaT  poflelfioois  ,  quia 
celeriter  expediri  debet ,  caufa  fittnmarie  cognita ,  unde  in  caufa  momenri ,  fey 
momentanex  poiTelTionis  ,  non  admitthur  compenfatio;  /.  */r.  C.  de  compenfat. 
appellatio  ;  /.  unic.  C.  ft  de  moment,  pojfeff.  fuer.  appellat.  Et  caufa  mo- 


men  tanca:  pofleiTtonis  per  fervum  agi  poieft  nomine  domiuiy  I.  ?.  C.  qui  legit, 
perfon.  fland.  in  judic.  hab.  Ideo  &  caufa  moment!  prius  dilceptatur  ,  quam 
caufa  proprietatis  ;  I.  3.  C.  de  judic.  I.  liber ,  C.  de  )>eredit.  petit. 

Servus  communis  duorum  vel  piurium  ,  He  omnium  eft ,  non  quafi  fingu- 
lotum  torus ,  fed  pro  partibus  mdivifis  ,  ut  intellect  magis  partes  habeant , 
quam  corpore,  id  eft  corporum  divifione;  &  ideo  ft  fervus  communis  ftipuletur 
eari  ,  adquirit  omnibus  ,  id  eft  fmgulis  domtnis  ,  pro  parte  qua  dominium  in 
eo  habent,*  /.  fervus  communis,  de  liipuitt.  fern.  Partes  indivilar  mtclledu  ma- 
gis concipiuntur  ,  quam  corpore  ,  iu  eft  corporum  divifione  ;  /.  t  Mxvius ,  f. 
Jed  ft  pars ,  de  legat.  *.  Corpora  mdivua  inducunt  cnxrununionem  partium  , 
quas  vocant  intelleduales . 

Condiftro  indebiti  foluti  nafcrtur  quafi  ex  contractu ,  quafi  ex  mutuo.  Qui 
indebitum  folvit ,  videtur  ire  in  creditum  ,  videtur  folvere  ea  lege  ,  wt  ft  quod 
Iblvitor  non  debitum  appareat  ,  condicatur,  qua;  tacita  obligatio  dicitur;  /.  is 
qui  commode  turn ,  in  fin.  commodat.  Plerumque  extra  id,  quod  agkur ,  tacka  obli- 
gatio contrahitur ,  ut  in  /.  atqui  nstura  ,  $.  ft  libera  t  de  negot.  ge/L 

Si  fervus  neceflarius  hercs  inftitutus  ab  eo  ,  qui  fe  immifcuk  ,  son  erat 
folvendo ,  &  creditores  pafli  fmt  nece/larium  pro  berede  omnia  gerere  ,  &  bo- 
na diftrahere  ,  vel  ufuras  fort  is  debit*  ab  eo  acceperint  ,  non  pofiunt  revo- 
care  alienata  a  defundo,  vel  ab  herede  ,  quia  quafi  in  creditum  ierunt,  viden- 
rur  cum  eo  contraxifle  muruum  ,  ex  novo  contractu  ,  ex  novo  rei^otio  ,  dul- 
cedine  ufurarum  ,  vel  qua  alia  rati  one  ;  I.  ait  prator  ,  $.  ft  quid  in  fraudem  t 
qut  in  fraud,  creditor.  Cujac  7.  obf.  ult.  &  ad  /.  78.  de  R.  J. 

Nemo  proprie  eft  procurator  in  rem  fuam  ,  quia  procurator  eft  qui  gwk 
negoria  abfentium  ex  mandate  ;  tamen  fit  quafi  procurator  in  rem  fuam  ccf- 
fionarius  nominis  ,  cui  ceflz  &  mandata*  funt  acuoncs ,  vel  emptor  hereditaria, 
quia  ceiTis  a&ionibus  eas  ex  erect  fuo  nomine  ;  /.  t  fervum  tjucaue  .  &  feq.  L 
pTocuratort  ,  de  procurat.  ,  /.  qui  fiipendia  ,  C.  tod.  I.  6.  C.  de  oilig.  &  aB. 
/.  t  1.  C.  de  cmntrar.  judic.  tutet. 

Servus,  de  eo ,  euod  contraxit  vel  geflit  in  fervirate,  ppft  manumifTionem 
non  tenetur ;  tot.  tit.  C.  an  fervus  ex  fuo  faft.  pofl  manumitf.  teneat.  quia  nuu 
numilTione  videtur  alius  homo  ,  a  fe  ipfo  enarus  .  M.murniifio  purgat 
floxas  &  del  tela  ,  quafi  regeneratio ,  &  in  alium  hominem  converfio 

Omne  honorarium  modicum  dicitur  ,  quia  magu  honoris  quan 

P  «i 


it*  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

caufa  datur  .  Si  teftator  viro  dariflimo  ,  id  eft  teuton  ,  certa  argenri  vel  aorf 
pondo  legaverit ,  brt;arurn  Romrr  prarltandum  eft,  quia  rrorr  eft  venfimtle  emir, 
qui  honoris  caufa  legavit  ,  tam  modita  in  provincia  preftari  voluifte  ;  /.  fed 
etfi  52.  J.  2.  de  ptdtc.  Omne  bono rari urn  modfcum  fingitur,  quia  magis  hono- 
ris quam  lucri  &  commodi  caufa  datur  .  Si  mentor  dederu  ope  ram  ad  merien- 
irum  agram ,  non  datur  ei  a£Ko  kxari  mercedis  caufa  ,  quia  notr  videtur  locaf- 
fc  operas ,  ted  masts  operam  prarbcre  benencir  loco  ;  &  id  quod  datur  ei  ,  da- 
tur ad  remuneraadum  nomine  dont ,  vel  muneris :  &  hide  honorarium  aopeHa- 
rur  y  /.  i.t ff.fi  men/or falf. mod.  dixerit'.  Modicum  etiam  videtur,  quod  alimen- 
torum  caufa  relinquitur ,  quod  altmemorum  modum  non  excedit  ;  1.6.  deceff.  burnt. 

St  quis  aliquem  heredem  (cripferir  de  paupertate  lua  ,  paupertatis  appcHa- 
lione  imetlrgitur  univcrfa  herediras  ,•  /.  Lmius  ,  $.  heredunt ,  ad  Trebell.  Vete- 
res  de  bonis  fuis  modeffe  fcutiebant ,  ut  a  fc  invidiam  amoverent ;  Auguftin,  de 
vir.  comroun.  cleric.  Ego  tenuem  paupertatem  meam  vendidi  ,  &  pauperibus  en- 
gavi .  Idem  de  catechizand.  rudih.  cap.  rj.  Sic  etiam  ipfi  confumunt  per  tuxu- 
rtam  pauptrtatem  fuam  ,  &c.  Hieronym.  ad  Principtam  de  Iaudib.  Marceilx  : 
Pofi  aliquot  dies  obdormtvit  in  Domino  ,  &  te  paupertatulx  fux  ,  into  per  te 


CAPUT  XIL 

Impenfx  nereffaria  fervant ur  per  retentionem  dotis  ,  vet  ret  commodar*  vice  pi- 
gnoris .  Res  vendita  rttintmr  vice  pignoris,  quoad  pretium  folvatur .  Per  pro- 
curatoren*  atlio  mutui  mihi  adquiritur  ,  quia  ego  eredidiffe  videer  .  Depofitum 
tuflodia  caufa  ad  modicum  temput  in  mam  mea  effe  videtur  .  Opera  eft  loco 
pretii .  Secietas  lemma  ,  in  qua  units  tot  urn  lucrum  fen  ,  damnum  non  fentit. 
Ancilla  pro  proftituta  habetur ,  ft  venditor  /mat  pnflitui  .  Si  ferxus  ex  pat~l» 
ad  diem  ,  pro  mammiffo  habetur  . 


MAkitus  vet  heres  mariti  ,  ob  impetrfas  fleceflarias,  qur  ipto  jure  dbtent 
minuunt  ,  retmet  dotem  vice  pignoris  ,•  I.  dote  rt  legal  a  t  de  dote  prjJe- 
gat-  Commodatarius  ob  impenfas  necelTarias  ,  qua*  feck  in  rem*  commodatam  r 
letinet  rem  commodaram  vice'  pignoris  ,*  A  t  ereditoris  ,  §1  ult.  de  fun. 

Venditor  port  perfeclanr  emptionenr ,  rerinet  rem  veoditarrr  jure  pignoris  , 
quoad  pretium  ei  folvatur  ;  /.  Julianus  ,  $.  offerri ,  de  ail.  empr.  t.  hereditatir, 
de  hered.  vet  jfL  vendit.  I.  quod  fi  nolit ,  §1  idem  Marcellus ,  de  adil.  editt. 

Si  hber  homo  pecuniam  crediderit  meo  nomine,  mihi  adquirttur  conditio 
certi ,.  quia  ego  numeraire  videor »  Et  hoc  ex  ufu  receptum  eft .  qnia  plerumq  ue 
per  procuratorem  vel  argentariutn  foiemus  pecuniam  moiuam  dare;  l.certi  con- 
ditio ,  %.fi  nummoSf  de  reb.  credit.  Et  hoc  eft  fingulare  in  mutua  necunia".  Shv 
gularia-  qu*dam  recepra  fonr  in  mntua  petunia  ;  V.  fingularia  ,  eod.  tit. 

Si^  ita  hrgatum  eflet  argenrum,  quod  domi  mea;  erit ,  cum  moriar  ,  Offi- 
Uus  exiftimavit  ,  nec  quod  depofirum  ,  nec  quod  comfflodarum  eflet  ,  tegatum 
♦ideri  .  Labeo  quod  depofitum  effct ,  ita  deberi  ,  fi  pnefenris  ,  id  eft  moment- 
tanea?  polR'/Iionis  caufa  depofitum  offer  ,  non  perpetux  ,  veluri  the  bum  ,  quia 
verba  ilia  ,  quod  domi  me*  erit  ,  fie  accipi  folebant  .  Argentum  depofitum  cu- 
Aodiar  caula  ,  ad  modicum  tempu? ,  domr  id  manu  mea  effc  videtur ,  quia  fta- 
tam  fine  mora  repeti  poteit  ,  &  dcpo(irariu<;  iliico  modis  omnibus  rem  depofi- 
tam  neddere  compeliirur  ,•  /.  fi  quis  ,  C.  depofu.  ira  at  hr  depofiro  hxum  non 
ha  beat  exceptio  non  numeral  ar  pecuniar  k  in  contra&ibus  ,  $1.  1.  C»  de  non 
nutter,  petun,  vei  exceptio  compenlatwnis,-  /,  tdt.  C*  de  compenfat, 

Ita 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  u7 

Ira  contrah  i  potelt  focietas  ,  ut  unuc  con  feral  pecuniam  ,  alter  eperam  f 
id  eft  artem  &  induftriam  :  pretium  enitn  operx ,  artis  eft  vcl amentum  ,•  I.  runt 
duobus  ,  $.  utrum  ,  pr>  foeie .  Opera  &  mdnf>rra  eft  loco  pretit  ;  l~  4.  §.  fuit 
autem ,  de  manumiff.  Plcrumque  tann  eft  ioduftria  focii ,  ut  plot  fbcietati  con- 
fcrat  ,  quam  pecunia  ,•  t.  fi  non  fuerim  ,  $.  1.  pro  foe.  Opera  eft  hoftimcntum 


id  eft  a;quamenram  pecuniar ;  Plant,  in  afinar.  Par  pari  datum  hojitmentum  eftt 
epera  pro  permria .  Socius  non  tenetur  in  folidum  ,  fed  in  quantum  facere  po- 
teft,  quia  focietas  jus  quodammodo  fraterniratis  in  (e  habet;  /.  verum  ,  era  foe. 
Ojiintilian.  declamatr  320.  Soeierum  communis:  damna  &  lucre  Jim  z  fact*  res 
ejty&  quadom  fratemitat  . 

Nulla  eft  focietas  ,  ut  unus  lucrum  ferat ,  alter  damnum  .  Cafllus  folebat 
diftitare  ,  talem>  focietarem  effe  leonmam  ,•  I.  fx  non  fuerint  ,  $»  ult.  pro  foe. 
Societas  inter  homines  fingitur  leonina  ,  ubi  unus  ex  fociis  nullum  lucrum  ferr, 
&  damnum  fentit ,  addafto  in  banc  rem  apologo  de  venaru  Icon  is  &  vu!pis,ex 
quo  leo  omncs  parte;  tulit ,  vulpecula  fibi'  graruiari  habuit  r  quod  ej  feo  pe- 
percir. 

Si  ancilla  it*  vwiierit  ,  ne  proftituatur  r  &  ut  proftituta  ftatim  libera  fiat, 
fi  venditor  rem ittat  manus  in jeftionem 
bera  fit ,  quia  pro  proftituta 
fiituatr  Et  venditor  non  fit  j 

rand.  I.  7.  de  fur.  patronat.  I.  7.  qui  fine  manumiff. 

Sr  fervus  venierit  ea  lege  ,  ut  intra  rem  pus  manumittatur ;  fi  non  manu- 
mitratur  ad  diem ,  fit  liber  ,  quia  conditionis  ,  id  eft  pa£H  vi  &  potefiate  fa- 
fium  manumittentis  feprarfentarur ;  /.  nit.  C  fi  mancip.  it  a  fuer.  aiienar.  id  eft 
pocelhs  pactions  habetur  pra  faflo  feu  a&u  manumiftionis ;  &  fi  non  1 
utur  ex  pa&o  ad  diem ,  vidctur  manumiflus  a  die  pafti 


it  ,  ne  promruatur  ,  S  ut  proititata  itanm  Ubera  hat, 
us  injeftionem  .  &  finat  ancillam  proftitui  ,  ftatim  li- 
tuta  habetur     /.  ».  C.  fi  mancip.  tta  venierit  ne  pro- 
fit patronus ;  I.  \  fed  fi  hae  lege  ,  $.  I.  de  in  jut  vo* 


CAPUT  XIH, 

Manumiffto  fxmilis  efl  morti  .  Emancipatio  ftmilis  eft  morti  patrif  .  ffivifio  fit 
taeita  emptione  ,  &  permutatiene  partium  .  Interdum  eoncurfuj  fitiionum  ad- 
mittitur  ,  Fruftus  veniwit  a  lite  contcftate  ex  mora  fide  *  Legatum  relit!  *m 
Principi  debet ur  fuceeffori  .  Bona  fidtt  po[fe(for  quoad  fruftus  pereipiendos pro- 
domino  habetur  ,  Qui  indebitot  nummos  fetens  accipit  ,  quafi  furtum  facti  . 
Colon**  ,  qui  fruftus  clam  deportat  ,  quafi  fur  furti 


K  Avuwtssto  fimiKs  eft  morti  ;  /.  fi  m'tb'r  alienum  ,  de  folut,  quia  ficut 
JVl  qui  alienum  fepvum  promifit ,  hberatur  morte  fervi  ante  moram ,  it* 
&  liberatur  manumiftlone ,  ficut  liberatur  morte  .  Tamen  fervus  manumifTus 
non  poteft  haberi  pro  morruo  r  quia  cum  manumittirur  ,  quafi  e  mortuo  fufci- 
tatur  &  Kgcneratur  in  alium  hominem- ,  e  fervo  fit  liber ,  &  caput,  id  eft  fta- 
tum  habere  inctpif  -  Servus  cum  manumitritur  ,.  non  habetur  pro  capite  minu> 
to  /  L  jr  de  CBprt.  minut.  quia  ante  caput  nen.  habuit  ;  eflefiu  tamen  habetur 
pro  capite  minuto ,  fi  manumiifus  fit . 

Emancipatio  etiam  fimilts  eft  morti  patris  ,■  /.  fi  pater ,  de  tur.  dot.  I.  ult. 
C.  de  donate  qua  fub  mod,  quia-  emancipative  ttiusf.  fit  fui  juris  perinde  ac 
none  patris . 

Divifio  fit  tacit*  emptione  &  permutatione  partium  L  t  fi  fill*  »  $•  fi 
pater  r  famil.  errife.  I.  7.  $.  f.  in  pr.  de  publirian.  in  rem  aft.  I.  cum  pater  + 
4.  bertditatem  18,,  de  tegat.  2.  Per  drvifionem  pervenitur  ad  alienationem  ;  /. 
est  cajtttnfij  $,  itaque,  it  eaflrenf,  peeul.  I.  pen.  C  de  prad.  minor.  Divifio  » 


Il8  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

rum  Iwfedhariarum  vel  comrnunium  non  eft  cotttraflus ,  Ted  diftraftos  t  diflb- 
iutio  communionis ,  qua:  erat  inter  coheredes  &  confortes  ,  quia  coheredes  vel 
confortes  ante  divifionem  habent  partes  indivifas  ;  &  divifio  non  poteft  fieri  , 
tuli  tacita  emptione  Sc  permutatione  partium. 

Interdum  plures  ficriones  concurrere  poffunt,  ut  in  /.  licet  ,  de  jut.  dot.  ft 
mulier  viro  quod  debet ,  acceptum  tulerit  dotis  conftituendz  caufa ,  dos  per  ac- 
ceptilationem  conftituitur  ,  non  fine  fftione  ,  quia  acceptilatio  eft  folutio  ima- 
ginaria,  acceptilatio  eft  vice  folutionis.  Si  nuptiz  non  fequantur  ,  priftina  obli- 
gatio  mutui  raanet  ,  quafi  per  acceptilationem  duToluta  non  fit  ;  &  in  eo  ver- 
iarur  concurfus  fiftionum  .  Fiftio  per  fi&onem  refolvirar  ,  ut  quod  debetur  , 
repetatur  aftionc  mutui ,  quia  non  eft  dotis  aSio ,  cum  nuptiz  fecutz  non  fint. 

Fruitus  veniunt  a  tempore  litis  conteftatz  ,  frudus  non  veniunt  ex  mora 
vera,  fed  fi&a  ,  qnz  inducitur  lite  conteftata  ,  quia  mora  contrahitur  tan  rum 
per  intcrpellationem  ;  /.  mora ,  de  ufur.  Fulgof.  in  /.  in  fideicommiffi ,  tod.  tit. 

Lcgatum  in  diem  relifhim  Principi ,  morrao  Principe  ante  diem  lecati  ce- 
dentem  ,  non  fit  caducum  conftitutione  Antonini  ,  fed  fucceffori  ejus  debetur  ; 
/.  quod  Principi  ,  de  legat.  2.  quia  Principes  non  moriuntur  ,  Principes  funt 
iramortalcs  ac  zterni  .  Aliud  in  Augufta  ;  L  ftq.  ejufd.  tit. 

Bona:  fidci  pofleflbr  in  percipiendis  fru&ibus  ex  aKcno  fundo  ,  ad  hoc  ut 
fruftus  fuos  factat ,  pro  domino  habetur  ;  /.  qui  frit  ,  %.  in  aliem  ,  de  ufur.  I. 
quxfttum  ,  m  fin.  de  adqu.  ret.  domin. 

Qui  fciens  indebitos  nummos  accepit  ,  furtum  facit  ;  &  fi  is  qui  indebiros 
nummos  accipiebat  ,  dclegaverit  folventem  ,  fi  eo  przfente  ex  delegatione  folu- 
turn  fit,  furtum  facit,  quia  hoc  ipfo  nummos  furtivos  concre£rare  videtur,  quod 
eo  przfente  nummi  indebiti  folvuntur  delegato  ;  /.  fetfut  creditor,  $.  fi  it  qui, 
de  jurt. 

Si  colonus  fruftus  pro  mercede  locationis  pignori  obligatos  clam  deportave- 
rit ,  funi  tenetor  ,  quia  colonus  frudus  percipiendo  ,  fuos  facit ,  quia  vol un ta- 
re domini  eos  pertipere  videtur  ,  ciam  deportando  non  foluta  mercede  ,  furtum 
taccre  videtur;  l.fifetvus  61.,  §.  lora-ji ,  defurt.  Pa  lam  delinquentes  ut  errantes 
maiore  poena  excufantur:  clam  committentes  ut  contumaces  pledufitur;  /.  ult. 
de  rit.  nupt. 


CAPUT  XIV. 

FiRio  legit  Cornell*  tn  lege  falcidia  .  Si  penut  legate  fit  ,  &  fi  non  prafletttf 
decern  ,  quid  fit  in  legato  .  FruSut  pendentet  funt  part  fundi  .  Qui 
eft  ht  uttro ,  pro  nato  habetur,  ut  Jibt  profit. 

T  Ex  falcidia  pertinet  ad  reftamcma  eorum,  qui  apud  hoftes  moriuntur,  pro* 
.1  j  pter  Actionem  Legis  Comeliz  ,  quia  hujufmodi  teftamenta 


_j  pter  Actionem  Legis  Comeliz  ,  quia  hujulmodi  tettamenta  o 
lege  Cornelia  ,  id  eft  fi&ionc  legis  Comeliz  ,  quia  lex  fingit  eos  deceffiiTe  pri- 
mo  captfvitatis  momento  ,*  /.  i.  §.  I.  /.  filiutf.  ad  leg.  falcid.  L  f  lege  Cmw- 
lia,  qui  tefl.  fac.  I.  lex  Cornelia,  de  vulgar.  <5>*  pupillar. 

Si  ita  legarum  fit  ,  heres  mens  Seio  penum  dam  ,  fi  non  dederit  decern 
dato  ,  quidam  purant  omnimodo  in  legato  decern  efle  ,  penum  aotem  mortis 
caufa  capi  ,  nee  in  falcidiam  imputare  id  heredem  ,  id  eft  penum  non  effe  in 
legato  ,  non  imputari  in  falcidiam  ,  id  eft  in  ponenda  rarione  legis  fakidiz  , 
penum  non  computari  inter  leeara  ,  ad  hoc  ut  quarta  detrahatur  de  penu  quafi 
Ie°ata ,  ficnt  de  aliis  legatis  .  Paulus  aurem  dicit ,  fi  in  continenti  heres  penum 
folverit  ,  videri  hoc  legarum  effe  ,  &  in  in  falcidiam  imputari  ppffe  ,  id  eft 

compu- 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  ,,9 

computari  inter  legata ,  ad  hoc  ut  falcidia  detrahatur  ;  /.  i.  $.  'item  fi,  ad  leg. 
falcid.  Legatum  relinquitur  »b  hercde  prarftandum  ,  quafi  interpofita  peri  cm  a  he- 
redis :  &  cam  quxritur  an  penus  fit  legata ,  an  decern ,  hoc  imelltgitur  ex  facto 
heredis  •  Si  in  continent:  heres  penum  iolverit  ,  videtur  hoc  legatum  effe  ,  & 
in  falcidia  computatur  ,  quafi  heres  fit  optimus  interpret  &  confeius  voluntatis 
defuncli .  Quod  ft  jam  mora  facia  heres  penum  folverir ,  non  imputarur  in  fal- 
cidiam  ,  id  eft  non  detrahitur  de  eo  falcidia  :  jam  enira  mora  heredis  transfu- 
fum  eft  legatum  penus  ,  in  legatum  decern  /.  i.  J.  t  »'«•»  ft  ita  legatum , 
ad  I.  falcid.  ita  ut  falcidia  dedocatur  ex  legato  decern  ,  non  ex  legato  penus  . 
Quod  dicitur,  in  continent:  accipiendum  eft  com  aliquo  fpatio  temporii ,  ne  co- 

rtur  heres  adire  hcreditatem  cum  fa  ceo  /.  ratum ,  /.  quod  dieimus  ,  de  Joint, 
continuus  ,  de  V.  O.  Et  ita  quod  dicitur  ,  t  eft  amentum  uno  contextu  fieri  , 
ha  intclligendum  eft ,  ut  nullns  aclus  alienus  tell  amen  to  intcrmifceatur  ;  /.  he- 
redes  ,  $.  kit.  qui  tefl.  fac.  I.  quod  ait  ,  ad  leg.  Jml.  de  adulter.  I.  ft  qttis  fi- 
lium  ,  $.  i.  de  collar. 

In  rei  vindicatione  veniunt  fruQus  pendentes  quafi  pars  fundi  .  Et  hoc  eft 
quod  dicitur  in  /.  ftnStus  ,  da  ret  vindic.&  in  l.fifervus  61.,  §.locavi  ,  de  furt. 
Frufhis  pendentes  immobilibus  adnumerantur  ,  cum  Cm  pan  fundi  ;  1. 1  it.  de  t  Msnd->fa 
R.  J.  In  ponenda  ratione  legis  falcidia;  ,  cum  quseritur  an  legata  iupercnt  do-  citatio  .  Fa- 
drantcm  hereditatis  ,  ita  ut  fit  locus  falcidia:  ,  fru&us  nondum  percepti  tempore  ciunt ,  /.  12. 
mortis,  qui  maturi  erant  tempore  mortis,  augent  hcreditatem  ,  feu  hereditatis  ^.ii.dtinflr. 
aftimarionem  fundi  nomine  ,  id  eft  quafi  pars  fundi  ,  qui  videtur  illo  tempore  vel  inflrum. 
fuifle  pretiofior  ,  propter  fru£lus  proximos  perccptioni  y  /.  9.  ad  I.  faUid.  Ex  le^at.ck  I.17. 
rdicio  t  9**  in  fraud,  creditor,  non  folum  fundum  alienatum  in  fraudem  credo-  de  ail.  empt. 
torum  reitttui  oportet  ,  fed  &  frufrus  ,  qui  altenarionis  tempore  folo  coherent, 
vel  coharrere  intelliguntur  ;  non  (brum  fruelus  qui  erant  maturi  tempore  aliena- 
tion is  ,  fed  etiam  fruelus  immaturi  ,  id  eft  fructus  recens  £au  hibcrno  tempore  y 
/•  nit.  §.  pen.  t  qu*  tn  fraud,  creditor. 

Qui  eft  in  utero  ,  pro  ram  nato  habetur  ut  fibi  profit  ,  quotics  de  com- 
modis  ipfius  qoccritur ,  alii  anteqoam  nafcatur ,  non  prodeft  y  I.  qui  in  utero  7. , 
de  flat,  hom'tn.  I.  quod  dtcimut,  de  V.  S.  Qui  in  utero  eft  ,  pro  nato  habetur 
ut  fibi  profit  ,  puta  ut  legatum  reliilum  in  tempos  libcrorum  ,  adquiratur  poft- 
hurno  1  fi  cui  legatum  rehttum  fit  quandocumque  liberos  habuerit  :  fi  decefle- 
rit  reliaa  przgnante  uxorc ,  conditio  kgati  extitifle  ictelligitvir  ,  ut  fciltcet  le- 
gatum tranfeat  ad  pofthumum  ,  qui  eft  fuus  heres  ,•  /.  is  cui  ,  quanda  dies  le- 
gate red.  Qui  eft  in  utero  ,  pro  nato  habetur  ,  ut  legitima  hereditas  ei  refti- 
tuatur .  Si  prargmns  mulier  ab  hoftibus  capta  fit  ,  id  quod  natum  erit  habet 
jus  poftliminii ,  fi  redierit  ab  hoftibus .  Item  partus  editus  patris  vel  matris  con- 
dirionem  fequitur  :  &  fi  antilla  prargnans  fuhrepta  fuerit  ,  quamvis  apud  bona; 
fidet  porefforcm  pepcrcrit,  id  quod  natum  erit,  tamquam  furtivum,  id  eft  par- 
tus anciUac  furrivx  ufocapi  non  poteft  y  /.  pen.  de  flat,  ham'tn.  I.  qui  vat  t  $. 
audita ,  de  furt.  Et  ob  rd  nee  ancilla  furtiva ,  nec  partus  ancillat  turtivac  poteft  j  Corrige  §. 

;     fi,  «• ,      t  partum  ,  de  publician.  in  rem  ap.  par1kf  .  £t 


vindicari  a£tione  ptabheiana  ;  /.  fi  ego  ,  t  partum  ,  de  publician.  in  rem  ati.  ptmus 
Qui  eft  in  utero ,  pro  jam  nato  habetur  ,  ut  matris  damnatz  poena  fofpenda-  intellige ,  hac 
tur  quoad  pariat  ;  &  qux  partum  abegit ,  damnatur  de  abado  partu ,  quafi  de  a&jone  vin- 
homicidio  ,  quia  fpem  animantis  peremit  ,•  /.  Cicero  de  pern.  I.  4.  de  extroord.  ^iCiri  perfu- 
trim.  Tertuli.  apolugctic  cap.  9.  Nobis  veto  homkidio  femel  interdiiTv  ,  etiam  rem,  vel  ejus 
concept  urn  utero  ,  dum  adhuc  fanguis  in  hominem  delibatur,  dijfolvere  non  licet:  heredem  non 
bomitidii  fejlhutio  eft  prohibere  nafciy  nec  refert  natom  quit  ertpiat  animam ,  an  -offe  .  nam 
nafemtem  diflurbet  .  Mulier  prargnans  fi  morrua  fit  ,  non  debet  humari  ant  fe-  a  domino  an- 
peliri  ,  anteq^uam  partus  exTcindatur,  ne  fpes  animantis  cum  gravida  perimatur,-  cillxperhanc 
/.  2.  de  mart,  tnferand.  Qui  eft  in  utero ,  non  prodeft  alii,  puta  non  prodeft  patri ,  actionem  pe- 
a  tutela  ,  vel  cura,  numero  liberorum  i  l.\  1.  $.9.  de  ncuf.  tutor,  tendus  eft . 


Digitized  by  Google 


DE    FICTIONIBUS  fURIS 

■  ■  ■ 

CAPUT  XV. 

Vnum  eft  ttflamentum  tatris  &  filii  ,  i'tcet  dus  fint  hereditatts  *  In  tefi  omenta 
pants  &  filii  una  faicidia  detrahitur,  quafi  ex  una  hereditatt.  Is  qui  fimplU 
titer  adiit  hertditatem  ,  tenetur  in  folidum  creditoribus  &  Iegatariis  ,  quia 
adeundo  videtur  contrahere  cum  his .  Legata  reli&a  ab  infiituto  delimiter  a  fub- 
fiituto  ,  qtafi  tacite  tepetita  -  Portia  deficientis  adcrefcit  coheredi  rum  onert 
quafi  tacite  fubfiituf  .  Tacit  a  fubflitutio  vulgaris  inefi  pupillari  ,  &  vicijjim 
pupillari  inefi  tacit  a  vulgaris  .  fideitunmiffum  debttur  ,  quafi  as  alienum  . 

UNum  eft  teftamentum  patris  &  filii  y  id  eft  uiwun  eft  teftamentum  parer- 
num ,  &  pupilUre ,  id  eft  fubflitutio  pupillaris  ,  licet  dux  fim  heredita- 
tcs  ;  /.  2.  $.  pnuSj  i.  patris  &  filii  ,  de  vulgar.  &  pupillar.  I.  paterfamilias^ 
de  pr'rvileg.  creditor.  Dux  funt  heredhates ,  alii  patris  ,  alia  filii  ,  maxime  pu- 
pil li  exhercdati ,  ad  qoem  nihil  pervenit  ex  bonis  patris ,-  L  fi  ita  fcriptum  ,  §. 
ult.  de  boner,  poffeff.  fecund.  tabuL  §.  igitur  ,  infi.  de  pupillar.  fubfitt.  Heres 
inftiturus  non  oneratur  legatis  ,  ultra  mod  urn  bonorum  teftatoris  ,  etiam  ft  ik 
fubftitutus  pupillo  exheredato    /.  quod  fupra  ,  ad  leg.  falcid. 

la  tabulis  patris  &  filii  ,  in  teftamento  paterno  &  pupillari  ,  ana  faicidia 
fervarur  ,  id  eft  una  faicidia  detrahitur  .  Effc&us  ejus  regular  eft  ,  quod  legata 
relida  primis  &  fecundis  tabulis  ,  in  unutn  contribunntur  ,  id  eft  commiicen- 
*  tur,  con  fund  untur ,  in  ponenda  ratione  legis  fakidix,  &  ex  legatis  utrifque  com- 
arixti*  ,  una  faicidia  reonetur  ex  una  heredkate  ,  id  eft  patema  /.  in  ration* 
it.  §.  quod  vultoj  ad  leg.  falcid.  Legata  reli&a  fecundis  tabulis,  finguntur  re- 
lifta  primis  tabulis  ,  Tub  conditione  ,  fi  filius  impubes  deceffcrit  „•  d.  §.  quod 
vulgo  ,  /.  in  duplicibus  ,  eod.  tit.  Duplex  eft  teftamentum  ,  paternum  &  pu- 
pillare  :  fed  pro  nno  habetnr ,  ut  uni  faicidia:  locus  fit  ;  d.  §.  quod  vulgo .  la 
duplici  teftamento  feptem  teftes  &  feptem  figna  fufEciunt  quafi  in  ano  tefta- 
menro  ;  /.  patris.  de  vulgar.  &  pupillar.  L  ut  ionorum ,  de  benor.  poffeff.  fee. 
tabul.  Proculiani  duo  facieoant  teftamema ,  pateranm ,  &  pupillare  ,  Sabiniani 
ttnum  ;  /.  paterf.  de  pr'rvileg.  creditor.  &  riorum  opinio  prarvalait. 

Subftitutus  pupillo  legata  a  pupillo  relida  prxftat  quafi  xs  alienmn  pupilli; 
/.  in  ratione  u. ,  $.  quod  vulgo,  ad  leg.  falcid.  quia  poftquam  pupillus  patn  he- 
res  extitft,  ea  debere  ccepit,  non  at  legata  ,  fed  at  as  alienum  ;  /.  i.  C.  da 
bon.  au8.  fudic.  pofftd.  Snbftitutus  pupillo  ,  quum  conditio  fubditutionis  extitit , 
fi  ejus  portk)  fit  onetata  legatis ,  quartam  deducit  ex  foa  perfona ,  quia  revoca- 
tur  ad  intelledum  fubftitutionis  ^  id  eft  tiabetur  pro  inftituto  primis  tabulis  ,•  /* 
I.  §.')  fi  coberedis  ,  /.  in  ratione  II.  §.  fi  filio  ,  §.  qu*fitumy  L  qui  fundum  , 
§.  ult.  ad  leg.  falcid.  I.  cohertdi ,  §.  ev/jerer ,  de  vulgar.  &  pupillar. 

Heres  fcriptus  ,  qui  (emel  agnovit  hereditatem  abfquc  beneficio  inventarii, 
tenctur  tn  iblidum  creditoribus  &  Iegatariis  ,  etiam  ultra  vires  hereditatis  ,  nec 
t  lexiftade-  deducit  falcidiam  ;  /.  ult.  §.  t.  C.  de  jur.  del'ther.  I.  t  fi  de  bonis  ,  C.  de  bon. 
fideratur  •  Jndie.  pofftd.  quia  adeundo  hereditatem  videtur  contraxiffe  cum  creditoribus 

&  Iegatariis :  lolvendo  eft  hereditas ,  qux  heredem  inveuit  y  /.  I'tbertus  y  de  bon. 
libertor. 

Legata  rcli&a  ab  inftituto  ,  debeotur  a  fubfHtoto ,  quia  videntur  tacite  re- 
petita  ex  voluntate  teftatoris  ,  ex  conftituttonc  Severi  ;  /.  licet ,  de  legat.  i.  /. 
fi  Titio  Cr  Mavioy  S'  *•      kgat.  2.  L  4.  C.  ad  Trebell. 

Portio  deficientis  adcrefcit  cchcredi  cum  onere  JcgJtorum  j  I.  pater  .  /. 
fi  Titio  &  Mrvio  ,  de  legat.  x.  quafi  fnhflituto  tacite  .  Coojun£ho  eft  ta- 

cita 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SEPTIMUS.  rxt 

cita  fubflitutio  ;  /.  un'ic.  §.  his  it*  yC.de  caduc.  tellend. 

Tacita  fubflitutio  vulgaris  ineft  pupillari  ,  fi  heres  extiterit  ,  &  impubes 
decefferit ,  &  vkiflim  pupillari  inert  tacita  vulgaris  ;  /.  jam  hoc  jure  ,  de  vul- 
gar, dy  pupillar.  I.  4.  C.  de  impuber.  Sc.  hoc  legis  intelle&u  ,  n£Hone  juris  t 

rr  fiunt  legis  inteUedu,  fiunt  fiflione  juris.  Lex  inteiligk  fingendo  aliquid 
in  ratione  1  u  jj.  ft  filio  ,  ad  leg.  falcid. 
Fideicommiffum  'debetur  quafi  an  alienum ,  ut  in  ponenda  ratione  legis  faJ- 
cidtar  ,  fideicommiflum  prius  deduckur  quafi  acs  alienum  ,*  J.  pater  filium ,  I.  qui 
fundum.  §.  ft  quis  keredem  ,  ad  leg.  falcid.  Hinc  inter  credttores  numerantur  t 
■quibus  bdeicomrnifium  debetur;  V.  1.  in  fin.  C.  qui  enanumitt.  non  poff.  &  he- 
reditatis reftitutio  ,  quae  fit  ex  caufa  fideicommifll ,  dicirur  folutio ;  /.  non  en'mt, 
ad  Trebell.  quia  heres  rogatus  reftituere  .hereditatcm ,  non  ultro  reftiruk ,  fed  ec 
•voluntate  teuatoris,  quafi  tes  alienum. 


CAPUT  XVL 

Si  creditor  debitori  heres  extiterit  .  aditione  confunditur  obligetio  ,  &  atlio  :  fed 
femel  extintla  refiituituryfi  fit  locus  falcidix.  ExpromiJJio  magis  videtur  folutio, 
quern  donatio  .  Compenfatio  fit  ipfo  jure .  Abefie  videtur  quod  debetur  .  Lex 
■jatcidia  tecum  habet  in  ttflamento  ejus  qui  apud  hoftes  decejfis ,  ficlione  hgit 
■Comel'tJ  .  Interdum  obligetio  confufa  aditione  herediutis  vejiituttur  ficlione  ju- 
ris. Qui  habet  prttium ,  rem  habere  videtur . 

SI  creditor  debitori  heres  extiterit ,  &  legatis  onerata  fit  hercdrtas ,  in  ponen- 
da  ratione  legis  falcidi*,  heres  creditum  firum  djducit;  I. fi  debitor,  I.  quod 
bonis  t  $.  quod  avus^  4.  qui  fundum ,  §.  ft  quis  beredem ,  ad  leg.  falcid.  I.  6.  0* 
8.  C.  rod.  I.  tmic.  £  igttur  yC.de  rei  uxor.  atl.  Neque  obftat  quod  aditione 
herediratk  creditum  eft  confufum  &  confufione  exiin&um,  quia  ex  lege  felcidia 
creditum  adhuc  exiftere  videtur  quoad  dcdu£Honem  aris  aheni  in  ponenda  ra- 
tione legis  falcidix :  aditione  hereditatis  confufione  creditum  extinguitur  ,  quafi 
Jblutione ,  fed  beneficio  legis  falcidix  rcftituitur  ,  quoad  dcduclionem  arris  alie- 
ni ,  in  ponenda  ratioue  legis  fakidke ;  /.  u  §.  fi  debitor  ,  /.  cum  quo  ,  ad  leg, 
falcid.  Aditione  hereditatis  confufione  tollitur  obkgatio  &  a&io  ,  non  deduclio, 
retenno ,  reputatio  -  facilius  datur  retentio  ,  qoam  aftio  .  Confufione  non  tol- 
litur penitus  natunlis  obligation  fed  manet  ad  aliquid,ut  in  computationem  aris 
alieni  venire  poflit  quod  aditione  confufum  eft  ;  /.  debitor ,  ad  Trebell. 

ExpromuTio  naturalis  debiti,  non  eft  donatio,  fed  folutio,-  L hoc  jure.  §.t 
a.  de  donat.  id  eft  qui  expromifit  pro  alio  naturaUter  obligato ,  id  eft  in  fc  fu- 
kepit  alien  am  obligation  em  naturalem,  non  videtur  dooare,  fed  folverei  id  eft 
videtur  potius  habere  animum  folvendi  pro  alio  ut  liberetur ,  quam  donandi . 

Compenfatio  fit  ipfo  jure  /.  pofltaquam ,  de  -compenfat.  id  eft  intellefta 
&  poteftate  legis ,  etiam  fi  non  opponatur  exceptio  compenfarioois  vel  doli  ma- 
Ji ,  qua  a^uitas  merum  jus  compenfationis  induck  ;  L  inter  tutores  ,  de  admi- 
niftr.  tutor.  L  unum  ex  familia  ,  $.  fed  ft  unoy  de  legat.  2.  Compenfatio  fit  ex 
tacita  exceptkme  doli ,  quae  meft  omnibus  honas  fidei  judiciis ,  etiam  fi  non  op- 
ponatur   l.\  fed  etft  ideOyfolut.  matrim.  4.hujufmodi  ,§.  qui  ftrjum ,  dc  legaut. 

Id  abefle  videtur,  to  quo  quis  obligates  eft  :  in  bonis  non  eft  quod  debe- 
tur ;  L  fi  quis  mandatu  ,  *•  negos.  gefl.  Ex  donatione  a  viro  in  uxorem  colla- 
rs ,  quam  heres  ejus  viro  reddere  cogkur ,  in  bonk  mulieris  non  erit :  nam  ex 
ra  donatione  mulier  ira  fit  Iocupletior,  ut  tamo  pauperior  cfle  videatur,-  I.  quod 
bonis  ,  §.  ex  donat tonihts ,  ad  leg.  falcid. 

Tom.  VI.  Q. 


m  DZ    FICTIONIBUS  JURIS 

Lex  falcidia  locam  habet  in  teflamento  ejus  ,  qui  caputs  ab  hoOibus  ibi 
deceffit  ,  quia  teftarnentum  confirmatur  fiftione  lego  Cornelia:  ,  qua  ftngitur 
obiifle  in  civitate  primo  captivitatis  roomemo  ,  in  eft  m  omen  to  anteqnam  in 
hoftium  poteftatem  veniret  ;  /.  i.  $.  lex  falcid.  ad  leg.  falcid.  Ex  quo  is ,  qui 
apud  hoftes  deceflit,  heres  eft ,  &  hereditas  inducitur /.  in  bello  .  §.  fi  quia 
capiatury  da  captiv.  <5*  poftlim.  rtverf.  I.  fi  filiutf.  de  ttft.  milit.  alias  eitra  fi- 
ftitmcm  Icgis  Comclkr  f  ejus,  qui  apud  hoftes  deceffit,  nulla  hereditas >  nullus- 
que  heres  diet  poteft  ,  quia  fervus  deceflit  /  /.  3.  %.  ult.  de  V.  S. 

Si  pater  creditori  peculiari  filii  ex  teflamento  heres  exriterir  ,  etfi  aditione 
hercditaris  debhum  confufum  fit.  fi  hereditatem  vendiderit  ,  tenetur  emptori  de 
t«culio  /  /.  fi  creditor ,  da  perul.  id  eft  emptor  id  reputat  venditori  ,  quafi  he- 
reditatem  eo  plus  e  merit ,  quafi  venditor  id  jam  folviffet  hereditati  - 

Si  quis  vendiderit  fervum  alicnum  ,  &  emptor  1  ftipulanti  caverit  dupla  de 
evi&ionc  ,  &  emptor  domino  fervi  heres  extiterit  ,  emptori  cfuplar  ftipulatio  de 
svi£tione  non  committirur  y  quoniam  fervus  ei  evinci  non  pntelt  ,  cum  emptor 
demino  fervi  heres  extitir,  nec  ipfe  videtur  fe  ipfum  evincere  ,  fed  agit  actio* 
ne  ex  empto  adverfus  venditorem  /  /.  fi  ei  cut  vendidi ,  §.  1.  de  evitt. 

Qui  pretium  habet  partis  hereditatis  ,  ipfam  partem  hereditatis  habere  vi- 
detur :  pretium  fuccedit  loco  ni  ;  i.  ft  &  rem  ,  de  petit,  heredit.  I.  quia  qui 
fretiay  de  u/ufrud. 


CAPUT  XVII. 

Suhftitutio  habetvt  pre  inflitutione  conditional! .  Heredit  as-  folvendo  efle  intellifi- 
tmr ,  qua  hettdtm  invenit  .  Annua  legata  y  in  perpetuum  legate  videntur  .  Zi- 
beratione  legate  debitor  '/ ,  etfi  mn  fit  folvendo ,  quod  debetur  ccmputatar  in  pa* 
ne-nda  rat'tone  falcidia  y  quia  ceptre  videtur,  quod  liberatur  .  Qui  fpernit  quod 
datur,  canditionis  implenda  caufa  ,  non  poteft  detrahart  quartan  ,  quia  vide- 
tur quartern  aceepijje  vel  remiftffe  t 

heres  inftifutus  fit  pure  ex  parte ,  &  coheredi  fubflitutus  in  vulgarem  ca- 
O  fum ,  id  quod  ex  fiiftitutione  coheredis  ad  coheredem  pervenit  ,  proficit  le- 
gatariis ,  ut  liberentur  onere  falcidiar ,  quia  hoc  impurat  in  falcidiam  ,  quod  ad 
eum  pervenit  ex  fubftirutkme  coheredisr,  quia  id  capit  jure  hereditario  .  Similis 
eft  enim  heredi  ex  pane  pure  ,  ex  parte  fub  conditione  inftituto  /.  1.  %.  id 
twod  ex  fubftitutkne  ,  ad  leg.  falcid.  I.  cum  heres,  $.  qui  ex  parte  ,  de  edqu'tr. 
heredit.  Subftirutro  eft  inftitutio  conditional. 

Hereditas  folvendo  efle  intelligitur  ,  qua:  heredem  invenit  ;  /.  libertut  qui 
folvendo  t  ad  I.  falcid.  quia  vix  fuaderi  poteft  ,  non  efle  cam  hereditatem  fol- 
vendo ,  quar  heredem  invenerit .  Tamen  fi  heres  fcriptus  heredi ta rem ,  qux  non 
•ft  folvendo ,  vendiderit ,  non  tenetur  legatariis ,  quia  magis  ex  ftuttitia  empto- 
ri; ,  quam  ex  bonis  djfunili  habere  videtur.  Sed  &  fi  heres,*a  quo  legata  rell- 
fta  funt  ,  cum  crcditoribus  deciderit  ,  id  eft  trarueserit  .  ne  folrdum  ars  alie* 
Bum  folveret ,  etc  ob  tranfaftionem  factum  fit ,  ut  aliquid  modicum ,  fcilicet  ex 
hcreditate  fervaret,  nihil  legatariis  debetur,  quia  id  non  ex  hercditate  ,  fed  ex 
decifione  ,  ex  tranfalrione  habet  y  /.  3.  ad  leg.  falcid.  I.  debitor ,  ad  Trebeil. 

Si  annua  fimplicirer  legata  fint  .  in  perpetuum  legata  videntur  ;  /.  annua, 
eh  am.  lagat.  I.  3.  J.  nit.  ad  leg.  falcid.  quia  p?rp?tuum  intelligitur ,  quod  non 
habet  t  em  pus  limitatum  /  /.  /uri/peritos  ,  de  excufat.  tutor  t  I.  fi  mandatu  59. 
§.  pen.  men  Hat. 

Si  debitori  libcratio  legata  fa,  quamvia  non  fit  folvendo  totum  legatum  , 

id  eft 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS     SEPTIMUS.  „j 

id  eft  emoe  quod  debetur,  computttur  in  ponenda  ration*  falcidiar  ,  licet  no- 
men  hoc  non  augeat  heredicatem ,  nifi  ex  eventu ,  quia  fieri  poteft ,  ut  qui  noa 
erat  folvcndo  ,  portea  fiat  folvcndo ,  auclis  facultatibus  :  capere  enim  videtur , 
id  eft  ex  legato  capere  cum  effeftu  videtur,  quod  liberator;  /.  Nefinmiut,  §.f 
ft  debitori ,  ad  leg.  fait  id.  Neque  obftat ,  quod  in  ponenda  ratione  legit  falcidia; 
fpeitatur  tempus  mortis  teftatotis ;  I.  turn  quo  di  pecutio  ,  tod.  tit.  quia  debi- 
tor ,  cui  liberatio  legata  eft ,  ctfi  non  fit  folvcndo  ,  videtur  capere  ,  id  eft  ca- 
pere legatom  cum  effe&u ,  quia  liberatur  legata  libera  tione  •  Legatum  non  inu- 
tile videtur ,  quia  parit  liberationem  •  Semper  liberatio  prodefl  debitor:  ,  etiam 
fi  noa  fit  folvcndo,  quia  cum  liberat  ab  anguftiis  avis  alieni  ,  Plin.  lib.  7.  cap. 
33.  Comitem  sat  alieni  ejfe  miferiam. 

Si  he  res  1  n  ft  1  tut  us ,  accepta  pecunia  TOgarus  hereditatem  reflituere  .  repudia- 

;*  caufa,  malit  quartam ,  id  eft  Tiw- 


to  eo  quod  dandom  erat  condirionis  implend 

oellianicam  deduccre ,  fideicommiffum  rertituere  cogitur,  etiam  non  . 
quo  accepto  rogatus  eft  hereditarem  reiliruere  ,  quoniam  quod  teflator  ei  dari 
voluit  condhionis  implead:*  caufa  ,  quartz  commodum  prarftat  ;  I.  ft  htrts  ,  ai 
Trc&ell.  Id  eft  ,  qui  fprevit  voluntatem  tcflatotis  ,  videtur  accepifle  earn  pecu- 
~l ,  que  vice  quartz  «ft,  vel  remififle  jus  Xuum . 


CAPUT  XVIII. 

Trodiro  pi gtore  debitor  Id  poffidere  intelligitur  quoad  qutdam  . 
duorum  ferwrum  perfonom  fuflinet .  Pupilli  O"  furtofi  qua  ft  v 
C  conduHio  tacite  repetitur .  Caput  pignoribus  ex  caufa  judkati ,  qua  ft  tran- 
failum  videtur*  lnterdum  mutuum  retroagitur . 

TRaditioke  pignoris  non  transfenur  dominium  in  creditorem ,  fednudapof- 
feflio  /.  1.  §.  cum  ptsdium  ,  de  pignor.  Tamen  debitor  ,  qui  pignoris 
caufa  iundum  tradidit  ,  intelligitur  poffidere  quoad  ufucapionem  coeptam  im- 
plendam .  Poffeffio  creditoris  non  impedit  ufucapionem ,  id  eft  non  impedit  quo- 
minus  debitor ,  qui  ante  pignoris  traaitionem  ufucapere  ccepit ,  ufucapionem  ad- 
impleat  f  /.  1.  $.  per  fervum ,  /.  f  qui  ■pignoris  y  de  adqu'ir.  poffeff.  quia  pofref- 
fio  pignoris  datur  tantum  creditori  pro  fecurirate  debiti  ,  eft  magis  nuda  deten- 
tatio  f  quam  poffeflio  :  idem  pofTidere  pignus  intelligitur  quoad  evitandam  f*» 
tifdatiooem  judicio  fifli  .-  /.  t  fttendum ,  %.  creditor  ,  qui  fatifd.  cog.  Debitor  , 
qui  pignus  tradidit,  poffidere  intelligitur  tantum  quoad  ufucapionem,  quoad  cc- 
ditor  pignus  pofftdet  :  pura  fi  creditor  convenrus  aftionc  in  rem  fervi 
,  qui  pignus  tradidit  ,  forte  lateat  ,  fervi  nomine  creditor  convenitur 
ad  exhibendum ,  non  debitor  /  /.  fervi  nomine ,  de  ufucap. 
Servus  communis ,  duorum  fervorum  perfonam  fuftinet :  idcirco  fi  propriui. 
meus  fervus  fervo  communi ,  meo  &  tuo ,  ftipulatus  fuerit ,  pcrinde  eft  ,  ac  ft 
feparatim  duz  ftipulationes  concept*  effent ,  una  meo  fervo ,  altera  tuo  .  Et  % 
fervus  communis  ejus  condirionis  fit ,  ut  non  poffit  adquirere  alteri  ex  dominis . 
quia  eft  incapax  ,  put  a  deportatus  ;  pcrinde  habetur,  ac  fi  ejus  folum  effct,  out 
adquirendi  facultatem  habet .  Servus  communis  lie  omnium  eft  ,  non  quafi  fuw 
gulorum  totus ,  fed  pro  partibus  indivifis  ,  ut  intelle&u  magis  partes  habeant  , 
quam  cor  pore  ;  /.  fervus  communis  5.  de  flipulat.  ferv.  Partes  indivifar  intelle- 
ct u  concipiuntur  ,  non  cot  pore ,  id  eft  corpora  m  di  vifione  ,-  /.  t  Mevius  ,  §. 
fed  ft  pars  ,  de  legat.  2. 

Pupillus  nec  velle ,  nec  nolle  habet ;  fed  quod  deeft  pupillo ,  fuppletur  au- 
:ate  tutoris  intcrvenientis  ;  /.  pupillus  ,  de  R.  J.  Morte  viri  vel  divortio 

Q.  'i 


,M  DE    FICTIONIBUS  JURIS 

foluto  matrimonio,  dotis  repetendz  a£Ho  communis  eft  patri  &  fili* .  Filia  coo- 
fentire  videtur  ,  nifi  evidenter  contradicat ,  &  pater  quad  ex  voluntate  fili*  vi- 
de tur  experiri ,  fi  furiofam  filnun  habeat ;  /.  a.  $.  voluHtatem  ,  foluto 

Funofi  vel  ejus ,  cui  bonis  iotcrdi&um  eft  ,  nulla  eft  voluntas  ;  /.  furiofi  , 
de  R.  J.  Si  furiofo  optio  fervi  legara  fit  ,  non  poteft  optare  ,  quia  non  vide- 
tur confentire  ,  qui  fcntire  non  poteft ;  l.fi  tibi6i.%.um»syde  option.  legat.  Ta- 
men  patre  furiofo ,  partus  conceptus  nafcirur  in  poteftate  patris  ,  quia  tutor  fa 
perveniens  non  folvit  matrimonium,  quail  voluntatis  rcliquiis  in  furiofo  manen- 
tibus ;  /.  patre  furiofo  ,  de  his  qui  funt  fui  vet  alien,  fur. 

Finito  tempore- conductions  ,  locatio  ,  condu&io  tacite  redintegratur  ,  fi 
dominus  patiatur  colonum  efle  in  fundo  ;  /.  item  quxritur ,  $.  ult.  0"  l.feq.  lo- 
eati ,  /.  legem >  C.  etd.  Idem  in  precario  dato  ad  tempus;  A4.  %item  qui  pre- 
tax to  ,  de  precox. 

Si  pignora  capra  ex  caufa  judicati  ,  emptorenr  non  inveniant  ,  addicunrur 
aeditort  jure  dominii  ,  pro  ea  quantirate  quae  debetur,  quia  creditor  captis  pi. 
gnoribus ,  de  credito  mnfcgilTe  videtur  ;  /.  a  D'tvo  Ph  ,  §.  ft  pignora  ,  dt  re 
pudicat.  1.  }.  C.  de  execur.  rei  judic.  I.  ult,  C.  fi  in  cauf.  judie.  pign.  capt.  fit. 

Interdum  muruum  manet  in  pendenti ,  nec  ftatim  nurrtmi  fiunt  accipicntis  : 
puta  fi  heres  certam  pecuniam  legatam  crcdidcrit  ,  &  po(foa  lcgatarhi<;  legatum 
repudiaverit  ,  legatum  convalefcit  ,  ex  quo  adita  eft  hereditas  .  Tradtrio  mutui 
caufa  fa£ra  redigitur ,  id  eft  retroagitux  ad  tempus  aditsc  hereditatis ;  /.  proindt  % 
de  reb.  credit. 


CAPUT  XIX. 

Pignus  remittitur  tacito  cmfenfu  .  UfufruBuariut  non  poffidet  ,  fed  quafi  potfi- 
det  .  Ea  qux  funt  fa&i  ,  non  recipiunt  ficlionem  .  Adrogatio  fpettes  eft  fuc- 
teffionif  .  In  erim'malibus  apptllatio  extinguit  /udicatum  .  Petunia  tacita  ,  pe- 
tunia cert  a  y  petunia  intents-  nom'inibus  credit  a  .  Judex  quibufnam  esfibus  li- 
tem fuam  facit  . 

T)Igvus  extingujtur  T  fi  creditor  perrrriferit  pignus  venire  :  idem  fi  debitor  pi- 
J.    gnus  vendiderit  confenfa  creditoris ,  rrondum  rradiderit ,  pignus  cxtinguirur. 

5|uia  traditum  videtur  r  quatcnus  venditor  tenetur  action?  ex  empto  tradere  /  /. 
1  cut .  §.  venditionis  «  quib.  modis  pign.  vel  hypoth.  folv.  Idem  dicendum  eft, 
fi(  debitor  pignus  in  dotem  dederit ,  quia  vendicnfTe  videtur .  Dotis  dado  emptio- 
nis  loco  habetur  propter  onera  matrimonii  ;  d.  I.  ficut,  §.  fed  fi  permiferit ,  /. 
ex  promt ffh>iey  de  obiig.  &  a£i.  Dos  eft  quafi  redempticr  onerum  matrimonii. 

Ufusfructuarius  non  poffidet,  quia  ufusfrudus  eft  jus  incorporate,  fed  quafi 
poffidet  /.  ait  prator  ,  §.  item  ei  ,  ex  quib.  cauf.  major.  l.\  1.  §.  unde  yquod 
legator,  I.  §.  pen.  de  vt  C?  vi  armat.  &  fruftus  percipiendo  fuos  facit ,  quafi 
polTcfTor  ,•  /.  qui  fcit  ,      t  '»  ai'wu  ,  verf.  prgterea  ,  dt  ufur. 

Ufucapio  interrumpitur  captivitate  ,  quia  captus  ab  hoftibus  fit  fervus  ho- 
ftium  ,  &  definit  pcJTidi:re ,  etfi  poftliminio  revertatur  ab  hoftibus ,  ufucapio  fe- 
mel  internrpta ,  fiaione  poftliminii  non  redintegratur  ,  quia  poflcffio  non  recipit 
fitlionem  poftliminii ,  ut  videatur  nfucepifle  ;  t  fi  is  qui  pro  emotore  ,  de  ufu- 
tap.  I.  deniquey  I.9)  turn  miles  ,  tx  quib.  cauf.  major.  I.  in  hello  %.  2.  de  ta- 
pt'iv.  &  pojllim.  reverf.  quia  ea  qux  funt  facli  ,  non  recipiunt  ficlionem.  Pof- 
fefTio  eft  magis  fafli ,  quam  juris ;  I.  denique  ,  ex  quib.  cauf.  major. 

Adrcgatio  fpecies  eft  fuccefllonis .  Si  qucm  adrogavero  ,  ftatim  omnes  res 
ejus  mibi  adquirumur,  quafi  jure  fuccefllonis  univerfalis  /  J.  t  ult.  infi.  per  quas 

perftn. 


Digitized  by  Google 


TRACTATUS    SEPTIMUS.  125 

ferfon.  eutq.  adqu'tr.  Si  hares  inftitutus  ex  j»rte  coheredem  fuum  poft  adhatn 
htreditatem  adrogaverit ,  ieparanda:  funt  portiones  in  ponenda  ratione  fakidiac  , 
ex  legatis  ab  utroque  coheiede  reliftis  ;  id  eft  legata  non  contribuuntur  ,  non 
commifcenrur ,  perinde  ac  fi  coheredi  fuo  heres  extiti/Iet  ;  /.  1.  $»  fi  coheredem^ 
ad  leg.  falcid.  Adrogatio  eft  genus  fucceifionis  ,  quia  per  adrogationcm  ftatim 
bona  adrogati  adquiruntur  adrogatori  jure  patria*  poteftatis.  Et  viciflim  ex  con- 
ftitutione  D.  Pii  quarta  legitima  debetur  adrogato  in  bonis  adrogacoris  /.  Ps- 
phtianus ,  $.  fi  puis  impubes  ,  dt  inoffic.  teftam. 

In  criminalibus  appellatio  extinguit  judicatum  ;  /.  1.  in  fin.  ad  Turpill. 
Damnatus  furti  vel  aliis  famofis  aflionibos  ,  pendente  appellatione,  nondum  in- 
ter famofbs  habetur.'  fi  autem  omnia  tempera  appellationis  iapta  unt,  retro  in- 
famis  eft ,  id  eft  fententia  retro  trahitur  ad  tempus  condemnationis ;  quaravis  fi  in- 
jufta  appellatio  ejus  vila  fit  ,  fi  pronunciaram  fit  injufiam  appellationem  cite  , 
hodie  notatur ,  id  eft  famofus  effirirur  a  die  fententia?  lata?  in  caufa  appellatio- 
nis  ,  non  retro  notatur  ;  f.  furti  ,  §.  1 .  dt  his  qui  not.  infant.  Sententia  non 
dicitur  confirmari,  quia  retro  rrahatur,  fed  confervari;  l.ult.  quod  cum  to ,  qui 
ht  alien,  potefl.  eft  . 

Pecunia  tacira  eft  ,  qua;  quail  in  finu  creditur ,  fine  chirographo ,  fine  cau- 
tione  ,•  /.  emptor  ,  §.  Lucius y  dt  pact.  Pecunia  certa  eft,  quae  ccrtis  nominibut 
debetur,  puta  ex  mutuo  vel  ftipulatu  ;  M.  Tull.  pro  Rote.  Comoed.  Pecunia 
petita  eft  certa ,  cum  tertia  parte  /pan/to  fa8a  eft  ,  hoc  pecunia  neceffe  eft  ,  out 
data ,  aut  expenfa  lata  ,  aut  flipulata  fit .  Incertis  nomuiibus  pec  on  (am  muiuam 
filiisfamilias  credere  folebant  fomeratores  ,  puta  non  exprefta  caufa  debendi  t  vel 
ha  ut  (blveretur  poft  mortem  patris ,  quod  erat  ominofum  &  iucertutn  /  /.  1. 
ad  Macedm. 

Judex  litem  fuam  facit  ,  id  eft  facere  intt-lligttur  ,  ad  hoc  ut  litis  arftima- 
tionem  prarftet ,  fi  dolo  malo ,  puta  per  gratiam ,  inimicitiam ,  vel  fordes  male 
judicet  ,•  /.  filiusf.  $.  1.  de  fud'te.  Quod  fi  per  imprudentiam  ,  id  eft  per  impe- 
ritiam  male  judicet  ,  non  tenetur  propric  ex  maleficio  ,  fed  quafi  ex  maleficio 
aft  i  one  in  fadum  ,  in  quantum  de  ea  re  religion!  judicantis  arquum  vifum  fue- 
rit ;  /.  ult.  dt  extraord.  cognit. 


CAPUT  XX. 

Fifiut  eft  portio  patris  .  Damnati  in  metallum  funt  fervi  poena  .  Redempti  ab 
hoftibus  pignore  tenentur  redemptori  .  Princept  pro  private  habetur  in  Jure  ca- 
ptendi  ex  teflamentis  atienis  .  Si  res  vendita  vel  donata  Jit  a  Principe  ,  van. 
dita  vel  donata  videtur  a  domino  .  Ftmina  erant  in  per  pet  ua  tutela  ,  quafi 
impuberes  .  Ailtonts  non  tolluntur  tempore  .  fed  quafi  remit t unt ur  .  Tabeilto 
feryus  pubiicus.  Legatus  Pmconfulis  ,  feme)  mandata  jurifdi&iont ,  quafi  pro. 
pria  fungi  tar. 

FIlius  eft  portio  patris ,  quamdlu  eft  in  poteftate  fervus  portio  domini  . 
Vinculum  poteftatis  unam  perfonam  efficit  .  Adeo  ut  qui  ftipularur  filio 
fuo  vel  fervo ,  videatur  fibi  flipulari  ;  $.  t  fi  quis  alii ,  verf.  ei  vtro  ,  $.  poft 
mortem  ,  infl.  de  htutil.  ftipulat.  I.  fi  fervus  ,  dt  damn,  infttl.  Quod  evidentius 
apparet ,  cum  filius  vel  fervus  exiit  e  poteftate  :  nam  emancipatio  ,  vel  manu- 
miftio  duas  perfonas  conrtiruit ,  unam  patris  vel  domini  ,  aliam  filii  vel  fervi  ; 
/.  fi  Pamphtlo  ,  de  option,  leget.  Teophil.  in  %.  \  an  fervo  ,  infl.  de  legal. 

Damnati  in  metallum  funt  fervi  pernor  magis  quam  fifci ;  /.  aut  damnum, 
$•  t  fervos  ,  dt  pcc/i.  Id  eft  uon  ahum  dominum  poflunt  dernonftrare  ,  quam 


txf  DE  FICTIONIBUS  JURIS  TRACT.  VII. 

prcium  ,  id  eft  pocntm  metal  1  i  ,  /.  ex  fa&o  ,  <j .  ex  fafo  ,  ad  Trtbtll. 

Jus  poftliminii  mansr  ex  jure  gentium  ;  /.  pojlliminium  ,  dt  eaptiv.  & 
pofilim'm.  revtrf.  Capti  ab  hoftibus  fiunt  fervi  hoftium ,  &  jure  poftliminii  »etU 
piunt  libcrtatem  ,  civitatem  &  omnia  jura,  fi  poftliminio  redieriat  ab  hoftibus, 
vol  etiam  fi  redempti  fmt :  nam  &  redernptis  ab  hoftibus  patet  jus  poftliminii  ,- 
L  i  ft  captrms ,  $.  ult.  tod.  lit  Sed  fi  alienis  nutnmis  redempti  fint,redempto- 
ri  pignori  tencntur  t  quoad  ei  pretium  redemptionis  perfolvertnt ;  /.  t  fi  P*tre, 
tod.  lit.  I.  qui  ttftamtnto  ,  $.  t.  qui  ttfiam.  fac.  pojf.  Quod  piguus  djcitur  na- 
tural* ;  /.  2.  dt  eapthi.  &  p*ftlim%  revtrf. 

Princeps  non  poteft  eapere  ex  imporfefto  teftamento  ;  $.  ult.  infi.  quib. 
mod.  ttfiam,  infirm,  f.  ult,  qui  ttft.  fac,  poff.  Princeps  heres  inftitutus  patitur 
qucrelam  inomciofi  teftamenti  /  /.  Papinianus ,  t> .  t  j i  Imptrator ,  dt  imff.  ttfiam. 
Et  fi  legatum  ant  fideicommiffum  aut  mortis  can  fa  donationem  accepk  ,  patitur 
falcidiam;  L  4.  C.  t  ad  /.  Falcid.  Prius  teftamenrum ,  quo  Princeps  heres. in. 
ftitutus  eft ,  rumpirur  pofteriore  ;  /.  7.  C.  qui  ttflamy  fac.  quia  Princeps  in  ju- 
re capiendi  ex  alienis  teftamentis  pro  privato  habetur . 

Qui  rem  accepit  ab  Augufto  vel  Augufta,  titulo  emptionis  vel  donation  is, 
tutus  eft  adverfus  aominum  ,  vel  creditorcm  agentem  hypothecaria  :  fed  domino 
vel  creditori  hypothecario  datur  actio  intra  quadricrrnium  adverfus  curatorem  do- 
mus  Auguftat ;  /.  ult.  C,  dt  quadritm.  prjtfcript.  Quia  res  videtur  vendita  vd 
donata  a  domino  ,  actio  datur  in  ipfum  Principem  - 

Olim  feminar  five  puberes ,  five  impubercs ,  erant  in  perpctua  tutela  ,  nec 

Sidquam  poterant  gerere  fine  auSoritate  tutoris  ;  Ulpian.  in  fragm.  Femins 
nper  videbantur  impuberes  propter  lexus  infirmitatem  ;  Cujac  26.  obf.j.  Ea- 
dem  ratione  feminis  vetirum  ,  ne  nubant  fine  confilio  fuorutn  ,  licet  fui  juris 
fint  ;  /.  vidua ,  G  dt  nupt. 

Afiiooes  in  perfonam  &  in  rem  prafcribunrur  longiffimo  tempore  ,  id  eft 
praefcriptione  30.  vel  40.  annorum  ;  /.  ficut  m  rtm  ,  /.  cum  notiffmi  ,  C.  dt 
prafcript,  30.  vel  40.  ami.  Quod  non  fine  fifiionc  procedit  ,  actio  non  perimi- 
tur  tempore.  Tempus  non  eft  modus  tollendas  obligations ,*  l.obligationum  44, 
dt  ablif.  if  ail.  Sed  tanti  temporis  filentio  actor  videtur  remifitle  jus  fuum. 

Tabellio  dicitur  fervus  publicus /.  non  alittr ,  dt  adopt.  I.  t.  rem  pupill. 
f ah.  fort.  Hodie  tabellio  debet  elfe  liber  ;  /.  gtntrali,  C.  dt  tabular.  Ubr.  10. 

Qui  mandatam  habet  jurifdiclioncm ,  non  poteft  earn  alii  mandare  ,•  /.  mo- 
re mtjorum  ,  dt  jurifdiil.  Delegatus  non  poteft  fubdelegare .  Legatus  proconfulis 
nihil  proprium  habet ,  antequam  ei  a  proconfiilc  mandata  fuerit  jurilaictlo  ;  /. 
t  Irgfti  ,  dt  offit.  proconful.  Sed  poftquam  ei  a  proconfule  mandata  fuerit  ju- 
rifdictio  ,  quafi  propriam  exercet ,  &  mandata  fibi  jurifdictione  ,  judicis  dandi 
jus  habet  ,•  /.  Itgatus ,  tod.  tit.  quia  legatus  non  datur  a  proconfule  ,  fed  a  fe- 
natu;  Dio  Ubr.  o.  Capitolin.  in  Gordiano ,  Vopifc.  in  Probo.  Interdum  tamen 
a  fenatu  proconfuli  dabatur  optio  legati  j  Liv.  libr.  13. 


FINIS, 


Stpttnario  tratlatui  fiSionum  peris  vifum  tfl  adjungtrt  foltmntm  praleSlio- 
nem  ,  quom  auBor  habuit  pro  febolis  inflautandis  die  19.  otlobris  16^6.  m  A 
cum  focietas,  tf.  pro  foe  in  qua  fiHio  tgciu  mpthnis  vtnditimis  indicatur ,  & 
tt  ta  nevus  intelleilus  legis  truitur. 

ANTO- 


Digitized  by  Google 


"7 


•        a^s*  «--V«  a^-«  *— *s#  t,-^-*  *A4 


ANTONII  DAD  INI 

ALTESERR  JE, 
ANTECESSORS  TOLOSANI 

* 

SOLEMNIS  PR1LECTIO. 


Ad  I 


Ego  etfi 


€<).  ff.  pro  foe-  foW/tf  pro  ftholit 
die  19.  oBobris  1656. 

Uam  gravis  &  anxia  fit  hujufce  legis  indagatio  ,  hinc  faci- 
le intelligere  licet ,  quod  plures  c  noftris  varia  inrerpretatio- 
ne  difBdentes  earn  tentarunt.  Cujac.  ipfe  4.  obf.  17.  hac  in 
lege  diutius  fe  defudaiTe  fatetur ,  nec  ejus  fententiam  fe  aJTe- 
cutum  affinnare  audet  :  poft  eum  Ant.  Fabcr  5.  con;til. 
cap.  4.  &  Jo.  Cofta  uterque  hanc  legem  varie  interpretati 
font  'r  fed  non  eo  fucce/Tu  ,  verbo  abut  invidia  >  quin  qux- 
rendi  locus  fuperfit . 
mparitatis  mex  confeius  ,  tan  turn  mihi  non  tribuo  ,  ut  cum  do- 
minis  &  magiftris  meis  certare  valcam*,  tamen  veritatis  quxrendx  (hidio  moveor, 
ut  in  pulcherrhna  luce  academix  promam  ,  quod  olim  in  hanc  legem  meditan- 
di  venit  in  mentem  . 

Mitto  qux  CI.  Salmafius  in  hanc  legem  adnotavit  ;  pertinent  enim  tan- 
turn  ad  gram  mat  icam  horum  verborum  nundinas  ,  id  eft  epulat  ,  net  quid, 
quam  pro  fun  t  eruendx  legis  fententix  :  de  jurifconfulto  ,  qui  re  rum  &  verbo* 
rum  fcientia  prarflare  debet  ,  idem  mihi  fuccurrit  judicium  ,  quod  Chryfoftomo 
in  epirt.  ad  Galat.  dc  Philofopho  ei  minime  opus  effe  gnunmatico  ,  ufi  yw 
'  «f  t  furtu  piKocofof  if . 

Negotiationem  ,  in  qua  verfatur  fumma  hujus  legis  ,  Romani  peritiflimi 
rerum  omnium  arbhri  non  minori  fere  Audio  ,  quam  rem  militarem  trafta- 
runt :  haud  vile  &  verecundum  eis  fuit  mercimonio  operam  dare  ,  quo  extera- 
rum  gentium  vires  animofque  explorarunt  ,  &  peregrinas  opes  fiias  fecerunt  , 
Hinc  acceiTit  auri  copia  ,  reip.  ncrvus  ,  fine  quo  bclla  geri  ,  urbes  oppugna- 
ri  ,  clafles  inflrui  non  pofTunt  ;  &  virtus  militum  prxmio  deftituta  languefcit. 
Hoc  obtutu  etiam  nobiles  ,  &  equeftris  ordinis-viri  ,  inter  pacis  fludia  merci- 
monium  coluere  :  quo  in  prctio  cflet  mercatura ,  hoc  argumento  difcimus ,  quod 
una  die  oduaginta  millia  civium  Romanorum,  qui  negotiationis  caufa  per  Afi- 
am  fparfi  erant  ,  una  epiilola  fufiulit  Mithridates  ,  auSore  Valerio  Maximo  . 

Hac  de  caufa  ,  quia  negotiationis  molem  unus  per  fe  fuftinere  vix  po- 
teft  ,  &  collatio  pecunix  ,  artis  &  induftrix  plurium  mirum  in  modum  com- 
mercium  juvat  ,  pafTim  focietates  initx  negotiationis  caufa  .  Hinc  celebratur 
focietas  vecligalium  in  /.  aftiont  ,  §.  pen.  b.  tit.  Societas  fagarix  negotiationis  , 
id  eft  in  coemptionem  fagorum  ,  quod  eft  veftis  militaris  genus  ;  /.  cum  duo  , 


US  SOLEMNIS  PRfLECTIO 

§.  quidam ,  bu  ipfo  tit.  Et  in  hac  Jege  agitur  de  focietate  inira  ad  eraendum  r 
paflim  contrahi  folebant  focietates  ad  res  cmendas  &  vendendas  :  erant  qui  ne- 
gotiandi  caufa  emebant  fervos  ,  greges  pecoris,  agios  ,  domos,  fupellectilera  ; 
emebantur  prardia  fqtulida  &  incufta,  quae  maneonizata,id  eft  femelpolita,  er- 
culta  &  inftructa  revenderentur  :  hac  arte  CraiTuro  oratorcrn  magnum  quarftum 
fccifle  refert  Plinius  lib.  9.  cap.  S4. 

Hujus  icgis  fpecies  hujulmodi  eft :  inita  focietate  ad  emendum ,  inter  fo- 
cios  convenit  ,  ut  unus  reliquis  nundinarias  epulas  prarftaret  ,  eofque  ad  nego- 
tium  dimitteret  j  vel  ut  legitur  in  Florentink  ,  ut  unus  reliquis  tumdinas  ,  id 
eft  epulas  prafiaret  ,  eofque  a  negotio  dimitteret  .  Si  non  folvat  epulas  ,  Ulpia- 
nus  ait ,  &  pro  focio ,  &  ex  vendito  cum  eo  agendum . 

Cur  dctur  actio  pro  focio  nihil  eft  quod  quarramus  ,  quippe  hxc  actio  ve- 
nit  ex  natura,  &  ex  lege  contractus;  pacta  qua*  funt  fecundum  naturam  contra- 
ctus, non  mutant  contrattum  ,  non  mutant  actionem  propriam  contractus:  ut, 
f>  pacto  focietatis  ,  in  continent]  fubjecta  Ik  flipulatio  ,  mde  non  datur  actio 
ex  ftipulatu  ,  fed  pro  focio;  /.  duo  focietatem  ,  h.  tit.  Sic  ,  fi  unus  ex  fociis 
non  prarftet  epulas  ,  quas  ex  pacto  focietatis  prarftare  debuit  ,  recte  tenetur 
aclione  pro  focio :  neque  cnim  xonventio  hujusmodi,ut  unus  prarftet  eptrias,  alie- 
na  eft  a  natura  focietatis  ,  qumimmo  cum  ca  optime  congruit,  ac  frequentiftl- 
mam  efte  res  ipfa  docet.  Societas  ita  contrahi  poteft  ,  ut  unus  pecuniam  &im- 
penfam,  alter  operam  &  induftriam  conferat  ;  /.  focietates  ,  %.  /octet as  ,  /.  fi 
fan  fuerint,  §.  ita  co'tri  I.  cum  duobus  ,  §.  utrum,  1.  quid  enim ,  h.  tit. 

Summa  igitur  quarftionis  in  eo  vertitur ,  an  ex  pacto  focietatis  de  prarftan- 
dis  epulis  per  unum  ex  fociis  ,  detur  actio  ex  vendito  .  Dubitationis  ratio  oc 
<urrebat,  quod  contractus  finguli  propria*  fortiuntur  action es  ;  ut  focietas  parit 
afihonecn  pro  focio  ;  emptio  &  venditio  Actionem  erapti  &  venditi  :  non  font 
confundenda:  contractu um  obligationes  &  actiones  ,  qua;  fumma  cum  diligemia 
jure  dillinctz  funt  :  atque  ita  ex  pacto  focietatis  fieri  non  poteft  ,  ut  nafcatur 
«ctio  empti  &  venditi. 

Aliquando  contractus  inter  fc  diverfi  iuvicem  commifcenttrr  :  ut  cum  do- 
natione  mifcetur  negotium  ,  id  eft  contractus  ,*  /.  Ariflo  ,  jf.  de  denat.  cum 
permutatione  mifcetur  emptio  venditio  ,  ft  permutatio  hat  ca  lege  *  ut  certa 
pecuniar  quantitas  rcfandatur  ;  cap.  aid  quxjl'wnem  ,  de  ret.  permutat.  Ubi 
-contractus  mix-ti  font,  qualis  fit  contractus  intelligitor  ex  natura  ejus  quod  prat, 
valet  ;  arg.  /.  quaritur ,  jf.  de  flat.  horn,  exempli  caufa ,  cum  permutatio  ft  re- 
{da  pecunia  ,  venditio  cenfenda  eft  magis  quam  permutatio  ,  ubi  prarrxnderat 
pecunia  . 

Sed  in  contractu  focietatis,  de  quo  quarritur  ,  nulla  eft  mixtura  vel  coins 
emptionis  ,  aut  venditionis  :  pacto  ibcieratis  convenit ,  ut  unus  e  fociis  epulas 
prafiaret  ,  hujufmodi  prarftatio  nullum  habet  fchema  .  feu  figuram  emptionis  , 
venditionis  ;  m  ea  nulla  eft  conventio  ,  vel  mentio  de  pretio  ,  fine  quo  nulla 
eft  emptio  venditio ;  venditionem  contraxifle  non  videnrur  focii .  qui  focio  nihil 
vendiderunt  ,  vel  ab  eo  cmerunt  ,  fed  cum  eo  tan  turn  pacti  funt  ut  prarftaret 
epulas,  qua?  conventio  non  abhorret  a  natura  focietatis,  nec  tranfit  in  altud  no- 
men  contractus :  pacta ,  quae  in  ipfo  contractu  hunt  ,  quae  funt  de  natura  con- 
tractus ,  pars  contractus  cenfenda  funt ;  L  juris  gentium,  §.  qumimmo,  de  paS. 
I.  pad  a  romxnta,  de  <ontrah.  empc 

Igitur  ut  detur  locus  actioni  ex  vendito  ,  necefle  eft  «  in  focietate  inter- 
cedat  emptio  venditio ,  vel  negotium  fimile  emptioni :  hac  ratianc  motus  Cujac 
ile  interpretatur  hanc  legem  ,  ut  abfit  emptio  venditio  ,  &  actionem  ex  vendi- 
to non  tribuat  fociis  adverfus  focium  ,  qui  non  prarftitit  epulas  ;  fed  ei  tantum 
qui  vendidit  rem  fociis  ad  negotium  miffis  ,  quau  &  ipfe  emifte  videatur  ,  qui 
contracta  focietate  ,  focios  in  negotium  miilt  .  Sed  Cujacii  fententiam  nequa- 

quam 


Digitized  by  Google 


AD  L   CUM  SOCIETAS.  ia9 

fcrt  contextus  legis  ,  ea  enim  aperte  loquitur  tantum  de  a&ione ,  quar 
fociis  adverfus  focium  ,  ob  non  prxftitas  eis  epulas  ;  nec  verbum  ul- 
lum  fit  de  eo  quod  geftum  eft  inter  venditorem  &  focios ,  qui  ad  negotiant  di- 
mifii  erant :  an  ferendus  legis  interpres,  qui  volt  divinare ,  &  a  littera  legis  ptor- 
fus  reccdit ,  aliamquc  fpeciem  fibi  comminifcitur? 

Infuper  ,  focius  ex  contra&u  focii  acre  alieno  quidem  ita  obligarar  ,  ut  as 
alienum .  fi  verfum  fit  in  rem  communem ,  focio  reputetur  aftione  pro  focio  ; 
/.  jure  focietatis  ,  h.  tit.  Sed  creditori  non  tenerur  aftione  muttri  ,  leu  credit* 
pccunia-,  nifi  focius,  qui  mutuam  pecuniam  fumpferft,  acs  alicnum  contra  xerk 
nomine  focietatis  ,  tanquam  focietatis  aftor  feu  procurator  :  &  m  contra henda 
focictate  a&um  fit,  ut  ex  contractu  unius  ceteri  conveniantur  :  quod  folebat  fi- 
eri in  focietatibus,  quar  oontrahcbantur  inter  mangoncs ,  feu  venaiiciarros ,  id  eft 
mercatores  fervorum  venalium  /.  jufliffime  ,  ^.  propmitur  ,  de  atdil.  edict.  Et 
in  hoc  cafu  vcrum  eft  quod  dicirur  in  /.  mortuo  ,  de  fide/ujf.  focictatem  pcrfo- 
nx  vice  fungi ;  id  eft  ob  vinculum  focietatis  plures  focios  unius  perfonar  vice 
cenferi .  In  hac  igitur  fpecte  ex  contractu  focii ,  qui  rem  emit  ,  non  eft  quod 
detur  aftio  empti  &  vcnditi,quat  eft  perfonalis  in  ceteros  focios.  cum  hac  de 
re  fuppcditetur  propria  aflio  pro  focio  ,  quar  eft  communis  inter  focios . 

iraprobabilius  eft  quod  voiuit  Faber ,  fociis ,  qui  emerunt,  dart  actionem  ec 
vendito  adverfus  focium  ob  non  prxftitas  epulas  ;  quod  illi  rem  emptam  com- 
municare  tcnemur  ,  atque  ideo  communicando  rem  alii  vendere  vidcntur  :  unde 
«nim  amabo  hauftum  eft  hoc?  Ut  communicatio  rerum ,  qux  fit  inter  focios,  alie- 
natio  feu  venditio  dicatur ;  nonne  focius ,  qui  rem  emit ,  judicio  focietatis  cogi- 
tur  rem  fociis  communicare;  L  t  fi  fuis  fcxietatem,  k  tit. 

Alia  fuit  fententia  Jo.  Collar  :  fociis  dandam  actionem  ex  vendito  adver- 
fus focium ,  fi  non  prxftet  epulas  ,  quas  reliquis  fociis  ex  pafto  prxftare  teneba- 
tur  ,  id  eft  venditori ,  tarn  pro  fe  ,  quam  pro  fociis  ,  quafi  partem  feu  auftari- 
um  &  fupplemenrum  pretii  :  fed  quia  alieno  nomine  experiri  non  potuere  fine 
ceftlone  vel  mandaio  ,  faltem  pro  parte  focii  ;  actionem  ex  vendito  fociis  dari 
air,  quafi  ceftam  oc  mandaram  a  venditore  ,  cui  forte  eas  prarftiterunt  ,  cuique 
compctebat  aflio  ex  vendito  de  epulis  prardandis  ,  quafi  particula  pretii  .  In 
contractu  emptionis  venditionis  funt  acceflloncs  quid.tm;  &  prxter  pretium  ven- 
ditioni* alia  ab  emptore  erogantur  enaptioois  nomine;  l.adiles  25.  §.  pt£tereat 
I.  debet  auttm  ,  de  adil.  editl.  puta  ,  accefiionis  nomine  venit  quod  darar 
uxori  venditoris  ,  vd  proxenetx  qui  venditionem  conciliavit  ,  vel  epulum  quod 
venditori 'ab  emptore  prarftarur,  vulgo  le  vintfe:  quo  alludens  Ambrof.  in  pfal. 
118.  Ilia ,  inquit,  fumptus  epularum  tut  capitis  licitatio  eft ,  tui  eft  fumma  con- 
tractu .  In  locatione  etiam  funt  quxdam  acceffiones  ,  ut  prater  mercedem  lo- 
cationis ,  ligna  vel  alia  przftentur  :  nec  modo  venditionis  nomine  erogantur  epu- 
lar  ,  fed  etiam  pro  initiis  magifterii  ,  quod  genus  epularum  Mmerual  dicitur 
Varroni  ?.  de  re  ruflk.  tap.  1. 

Sed  hxc  lex  nequaquam  pertinct  ad  epulas  ,  qua:  venditori  orxftari  folent 
ab  emptore  emptionis  nomine  ;  palam  enim  repugnant  verba  legis  ,  qux  utro 
modo  leg  as  ,  five  ttundinarias  epulas  ,  five  nundmas  ,  id  eft  epulas  ,  de  epulis 
dumtaxat  accipi  poteft,  quas  unus  e  fociis  reliquis  fociis  parare  &  praftitare  te- 
nebatur,  non  venditori  focietatis  nomine.  Nimis  dura  &  incongrua  eft  Kxutio, 
epulas  dici  prxftari  fociis ,  quae  prxftandx  eflent  venditori  focietatis  nomine :  ne 
dubites  quxftionem  efle  de  epulis  parandis  &  prxftandis  ipfis  fociis  ,  id  aper- 
tius  infinuant  verba  qux  fequuntur  ,  fi  focius  epulas  eis  non  folverir  ,  ex  ven- 
dito &  pro  focio  teneri  ;  quod  enim  dicirur  epulas  folvi  fociis  ,  merito  iufett 
eas  quafi  xs  alienum  folvi  ,  non  aliis  quam  fociis  ,  qui  habenrur  loco  credi- 
(orum  . 

Ut  quod  fentio  exponam  ,  non  contemnenda ,  fed  adjuvanda  ,  Sc  fupplen- 
Tom.  VI.  R 


,3o  SOLEMNIS  PRfLECTIO 

da  fuit  vcterum  ,  nctnpe  Accurfii  &  Odofrcdi  fententia  ,  qui  fie  intrrp  reran  rur 
hanc  legem  :  contra£ta  focietate  inter  plures  convenifle  ,  ut  unus  e  fociis  ce- 
teris nundinas ,  id  eft  epulis ,  vel  nundinarias  epulas  prarftaret .  Parum  rcfert  u- 
tro  modo  legas  ,  utraque  leflio  fenfum  congruentem  efficit  ,  ac  eundem  ,  ni 
fallor  ,  nimirum  inter  Ibcios  conventual  .  ut  unus  e  fociis  ceteris  pararet  epu- 
las  ,  his  dimiffis  ad  negotium  ,  id  eft  ad  negotiandum  ,  quo  folunores  &  ex- 
peditiores  cflent  ad  res  vel  merces  coemendas  ,  expertes  cunr  cibi  parandi  :  in 
unum  c  fociis  rejicitur  cura  parandi  epulas  ,  hare  cnim  cura  gravis  eft  ,  &  for- 
dida  honeftis  viris,  ac  negotiofis  .  Socii  gaudent  viftu  communi  ,  focictas  jus 
fraternitatis  quodammodo  in  fc  habet  /.  varum  efi  ,  infr.  h.  tit.  Ob  quxftus 
copiam  negotia tores  genio  indulgent  ,  ac  epulis  delecrantur  •,  Plin.  lib.  32.  cap. 
25.  Fama  eft  appulfa  nave  mere  a  tor  urn  nitri  ,  cum  fparft  per  in  us  epulas  para- 
rent.  Hujulmodi  epulas  nundinas  dietitari  negotiatoribus  vcrnaculum  &  familia- 
re  fuit  ,  quod  per  nundinarum  tempus  inter  negotiatores  maxime  celebrentur  , 
&  his  rnediis  ac  arbitris  concilienrur  mercium  coemption  es.  Hac  analogia  &  lu- 
dos  equeftres  non  infeite  pofterioris  arvi  fcriptores  nundinas  appellitarnnt  ,  quod 
plerumquc  inciderent  in  lolemncs  dies  nundinarum  ;  &  ■n\uvyv&< »  feu  conven- 
tus  ,  qui  ludorum  caufa  fiebat  t  eflet  quxdam  forcnfium  nundinarum  imago  : 
cone  Lateranenf.  cap.  1.  de  tomearnent.  Deteftabiles  Mas  nundinas  ,  vet  feri- 
as  ,  ques  vuleo  tomeamenta  vacant.  £t  Otto  Frifing.  de  geft.  Frideric.  lib.  r» 
cap.  25.  Canutes  &  mobiles  velut  tyrocinium  eelebraturi  ,  quod  mode  mmd'tnas 
ixcare  folemus  .  Et  ut  intelligas  nundinarum  vocem  hie  tralatictam  effc  ,  nun- 
dinx  etiam  ufurpantur  pro  traSatu  &  concertarione  cmptionis  ;  Auguftin.  lib. 
contr.  Pctilian.  epift.  cap.  16.  Nempe  nundinarius  illius  temporis  dtacmus  vefler, 
a  pud  Zcnophtlum  confularem  omnes  Lucilla  nundinas  patefecit  ,  qua  dammit  to- 
ntm  Cxciltani  emit  ab  Epifcopis  •  Medicorum  rapaces  nundinas  ,  dixit  Plinius 
lib.  29.  cap.  1.  Nugaciu;  eft  quod  Salrmfius  maluit  legi  nundinas  ,  id  eft 
empulas  ,  a  grzco  iftnxai  ,  id  eft  merces  ,  ea  enim  xtatc  juris  audores  ,  etfi 
Grarcis  verbis  nonnumquam  ufi  funt,  Grxca  Latina  non  fecerunr,  &  hujulmo- 
di corruptio  verborum  eft  vitium  fequioris  arvi  . 

St  locius  ex  pa&o  non  prxftet  epulas,  Ulpian.  ait  teneri  ex  vendito,&  pro 
focio .  Dices ,  prarftatio  hujulmodi  epularum  nuilam  continet  emprionem  &  ven- 
ditionem  ,  in  ea  nulla  conventio  de  pretio  ,  fine  qua  nulla  eft  emptio  :  ergo 
quo  pafto  fiet  ,  ut  inde  oriatur  aftio  ex  empto  &  vendito  ?  Satis  facile  eft 
iftud  folvere ,  &  hoc  eft  quod  noftros  efrugit  :  nimirum  ,  conventio  hujufmodi 
dc  prarftandis  epulis  definit  in  emptionem  &  venditioaem  ,  quia  prxftatio  hare 
non  eft  eratuita  &  citra  repetitionem  fumptus ,  focius  hie  tenetur  prxftare  epu- 
las non  fine  certo  pretio  ,  vel  fuo  prxtio  :  prarftare  non  eft  gratuitum  ,  ut  in 
/.  ft  locus  ,  §.  1.  ff,  quemad.  fervit.  amitt.  cum  via  publica  a  (famine  occupa- 
ta,  vicinus  cogitur  viam  prxftare  ,  hoc  non  intelligitur  graruito,  fed  certo  pre- 
tio, ut  docet  ibi  glojf.  Et  in  /.  5.  $.  idem  Labeo  ,  t  de  inftit.  ad.  quxritur 
de  piftore ,  qui  prxpofuit  fervum  pani  vendrado ,  an  teneatur  inftitoria  ex  facto 
fcrvi ,  fi  accepta  pecunia  prxfenti,  ut  per  dies  fingulos  quibufdam  panem  prarfta- 
ret  ,  contUTbaverit  ,  id  eft  emptorem  deccperit  ,  &  conturbaverit  rationem  ac- 
ceptx  pecuniar  . 

Et  quamvis  in  ea  conventions  inter  focios  de  prxftandis  epulis  ,  prarcife 
non  convenerit  de  pretio  ;  tamen  non  abeft  emptio  &  vend  it  io  ,  quia  prxftatio 
epularum  recipir  fuum  pretium  ,  id  eft  pretium  forenfe  .  Camis  ,  &  aliorum 
edulium  certum  erat  pretium  ,  cujus  taxatio  erat  penes  prxfefrum  urbi  in  ur- 
be  y  /.  1.  §.  cura  carnis,  de  offic.  prof.  urb.  vel  penes  proconfules  ,  vel  prxfi- 

in  provinces;  /.  annanam ,  infra,  del  extraord.  crimin.  qua  ndoque  extra  or- 
dinem  referebatur  ad  fenatum  ;  Tranquil),  in  Tiber,  cap.  34.  Cenfuit  ammam 
mateUi  Jenatus  arbitratu  quotannis  ttmperandam .  Untie  forum  fumitur  pro  pre- 
tio 


Digitized  by  Google 


AD  L  CUM  SOCIETAS.  iji 

tio  reram  quod  commune  eft  in  foro  ;  fynoA  SuefC  Ptr  otmttt  chxtattt  Itgiti. 
mus  forus  ,  &  menfwra  fiat  ftctcndum  abundanuam  temfmis.  Et  Albertus  Ar- 
gentinenf.  in  chronico  .•  Vina  leviori  foro.  0*  prttio  vtndtbantur  .  Et  Matth. 
Parif.  Quod  cum  Rex  Richardut  cognoviffet  ,  miftt  mart/calks  fitot  ad  majorts 
<ivilates  ,  ptttns  ut  extreitui  fuo  viEluatia  vtndtmt  foro  Itgitimo  . 

Emptionis  vcndition'is  fpeciem  continet  &  quae  fequitur  couventio,  ut  unus 
e  fociis  prxter  przftatianem  epulanun  (bcioi  a  negotio  dimittetet :  hie  enim  ra- 
riat  leSio  ;  in  aliis  enim  editionibus  legimr,  tofqut  ad  ntgotimm  d'tmmtm .  Sed 
wrior  eft  lectio  ,  tofqut  a  negotio  dbmhtent  ,  propter  fidem  fit  anftontatem 
Florentine  pandeftes  .  Convenit  ut  unus  e  fociis  reliquos  a  negotio  dimifterer, 
id  eft  liberos  &  immunes  eos  prarflaret  a  cura  &  one  re  negotiationis  ,  a  cura 
mercium  coemendarum  ,  evehendarum  ,  &  avehendarum  ,•  tk  in  fe  fufciperct 
operant  &  periculum  negotiationis :  hoc  genus  con  vent  ion  is  tranfit  in  emptionem 
&  venditionem  ,  propter  periculum  quod  transfertur  in  unum  ex  fociis  velut  in 
emptorem  . 

Ejufdem  argumeoti  eft  quod  in/,  rum  pater,  %.menft  mtatium  ,  it  Itgat. 
a.  Menfz  negotium  cx  caufa  ndeicommifli  cum  indemnitate  neredum  per  cau- 
tion em  fufceptum  ,  emptkmi  fimile  videtur  :  &  ideo  non  quarritur  an  plus  in 
ere  alieno  fit ,  an  in  quzftu ,  fi  legatarius ,  cui  menfx  negotium  ,  id  eit  ratio 
menfz  argentariz  ?  per  fideicomrniflum  relifra  eft ,  agnovent  fideicommiflum ,  & 
caveat  hercdi  dc  indemnitate  :  agnitio  hujufmodi  fideicommuTi ,  pneftita  fatilda- 
rione  de  indemniure  ,  pro  emptione  habetur  ,•  quia  trasfert  periculum  mcnla:  , 
&  onus  zris  alieni  in  fideicaaimiiTarium  ,  ita  ut  teneatur  creditoribus  etiam  ul- 
tra vires  fideicommi/fi . 

Non  alia  de  caufa  talis  fideicommiffi  agnitio  pro  emptione  habetur  ,  quam 
quod  recipit  periculum  ,  &  quafi  emprio  transfcrt  periculum  in  fideicommiflari- 
nm  .  Non  alienum  igitur  ent  conventionem ,  qua  inter  focios  aftum  eft,  ut  e 
fociis  unus  ceteris  przftaret  epulas ,  eofque  a  negotio  dimitterct,  emptionem  & 
venditionem  armulari  ,  propter  periculum  negotiationis  ,  qua;  tranfit  in  focium 
veluti  in  emptorem .  Ex  .his  ,  fi  me  conje&ura  non  dec i pit  ,  farts  fiiperque  in- 
telljgicur  ,  quanam  de  caufa  ex  pa&o  focietatis  ,  ut  unus  c  fociis  ceteris  nun- 
dinas ,  id  eft  epulas  przAaret,  Ulpian.  dixerit  dari  aaionem  pro  focio  &  vendm 


FINIS. 


*5X 

INDEX  CAPITUM 


TRACTATUS  PRIMK 

Cap.  I.  ^""^Ui  bono  introduQs  fint  ficlionts.  Quid  fit  fiEtio.  Ea  mm  admitti~ 
V»>  tut  contra  naturam  &  poffibilitatem  ret .  pag.  i 

Cap.  II.  Fiilionis  poteftss  ta  eft ,  ut  quandoque  veritati  prevalent  .  i 
Cap.  III.  Fi&iones  locum  habtm  in  its , qua  J runt  juris  ,  run  ttiam  in  Us y  qua 
funt  faBi.  S spins  otcumtnt  in  jure  c'rvtli  t  fid  ran  jsu  canonic  urn  tas  ad- 
mittit .  3 
Cap.  I V.  Quid  fiBio  a  frsfumptione  differ  at  .  J 
Cap.  V.  Quid  fiB'to  differt  a  fimulatione.  ibid. 
Cap.  VI.  Dux  vel  plures  fiftiones  in  tadem  re  cmtumre  poffunt  -  6 
Cap.  VII.  Ex  fiiiionibus  alia  verfsntur  in  perfonis  ,  alia  in  rebus  ,  alia  i» 
tempore ,  alia  in  loco  ,  alia  in  aclibus .  Qusdam  earum  exempts  yqua  circa  per- 
fonas  verfantur.  Aid, 
Cap.  VIII.  Adopue  eft  fi&io  juris,  qua  naturam  imiiatur .  j 
IX.  Legitimati  per  fubfequens  matrimomum  ,  fiB'tom  j*  ' 


Cap.  IX.  Legitimati  per  fubfequens  matrimomum  ,  fiQiom  juris  pro  legitimis 
habentur .  8 
Cap.  X.  Ficlhne  legis  pater  C  films  funt  una  tT  eadem  perfona:  fitat  & 
fratres  in  ejufdem  patris  poteflate  cmjlituti .  9 
Cap.  XL  Juris  civilis  ficlhne  d?*  comment 0  legis  Uberi  emancipoti  extraneorum 
jure  cenfentur.  Quid  inter/it  inter  Mens  naturalet  &  adoftivos  turn  emanti- 
pantur .  10 
Cap.  XII.  Quinam  dicantur  fui  hendes.  FiEtio  juris  quandoque  prodefl  liberis 
in  patris  poteflate  conftitutisy  quandoque  noxet .  it 
Cap.  XIII.  Suus  hens  ficiiom;  juris  mn  dtfinit  ejfe  heres  qusmvis  fe  abjli- 
neat .  1  * 

Cap.  XIV.  Fi&ione  tegis  exiyeredati  pro  mortuis  habentur.  13 
Cap.  XV.  Filiusfam.  jure  civili  me  /latum  nee  perfonsm  habet  y  nee  quidquam 
fibi  acquirit  yfed  patriyquia  ficlietie  legis  eadem  eji  perfona  cum  pane  .  ibid. 
Cap.  XVl.  Fictions  juris  ferui  pro  null  is  &  mortuis  habentur.  14 
Cap.  XVII.  Deport  a  tus  pBitne  legis  pro  mortuo  hebetur .  15 
Cap.  XV II I.  Stcut  &  is ,  cujus  bona  pubPeata  funt  :  qui  capitis  damnstus 
eft ,  etiam  antequam  poena  affetlus  fit :  te fiat  or ,  qui  mmen  her  edit  vel  fcribeny 
vc\  articulate  nuncupate  non  poteft:  profeffus  monathus  :  manumiffus .  Liberi 
belh  ami  (ft  pro  fuperftitibas  habentur .  17 
Cap.  XIX.  Lex  aliquando  fingit  ns  quafdsm  inanimates  ejfe  perfonas  y  puts 
monafierium ,  jacentem  henditatem ,  univerfitatem .  1 8 

Cap.  XX.  FiQione  juris  hens  una  &  eadem  perfona  videtur  cum  defunfh  . 

Plures  correi  uuius  loco  habentur.  10 
Cap.  XXI.  Eadem  fiilio  fspius  inducit  confufionem  aut  commixtionem  perfo. 

narum.  21 
Cap.  XXII.  Confufme  per  cdnionem  bendUatis  fail*  ,  veltn  filuttonc  ,  tolli- 


Digitized  by  Google 


INDEX  CAPITUM.  iU 

tut  natural  is  &  chilis  obligatio.  22 
Cap.  XXIII.  Figmento  juris  evenit  ,  ut  major  pars  univerfitatis  habeatur  pro 

muverfis  :  &  quandoque  y  ut  urns  folus  perfonam   totius  univerfitatis  f*fli- 

neat .  ibid. 
Cap.  XXIV.  Ficlionc  juris  tarn  vir ,  quam  uxor  ,  uterque  cenfetur  dominus  at 

poffeffor  dotisy  mnlier  jure  naturali  y  maritus  fitiiont  juris  eivilis  .  23 
Cap.  XXV.  Papillus  furiofust  prodigus  nee  velle ,  nee  noil*  crtduntur  tn  bit, 

qua  animi  judicio  fium .  24 
Cap.  XX VL  Teflameutum  inoffieiofum  refcinditur  eo  colore  ,  quafi  teflatot  mn 

fan*  mentis  fuerit  tempore  teflamenti .  15 


TRACTATUS  SECUNDI. 

Cap.  I.  T3  Es  quxdam  non  effe  finguntur,qua  tamen  revere?  funtt  27 
Cap^II.  Xa.  Vtciffim  res  quodam  adhuc  effe  finguntur  ,  licet  extintla  fint.  28 
Cap.  III.  Subrogatum  fapit  naturam  ejus ,  in  tujus  locum  fubrogatur .  ztf 
Cap.  IV.  Rem  m  bonis  habere  inteJIigitur  ,  qui  habet  aUionem  ad  earn  adi- 
pifcendam .  30 
Cap.  V.  Fiction*  juris  evenit ,  ut  cepiffe  non  videatur  y  qui  mote  alii  reflitutw 
rus  eft.  ibid. 


Cap.  VI.  Partibus  fubinde  mutatis  t  res  eadem  effe  inteliigitur  y  ft  fpeeies  ft* 

inflau 


forma  non  fit  mutata ,  ut  v'tdere  efl  in  refeila  domo  vel  navicert  grege  infiau- 
rato  ,  in  mutatis  eivibus  ttUegis  out  judtcibus.  31 
Cap.  VII.  Utilitatis  eaufa  placuit  civitatibus  ,  municipi'ts  ,  eollegiis  ,  aliifve 
cerporibus,  vel  etiam  ufumfrnHum  teflamento  relinqi  poffe^Ea  quandoqut  fin- 
guntur  mori ,  nunquam  veto  ecelefia  .  3  2 

Cap.  VIII.  Dignitas  nunquam  mori  firtgitur-  33 
Cap.  IX.  Fi&ione  juris  res  quxdom  tnanimat*  mori  &  nafei  cGcuntur,ut  petit- 
lium  :  &  fuas  otater  habere ,  ut  regna  &  imptria  .  ibid. 
Cap.  X.  Etiam  fitTtone  juris  lis  ,domus  rporietes }  unguent  a  mori  ditwuur .  34 
Cap.  XI.  FiRiene  juris  petulium  eft  velut  patrmonium  filiifi  aut  fervi.  3$ 
Cap.  XII.  Res  htrorporales  fiBione  legis  qua  ft  pefftdentur.  ibi<£ 
Cap.  XIII.  FrWene  juris  quidquid  acquirit  filtusf.  aut  fervus ,  illud  Jlatim  pa- 
tri  vel  domino  aequ  'trit :  quoad  hoe  quid  inter  utrumque  inter/it .  36 
Cap.  XIV.  Eadem  fitlhne  pojjtffio  defunSi  qua  ft  jun&a  deftendit  ad  heredem, 
eiqueprodefl  ad  impUndam  ufutapionem  a  defuntto  c apt  am  .  ibid. 
Cap.  XV.  Fundus  dotalis  non  deftnit  effe  dotalis  ,  etiam  foluto  matrimonio  quoad 
refiit  ut  us  fit  .•  fteut  &  ager  ncvaiis  ,  femper  novalis  inteliigitur  quoad  exem- 
pt ionem  a  dasimis  *  37 


TRACTATUS  TERTII. 

Cap.  I.  TMaoikariI  eontratlus  juris  vinculum  non  obtinent ,  &  quimtm  UK 
JL  dicantur.  38 

Cap.  II.  Pluses  aQus  legitimi  fiebant  dim  per  as  &  libram ,  ut  teft amenta  , 
donationes  :  atlio  in  rem  per  vim  eivilem  :  cretio  per  faltatienem  &  petcuf- 
fionem  digitorum  :  manumiffto  per  alapam ,  circumrluci'tontm  ,  &  pi  leu  m  :  ope- 
ris  mrvi  nuntiatio  per  jaSum  lapilli  :  mfnrpatio  per  fraRionem  furtuli :  licit e- 
t'to  per  digit  urn:  ante/lath  per  outturn  attreBationem :  eleSio  per  manum  per- 


ij4  INDEX  CAPITUM. 

reBam . 

Cap.  HI.  FiSitU  emptio  yenditm  valet  ,  am  aSus  fimit  a  tege  VMM  rmpito- 
mi ,  u:  in  te/irmatitme  litis  &  detis  •  m  datiene  in  /Hut  urn  :  in  divtfione 
bonorum  inter  heredtf:  aliquartdo  etiam  in  foc'tttatt.  42 

Cap.  IV.  Ut'ditatis  caufa  reeeptum  eft,  ut  pojfeffto  acquiri  pojftt  per  imagina- 
tion* tradititmem  :  put  a  per  rttent'tenem  ufurfruBus :  per  traditionem  mfirumen- 
torum  ;  far  coxduStomm  rti  vendita :  per  traditknem  cloviitm  :  per  appofitio- 
newt  cufkdis :  per  obfignatkmem  rti  venditor :  per  fcientiom  &  potiemiom  do- 
mini  he  rebus  ivcarponrltbut.  Poffeffie  ecclefu  ocquiritur  per  funem  tampan*  y 
out  per  tatlum  ferx  feu  peffuli.  44 

Cap.  V.  De  fiSkne  brevis  manms.  45 

Cap.  VI.  Qutdam  ret  ton  funt  in  commertio ,  &  tamen  am  umver/itate  tronsfe- 
runtur  in  heredem  vel  emptorem  ,  quafi  mojori  parti  acred  ant  .  Mandate  ju- 
rifdiclione ,  etneeffe  vidtntur  ea  ,  fine  quibus  expticari  rum  peteft  jurifd'ttlio  , 
Cum  miner  creatur  prater ,  fabetur  quafi  major.  Quodom  tache  exciptumur , 
licet  excepts  mm  /int.  46 

Cap.  VII.  Quafi  cvntroQur  nafcuntur  ex  tacit*  convent  kne  4&  fig  motto  It- 

Stt'  ....  .  47 

Cap.  VIII.  S octet  at  involuntori*  cum  cohered*  vel  eotlegatario  :  quafi  [octet  at 
cum  tohrto  par  ti  art:  .  De  tacit  a  recondutlione  .  Mori  tut  uttoris  procurator  ex 
tatito  mandate  .  De  tacit  a  emancipation* .  Favore  retpub.  hechoatio  eperis  ha- 
btt  vim  ptomijjionit .  49 
Cap.  IX.  Quodom  habent  vim  tacit  i  pa&i ,  putu  rcdd'rtio  thtrograpbi  ymm  etiam 
redditie  pigmrit  quoad  (mem  ,  ratio  differentia}  inter  utrumque.  Servittttit  in- 
fbtumeniis  fervo  dotit  out  corrupt  it ,  libertot  data  inteliigitur  .  Cremotit  in- 


di&iotium  tabulis ,  reliqua  vtihgelium  remiffo  .   Qui  per  triennium  minora 


u fur  as  eocepit ,  mojorts  remiftjje  creditm.  Qui  miles  per  lengum  tempos 
pity  ees  ettem  omnino  remijijfe  videtur  .  50 
Cap.  X.  De  tacit  a  kypetheca ;  quibus  to  competst .  51 
Cap.  XI.  De  dote.-  quafnam  fitiknes  ea  recipiat .  52 
Cap.  XII.  De  tacit  a  ftipulatione  dupl*  vel  deli .  De  eviSiene .  54 
Cap.  XIII.  Poffeffk  fict  tenem  oiiquando  retipit .  Qutdam  fidnne  legts  pro  pof- 
fefforibus  habent ur  .  ibid. 
Cap.  XIV.  Intejlati  hertditas  nan  tarn  a  lege ,  ottam  a  teflatore  tacite  rtlin- 
quitur.  Subjiitutio  direila  in  codkillis  fait  a  fiSiotie  legis  trahitur  ad  fideicem- 
mijjum .  Legato  ab  herede  relitla  debentur  a  fubftituto  ,  quo  ft  tacite  repetite . 
Idem  in  fideicommigis  a  cohered*  relidis .  Ficiiexe  legts  bereditas  a  fifto  adi- 
ta  habetur,  ut  flatim  reBitutk  fiat.  55 
Cap.  XV.  F'tBhne  legis  acceptilatto  vim  folutionis  hobet ,  fiatt  &  ctmfufto  no- 
va tio  ,  ttjcfcripiw  t  remiffie  .  56 
Cap.  XvI.  De  rootle  votuntate.  Prafentia  Principit  fupplet  tejles .  57 
Cap.  XVII.  FicKones  admittuntur  etiam  in  judittis .  58 
Cap.  XVIII.  De  fubftittttime  pttpillari ,  C  de  jute  accrefcendi.  Qui  femol  eft 
/feres  ,  nunquom  dtftnit  ejfe  herts.  ,  ibid. 


TRACTATUS  Q.UARTI. 

Cap.  I.  "TMcttoke  legis  aliquando  tempus  peflerius retro  trahitur  ad  antecedent, 
J7  ut  in  donatitme  patris ,  moriti ,  &  uxoris  :  &  in  tatihobitient .  60 
Cap.  II.  Adbitio  herediuttis  retro  trahitur  ad  tempus  mart  is :  a  gnu  it  <3T  repudia- 
tio  legati;  jus  accrefcendi.  61 

Cap. 


Digitized  by  Google 


INDEX  CAPITUM.  135 

Cap.  III.  Conditio  eafualis  exiftens  retro  trahitur  ad  ttmpus  contratlus  ,  diftroQust 
&  tejlamenti  .  61 
Cap.  IV.  Temput  etiam  retroagitur  in  fententiis  judicum  ,  in  opens  movi  nun- 
tie  t  tone  ,  in  eautione  damni  infeSii',  in  atlione  legis  Aquilia .  ibid. 
Cap.  V.  Conditio  pro  hmpleta  habetur ,  ft  per  eunt,  cujus  tattrtft  not  impleri  , 
ftet  quemhtus  impleatttr ,  «ut  ^cr  cum ,  m  «r/w  per/ona  implenda  efl.ftcut  & 
ea  ,        omn'tno  extitura  eft  .  63 
Cap.  VI.  Df  fitHone  legis  Comeliet.  64 
Cap.  VII.  De  tempcrt  quod  tacite  ineft  obligationibus .  ibid. 
Cap.  VIII.  Obligatio  fidejufforis  retro  trahitur  ad  prhicipalem  ebligationem .  Non 
abfque  fiSione  eft  ,  «  /i/raj  f!T  mn/Mr  priorHms  ereittorilms  prxjcrantur .  J»- 
rrr  collegatar'ns  nan  eft  pralationi  lotus .  65 
Cap.  IX.  Miffto  unius  credit  oris  in  poffeffumem  boner  urn  debit  oris  t  predeft  cete- 
ris creditor  thus ,  quaft  ornnes  mijft  fuertnt .  Sicut  demhtus  m  eo ,  fuoj  ri  de- 
betur  a  fervo  ,  prafertur  omnibus  fervi  creditoribus  ,  quaft  eos  omnes  provene- 
itt  &  ftfcus  ceteris  creditoribus  prafertur  ,  qua  ft  pignoris  cau/am  pra- 


rit 

venerit .  66 
Cap.  X.  Jus  fuitatit  eft  mere  jjSitiuvt  .  Hereditas  mn  td'ttt  mn  tranfmitti- 
tur  ad  beredem  .  Agnitie  fideicomiffi  conduknutHs  turn  ip/a  condhione  re- 
tro trahitur.  ibid. 
Cap.  XI.  Fafta  incontinenti  bona  fidei  contraSibus  adjefta  ,  tacite  infunt  con- 
traBui ,  ut  illius  partem  faciant .  Partus  mm  dum  tdetus ,  habetur  quaft  pert  to 
vifcerum  matris .  In  interd't&o  utrubi  quanamfit  major  pars  tmni  :  quanam  fit 
mi  far  pets  diet .  Aclknes  perpettuc  dicuntur ,  qua  30. 


TRACTATUS  Q.UINTI. 

Cap.  I.  T~\E JWi«M  fofilimimi.  6S 
Cap.  II.  I  J  FiBio  pofiitminii  locum  habet  nm  ntodo  in  perfems  liberis  & 

fervis  ,  fed  etiam  in  ceteris  rebus  animatis  C5*  inanimat'ts  .  6q> 
Cap.  III.  Cum  in  pluribus  loeis  fepultum  eft  corpus t folks  ille  locus  fit  retigio- 

fus ,  in  quo  reeenditum  eft  caput .  70 
Cap.  IV.  In  prafcriptione  lengi  temperis  quis  intelligitur  prafens  ,  out  ab- 

fens .  ibid. 
Cap.  V.  Legato  fundot  qua  ibi  cafu  octurrunt  y  legato  mn  inttlitguntur .  71 
Cap.  VI.  FtQiones  in  verbis  ,  &  ieeutiene .  ibid. 


TRACTATUS  SEXTI. 

Cap.  I.    TUs  reprafentationis  tntroduBum  fiHione  juris.  77 

Cap.  II.  f  Furiofus  pro  abfente  habetur  .  In  furiofo  merient  quaft  voluntatis 
reitquia  .  Abfens  per  contumaciam  pro  pr.tfente  habetur  .  Mortuus  pro  abfente 
habetur .  Qui  Roma  militant ,  habentur  pro  abfcntibus  reip.  eaufa.  79 

Cap.  III.  Sen*  pro  mortuis  habentur  .  Serous  manumiffus  nevus  homo  videtur. 
Monumiffus  pro  mortuo  habetur .  Servus  in  metallum  demnatus  &  reftitutus  , 
nevus  homo  videtur  efft .  80 

Cap.  IV.  Pater  &  fiftur  pro  una  &  eadem  perfena  habentur .  Magiftratus  mu- 
nicipales ,  littt  ftnt  duo  pro  urn  habentur .  Due  vet  plum  eorrei  pro  um  ha- 


i}6  INDEXCAPITUM. 

benfiif.  Hereditas  items  per/mm  dtfunSi  fuflinet .  Herts  fcripttts,  dum  deli, 
btrat  de  adtunda  htrtditatt ,  pro  htrtdt  habttur .  Htres  fcriptus  ,  qui  omittit 
htrtdttattm  ex  teflamento ,  ut  fucttdet  ab  inttftate ,  habttur  pro  htrede  ex  tt- 
fiamtnto .  81 

Cai>.  V.  Ufusfru&us  vidttur  quotidit  conftttui  (5*  Itgar't  .  Manumifftone  contra- 
hitur  quafi  foeietas  inter  patnmtm  &  libertum  .  In  judirio  de  poena  qua  ft  tran- 
figitur.  Abftns  per  contumaciam  fuo  calcuto  damnatus  vidttur.  Minor  25.  an- 
mix  rtftitutut  pro  tonftffo  habttur .  In  btntficialibut  &  nuptialibttt  caujis  mi- 
mr  pro  ma/ore  habttur  .  83 

Cap.  Vl.  Strvi  habtnt  ptculium  nrmivtntUms  ocul'ts  dom'mi  .  Si  aneilla  con- 
tra legem  venditioni  s  profi  t  tut  a  libtrtattm  adept  a  fit,  emptor  vidttur  manumi- 
fiffe.  Alitnis  nummis  rtdemptus  fit  liber,  quafi  juts  nummis  rtdemptus .  Ca- 
pitt  minuttts  alius  homo  inapt t  ejft.  84 

Cap.  VII.  Libert  us  donatus  jure  anulorum  aurtorum  ,  vivit  quafi  ingtnuus  , 
morirur  quafi  libertus .  Servt  adferrpti  gleba  funt  quafi  pars  pradii .  FruHut 
pendentes  pars  fundi  vidtntur.  Major  pars  habttur  pro  toto  .  Liitrti  adoptivi 
non  habtnt  jus  natural  turn  .  85 

Cap.  VIII.  Adopt io  naturam  imitatur.  Emancipatus  t  *  patrt  ftnatert  eft  qua. 
ft  fenatoris  films .  Lrberi  fufctpti  ex  injuJHs  nuptiir ,  quafi  vulgo  nati  .  Ante 
pubertatem  potens  coitus  ,  pro  pubtrt  habttur  .  Statufiber  quoad  qua  dam  pro 
libtro  habttur.  S6 

Cap*  IX.  Pignut  novari  non  vidttur ,  nee  motrimonium  fotvi  ,  quod  flatim  rt- 
dinttgretur .  Donate  vidttur  qui  rem  pro  dertlicio  ha  bet .  Publiciana  datur  ti 
ami  ufucaptrt  cocpit  ,  quafi  ufuctperit .  Qui  veBigal  folvit  fifco  ,  fucttdit  in 
locum  fifci  quafi  ceffis  eiliontbus.  Poena  committttur  hi  folidum  ,  fi factum  fit 
idividuum  .  Si  mutter  inttrctdtndi  caufa  pignus  dtderit  ,  pignut  diftra&us  pro 
non  d'tflraUo  babttur.  87 

Cap.  X.  Filiif.  militis  dua  funt  hertditatet  :  una  cafirenfium  ,  ahtra  pagano- 
rum .  Si  filiusfamiliat  milts  inteflatus  decefferit  ,  ejus  ptculium  non  obvtnif- 
Je  crtditur  .  Res  qua  funt  apud  hefttt,  vtniunt  in  judicium  familia  trtifcun- 
dx  pnpter  fptm  po/tlimrnii .  EviEia  herrditate  per  quart/am  inofficiofi ,  hertdi- 
tas  rum  adiut  videtur .  Res  ufucapta  vidttur  ab  to  qui  vecafiontm  ufucapiomt 
prabuit .  88 

Cap.  XI.  In  caftrenfi  ptculio  magit  fpeilatur  Veritas,  qusm  fictio  .  C.aptut  ab 
hofiibus  &  rtdemptus ,  fit  fervus  redemptorit :  fed  fx  poft  mortem  petris  pre- 
t'tum  rtdtmptori  offerat ,  fuus  heres  patri  txiftit  ?  quia  rtdtmpth  rttroagitur  , 
dominium  retro  odqutritur .  Pignut  tacitt  controhitur .  Partus  ,  qui  eft  in  uttro, 
pro  nato  habttur-.  89 

Cap.  XII.  Rtvtrfus  ab  hftilut  pojiliminio  rtcipit  omnia  jura .  Servus  fitgitivus 
furtum  fu't  fee  ere  vidttur  .  Partus  aneilla  t  qui  tft  in  uttro  ,  pro  jam  nato  ha- 
bttur .  In  ailiont  furti  furtum  fatlum  inttlligitur ,  cum  res  pretiofior  fuit .  90 

Cap.  XIII.  Tutor  in  rebus  pupilli  pro  demino  haietur.  Mutus ,  furdus  ,  fur:o- 
fus ,  it/fans ,  pro  abftntibut  nabtntur .  Canonki ,  qui  funt  in  obfequio  Epifco- 
piy  &  abfenttt  fiudiorum  caufa,  pro  prxftntilut  habtntur.  Ptculium  tft  qua- 
ft  patrimonium  fervi  .  Jus  regalia  non  admittit  pejfeftionem  per  procureto- 
rem .  9  c 

Cap.  XIV.  FruBus  ptndtnrts  pars  fundi  vidtntur.  Bona  fidti  pofftjfor  ,  quoad 
fruflut  ptn-'tpitndos ,  pro  domino  habttur.  Qui  litis  afttmationtm  prsftitit,  pro 
tmptort  habetur.  9* 

Cap.  XV.  Damnatus  capital)  judirio,  flatim  pro  mortuo  habttur.  In  trimineii- 
bus  epptllatio  extinguit  judicatum  .  Damnatus  in  rnetallum  fit  fervus  pttnx. 
Strvi  pro  mortuis  fere  habtntur  .  Confiantt  matrimmio  deport  at  a  mulitri ,  pe- 
ftta  fofuto  mttrimn'to , datur  atl'to  dt  dote , quafi  ntta  ante  deport at  'nntm  .   9  ? 

Cap. 


Digitized  by  Google 


INDEX   CAPITUM.  t37 

Cap.  XVt.  Dotis  cttufa  perpttua  fingitur .  Patri  datur  ailio  m'mriarum  nomine 
filii  >  quia  injuria  patri  fa&a  videtur .  Stipulation!  de  dot*  reddenda  foluto  ma- 
trinumto  >  non  eft  locus  fiEio  d'tvertio .  Ncn  valet  permutatio  beneficii  cum  btne- 
ficio  de  pertka.  94 

Cap.  XVII.  Filiut  a  fenatore  in  adoptionem  datur  plebejo  ,  quafi  fenatorit  fi- 
lms habetur .  Senatoret ,  licet  in  arte  domicil'mm  habeant ,  &  ibi  undo  oriun- 
di  funt  domicil'mm  habere  videntur .  Conditio  tacita  inefl  fide'tcommiffo ,  fi 
fine  liberie.  Proconful  previntiam  ingreQus  inteltighut  06  ncce(Jariam  mortem 
in  ithtere .  Officium  preconfulit  durat  in  advtntum  fucceffirit  ,  quia  mats  ma- 
gifiratut  intelligitur .  Pater  nan  videtur  habere  libera*  in  poteftate  ,  qui  ipfe 
eft  in  poteftate  patri t .  95 

Cap.  XVIII.  Emancipatio  taeita.  Libellus  obiatus  Principi  pn  lite  come  fiat  a 
habetur  .  Poffejfio  hnmobitium  pro  fatifdat'tone  ejl .  Prater  dum  cognofcit  ,  an 
fua  fit  jurifditlio ,  non  videtur  jus  die  ere  in  caufa  fua  .  Creditor  pignut  di- 
flrahcre  videtur  confenfu  debitoris.  Cum  incapaci  legator,  ut  refit  tuat  eaper'tt 
fubmota  perfona  incataeis ,  fiatim  ab  harede  legatum  videtur  capaci  .  Mutua 
detiSa  quafi  cempenfantur .  96 

Cap.  XIX.  Varia  fitHones  in  nem'mibut .  08 

Cap.  XX.  Jurifcmfulti  ufi  fiBitiit  Caii ,  Seii  ,  L.  Titii  ,  Semptmii  ,  ncmi- 
nibus.  ico 


TRACTATUS  SEPTIMI. 

CaP.  I.  TlHtL  adum  videtur  ,  ttbi  non  jure  aclum  ejl .  Servus  communis  ab 
\_\  uno  ex  dominis  in  folidum  defevdi  debet  noxali  judicio  ,  quafi 
tetut  unius  effet  .  Qjut  fitmt  eadem  die  ,  eodem  tempore  fieri  videntur  .  OblK 
gatione  generali  ret  prsfentes  &  future  obligari  videntur  .  Servitute  cognat'n 
amittitur ,  quia  fervitus  morti  comparatur .  Res  abeffe  videtur  ,  cui  pretium 
abejl ,  Non  videtur  poffidere ,  qui  poffejfkmem  retbiere  non  potefl  .  Rem  in  bo- 
nis habere  videtur ,  qui  habit  aBionem  ad  rem  ajjequendam  .  Ex  delitlo  quafi 
ex  contrail u  na/citur  atlk  .  loz 

Cap.  II.  UfusfruQus  pars  dominii  habetur.  Tutor  datus  filio,  fi  pluret  fint  fi- 
lii ,  omnibut  datut  videtur.  Incapax  fit  capax  per  capattm  .  CeJJio  fervitutit 
eft  facli%  net*  retroagitur .  Agnitio,  vtl  repudiatio  legati  retroagitur.  Dos  vel 
donatio  propter  nupuas  confertur ,  quia  videtur  non  abfeeffiffe  a  bonit  patri t. 
Adfeffores  funt  port  to  magijlratut .  104 

Cap.  III.  Capti  ab  hofiibut  pofllimin'to  reverfi  fitliene pcftlhnhtii  recipiunt  omnia 
jura  fua .  Ob  furtum  familta  unica  potna  fraftatur ,  quia  unum  fa&um  intel- 
ligitur .  Condittio  indebiti  datur  quafi  ex  mutuo .  Legatum  ademptum  ,  nee  da- 
tum videtur.  Refpub.  pro  pupillo  habetur.  Tutor  quoad  euram  pro  domino  ha- 
betur .  Ratihabitio  retro  trahttur .  Donatio  inter  vtrum  &  uxorem ,  ubi  morte 
confirmatur , retro  trahttur.  In  peenis  fententia  non  retro  trahttur .  Jusjurandum 
pro  folutione  eft .  105 

Cap.  IV.  Refolutio  venditioni t  ex  pailo  fimilis  eft  redhibitions .  Copt ivit ate  ufu- 
capio  tnterrumpitur  ,  nee  poftlimmio  retroagitur  .  Poffeffio  defunai  quafi  etmti- 
nuata  prodeft  heredi .  Lite  eonteflata  cum  domino  ex  furto  fervi ,  de  furto  quafi 
tranfaclum  videtur  cum  domino .  Ret  non  videtur  reddita  ,  que!  deterior  red- 
ditur .  1  of 

Cap.  V.  Quod  pater  nubenti  filitt  dat  fimpliciter  ,  in  dotem  dart  videtur.  Pro- 
miffumi  dotis  tneft  tacit  a  conditio  }  fi  nuptit  fequantur  .  In  contraEHbut  quod 
agi  folet ,  pro  cauto  habetur .  Qui  per  errortm  dotem  reflituit ,  quam  ex  patio 

Tom.  VI.  S 


i?8  INDEX  CAPITUM, 

tetintre  potuit,  pottfl  earn  deducert  judicio  fam'tlia  ertifcundx ,  vtl  torn  repete- 
re  conditlione  indebtti  .  Si  convenerit  ,  ut  mortua  filia  fine  liberit  do*  patri 
ndderetur  ,  tacite  aBum  videtur ,  ut  mortua  filia  fuperfiitibus  liberie  ,  dot 
remanent  epud  meritum  .  Soluto  matrimonii)  dot  is  aBto  communis  eft  patri  & 
filia ,  qua  ft  jure  focietatis  in  caufa  dotis .  Tacitus  confenfus  in  quibufdam^  idem 
eperatuf  quod  txpnffus  .  Dos  videtur  perveniffe  ad  pattern ,  quafi  polentierem. 
Res  ex  dote  comparata  mm  funt  dot  ales  ,  fen  quafi  dotales  .  io& 
Cap.  VI.  Adhitio  bereditatis  eft  vice  folutionis  &  eompenfationis .  Ad'ttio  here- 
ditatis  efl  quafi  contractus .  Mamtmi/fio  fervi  dotalis  confentiente  uxote  valet 
vice  donatienis .  Prafcriptio  interrumpitur  lite  contefteta  ,  quafi  definente  poffef- 
fione  .  Qui  jure  familioritatis  fundum  vicini  ingreditur  ,  mm  videtur  pojjidere. 
Non  videtur  poffidere  ,  qui  ncn  potefl  rethtere  paffejfixiem .  lop 
Cap.  VII  Qui  ftitns  fumptus  facit  in  re  aliena,  mn  repetit ,  quia  doneffe  vi- 
de.nr.  Qui  rem  vindtcat ,  mm  videtur  Jlatim  poffeffioni  renunciare  .  Ufusfru- 
Sut  mm  confiituitur  in  his  rebus ,  qua  ufu  confumuntur  ,  fed  quafi  ufusfru- 
Bus  Ttmedio  cautionis .  Adjudicotio ,  qua  fit  unius  rei  qua  commode  dividi 
non  potefi ,  eft  fimilis  emptioni  &  permutations .  Prxftat'n  aftimationis  eft  fi- 
milis  emptioni.  TranfaBto  eft  vice  permutationis ,  iro 
Cap.  VIII.  Solutio  fatla  ab  una  ex  fide-juQ'oribus  »  eft  quafi  nominis  emptio. 
Delegatio  vice  folutionis  efl  ,  ctiem  fi  delegatus  debitor  non  fit  folvendo  .  He- 
reditat  jacens  defunBi  perfmam  fuffinet .  in 
Cap.  IX.  Dominus  folvendo  pro  fervo  prxpofito  alicui  negotiationi  ,  videtur  pro 
eo  fidejuffiffe  in  ceteris  caufis  .  Confufio  habet  vim  folutionis  .  Fidejuffory 
in  quern  ptgntra  data  ob  folntionem  tranftata  funt ,  non  efl  emptorit ,  fed  cre- 
ditors loco .  Locus  contraBus  ejfe  videtur ,  ubi  pecunia  folvenda  eft .  Peculium 
non  intelligitur  y  n't  ft  deduBo  eo  quod  patri  vet  domino  debetur  .  Filhisf.  pro 


patref.  habet ur  in  quibufdam  caufis.  its 
Cap.  X-  Quod  evincitur ,  in  bonis  no/bis  non  babetur.  Aqua  pluvia  nocere  vi- 


qua  nocere  potefl.  Legatum  nil  Slum  Principi  ,  mortuo  Principe  ante 
diem  legati  cedentem  ytranfmittitur  ad  fucceffonm y  quia  Print eps  femper  yivty 
re  intelligitur  .  Furiofus  pro  abfente  &  quiefcente  babetur .  Servi  fugitivi  di- 
euntur  furtum  fui  focere  .  Quadam  funt  fata  taufarum  .  Remijfio  mm  efl  do- 
natio, fed  tranfaBio.  Pecunia  dicitur  flerilis,  quia  natura  fua  non  pxrit  ufu~ 
ram  .  1 13 

Cap.  XI.  InterdiBum  feu  judicium  poffeffe-rium  dicitur  momentum  .  quia  fum- 
marie  expediri  debet  .  Serous  communis  duorum  ,  vtl  plurium  ,  efl  jingulorum 
pro  partibus  indivtfis .  Condiffio  indebtti  foluti  nafcitur  quafi  ex  mutuo .  Cre- 
ditortSy  qui  paffi  funt  fervum  ntctjfarium  heredem  inflitutum  omnia  pro  herede 
genre ,  &  ab  eo  ufutas  fortis  acceperunt ,  videntur  iijfe  in  creditum ,  Qejfie- 
narius  aBiomm  fit  quafi  procurator  in  nm  fuam .  Serous  non  tenetur  ex  geftis 
ante  fervitutem  ,  quia  alius  homo  videtur  effe  .  Modicum  dicitur  quod  honoris 
caufa  datut.  Paupertatis  appellatione  intelligitur  bereditas.  115 
Ca.  XII.  Impenfa  neceffana  fervantur  per  rttentiontm  dotis  ,  vet  n't  commodate, 
vice  pignoris  •  Res  vendita  retinetur  vice  pignoris  ,  quoad  pretium  folvatur .  Per 
procuratonm  aSio  mutui  mihi  adquiritur ,  quia  ego  credidiffe  video* .  Depofi- 
tum  cuftodia-  caufa  ad  modicum  tempus  in  menu  mea  effe  videtur  .  Opera  eft 
loco  pntii .  Societas  leonine  ,  in  qua  urns  mum  lucrum  fen  ,  damnum  non 
font  it.  Ancilla  pro  profthuta  babetur,  fi  venditor  /but  proftitui.  Si  fervus  ex 
paBo  non  manumittatur  ad  diem ,  pro  nunumiffo  babetur  .  1 1 6 

Cap.  XIII.  Manumiffb  fimilis  eft  morti .  Emancipatio  fimilis  eft  morti  patris. 
Divifio  fit  tacit  a  empt'tone  ,  CK  permutatione  partium  .  Interdum  concurfus  fi- 
tlionum  admittitur.  Frutlus  veniunt  a  lite"  conteflata  ex  mora  fitla .  Legatum 
reli&um  Principi  debetur  funeffori .  Bona  fidei  poffeffor  ,  quoad  fruBus  perch- 


Digitized  by  Google 


INDEX  CAPITUM.  i39 

piendot  pre  domino  habetur .  Qui  indebitos  nummos  /dens  accipit  ,  quafi  fur- 
tum  facit .  Colonus,  qui  fruHus  clam  deport  at ,  quafi  fur  furtt  tenet ur .  117 
CAP.  XIV.  FiBto  legit  Cornelia  m  lege  falcidia.  Si  perns  leg*,  fit ,  &  ft 
non  praftetur  decern ,  quid  fit  in  legato  .  FruBus  pendente!  funt  part  fundi . 
Qui  eji  in  w.er -j  ,  pro  nato  habttur  ,  ut  fibi  profit .  118 
Cap.  XV.  Unum  eft  teftamentum  patris  &  flit ,  licet  dua  fint  hereditatet .  In 
teflamento  patrit  tf  filii  una  falcidia  detrahitur  ,  quafi  ex  una  here  Jit  ate .  Is 
qui  fimpliciter  adi'tt  hereditatem ,  ttnetur  in  folidum  creditoribut  &  legatariis9 
quia  adeundo  videtur  contrahere  cum  Int.  Ltgata  relkla  ab  inftituto  debentur 
a  fubflituto  ,  quafi  tacit e  repetita .  Ptrtio  deficient  is  adcrefiit  coberedi  cum  one- 
re  juafi  taeite  fubflituto  .  Taeita  fubfiitutio  vulgarit  ineft  pupil  lor  $  ,  &  yi- 
pupillari  ineft  taeita  vulgaris  .  Fideicommiffum  debetur ,  quafi  as  a" 


eijftm 

num.  ^  120 

Cap.  XVI.  Si  creditor  debitor!  herts  extiterh .adit tone  confunditur  obligatio  t& 
ca  10  :  fed  feme  I  extinBa  reftituitur  ,  fi  fit  locus  falcidia .  Expromiffto  magis 
videtur  folutio.  quam  donatio  .  Compenfatio  fit  ipfo  jure .  Abefft  videtur  quod 
debetur.  Lex  falcidia  locum  habet  in  teflamento  ejut  qui  apud  hoflet  decefftt , 
fiB'tonc  legis  Cornelia  .  Interdum  obligatio  confufa  adittone  hereditatis  reftituitur 
fiB'tone  juris.  Qui  habet  prttium  ,  rem  habere  videtur.  121 
Cap.  XVII.  Subflituth  habetur  pro  btftitutione  conditional!  .  Hereditas  folven- 
do  ejfe  inteliigitur  y  qua  hertdem  invtnit .  Annua  legata.  in  perpetuum  legata 
videntur .  Liberatione  legata  debitori  ,  &  fi  mm  fit  folvendo  ,  quod  debetur 
computatur  in  ponenda  ratione  falcidia ,  quia  capere  videtur  ,  quod  liberatur  . 
Qut  fpernit  quod  datur  ,  condttionis  implenda  caufa ,  non  pa  eft  detrahere  quar~ 
tarn,  quia  videtur  quart  am  accept ffe  vel  remififfe.  nz 
Cap.  XVIII.  Tradito  pignore  debitor  id  poffidere  inteliigitur  quoad  quadam  . 
Servus  communis  ,  duorum  fervorum  per f on  am  fuftinet .  Pupilli  &  furtofi  quafi 
voluntas.  Locatio  &  conduBio  tacite  repetitur .  Captis  pignoribut  ex  caufa  ju- 
dicati ,  quafi  tranfaBum  videtur .  Interdum  mutuum  retroagitur .  12? 
Cap.  XIX.  Pignut  remittitur  tacito  confenfu  .  UfufruBtiarius  non  poftiJet ,  fed 
quafi  poffidet .  Ea  ,  qua  funt  faBi ,  non  recipiunt  fiBionem .  Adrogatio  fperits 
eft  fmtceffionis .  In  triminalibus  appellatio  extinguit  judication  .  Petunia  taei- 
ta ,  petunia  certa,  pecunia  incertis  mminibus  credita.  Judex  quibufnam  cafibus 
litem  fuam  facit.  124 
Cap.  XX.  Filius  eft  port  to  patris.  Damnati  in  metallum  funt  fervi  petna.Rt- 
dempti  ab  hoftibus  pignore  tenentur  redemptori  .  Princeps  pro  privato  habetut 
in  jure  capiendi  ex  teftamentit  alienis .  Si  res  vendita  vel  donata  fit  a  Prin- 
cipe y  vciid'na  vet  donata  videtur  a  domino.  Femina  erant  in  perpetua  tuttla , 
quafi  impuberes  .  ABionts  non  tolluntur  tempore,  fed  quafi  remittuntut.  Ta~ 
bellio  fervus  publicus.  Legatus  proconfutis ,  feme!  mandata  jurifdiBione  ,  quafi 
propria  fungi t ur  .  1*5 


Solemnis  preiefiio  ad  L  cum  foeietas  69,  ff.  pro  foci* .  i*7 


S  Ij 


Digitized  by  Google 


ANTONII  DADINI  ALTESERR^E 

ANTECESSORS  OLIM  TOJLOSANI 

OPERA  OMNIA 

T   O    M  U  S  VJL 

BREVIS  ET  ENUCLEATA  EXPOSITIO 

I  N 

INSTITUTIONUM 

J  U  S  T  I  N  I  A  N  I 

LIBROS  Q.UATUOR. 

C  U RA    ET  SUMTIBUS 

MICH  AELIS    MA  R  O  T  T  A 

Juritconfuhi  &  in  fupremlt  Neapolitan!*  tribunalibus 
caujfarum  patnni . 


EMTIO  PRIMA  NEAPOLITANA .  M  DCC  LXXVII. 
■   ,.  = 
CUM  PRIVILEGIQ  REGIS. 


Digitized  by  Google 


ERUDITO  LECTORI 


MICHAEL    M  A  RO  T  T  A. 


Cce  feptiraus  tomus  operura  viri  dofliflimi 
Antonii  Dadini  Alteserr«  typis  mcis 
in  publicum  emittitur ,  quo  ejusdem  Brevh  <J 
emicleata  expofitio  in  J ujt  'tn  'tan  't  tnjittut  'tones  con- 
tinetur.  Quae  quidem,  non  fee  us  ac  cetera  vi- 
ri eruditi  opera ,  judicio,  acumine,&  doclrina 
commendatur  .  Prodiit  Tolofx  anno  M  DC  LXIY.  ex  qua 
editione  hate  mea  defcripta  eft. 

Immenfus  plane  numerus  mendorum  omnis  generis,  qua; 
in  Tolofana  editione  occurrunt  ,  magis  magisque  probant  , 
auftorera  &  in  componendis  fuis  operibus  plus  aequo  memo- 
ria;,  qua  pollebat,  tenaci  tribuifle  ,  8c  in  ieligendis  iis,  qui 
typis  fuperefle  debebanr,  parum  curate.  Ipfum  ferme  ex  me- 
moria  ad  leges  &  au&ores  provocare  conmevifle  ,  nulla  cum 
autographis  inftituta  collatione ,  in  compertis  habeo:  nec  enim 
alias  tot  menda  in  citandis  legibus  &  aucloribus  5c  in  eorum 
fragmentis  defcribendis  admitti  potuiflent.  Hoc  ipfum  tamen 
ad  oculum  demonftrat ,  quam  immenla  fuerit  Alteserr/e 
eruditio  ,  &  quain  tenaci,  memoria  pollebat  :  fiquidem  ex 

a  ij 


Kr  PRJEFAT10. 

mcmoria  ferme  depromfit  innumeras  citationes  lcgum ,  cano- 
num,  &  auctorum  five  Graecorum  five  Latinorum  omnis 
aetatis  ,  &  eadem  ex  memoria  faepe  loca  defcripfit.  Et  qui 
ita  in  libris  fuis  elucubrandis  procedebat,  no&urna  diurnaque 
manu  vetera  omnis  litteratura  monumenta  verfare  debuerat , 
&  ingentem  cognitionum  copiam  fibi  comparare  . 

Dici  vix  poteft  quantopere  mihi  defudandum  fuit,  ut  tot 
errores  corrigerem,  quo  editionem,  quantum  poteram,  emen- 
datam  emittere  liceret.  Id  eruditus  lector  ex  parte  poteft  a- 
nimadvertere  ex  errorum  fpecimine ,  quod  infra  exhibetur  : 
itemque  ex  co ,  quod  fententia  ferme  nidla  exftat ,  quae  vel 
lege  aliqua  vel  auftoritate  alicujus  vetcris  fcriptoris  non  con- 
firmetur.  Itaque  in  omnibus  citationibus  leges  omnes  &  loca 
ipfo  auctorum  confulere  debui ,  licet  non  in  omnibus  menda 
inventa  fuerint  .  Horum  multa  ad  marginem  emendavi ,  ad- 
jecto  figno  t>  quod  refpondet  fimili  figno,  quo  in  contextu  locus 
mendofus  indicatur.  Multa  etiam  in  ipfo  contextu  emendavi, 
addito  etiam  eodem  figno  ,  quod  de  facta  mutatione  confta- 
ret .  Quod  fi  aliqua  lex  ab  auctore  producta  ad  argumcntum, 
de  quo  agitur,  haud  facere  mihi  viia  eft,  fignum  *  )  ante- 
pofui,  ut  admonerem  lectorem ,  quo  ipfe  apud  fe  melius  de- 
iiberaret.  Si  non  licuit  aliqua  auctorum  loca  conferre,  vel 
quia  autographa  deeflent ,  vel  quia  omni  adhibita  diligentia 
&  volutatis  auctoribus  non  funt  inventa,**) prasmifi,  ut  intelli- 
geret  lector,  locum  ilium  non  effe  collatumf.  Porro  ad  ma- 
jorem  leflorum  utilitatem  in  legibus  citatis  §.  addidi ,  cujus 
(ententiam  auetor  laudare  intendebat .  Et  in  legibus ,  quae  fub 
eodem  titulo ,  &  ab  eadem  voce  incipiunt,  numerum  appo* 
fui:  quod  8c  feci,  fi  q^uando  plures  erant  ejusdem  legis  §§. 
qui  ab  eadem  voce  initium  fumunt.  Et  in  auctorum  locis  , 
<jux  Alteserra  ex  folo  numero  librorum  citaverat ,  ubi 
licuit  ea  in  fontibus  invenire,  caput  &  numerum  addidi. 

Pneterea  editio  Tolofana ,  fi  laudatorum  auctorum  frag- 

menta  excipias,integra  conftat  unius  generis  charactere  (quern 

Ro- 


t  Exempli  caufa  videri  poteft  in  ptg.  78.  fragmentum  Jo.  Chryfoft.  lau- 
datum  cx  pfalm.  49.  quod  cafu  poft  editioiiein  mihi  fe  obtulit  hi  p/tlm.  ij. 
inter  fpuri* ,  ubi  ultima:  voces  exhibeotur  *>  w>*ioi>  avrinmv . 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRORUM.  x 

Romdnum  dicunt);  &  minus  apta  interpunftione  procedit  :quae 
duo  faciunt,  ut  aliquando  primo  obtutu  au&oris  fententia  non 
adfequamur.  Diverfum  itaque  chara6terem,  (  quern  Italicum 
nuncupant  )  adhibui  in  legibus  citandis,  &  in  omnibus  aliis 
locisjubi  necefle  erat  contextum  auftoris  ab  aliis  diftinguere; 
&  ipfam  interpun&ionem  ad  meliorem  forma m  reduxi .  Mit- 
to  fexcentas  voces  ,  ubi  orthographia  peccabat,  &  totidem 
loca  in  quibus  fyntaxis  Latina  aut  Grseca  male  fe  habebat  , 
quae  correxi;  nam  quisque  hoc  animadvertere  poteft  in  qua- 
libet  piagula  .  Tantum  hie  fubneflendum  duxi  fpecimen  er« 
rorum  in  citationibus  legum,  auclorum  ,  rerumque  non  exi- 
guarum,  qui  in  ipfocontextu  funt  emendati  :  nam  qui  ad  mar- 
gin es  correcli  funt,  oculis  ipfis  conftant. 


Specimen 

Edit.  Tolofan. 

1.  I*ge  i  j.  tab.  de  V.S.  pag.  7.  fub 
$.  pratarum  ,  I'm.  4. 

i.  2.  §.  Diuui  Auguft.  de  orig.  jur. 
pig.  8.  I'm.  16.  Cr  feq. 

T.  3.  ff.  de  flat.  horn.  pag.  to.  I'm.  3, 

Ser vitus  eft  conflitutio  iuris  gentium, 
qua  qui*  alieno  domino  contra  natu- 
nun  uibijcitur.  Hid.  fub  $.  II. 

I.  3.  §.  r.  de  flat.  hom.  ibid.  epd. 
loc. 

1.  2.  C.  de  ingeo.  manumiflT.  pag.  13. 
I'm.  7.  ab  infr. 

1.  fi  iure  C.  de  Teflam.  maoumuT. 
pag.  i6.  I'm.  19. 

1.  libertus  ff.  de  ingen.  teflam.  ma. 
numirT.  1.  vlt.  C.  eod.  ibid.  lin.io.Cr 
ftq.  ab  infr. 

1.  qui  abfente  ff.  de  adquir.  poff.  pag . 
17.  Im.  7. 

I.  5.  6.  &  7.  ff.  de  mantunifl*.  vin- 
dift.  tbid.  I'm.  4.  ab  infr. 

1.  vlt.  infr.  de  fucceft  fublar.  pag. 
it.  I'm.  2;. 

L  manumilTto  ff.  de  manumifl'.  te- 
flam. pag.  19.  Hn.  18. 


error unt  . 


Edit.  mat. 

I.  t  lege  obvenire  130.  de  V.  S.  pag. 
5.  fub  §.  pratvrum ,  I  in.  3. 

/.  2.  §.  f  47.  verf.  primus  divusAu- 
guflus ,  pag.  6.  Iin.  12.  &  feq. 

/.T4-#-  «k  fl**>  bom-  pag-7-  fub$.  t. 

qua  quis  alieno  t  dominio  fubiicitur . 
ibid,  fub  %.  II. 

I.  f  4.  $.  1.  defiat.  honu  xMA.  eod. 
loc 

/.  t  3.  pag.  9.  Iin.  4.  ab  infra. 

/.  t  dirtclit,  pag.  11.  Iin.  8.  ab  in* 
Ira . 

A  t  libcrtattSj  de  manumiff.  teflam* 
I.  ult.  C  de  teflam.  manumij].  pag.  12. 
Iin.  2.  &  3. 

/.  t  qui  abfenti ,  ibid.  Iin.  id*. 

/.  f  5.  7.  &  8.  ibid.  Iin.  10.  ab. 
infra. 

§.  ult.  infra  f  de  fucceff.  Hbertor. 
pag.  13.  Iin.  12. 

7.  manumiffn ,  Jf.  |  de  manumiff.  vm- 
diEL  ibid.  Iin.  ult. 


SPECIMEN  ERRORUM. 

Edit.  Tolefan.  Edit. 

I.  t  n»*  ibid.  lin.  14. 


L  1.  C.  fi  adverf.  dot.  pag.  21.  I'm. 
antepen. 

4.  1.  ex  hoc.  pag.  24.  /in.  18. 

I.  1.  C.  de  emend,  fern,  ibid.  I'm. 


22. 


1.  vo.  V  accidit.  C.  de  rei  Uxor.  i&. 
<g>  if.  ?'»• 

1.  G  vxor.  J.  fi  quis  uxorem .  C.  ad 


M»'  »  P*g-  »7«  •«*»•  »8« 

/.  t  «w.  ibid.  lin.  22. 

A  »».  §.  t  accedity  pag.  19.  lin,  pe- 


1.  Iul.  de  adult.  p*y.  28.  /m.  23. 


I.  fi  vt  furiofi  C.  de 


H  id.  I'm 


*7 


Noo.  11?.  cap.  3.  auth.  fed  port.  C 
de  inoff.  tdram.  p*£.  29.  /in.  11. 

1.  non  folam .  §.  videamus .  ff.  de  rit. 
■upt.  pag.  30.  /«*  V  iww  eas . 

I.  fi  fenator.  ..ff.de  lit.  nUpt.p^ 
31.  I'm.  22. 

1.  1.  ff.  vndc  vir.  & 
I'm.  1. 

1. 2.  de  iis  qui  funt  fui  vel  alien,  iur. 


uxor.  pag.  33. 


ibid.  I'm.  16.  &  fea 

I.  1.  &  3.  ff.  de 
3d.  //'».  8. 


offic.  Proconf.  pag. 


1.  1.  §.  3.  vnde  cognat.  ibid.  I'm.  25. 
L  vlt.  C.  de  auaor.  ivx.pag.tf.  I'm 


I.  fi  uxor  ,  §.  fi  quis  uxorem  f  +  ff. 
ad  I.  Jul.  dt  adult,  pag.  20.  fan.  10. 
&  ftq. 

/.  f  fi  furiofi,  ibid.  lin.  23. 

ruv.  f  115.  cap.  1.  auth.  fed  ft  pofi » 
ibid.  lin.  36. 

J.  t  /«</  videamus  ,  pag.  21.  Tub  §u 
ivrrr  mx. 

/.  t  fi/enatori  ,  pag.  22.  lin.  18. 
•Sc  19. 

/.  t  w».  pag.  13-  lin.  18. 

/.  f  3.  ibid.  lin.  31. 

I.\  i.  &  3.  pag.  25.  lin.  24. 


/.  1.  .$.  t  4-  ibid.  lin.  11.  ab  infra. 
/.  ult.  C.  de  aufbrit.  prafttfnd.  pag. 
19.  2<J.  Jin.  18. 

M.  Tull.  pro  domo .  Dico  apud  Pon-  Dico  apud  Pemifices  .  Nege ,  iftam 
tifices  nego  it  lam  adopt  ionem  Ponuficio  adopt  ionem  pontifich  fur*  effe  faSam  t 
iure  e(fe  faflem  ,  primum  quod  ea  ve-  primum  ,  quod  ha  vefira  funt  at  arts  , 
fira  states  funt  ,  ut  is  qut  te  udopta-  ut  is ,  qui  te  adopt  ovit  ,  vel  filii  tibi 
vit ,  vel  tibi  loco  filii  per  at  a  tern  ejfe  loco  per  at  at  em  effe  potuerit .  Et  rurfus  ; 
pot u frit  y  &  rurfus  iure  Quiritum  legiAfure  Qu'tritum  legitime  tutclarum&  bt- 
timo  tutelarum  &   hjcreditatum  relttlo  reditatum  reliSo  ,  faSus  et  ejus  filius 


failus  es  this  films  contra  fas  ,  cuius 
per  at  a  tern  jpater  effe  potuifit.  pag.  38. 
lin.  8.  &  firqq. 

1.  oratione .  ff.  h.  tit.  pag.  39.  fub 
$.  fed  fi  quis ,  de  adoption. 

I.  relegatorum  .  §.  five  ad  tempus  . 
C.  de  interdict.  &  relegat.  pag.  41.  I'm. 


1.  fi  filiusf.  $.  vlt.  ad  Maced.  pag, 

42.  I'm.  28. 

I.  fi  vxor.  C.  de  condit.  inftit.  pag 

43.  lin.  25. 

I.  cui  legatum .  ff.  de  condit.  &  de- 
monlir.  pag.  44.  lin.  11. 
1.  iure  noftro .  $.  fi  pater .  ff.  cod. 


jj.  fupr.  dc  adopt.  Hid.  lin,  4. 


contra  fas ,  cujus  per  at  a  tern  pater  effe 
potuifit .  ibid.  lin.  8.  &  feqq.  ab  in- 
fra . 

/.  t  oratione ,  §.  1.  ff.  de  rit.  nupt. 
pag.  27.  lin.  18. 

t  ff  de  mterditl.  &  relegat.  pag.29. 
lin.  14. 


/.  t  fi  quis  patremfamilias  ,  ibid.  lin. 
4.  ab  infra. 

/.  f  fi  uxorem  ,  C.  de  condit.  mfert. 
pag.  30.  lin.  25.  &  26. 
Ui  fi  cut  legatum ,  pag.  31.  lin.  1. 

$.  i  propter,  pag.  32.  lin.  9. 

§.  t  10.  ibid.  lin.  11. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN 

Edit,  Talofan. 

1.  qui  totelam.  $.  i.  de  teftam.  tut. 


£  A  Jl  0  *  (/  Hf .  vtf 

/.  e*f  tutdmm  t  §.  t  4.  ibid,  liu, 

»7«_ 


$.  t  >•  ibid.  tm.  25. 


C 

P»g- 


'.  <fe  t  legit,  nut.  peg.  34.  lis.  4* 
3*.  bo.  5.  pag.  57.  lin.©".  ab  infr. 

§.  /**  f      tjusmtdi,  pag.  33.  lin, 
nw.  118.  «p.  t  5*  P*g-  34-  Im.  4. 
6.  ibid.  liu.x4.Jc  pag.  4t* 

/.  f  ^//«  ,  pag.  34.  lin.  ia.  ab 
infra . 

/.  ult.  %.  t  2.  pag.  35.  lin.  penult. 


ibi 

§.3.  infir.  de  harrei  qua?  ab  mtcftat. 
ibid.  tin.  22. 

1.  vlt.  C.  de  legit,  tutor.  pag.  48. 
I'm.  5.  ab  infra .  Et  iterum  .  C.  de  le- 
git, tutor,  pag.  51.  I'm.  33-  p«f.  85. 
7m.  6. 

$.  fad  oe  einfmodi.  verf.  tutor,  infir. 
de  iegat.  p4£.  48.  tin.  n.  /iy. 

Nou.  118.  cap.  3.  ieW.  5.  & 
feq.  ab  infra. 

1.  4.  §.  Tub  conditkme  .  ft  de  cotel. 

49-        *«•  E«  iten,m  ft'  59- 
/f».  a?-  ftq^ 

1.  fi  pupiflo  .  ft  de  tutor,  dat.  p*f. 
49.  /in.  4.  <Sr        ab  infra. 

L  vlt.  §.  1.  de  gradib.  &  affin.  p*$. 
«i.  /«■.  17.  <f  feq.  Et  itemm  p^.55.! &  pag.  38.  lin.  13* 
I'm.  4. 

I.  enm  pretor.  §.  vlt.  de  ivMc  pag.\  I.  on  prater ,  §.  f  pm«/r,  pag.  38. 
54.  /f».  6.  ab  infra. 

1.  7.  §.  in  leg  ui  mis .  de  legit,  tutor. 
pap.  55.  I'm.  20. 

L  3.  J.  vlt.  de  legit,  tutel.  pag.  57. 
//n.  9. 

1.  net  mandante .  ft  de  Tutel.  pd£. 
61.  Im.  9. 

I.  ex  maleficia  ,  $.  harts  ff.  de  ob- 
ligat.  &  aft.  p«*.  64.  /nr.  13. 

L  3.  §.  ult.  de  negot.  geft. 
//«.  20. 

1.  bases.  $.  nou  tautum .  famil.  er- 
<ifc  ibid.  fin.  uit. 

Pupillus  ftatim  in  ipfo  negotio  prac- 
fcns  debet  auftor  fieri :  poll  tempos  ve- 
to ,  ant  per  cpiftolam  auftorkas  inter, 
illius  eft  momenti  .  pag.  65. 


polita  nullius  eft 
Jub  §.  Tutor. 

Aotb.  minor.  C.  qui  dar.  tut.  pag. 
66.  I'm.  24.  &  pag.  81.  /m. 

L  fi  puires.fT.de  adminiitr.  tut.  pag. 
66.  lin.  31. 

L  indecorum  .  C.  quand.  tutor.  efle 
defmant .  004.  67.  //».  penult. 

$.  3.  lupr.  de  Adopt.  p«;.  68.  I'm 
4.  yiy. 

1.  ftliusf.  ft  de  ftat.  hom.  pag.  69. 
lin.  ro. 

§.  3.  fupr.  de  Attil.  tut.  pag.  71 
Im.  7.  tf  ftq. 


lin.  5. 
/.  t  5-  ibid.  lio.  %6. 

dt  t  Itgtu  tutor,  pag.  39.  lin.  16.  ab 
ifra. 

ff.  t  de  tut*,  dot.  pag.  42.  lin.  9, 
/.  t  fi  quit  abfentis ,  pag.  44.  lin.  8. 
/.  t  6.  in  print,  ibid.  lin.  15. 
t.  t  beredes  ,  ibid.  lin.  25. 
Tutor  t  ftatim,  &c.  pag.  45.  I'm.  tl 


autb.  mnorist  ibid.  lin.  17.  8c  pag. 
55.  lin.  12. 

ff.  t  de  teftanu  tut.  pag.  45.  Un.  16. 
ab  infr. 

/.  t  indeeoram ,  pag.  46.  lin.  14. 

§.  t  a.  ibid.  lin.  29. 

£.   \  de  Ks  qui  fut  ,  pag.  47- 

'§.  t  4*  A^"-  *  w.  pag-  4»« 
lin.  1 6.  ab.  infir. 


vtl  SPECIMEN  ERRORUM. 

Edit.  Tolcfan.  Edit,  mu 

1.  pen.  C.  qui  dar.  tut.  ibid.  lin.  4.  /.  t  antepen.  pag.  49.  lin.  7. 
■ab  infra. 

Aiacem  ,  Oreftm  fuere  dicimus.  qui 
it*  fit  affeQus  ,  r«m  dom'mum  ejje  re- 
rum  fuatum  vetant  12.  tabulx .  pag-72. 


lin.  11.  &  feq. 

.  C. 

lit.  15 


L  fororis.  C.  qui  dar.  tut.  pj£.  73 


1. 1.  C.  de  aclor.  a  tutor.  danid.p*f. 

74.  10.  ab  infra  . 

I.  vit.  §.  iidem  refcripferunt .  ff.  de 
adminiftr.  rer.  ad  ciuit.  pertinent,  pag 

75.  I'm.  pen.  &  utt. 

].  vn.  C.  de  tutor,  vel  Curator,  il 
luftr.  perform,  pag.7^.  tin.  n.ab  hfr. 


jf/actm,  Ortflem  f terete  dicimus.Qui 
ita  fit  affcQus  ,  &c  ibid.  lin.  20.  & 
feqq. 

I.  i  ft  fonritj  pag.  50.  lis.  6, 
I.  f  un.  ibid.  lin.  uk. 


/.  utt.  §.  t  item  rt/cripftrmt ,  pag. 
31.  lin.  14.  ab  infra. 

/.  t  1.  pag.  52.  lin.  7.  ab  infra. 


Me  bit ,  hujuit,  pignoribut  eaifimat     Me  hit,  inquit,  pigmribus  tx'ifl 

lenda,\po(fe  terreri?  Non  ttbi  ilia  funs  ca 


imat 

caden- 

datfi  Craffum  vit  coereere :  bee  tibi  eft 
excidenda  lingua  .  pag.  53.  lin.  17.  & 
18. 

/.  t  henorem,  pag.  54.  lin.  13. 

C.  t  de  cscufot.  tut.  ibid.  lin.  18. 

$.  t  eft  autem  ,  pag.  55.  lin.  20. 

/.  6.  §.  t  amptiut  autem  ,  pag.  57. 
pag.  84.  lin.  6.  ab  injra.  I  lin.  16.  ab  infra. 

Plin.  lib.  10.  epift.  53.  peg.  84.  tin.     epift.  t  J7>  Mff.58.  /«.  12.  «4  ni/r. 

lege  ramen  epift.  59 

d.  I.  oportet .  pag.  88.  /#"».  1. 


pefle  terreri ,  now  fiA*  t*//«  csdenda. 
ft  Craffum  vit  coerceret  bar  tibi  eft  ex- 
cidenda lingua  .  pag.  78.  lin.  16.  & 

^  honores .  ff.  de  muaerib.  &  honor. 
pat.  79.  //».  4.  im/t*. 

1.  exa (Sores  C.  de  cxa&  tribut.  pag, 

80.  tin.  ?•  &  feq. 

I.  Spadonem  §.  vit.  ff.  h.  tit.  pag. 

81.  /*».  23.  &  feq. 

I.  6*.  §.  dat  remiffionem .  ff.  hoc  tit. 
r.  84.  I'm.  6.  ab  infra. 


16. 


1.  5.  §.  1.  quod  vi  aut  clam.  ibid. /in. 

1.  3.  §.  oftendimus  ff.  h.  tit.  pag.  91. 
lin.  9.  ab  infra . 

1.  3.  §.  confequens .  ff.  h.  tit.  p*£. 
92.  /in.  9. 

_  1.  3.  §.  quin  imo .  ff.  h.  tit.  ibid, 
lin.  16. 

1.  defunctus  &  palT.  ft  reus  vel  ac 
cuf.  mortuus  fuer.  pag.  94.  tin.  16. 

Ouid-  ©\  Metamorpb.  Jgvr^  pruhibt- 
tit  aquat  y  v/ut  communis  aquarum  eft . 

&ncimus.  C.  de  Epifc.  &  Cleric 
pag.  103.  lin.  7. 

.  1.  cum  ofla  .  ff.  de  religios.  ibid. 
I'm.  30. 

Ait  quatcnus  corpus  humatum  eft  , 
non  incitcum  porcicatio ,  pag.  104.  I'm. 
8.  &  9. 


d.  I.  f  fcite  oportet ,  pag.  59.  lis.  8. 
ab  infra. 
/.  5.  $.  t  2.  ibid.  lin.  4.  ab  infra. 
/.  t  i.  pag.  62.  lin.  8. 

/.  t  1.  ibid.  lin.  22. 

/.  f  t.  ibid.  lin.  27. 

A  t  defunBit,  pag.  64.  lin.  r. 


Quid  prohibttit  t  aquis  ?  ufus 
munis  aquarum.  pag.  66. 


I.  t  fancimtu  22.  C.  de  SS.  eeclef. 
g.  69.  lin.  ulr. 

7.  t  fww  /«*,  pag.  70.  lin.  20. 

Ait  quatenus  corpus  humatum  eft  , 
non  in  circum  t  ponicationes  ,  ibid. 
Un.  16.  ab  tnfr. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN    E  RRO  RUM. 
Edit*  Tolefan.  Edit.  meg. 


).  avde.  ff.  de  contrah.  etnpt.  .  .  .  1. 
turn  m  diuerfc  .  SI 
&  feqq. 

I.  2.  ff.  ne  quid  in  loc.  public.  peg. 

IOJ.  I'm.  21. 

i.3.  §.  Nerathis.  de  adquir.  rer.  pof- 
fcff.  p*£.  107.  I'm.  3.  0*  4. 

I.  3.  §.  Neratius .  de  adquir.  poflTefT. 
ibid.  I'm.  17. 

1.  in  bello.  §.  fi  quis  feruus  .  ff. 
eod.  pat.  108.        17.  &  /e?. 

Xf*t**i*  toit  cpwirtuf  it  Katv/x*  hhu 


/.  «fc  jf.  de  contTib.  empt.  ■  .  .  I. 
cum  in  druerfit ,  J*,  t  eod.  dt  religitf. 
ibid.  lin.  tt.  &  leq.  ab  infr. 

/.  2.  ff  t  «  f*f</  in  loco  fact,  pag, 
71.  Un.  17. 

ff  de  edqmh.  t  peffeff.  pag.  71.  Iiu. 
19.  ab.  infr. 

§.  t  quidom  reBe  ,  ibid.  lin.  8.  ab 
infr. 


§•  t  A       fervum,  pag.  73.  lin.  ij. 
ab  infr. 

t  xj>iyut*t  rpmmmWuit   it  Kmpv/m 

ywr  (ttr  <o  ttisriv  0a-  ttrat  irx  cmntaf  t  fir  at  ywn  (iu  •mi  am  lot 
et\ti  ee  t   ngi  <m  pmfutiu*    *PX*  Tpo&'i~\ BaffiXw  71  ,  ugl  <n»  P  t'fi« i;,.*-  *PX* 
KHr .        109.  tin.  10.  <2>*  jf«9^.         ff«rxM»- .  pag.  74.  lin.  4.  &  feqq. 

1.  locus,  ff.  de  adquir.  rer.dom.p45.        lecus,  pag. 75.  lin.  30. 
IK.  lin.  17. 

1.  1.  $.  3.  &  4.  ff.  de  fluminib.  ibid. 
I'm.  18.  &  feq. 


I.  fed  fi  meis  .  §.  1.  ff.  eod.  itW. 
/m.  22. 

I.  ergo.  §.  1.  ff.  de  adquir.  rer.  do- 
min.  1.  t.  §.  item  fi  omnis.  ff.  de  flu- 
minib. pag.  ti}.  lin.  6.  &  j 

1.  9.  §.  2.  ff.  ad  exhib.  ibid.  I'm.  16. 

1.  nifi  cuius,  ff.  de  acq.  rer.  domin. 
peg.  114.  //».  7.  *A  i«/r*. 

I.  fed  fi.  §.  1.  ff.  eod.  #£/«/.  /in.  an- 
tepen. 

1.  cum  duobus .  §.  1.  ff.  pro  foe. 
peg.  116.  I'm.  7.  <J>*  8. 

T.  ubi  autem .  1.  verC  vfque  adeo. 
ff.      V.  S.  p<r£.  118.  /in.  27. 

d.  L  in  rem  .  §.  fi  quis.  peg.  121. 
lin.  ai. 

I.  in  fideicommiffaria  §.  plane  .  ff. 
ad  Trebell.  peg.  122.  //».  4.  &  feq 
eb  infte. 

1.  2.  $.  generaliter.  de  dolo  &  met. 
excepti .  p*£.  123.  I'm.  14. 

1.  fed  etfi  lege .  fi  quis  re  fua  •  %. 
quod  ait .  ff.  de  petit,  harred.  pag.  125. 
I'm.  7.  &  8. 

1.  vnic.  §•  fed  &  nouiffima.  C.  de 
rei  vxor.  aft.  pag.  128.  lin.  a. 

I.  t.  C.  de  vfucap.  transform.  1.  1. 
C.  de  nud.  iur.  Quirir.  tollend.  peg. 
133.  lin.  4.  &  5. 

1.  quaxumque  .  §.  i;de  publican,  ibid. 

e\9 


§.  +  6.  &  7.  ibid.  lin.  32. 
$.  f  2.  ibid.  lin.  6.  ab  infra . 


/.  ergo  ,  §.  t  2.  ff.  de  adquir.  rer. 
dentin.  I.  t.  §.  t  irow  ammst  ff.  de 
fluminib.  pag.  76.  lin.  40.  &  41. 

f-  t  ?•  pag;  77-  lin.  7- 
/.  »//»  t  voluntele  ,  ibid.  lin.  7.  ab 
infr. 

§.  t  2.  ibid.  lin.  antepen. 

§.  f  »•  p*g.  78.  lin.  11.  ab  infra. 

/.  ubi  autem,  §.  t  2.  de  V.  S.  pag. 
80.  lin.  22.  lege  tamen  de  V.  O. 

t  item  fi  quis ,  ult.  pag.  82, 
lin.  15. 

$.  t  quotient ,  pag.  83.IUI.  11.  &  12. 

§.  t  tT  generaliter ,  ibid.  Iiu.  27. 

/.  fed  etft  lege  fi  quis  re  fua ,  $. 
t  quod  autem,  pag.  84.  lin.  13.  St  feq. 
ab  infr. 

§.  f  cumque  ex  fiipulatu  ,  ver/. 
noviffimi .  pag.  &5.  lin.  17.  &  feq* 
ab  infr. 

/.  t  •  C.  </«  ufutap.  transform.  I. 
t  C.  de  nud.  jut.  Quirir.  tollend. 
pag.  90.  lin.  2. 


SPECIMEN    E  RRO RUM. 


Edit.  Tolofa*. 

fa.  io.  &  ll. 

L  i.  $•  cumoue  hrc  materia .  Cde 
veter.  iur.  enucleand.  pa^.  134.  /in.  8. 
CP  ftq.  ab  infr. 

§.  i</«m  y»  f»i/.  pag.  135. 

L  9.  $.  iu  fi  quis  .  de  acquir.  ier. 
domin.  ibid.  lin.  pen. 

1.  pen.  ff.de  acquir.  pflirff.  /wj. 136. 
I'm.  6.  ab  infr. 

1.  9.  6.  ampli*  .  ft  de  acquir.  rer. 
domin.  pag.  157.  I'm.  3.  4. 

1.  vlt.  §.  fimili .  Cde  iur.  dot.  p*f. 
139.  /in.  16. 


9-  '< 

1.  qr."  cella  .  ff.  de  fervitut.  ruflic. 
141.  /in.  16.  17. 
fi  arborem  .  $.  vk.  ff.  cod.  p^f. 


£d«.  wrt. 
S  iftd  nequt,  pag.  91.  lin.*. 


4.  t  /«»»  /I  quit  ,  ibid. 
7.  9.  §.  t  iumf,9Mi,t  ibid.  Ik.  7. 


I43.  /in.  4. 

I.  vlt.  §.  procul  dubio  .  C.  de  bon. 
quae  liber.  pag.  147.  /in.  4.  &  ftq.  ab 
infr, 

1.  3.  ff.  quib.  mod.  vfusfr.  amitt.  I 
3.  1.  fi  domina .  C.  eod.  pag.  148.  lin. 
».  Gr  13. 

1.  fi  fervu;  .  §.  olioam  .  cum  fcq-  ff. 
ad  1.  AquiL  pat.  149.  /in.  9.  0*  /if. 
40  #n/r. 

1.  ficuf. .  $.  rei  mutatione  .  .  .  .  ff. 

Jpib.  mod.  vfuifr.  amitt.  pag.  150. 
in.  zi. 

1.  9.  §.  2.  ff.  ad  exhibend.  ibid.  I'm. 
16. 

L  per  fcruum .  §.  1.  ff.  tit.  pug.  151 
fa.  8. 

1.  in  eodemque  fundo .  ff.  h.  tit.  pag. 
152.  /in.  1.  C5*  2. 

I.  fi  habitatio .  §.  1.  ff.  h.  tit.  i£i</ 
itr.  4.  CT  5. 

1.  ar bon  bus .  §.  Iulianus .  .  .  ff.  de 
vfufr.  i*W.  I'm.  15.  <^  id. 

1.  fundi  Trebatiani.  ff.  de  vfufrucl 
legat.  ibid.  I'm.  20. 

L  Bona:  fidei  .  $.  1.  ff.de  acquir. 
ier.  cbmiii.  psg.  153.  I'm.  6. 

1.  Tit.  C.  de  SS.  ecclef.  pag.  156. 
Ir».  9.  ab  ir<r. 

I  2.  C.  de  feruis.  fogit.  pag.  157. 
I'm.  1. 

1.  4.  §.  hoc  autem ....  ff.  h.  tit. 
id.  tin.  15. 

L  ppteft  pluribus .  $.  item  fi  cum .  1. 
?q.  ff.  h.  ul  f'g.  158.  to*,  is* 


ab  infra. 

/.  t  anteprnult.  pag.  91.  lin.  21. 

§.  f  hoc  amplius  ,  ibid.  lis.  30. 

$.  t  prMtrea ,  pag.  94.  lin.  2. 

/.  ?«*  I  yi/k,  pag.  95.  lin.  id. 

J.  t  a.  pag.  96".  lin.  21. 

$.  t  4.  wr/.  hoe  prof u I  dibit  *  pag. 
99.  lin.  19. 

/.  3.  $.   tit.  ff.  quibus  mod.  ufusfr. 
amitt.  I.  3.  /.  Jt  domina  ,  C.  e«d  t  de 
nfafr.  ibid.  lin.  32.  &  33. 
§.  t  fi  olivam  ,  pag.  100,  lin.  31. 

L  i  rapeti,  pag.  101.  lin.  3. 

$.  t  3.  ibid.  lin.  7. 

ff.  f  A.  w.  ibid,  poft  cap.  lin.  S. 

/.  f  mqut  m  fundo  y  ibid.  lin.  nit. 

$.  f  w/rim.  pag.  192.  lin.  2. 

§.  f  vfufruttmsrius ,  ibid.  lin.  12. 

/.  f  fundi  JEbutianiy  ibid.  lin.  16. 

§.  f  n/r.  ibid.  lin.  10.  ab  infra . 

/.  f  *»  »W » pag- 105.  lin.  7.  &  8. 

/.  t  1.  ibid.  tin.  15. 

$.  t  q*od  mnttm ,  ibid.  lin.  28. 

/.  gtfrf  p/m*J«  ,  f  in  pr.  t*wt  L 
ht  ff-  *»      p*g.  iod.  iiu.  w. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRORVM. 
Edit.  Tolefan.  Edit.  met. 

I  vlt.  C.  ile  Vfacip.  pro  dot.  pag 

a.  Hh.  25. 

1.  Pomponius  .  (.  pen.  ff.  de  acquit 
fleff  fag.  160.  tin.  4. 
1.  Senatus.  §.  mortis  caula .  ff  h.  tit. 
fag.  161.  /in.  9. 

Nou.  97.  cap.  t.  Auth.  fed  ncceffe 
eft,  C  de  donat.  ant.  nupt.  fag.  167. 


I'm.  ta. 

§.  J  tern  nobis,  fag.  17  J. 

d.  I.  fi  quis  mihi  §.  fi  fifcus  ,  ibid, 
lin.  penult. 

I.  3.  $.  item,  &  §.  cseterum.rT.eod. 
pitf.  174.  lin.  15.  <5*  16. 

1.  9.  §.  fi  vnus  .  .  .  ff.  de  reb.  cre- 
dit, fug.  176.  lin.  6.  &  7. 

§.  JeW  We  >**  omnibus,  pag.  182.  in 

1.  cum  bonis  ff  de  tcqmr.  harred. 
pat.  184.  /*».  antefan. 

1.  Diuus  Claudius  C.  ad  L.  Cornel, 
de  fals.  pag.  it6. tin.  1 


?cat. 


).  Sempronius   ff.  de 
187.  I'm.  9. 

Plin.  lib.  8.  epift.  17.  ibid.  lin.  an. 
ttpen. 

I  fi  impuberi  ff  de  adminiftr.  tut. 
fag.  189.  lin.  10. 

I.  miles  teftamentum  ff.  h.  tit  fag. 
192.  lin.  it. 

L  5.  §.  pen.  ff.  de  pecul.  fag.  195. 
tin.  1  j. 

Filiusf.  fine  patris  permiffu  moTtis 
caula  douare  poteft  .  fag.  Kfrpoft  eaf. 
I'm.  6.  &  7. 

d.  I.  1.  Cde  Cartreus.  pecul.  lib.  12 
fat.  195. I'm.  ii.CT  12. 

1.  1.  &  3.  $.  ex  his  ff.  de  liber.  & 
porth.  fat.  199.  I'm.  21. 

1.  quod  dicitui  ff.  de  in  iuft.  rupt. 
fat.  200.  Hn.  22 


I.  Gallus  <j.  fequenti  parte  %.  vide- 
\t  ff. 
lin.  7. 


tur  ff.  de  liber.  & 


iti  par) 
poM. 


fag.  2oi. 


Nou.  1 1 5.  cap.  2.  fag.  202.  I'm.  5 
ab  infra. 

I.  his  verbis  §.  1.  ff.  h.  tit.  fag.  205 

A'w.  2. 

1.  cum  tabulas  ff.  de  his  quib.  vt  in- 
dig.  ibid.  I'm.  13.  &  14. 


C.  *  ufuctf.  f  pro  W.  pig.  107. 
lin.  1.  &  2. 
$.  t-  10.  ibid.  lin.  14. 

ff.  t  de  mm.  can/,  donat.  peg.  io3. 
lin.  id.  ab  infra . 

mv.  97.  eaf.  f  2.  attth.  fed  jam  we- 
re/ft eft.  pag.  in.  lin.  ult, 

§.  item  f  vobir,  pag.  1 1 5. 
§.  f    fifeit  pag.  it6.  lin.  11. 

/.  t  t.  $.  ham  y&  I.  3.  $.  cettrum, 
ff.  eod.  ibid.  lin.  25. 

§.  t  7?  nttmmot  ,  pag.  117.  lin.  18, 
ab  infr. 

$.  fed  t      omnibus,  pag.  tai. 
/.  t  turn  bants ,  pag.  123.  lin.  17, 

\  fi.  ad  I.  Comal,  de  falf.  pag.  124, 

lin.  13. 

#.  t  We  ibid.  lin.  5.  ab  in- 

fra . 

Plin.  lib.  8.  epift.  t  18.  fag.  125. 

Im.  15. 

/.  t  impubtrit  pag.  tatf.  I'm.  11. 
/.  t  miles  fi  tejiamrntum ,  pag.  128. 
'Vt       ibid.  lib.  8.  ab  infra. 

Filiusf.  t  cum  patris  permifTu  mor- 
tis caufa  don  are  poteft .  pag.  129.  fojl. 
caf.  lin.  5.  &  6. 

d.  t  A  1.  $.  nec  eafirtnft ,  &  I.  1. 
C.  de  cajb.  peeul.  pag.  130.  lin.  9.  &.  10. 

ff.  t  de  mjuft.  tuft.  pag.  133.  lin.  2. 

ft.  t  de  liber.  &  fofth.  ibid.  lin.  17. 
ab  infra. 

/.  Gallus  ,  §.  fequenti  ,  §.  t  wVot. 
»  paS-»34-lin-3« 

»<tj.  115.  »p.  f  3.  pag.  135.  liu.8. 
&  9. 

V  t  2.  pag.  13d.  lin.  17.  ab  infr. 

/.  cum  t  tabutts  y  %.  t.  ff.  de  bit 
qaa  ut  indign.  ibid.  lin.  8.  &  feq.  ab 
mfr. 

b  i| 


SPECIMEN    E  RRO  RU  M. 

Edit.  Tolofan.  Edit,  mm 


.  1.  affetlionis  C  de  doiiat.  ibid.  I'm, 
15. 

1.  item  legato  §.  1.  ff.  de  legat.  3. 
ibid.  lin.  17.  &  18. 
.  I.  qui  in.  alien*  §.  vlt.  ff.  de  acquir. 
harred.  p*y.  ic6.  I'm.  18. 
•  &  d.  L  quotiea  1.  feruus .  ibid.  lin. 
24. 

I.  ab  omnibus  cum  quidaxn  flf.  de 
liber.  &  pofth.  pag.  an.  /».  a.  &  3. 

datur  vfus  ,  ©"  A*- 


/.  tfeflionis,  ^  ff.de  dontt.  ibid.  So. 
7.  &  feq.  ab  infr. 

/.  item  legate,  $.  1 4.  ibid.  lin*.  ab 
iufr. 

/.  m  tf/^iM,  t  in  prior,  pag.  137. 
lin.  at.  ab  iufr. 

tr  t        /•  quotient  y  §.ftrvus,  & 
I.  fcrvum  mtumy  ibid.  lin.  id.  ab  infr. 
ff.  \  de  legat.  1.  pag.  141.  lin.  14. 


nutfi  datur  ufus,  tf 
beret--  Htredem  "f  alterntr,  vclut  unit 
.  pag.  214.  in  fin.  ad  fupavtnk  undem.  pag.  143. 


rw .  Htredem  alierius ,  w/wf  W*  /*- 
feruenit  vudat 
215. 

§.  pupillus  infr.  de  inutiL  ftipulat. 
pi?.  219.  /«».  3. 
I  ff.  ad  Trebell.  pag. 

22?.  /#»•  ?•  '"fr- 

t  2.  in  fin.  ff.  de  CodiciU.  iM.  /*». 
«/r. 

I.  cum  filiu»§.  t.  ff.  de  Iegat.2.p*$. 
xi6.l'm.  19.  Cf  20. 

I,  f>  quando.  $.  vlt.  C  h.  tit.  pag. 
229. //w.  12. 

1.  aduerfus  •  §.  tutor,  ff.  h.  tk.  ibid. 
I'm.  10.  ab  infr. 

1.  vnic  $.  fc  hoc  C.derei  vwr.aft. 
p*{.  232.  /»».  17. 

M.  Tull.13.  ad  Attic  epift.44.  Ex 
to  tegmui  Cretionem  Cluuij  liberam  te- 


,  pag.  i45.Iiir. 


$.  f  fed  qaod 
15.  ab  infr. 

t  2.  pag.  148.  Kn. 


ff.  d*  Jar.  cvdhill.  ibid.  lin.  ult. 

§.  f  ult.  pag.  150.  lin.  13.  ab  infr. 

§.  t  pen.  pag.  152.  lin.  24. 

f.  f  tator'tbMt,  ibid,  lm.12.ab  infr. 

§.  t  'credit  ,  pag.  154.  lis.  22. 

M.  TulL  13.  ad  Attic  epift.  f  46*. 
Ex  eo  ngnovi  cretionem  Cluvii  (  e  Fit- 


fiibus  prefentibus  fexaginta  duoius .pag.  fttrium  negligentem  f  )  liberam  crttio- 

nem,teflibus  prefentibus,  fexaginta  dit- 


234.  lin.  5-&  feqq. 

1.  cum  pater  %.  vlt.  de  legat.  2-p^. 
23c  I'm.  14. 

I  huiufmodi  vlt.  de  legat.  2.  pag. 
236.  I'm.  10. 

1.  (i  films  ff.  de  douat.  pag.  237.  i» 
fin.  ad  238. 

d.  1.  cum  fervum  §.conftat.ptff.  238. 
I'm.  11. 

.  I.  3.  ex  pluribus  ff.  de  adq.  poflerT. 
pf*.  239.  I'm.  12.  *6  m/r. 

I.  fideicommiffa .  fi  cut  de  legat. 
3.  I.  fcribit.  $.  idem  fcribit  de  aur.  & 
argent,  legat.  p*£.  243.  I'm.  6.  Cr 

1.  fi  vnus  §.  ante  omnia  ff.  de  paft. 

//"«.  6.  ab  infr. 
1.  fi  creditori  8r  feq.  ff.  de  liberal, 
leg  at.  pag.  244.  /i».  14.  O*  15. 


bus .  pag.  155.  lin.  28.  ik  feqq. 
$.  t  1.  pag.  156.  poft.  cap.  lin.  12. 

de  legat.  f  1.  ibid.  lin.  5.  ab  infr. 

/.  fi  filius,  t  C.  de  donat.  pag.  157. 
lin.  ult. 

d.  I.  cum  t  ferimj  ,  pag.  158.  lin.  10. 

$.  «f  t  piurimis  ,  pag.  1 59.  lin.  3. 

/.  fideicommiffa ,  §.  t  7?  rrm  , 
<fr  /<rf .  3.  /•  fcribit ,  f  /miu , 
<fe  ««r.  e?*  #r^»r.  pag.  id's.  lin. 
11.  &  feqq. 

t  p'fl**,  ibid.  lin.  19.  ab  infr. 

/.  f  fi  creditor,  ibid.  lin.  penult. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN    ERRORV  M. 

Edit.  TtJofan.  Edit,  ma  . 


1.  non 


amplius 


§.  i.  L  omnia  §. 


I.  mm  ampliut)  {,  t,  t  A  legat.  1. 
I.  omnia  ,  fpeties  t  dt  legat.  t  2.  pig. 
161.  lin.  17.  ab  infra. 

/.  fervum ,  §.  t  /«/  nomtn  .  .  , 
d«  legat.  i.  jug.  1 6$.  lin.  20.  ab  intra . 

/.  t  ult.  ibid.  lin.  14.  ab  infra . 

/.  fi  ftipulatus  76. I.  fi  farms  \  alt. 
pag.  164.  tin.  19. 

nov.  131.  cap.  f  11.  rag.  16$.  lin.  16. 

I.  t  demonjlratio  ,  $.  quad  out  em ,  /. 
r*>w  ta/e,  §.  /i».yj/n  6.  pag.  166.  lin.  3. 
&  4. 

/.  Lucius  ,  $.  qutsquis  \  mi  hi  bans 
to.  ibid.  lin.  8.  &  9. 

5V  maftr ,  inqnam ,  re  «jr  p«rft  ^ «r«r- 
tt  fcripfifftt  ktredem^  num  queri  fotfes? 
quid  fi  heredtm  quidem  htfthutffet  ex 
afft  .fid  legatis  ha  exhaufiffet  ,  ut  non 
amplius  apud  te  quam  quart  a  remane- 
nt ?  pag.  168.  lin.  ao.  &  feqq. 

§•  t  quanmat  euttm.  ibid.  lin.  1 8. 
ab  infra. 


fi  t  nolit  adire,  i&d*.  fix.  4.  i»/r. 

/.  t  ft  ea,  pag.  169.  lin.  7. 

For.  t  !•  47.  ibid.  liu.  17.  ab  infr* 

§.  f  filixs,  ibid.  lin.  7.  ab  infir. 

$.  t  ult.  infr.  A.  tit.  tf  %.  t  1.  infir. 
d«  rodir;//.  pag.  170.  lin.  20.  ab  infr. 

nifla  $.  hxc  ver-     /.  fidcicommiffa  >  §.  tar  verba  &  ftq. 
ba  &  fcq.  ff.  eod.  p*j.  258.  //».  8.  <Jrj#  t  da  legat,  3.  ibid.  lin.  5.  ab  infr. 

fi  vfusfr.  pe- 

tat.  .  .  .  1.  ita  tameu  §.  qui  ex  Tre-  /.  #r*  r*mm ,  $.  y«r  «r  Trtbtll.  ff.  t 
bell.  ff.  eod.  Hid.  lin.  5.  6*  fiqq.  ab  ad  Trebtil.  pag.  171.  lin.  19.  &  20. 

1.  coharedi  §.  cum  filia  .  de  vulgar. 
&  pupillar.  pag.r59.lin.  19. 
I.  ita  tamen  $.  etfi  prsreeptis  ff.  ad 


fpecies  ff.  dc  legat.  1.  pag.  2^.  Jin.  15. 
&  16. 

1.  firruum  cum  qui.  .  .  de  leg.  1. 
pag.  146.  /in.  6.  ab  infr. 

I  viiic  C.  quand.  fife,  vel  priuat. 
pag.  347.  lin.  3. 

1.  fi  ftipulatus  1.  fi  feruus  I.  vlt.  ff. 
de  V.  O.  pag.  248.  lin.  4.  &  5. 

Nou.  ijt.  cap.  2.  pat.  149.  I'm.  21. 

L  demonflrar.  §.  quod  miles  t.  cum 
tale  $.  fallam  ff.  de  condit.  &  demon- 
fir.  p*£.  250.  lin.  8.      ftq.ab  infr. 

I.  Lucius  §.  quifquis  harres  de  legat. 
X.  ibid.  Un.  antepen. 

Si  mater  inqnam  te  tx  parte  quartA 
fcripfiffet  bar  idem  num  quart  poffes  , 
quod  fi  hartdem  quidem  inftituiffet  tx 
ajje  .  fed  legatis  ita  txbaujtffet ,  vt  non 
ampliut  apud  te  quam  quarta  tenant 
ret.  pag.  254.1m.  11.  &  fiqq. 

§.  Cum  autem  .  ibid.  lin.  it.  ab 
infr. 

&  fpeciale  eft  m  fideicommiflb  vni 
tierfali ,  vt  harres  rogatus  refiiruere  hx 
rcditatem  ,  ft  velit  adire  ,  cogatur  a 
prxtore  adire  &  reftiruere  harreditatem. 
fag.i^.lh.'i.  &  fill-  . 

1.  in  imponenda  C.  h.  uu  tbtd.  hn. 

M.  Toll.  Verr.  3.  pag.  i$6.  lin. 

1.  cum  pater .  §.  filium  de  legat.  2. 
ibid.  lin.  27. 

pen.  infr.  h.  tit.  &  §.  infr.  de 
Codicil!,  pag.  257.  lin.  9.  «^  tnfr. 

1.  epiftolam  $.  mulicr  ff.  ad  Tre 
bell.  ...  1.  fjdeicommifla  k.  hxc  ver 


Trebell.  pag.  261.  lin.*. 

L  fi  fponfus  $.1.  de  don.  inter  vir. 
&  vxor.  ibid,  in  fin.  ad  262. 

L  in  qtwrtunff.ad  TrebeU-  pag.%6%. 


$■  t  fMod  _/»  heredem  ,  ibid.  lin.  13. 
ab  infra. 

$.  t  ^  praceptis  y  pag.  172.  lin.  II. 
ab  infra. 
$.  t  15.  pag.  173.  lin.  17. 

/.  t  '<*  /.        ibid.  U0.7.  abiofr. 


SPECIMEN  ERRORUM 


Edit.  Totofen. 

tm.%.  tb  mfre. 

d.  1.  fi  legatiu  §.  pen.  ibid,  ht  fine. 

1.  fi  patroni  §.  qui  fideicomrniflum 
ff.  ad  Trebell.        afj.  //».  d.  #4  m/r. 

$.  legataries  fupr.  de  teftarnent.  pag. 

l.  3.  C.  de  Cuts  &  legitim.  p*j .  27a. 
/#».  8.  &  dtnuo  ibidem  tin.  13. 

Nou.  ii(5.  cap.  1.  ibid.  Int.  18. 

1.  fi  defunftus  C.  de  legit,  hired... 
1.  vlt.  C.  de  fuis  &  legit,  hatred. 

f  1.  $.  £f/i  piW .  pag.  275.  in 
princ 

L  3.  §.  fuis  ff.  de  legit,  tutor,  peg 
277. ao. 

1.  1.  §.  Diui  Scuerus  (F.  qui  pet.  tut. 
peg.  280.  I'm.  7.  w/r.^ 

L  fi  matres  C.  h.  tit.  ibid.  lin.  4.  «6 
#»/>. 

1.  matre  C.  h.  tit.  fag.  lit.  im.  7. 
Nou.  22.  cap.  47.        //»•  t?. 
L  vlt.  vi  honor,  rapt.  ibid.  tin.  it. 
I.  1.  §.  fed  &  vulgo  qusfitos  if.  hoc 
tit.  peg.  282.  I'm.  1. 

1.  5.  §.  vtrum  ff.  de  agnofc.  liber. 
»Ai</.  /iw.  d. 

L  legitimi  ff.  vnde  cognat.  peg.  284. 
tin.  7.  4*  infr. 

\.  rulgo  quxfiti  ff.  de  flat,  homin. 


185.  tin.  13.  #»/r*. 
1.  2.  1.  pen.  vnd. 
tin.  id. 


cognat.  peg.  286, 


can.  ad  fedem  35.  qu.  2.  p*j.  287 
4.  <r£  infr. 

1.  lihertum  ff.  de  V.  S.  p*£.  290. 
poft  cap.  VIII.  tin.  6. 

§.  cmancipati  fupr.  de  harred.  qualit 
&  different,  peg.  292.  //*,  11.  infr 

I.  t.  ff.  vnde  legitim.  ibid.  lin.%.eb 
infr. 

1.  1.  C.  eod.  peg.  29?.  tin.  6. 

&  idem  in  ilium  locum  1.  araeid. 
ibid.  tin.  15. 

1.  1.  §.  intra  §.  largius  ff.de  fucceff. 
edict,  tee.  294.  I'm.  21. 

1.  pfunura  ff.  de  acquir.  harred.  peg. 
295.  tin.  6.  eb  infr. 

1.  1.  C.  Th.  de  Cretion.  &  honor. 
poS.  ibid.  I'm.  entepen.  O"  nit. 


pag.  174. 


Edit. 


I.  t  tnttptn.  ibid,  in  fin. 
$.  qui  t  fideicommijfem  , 
lib.  24. 

§.  t  legeteriis  ,  pag.  175.  port  cap. 
lin.  10. 

/.  t  2.  pag.  180.  lin.  12.  &  id. 

not;,  f  118.  ibid.  lin.  21. 
C.  t  de  fuit  &  legitim.  tiber.  pag. 
i8t.  lin.  52.  &  37. 

§.  1.  $.  f  fi  ptnrts ,  pag.  182.  lin.  d. 

§.  t  pro'mdt ,  pag.  183.  lin.  13.  ab 
infr. 

§.  t  Divut  Severus,  pag.  185.  lin. 
8.  abinfr. 
/.  t  metres )  ibid.  lin.  5.  ab  infr. 

/.  f  meter,  pag.  186".  lin.  4. 
nov.  22.  eep.  f  4d.  ibid.  lin.  9. 
/.  t  p«-  ibid.  lin.  16. 
§.       «r         t  9**/W,  ibid.  lin. 
3*- 

§.  f  rr^o  &  matron  ,  ibid.  lin.  3d. 
/.  t  legitimitf  pag.  188.  lin.  12.  & 
/.  W/o  f  concept! ,  ibid.  lin.  ult. 

/.  t  1.  $•  3.  /•  fr*.  pag.  189.  lht, 
21.  ab  infr. 

ten.  ed  fedem  ,  35.  qu.  t  5-  pag. 
190.  lin.  20. 

/.  t  edftgnere  libtrtnm ,  pag.  192. 
lin.  5. 

§.  emencipeti ,  fupr.  <fr  ArrW.  t  f"* 
mr*y?.  <tyir.  pag.  193.  lin.  32. 
&  feq. 
/.  t  2.  ibid.  lin.  35. 

/.  t  tm.  ibid.  lin.  antepen. 
in  ilium  locum  7.  £neid.  peg.  194. 
I'm.  5. 

/.  1.  $.  ifi  intre,  &e.  ibid.  lin.  6. 
ab  infr. 

/.  t  in  plurium,  pag.  195.  lin.  13. 
ab  infr. 

/.  t  **•  C.  Th.  de  crtt'tm.  vtl  bo- 
nor.  pojf.  ibid.  lin.  9.  ab  infr. 


«3 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN 

Edit.  Tetofan. 

L  i.  §.  i.de  obligat.  &  aft. pag.  302. 
tin.  19. 

L  I.  $.  X-  ft  de  obligat.  8c  aft.  pff  ■ 
304.  //».  9. 

1. 1.  $.  quod  vero  I.  in  rebus  ft  com- 
modat.  ibid.  lin.  8.  ab  infr. 

1.  1.  §.  fi  convenerit ,  ft  depofiti 
fat.  30$.  Urn.  7. 

I.  pen.  C  de  pignorib. ...  1.  credi 
tor  C.  cod.  tit. . .  1.  cum  fir  (brtis  it 
cod.  tit.  fag.  306.  circa  fin.  ad  307. 

I.  vfucapione  C.  de  pignor.psf.  307 
lin.  9. 

1.  quantum  %.  &  ipfe  Papinianns  d< 
inftruft.  inftrum.  legat.  ibid.  I'm.  22. 

I.  fi  fiipuler.  in  fin.  ff.  de  V.  O.. . 
£.  1.  fi  fhpuler.  in  fin.  .  .  1.  fi  ittpuler 
$.  1.  ft  h.  tit.  p«£.  308.  lin.  5.  &  26. 
tf  fag.  309.  int.  9.  &  denuo  fag .  319. 
//».  antepen. 

1.  ftipulationes  C.  de  contrah.  & 
committ.  fibular.  p*{.  308.  /j»..S. 

1.  is  qui  1.  Titio  fundum  .  .  .  ft  de 
condit.  &  demonftrat.  fag.  312.  I'm.  7. 
i«/r. 

idem  j.  epitt  ad  famil.  16.  fag.  320. 
I'm.  5.  «6  i'»/r. 

Et  idem  1.  ad  Attic.  4.  X.  Cntro 


E  it  K  0  R  U  M. 

Edit. 


I.  1.  J.  t  *•  pag<  199*  lin-  pen. 
/.  1.  $.  t  3.  pag>  zoi.  lin.  7. 
/.  t  5.  ibid.  lin.  z*. 
$.  /»  t  «m»w'(,  pag.202.  lin.  it.  & 


feq. 

/.  pen.  C.  <fe  f  fignerat.  a8..  .  .  I. 
creditor ,  C.  «m/.  ***.  fignerat.  ait. . . 
I.  cum  &  fortis  ,  ff.  tod.  tit.  de  fi- 
gnerat. ail.  ibid,  lin.  7.  &  feqq*  ab 
infr. 

/.  t  nfucapi* ,  pag,  203.  lin.  4. 


l.  anafitum,  §.  p.xxf.fedty  iff* 
Faptmanut  ydt  mfirntt.  vel  inflrum.  le- 
gat. ibid.  lin.  16. 

/.  fi  f  Jiipulor  ,  pag.  203.  lin.  19.  ab 
infr.  p»*.  204.  lin.  1.  fie  20.  &  pag.  211. 
lin.  14. 


/.  t  «w*«  /?i>«/«fiW*,  pag.  203.  lin. 
17.  6:  feq.  ab  infr. 

/.  is  f  rw  ,  /.  Ttf»  f  /«*/«*,  pag. 
206.  lin.  11.  ab  infr. 

idem .  5.  epift.  ad  famil.  t  »0.  p*g. 


212.  lin.  4.  &  j. 
Et  idem  1.  an  Attic. 
LLSXXCD  ctnflitui  me  curat  unm  IdiAcio  HS  XXCD  emjiit 


t  7.  Lucio  Ca- 


bas February,  ibid.  lin.  feq 

1.  fi  mi  hi ,  aut  Titio  ft  de  fidejuft 
.  .  .  L  fi  quis  ftipulatus  $.  1.  ft  eod. 
1.  cum  quis  ft  de  folut.  fag.  322.  lin. 


ff.  de  folut.  fag.  323. 


13.  CT  fep. 


1.  qui 

lin.  9. 

1.  2.  C.  de  poftlim.  revert  fag.  324. 
I'm.  19. 

J.  1.  ft  h.  tit.  fag.  325.  I'm.  4.  *A  iw/r. 

1.  1.  §.  furiofusft  de  obligat.  5c  aft. 
326.  /rw.  2. 

1.  is  cui  bonis  ft  h.  tit.  ibid.  lin.  4. 

1.  naturaliter  $.  1.  I:  1.  feq.  ft  de 
oblig.  &  aft.  ibid.  An. 

L  1.  j.  furiofns  ft  de  oblig.  &  eft. 
»£/'<£.  20. 

L  $.  $.  faw  acceffio  ff.  de  V.  a  I 


curaturum 


idibus  februarii ,  ibid.  lin.  5.  &  6. 
/.  yi  m»W  ,  aut  Titio  ,      </*  fidejuff. 


I.  fi  quis  ftipulatus ,  §.  i.t/cwn 
,  ^.  <fe  /o/itf.  pag.  2 1 3.  lin.  1.  ad  4. 

decern  ,  ibid.  Ua  22.  ab 


quts 

I.  t 
infr. 

/.  t  3.  pag.  114.  lin.  21. 

/.  t.  ff.  f  de  verb,  oblig.  pag.  215. 
lin.  13. 

§.  f  furiofum,  ibid.  lin.  18. 

ff.  i  de  V.O.  ibid.  lin.  19. 

J.  t  A  «*tf£i.  indebit.  ibid,  lin.  2tf. 

§.  f  huic  proximus ,  ibid.  lin.  33. 

1#  5.  $.  Suit  t  acceptiojft  de  V.O. 


xii  SPECIMEN 

Edit.  Totofan. 

fi  veto  $.  fed  fi  rem  foluf.  matrim. 
par.  33 j.      10.  &  1 1. 

I.  qui  mutuum  fl*.  mandat.  paj.  334. 
int.  pen. 

1.  <5.  ff.  h.  tit. .  .  .  L  idemquo  $ .  fi- 
dejuflbres  ft  eod. ...  1.  fi  vero  §.  fi 
mihi  ff.  eod.  pag.  336.  /«.  14.  jtqq. 

M.  Tull.  4.  ad  Atticum  epift.  17. 
/£c*  p4c?io  non  verbis,  fed  nominibmt  , 
<9*  prafcriptionibus  ,  muttorum  tabutis 
cum  ejfe  facia  diceretur ,  probata  aftltm- 
mio .  pag.  337-  Un-  13.  &  fcqq. 

I.  noda  ratione  ft  de  donat.  Ibid, 
lin.  20. 

1.  cum  vtraquc  ...  C.  de  Don  nu- 
mer.  pec  ibid.  tin.  14. 

1.  in  dotibus  C  de  dot.  cant,  non  nu- 
merat.  1.  fi  quis  poft  hac  C.  de  bonis 
damnar. .  . .  Auth.  quod  locum  C.  eod. 
pat.  338.  tin.  i.&faq. 

Emptione  &  venditione  perfedb  , 
nondum  fecuta  traditione ,  periculum  & 
commodum  pertinet  ad  emptorem  .  ■  ■ 
Et  hoc  eft  ,  fi  poft  perfeclam 

emptionem  ,  cafu  res  interierit ,  vel  de- 
terior  facia  fit ,  alioquin  re  perempta 
ante  traditiouem  fafto  venditoris ,  peri- 
culum pertinet  ad  emptorem ,  vt  in  1. 
fi  fundum  ff.  locat.  pag.  342.  tin.  7. 
&  ftqq. 

I.  eum  qui  emit  ff.  de  act.  empt. 


E  R  R  0  R  UM. 
Edit. 


pat.  34?.  tin.  2. 

T.  donationes  C.  de  donat.  inter  vir. 
&  vxor.  .  .  .  d.  1.  ha*c  venditio  $.  hare 
vendentis  C.  eod.  ibid.  I'm.  22.  & 

ftq. 

Locatio  &  venditio  proxima  eft  em- 
ptioni  &  venditioni  .  pag.  144.  tin.  t. 

1.  merces  §.  vis  maior  ff.  h.  tit.  pag. 
345.  I'm.  10. 

1.  cum  plures  §.  1.  ft  h.  tit.  pag. 
348.  tin.  14. 

t  vlt.  C.  eod.  pag.  354.  tin.  8.  ab 

I.  cum  duobus  $.1.  1.  cum  focius 
ff.  h.  tit.  ibid.  tin.  ult. 

Virgil.  5.  iEneid.  p*£.  355-  tin.  5. 


1.  fi  veto  ,  §.  fed  t  ttfi  reum ,  folut. 
matrim.  pag.  219.  poft  cap.  lin.  9. 

/.  qui  f  mutuam,  pag.  220.  lin.  5. 
ab  infr. 

/.  6.  §.  2.  ff.  f  mandat.  .  .  I.  idem* 
que,  §.  fide/uffores ,  jf.  tod.  t  mandat. 
.  .  .  I.  fi  vero  ,  $.  Jt  mihi ,  ff.  tod.  \ 
mandat.  pag.  22 1.  lin.  9.  &  (eqq.  ab 
infr. 

M.  Tull.  4.  ad  Attic  epift.  f  r8. 
Hac  paSio  non  verbis  ,  fed  nom'mibus  , 
&  perfcription'ibus  ,  muttorum  tabu! is 
cum  effe  faBa  dicerttur ,  probata  a  Mem- 
mio  .  pag.  222.  poft  cap.  lin.  12.  & 

^tnuda  tt  r«w,tbid.  lin.  t7. 


f  ultra ,  ibid.  lin.  20. 


/.  in  dotibus  ,  C.  dt  dot.  cant,  non 
numerat.  I.  fi  quis  pcfl  bar  ,  C.  de  bo- 
nis damnat.  ,  .  .  auth.  quod  locum  .  C. 
eod-  t  dt  dot.  taut,  non  numerat.  ibid, 
in  fin.  ad  pag.  223. 


alioquin  re  perempta  ante  traditio- 
nem  faao  venditoris  ,  periculum  perti- 
net ad  t  venditorem ,  ut  in  /.  t  ft  fun- 
dus ,  ff.  locat.  pag.  225.  lin.  ti.&fcq. 
ab  infra. 

/.  turn  qui  emit ?  t  */•  /.  4>  §•  4»  ff» 
dt  in  diem  addiB.  pag.  226.  lin.  9. 

/.  donationes  25.  C.  dt  donat.  inter 
vir.  &  uxor.  ...  d.  I.  hac  venditio  , 
/.  f  in  vendentis  ,  C.  end.  de  contr, 
empt.  ibid.  lin.  24.  &  feqq. 

Locatio  &  t  conduclio ,  ibid.  tin.  5. 
ab  infr. 

I.  f  fi  merces,  pag.  227.  lin.  27. 

/.  t  cum  in  pturts,  pag.  229.  lin.  17. 
ab  infr. 

/.  t  ptn.  pag.  233.  lin.  8.  ab  infr. 

/.  eum  duobus  ,  §.  t  2.  /.  t  focius , 
ff.  b.  tit.  ibid.  lin.  ult. 

Virgil,  t  6.  iEneid.  11 6.  pag.i$*Jin*4. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN    ERRO  RU  M. 


xvfi 


Edit.  Tolofan. 
I.  i.  §.  3.  de  V.  O.  pag.  358.  tm. 

ibid.  tin.  6. 


1.  delegatio  C.  de 
<JT  ftq.  afr  infra. 

I.  fi  mandauero  §.  vlt.  ff.  h.  tit.  Hid. 
lin.  ult.  itn.  30 


Edit,  mu 

I.  1.  $•  t  4-  PS-  •« 
I.  \  ft  dtttgath  y  ibid.  lin.  27. 


/.  t  23.  24.  &  25.       &  fir.  ibid. 


1.  mandatum  I.  fi  prarcedente  ff.  h. 
tit.  I  mandatum  C.  eod.  tir.  1.  vlt.  ff. 
eod.  tit.  pag.  359.  tin.  6.  C  7. 

L  6  remunerandi  §.  vlt.  ff.  de  prar- 
fcript.  verb.  pag.  361.  I'm.  2.  e*  3. 

1.  negoria  ff.  de  ncgot  geft.  ibid.  I'm. 
ult. 

Jure  veteri  quicquid  filiusf.  acquint  , 
domino  acquirit  excepto  peculio  caftren- 
11,  vel  quafi  caftrenfi  ,  pag.  365.  pofl. 
tap.  lin.  6.  &  7. 

Lvlt.  §.  filiis  autem  C.  de  bonis  quae 
liber,  ibd.  I'm.  12.  &  17. 

L  fi  non  fortera  §.  fi  certum  ff  de 
conditfr.  indebit. 
tnfr. 

1.  fi  accentohturum  ff.  de  acceptilat 
pee.  369.  /iif.  I. 

1.  1.  C.  Etiam  ob  chirograph,  pe- 
can, pag.  370.  tin.  8. 

1.  provt.  §.  Stichum  ,  vlt.  ff.  de 
folut."  pag.  371.  //».  21.  &  ftq. 

1.  quid  fit  §.  noxas  ff  de  JEdilit.  edict. 
pag.  373.  /fn.  13.  &  iterum  p*e.  431. 
/«.  to.  tr  it. 

d.  I.  fi  is  qui  ff.  de  furt.  I.  3.  §.  fi 
rem  de  acquir.  pofiefT.  ...  I.  veram 
eft  I.  inter  omnes  §.  refte  ff.  eod.  ibid. 


I.  mandatum  ,  /.  /l  pracedentet  ft.  b. 
tit.  I.  mandatum,  C.  tod.  tit.  I.  ult.ff. 
t  de  folut.  ibid.  lin.  12.  &  feq.  ab 
infr. 

ff.  t  b.  tit.  pag.  237.  lin.  ult. 

/.  t  fi  negotia  ,  pag.  238.  pofl  cap. 
lin.  16.  &  17. 

t  patri  adquirit,  pag.  240.  tin.  pan, 

I.  ult.  t  in  print,  pag.  241.  lin.  4. 
J.  y*  t  «wMH» ,  ibid.  tin.  17.  ab  infr. 


I'm.  32.  f3* 

I.  2.  ff.  de  extraordinar.  ctimm.  ibid, 
tm.  it. 

I.  inter  omnes  §.  quod  dkirur...  ff. 
de  furt.  f*£.  375»  I3« 

I.  fi  fullo  ff.  de  furt  p*j.  379.  tin. 
t8. 

I.  impubere  ff.  de  furt.. . .  d.  1.  im- 
pubere,  pag.  380.  tin.  10.  &  fa. 

canone  rcdincecrandx  3.  qu.  1.  pag. 
381.  tin.  5.  &  fa.  ab  infr. 

I.  JEd.lis  §.  penult.  &  vlt.  ff.  de 
JEdilitio  edi£h>,  pag.  384.  /«•  i«. 

1.  ob  famofum  ff.  de 


>  P*S- 

$%6.  tin.  14.  ab  infr. 

1.  item  apud  6.  aliud  eft  ff.  h.  tlx. 
Tcm.Vll. 


I.  ft  f  atttptotatum ,  pag.  243.  lin,& 
/.  f  am.  ibid.  lin.  6*.  ab  infr. 
/.  promt,  /.  t  Stkbum  ,  $.  ult.  pag. 


24^.  lin.  9.  ab  infr. 


quit  fit  ,  pas.  144.  lin.  6.  & 
pag.  284.  pou.  cap.  lin.  9. 

d.  I.  fi  it  qui ,  ff.  dt  furt.  I.  3.  §.  fi 
rem  ,  ff.  de  adquir.  poffefT.  .  .  t.  varum 
eft  ,  /.  infer  omnes  §.  rede ,  ff.  tod.  t 
</«  furt.  ibid.  lin.  23.  &  feqq. 
/.  t  3-  ibid.  lin.  10. 

$.  quod  f  diemtmt ,  pag.  247.  lin.  22. 
&  23. 

/.  f  fntto  90.  pag.  250.  lin.  8.  &  9. 

/.  f  tmpuberem ...  d.l.  tmpuberem , 
ibid.  tin.  7.  &  feqq.  ab  infr. 

canone  rtdinttgranda ,  pag.  251.  lin. 
5.  ab  infra  . 

/.  t  adittsy  pag.  253.  lin.  23. 

/.  ob  f  «m»«  famofum  ,  pag.  254. 
lin.  ult. 

§.  t  y»  f«/  ,  &  ftq.  pag. 

c 


SPECIMEN  ERKORVM 

Edit.  Tolofm.  Edit.  mta. 


ibid.  I'm.  8.  ab  infr. 

I.  fi  cum  dot  em  §.  interdum  foluto 
matrim.  p*£.  587.  I'm.  1 1. 

Et  fi  Magiftratus  fervum  alienum  ho- 
norem ,  ornamemaque  petulanter  atTem- 
ptantem  ceciderit  non  tenetur  iniuria- 
nm *  pag.  388.  /«.  24-  C  /eta. 

1.  fi  cum  §.  qui  ifr.uriarum  n.  fi  quis 
cautionib.  pag.  390.  /«.  t8. 

d.  L  1.      fummar,       391. /iw.  25 

quae  Gnrci  vocaot  inJtvntt  vel 
noftri  proiecla  folaria ,  vel  maeniana  , 
a  nomine  aucloric  .  Hieronym. . ..  qua 
nonnulli  Grscorum  i\*<o*i  voctnt .  pag. 
591.  in  fin.  ad  392. 

-L  1.  %.  1.  fi  quit  ius  diceot.  non  ob- 
temperauer.  pag.  394.  I'm.  11. 

J  wvrtu  .  .  .  .  x  x*<M  <mr  liror ,  «Jf 
394- 

1.  t.  C.  de  alienat.  iudic.  rautandi 
causa  faftl.        395.  /fw.  1. 

1.  fin  autem  §.  fed  &  ij  iM.  I'm.  5. 

L  actiones  de  obtig.  &  A  pag.  396. 
/<w.  21. 

1.  1.  in  princ  &  %.  vlt>  pag.  398. 
I'm.  24. 

I.  iurifijeminm  $.  fed  nulla  6*.  de 
paft.  p**.  401.  /«.  21. 

&  §.  quas  aeliones .  tfrj.  Un.  7.  «A 
i»/r. 

1.  vlt.  C.  quod  cum  eo  qui  in  alien, 
poteft.  eft.  pag.  402.  I'm.  anttpen.  Cf 
permit. 

Et  quod  Athenium  ob  eorruptas  ta- 
i . . .  fcribit  M  Tull.  Verr.  4  . . 


255.  lin.  5. 
$.  i  nec  nen  illud  t  ibid.  lin.  20. 


perulinter  t 

pag.  256.  /»*».  15. 


exciderit , 


l,fi  t  e*w,  pag,  257.  lis.  25. 

§•  t/«miw,  pag.  158. lin.  15. 
in  utroque  loco  ,  j&A  It*. 

25.  <y  28. 


/.  f  "nie,  pag.  2^0.  Un.  2. 

yinrttt  . . .  «J  kxvk  lor  q^rfff  jotfiiw, 
*ir  iTmm  <»y«  KfiHt  Uixfir*  >  &c.  d, 
|.  260. 

.  f  MiV.  ibid.  Un.  28. 

$.  /eJ  Gr  t  ix,  ibid.  lin.  51. 
/.  t  aSimis,  pag.  2$i.  lin.  2d. 

/.  1.  in  princ.  &  §.  t  />™  pag.262. 
lin.  8.  ab  infra . 

§.  yU  t        nulla  y  pag.  264.  lin.  14. 
ab  infra. 
&  t  A*  §.  ibid.  Un.  5.  ab  infr. 

/.  t        pag.  265.  lin.  19.  ab  infr. 


Et  quod  t  Sthenium  ob  eorruptas 
tabulas...M.  Tull.  Verr.  f  2.  38.... 
Prommciat  Athtnius    interat  publieas\premmtiat ,  Stbtnhtm  lit ttTas  publ'tcas 
tomtpiffe  videri ,  (T  hat  praterth  addi- comtpijfe  videri:  &  hat  prattrta  addi 
dit  homo  vmerius  novo  ntodo ,  nullo  tx-'dit  homo  ventrius 


tntplo  t  ob  earn  LIS.  quingentits  Vetttri 
Erycma  de  Athtnii  bonis  txadurum  . 
pag.  404-  lin.  4.  &  feqq. 

Ambrofius  de  interpellate  lib.  2.  cap 
3'  pag.  405.  lin.  23. 
•  $.  4.  fupr.  de  leg.  Aquil.  pag.  408. 
I'm.  20. 

At  in  iudicio  familiar  ercilcundte,  & 
communi  diuiduudo.  nulla  eft  aclio  in- 
ter coharredes  ,  vel  confones  de 
prietate  rerum  ,  fed  de 


mo  Jo  ,  nulla 

txemplo  ob  earn  rem  H.  S.  qu'mgenttu 
Ventri  Eryrina  de  Sthsnii  bonis  oto&tt- 
rum .  pag.  166.  lin.  1 8.  &  feqq. 
lib.  t  3«  cap.  3.  pag.  167.  Im.  20. 

4.  t  9.  pag.  107.  lin.  17. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN 

Edit.  Tolofan. 

qoe  fatetur  aduerfarium  fibi  die  cohac- 
redem  ,  vel  conlulem .  fag.  409.  tin.  27 

I.  irem  §.  fi  quis  &  §.  in  causa  ff. 
quod  met.  cauf.  .  .  .  d.  1.  item  fi  $.  in 
causl.       413.  /ni.  6.  &  10. 
Nou.  i2i.  cap.  3.        /in.  23. 
$.  vlt.  l'upr.  de  locat.  &  con 
fag.  414.  I'm.  13. 

1.  ab  initio  C.  de  pa&  inter  emptor. 


&  vend.  pag.  41s.  //«.  13. 

I.  3.  C.  eod.        //».  19. 

Pigurratitia  actio  duplex  eft.  dinec'ia 
&  conrrarra.  Direfla  eft  qui  datur  de 
bitori  exfoiuto  debito  aduerius  credito 
rem  pignoris  recipiendi  causa .  Contra  - 
ria  eft  quz  datur  creditori  ad  reppeten 
dos  fumptus  neceflarios  ,  quos  fecit  in 
re  pignerata  1.  fi  rem  alienam  §.  onw 
ff.  de  pigner.  act.  1.  creditor  1.  pen.  C 
cod.  fag.  416.  /»».  8.  feqq, 


ERROR  UM.  an 

£rfir.  nut. 

cohcredem  ,  vel  t  confortem .  pae.ijo, 
I'm.  7.  CT  8. 

Litem,  §.  7?  quis  1.  &  %.  f  i»  r«w 
mi  t  cauft  ,  pag.  171. 
lin.  14.  tT  16. 

nov.  t  1 24.  rap.  3.  ibid.  lin.  28. 
§.  t  few//-  pag.  273.  lin.  6. 

I.  t  initio,  ibid.  lin.  12.  ab  infr. 


/.  f  13.  ibid.  lin.  6.  ab  infr. 
Pigncratitia  aflio  duplex  etc  ,  dire. 
&zy  &  contraria.  Direeta  eft  quae  da- 
rur  debitori  exoluto  debito  adverfus  cre- 
ditorem  pignoris  recipieodi  ciuia  y  t  A 
fi  rem  alienam  9.  mrmx  ,  </c  **- 
/.  jp«f.  C.  Contraria  , 
qua;  datur  creditori  ad  repcrendos  lum- 
ptus  neceflarios ,  quos  fecit  in  re  pigne- 
rata /.  t  fi  nerejfarias  8.  /.  fi  fer- 
vot  pigneratos  ,  ff.  At  pigner  at.  aft.  I. 
creditor  7.  m  fin.  C.  eod.  I.  6.  C.  da 
pignor.  pag.  274.  lin.  21.  or  feqq. 
§.  t  mtttfen.  pag.  275.  lin.  32. 


1.  fed  etfi  $.  pea.  ff.  eod.  pag.  418. 
Urn.  1. 

d.  L  affiduk  $.  except  is  1.  vlt.  C.  de 
priuilcg-  dot.  Nou.  Iuft.  61.  cap.  pen. 
pf.  419.  //'w.  10.  <>"  11. 

1.  ait  Prartor  $.  in  fententits  ff.  de  re 
Kidicar.  pag.  421.  I'm.  »7-.<?'  »?• 

§.  4.  fupr.  de  fidejufT.  i£if  Kn.xlt, 

1.  marito  ff.  folur.  matrim.  1.  font 
qui  &  feq.de  re  iudicat.  pag.  424.  lin. 
7.  CT  X. 

1.  debitoris  ff.  qui  bon.  ced.  f ag.  420". 
/»».  3.  6"  4. 

d.  1.  fi  paterf.  J.  vlt.  ff.  de  Sc.  Ma- 
ted, pag.  43c.  rVw.  12. 

d.  1.  fed  fi  paterf.  $.  vlt.  ibid.  I'm 
19. 

1.  1.  $.  cum  ariere  fi  quadrupes  pau 
periem.        431.  I'm.  22.  O*  23. 

1.  aftione  ff.  ad  L  Aqui!.  434 
/».  6. 

d.  cap.  quia  nobis  ipfo .  fag.  436 
lh.  31.  tS'  32. 

1.  nec  latifdatio  Ratam  rem  naber.l. 
t.  C.  -de  fariitland. ...  1.  nec  fatifdatio 

(T.  rat.  rem  tub.  fag.  438.  tin.  8.  a.\fatisdatio }  ff.  rut.  rem  haber. 
&  35. 


d.  I.  affiduity  $.1.  verf.  except'iSy  I. 
t  mie.  C.  de  frrvil.  dot.  mrv.  Juftin. 
t  91.  cap.  1.  pag.  276.  lin.  ao.  &  feqe. 

$.1/1  index ,  pag.  277.  lin.  9.  ab 
infr. 

§•  t  S«  pag.  278.  lin.  8. 
/.  f  maritut  54.  /c/wr.  matrimon.  l.  fmnt 
yuiy  *y  fetj.  1.  &  exhetedatum  t  de  rt 
fudtc.  pag.  279.  lin.  26.  &  feq. 

I.  i  jt  debitoris  .  C  de  caff,  honor. 
pag.  280.  lin.  6.  ab  inlr. 

<i.  /.  t  ftd  fi  paterf.  pen.  pag.  283. 
lin.  20.  ab  infr. 

d.  I.  Jed  fi  paterf.  $.  f  fen.  ibid.  lin. 
15.  &  feq.  ab  infr. 

§.  t  turn  arittcs,  pag.  284.  lin.  20. 


/.  t 


t  m  etmfis  ,  pag.  287. 


d.  tap.  quia 
lin.  15.  ab  infr. 

/.  f  ne  fatisdatio  ,  ratam  rem  hater. 
I.  t  ux'tc.  C.  de  fausdand.  .  .  I.  t  ne 

g.  288. 
Q.  6. 

c 


y  Jf  .     WM..     Iff.    IJU  VCT . 

lin.  16.  ab  infr.  6t  pag.  289 


SPECIMEN  ERRORUM. 


Edit.  Tolo/an. 

1.  j.  in  fin.  ff.  ex  quib.  caut  in  poff. 
cat .  pag.  439.  lin.  2. 

1.  vu.  $.  led  &  fi  qiur  leges  C  de 
vcter.  iur.  enudeand.  pn£.  440-  /in. 

$.  etfi  iu  fupr.  de  V.  O.  pag.  441. 
lin.  5. 

].  obligationcm  §.  1.  de  obligar.  & 
«a  ibid.  I'm.  6. 

M.  Tull.  Vcrr.  3.  ibid.  tin.  18.  & 
19. 

I.  fi  fiJiusf.  $.  militcs  C. cod.  p*£.  447 
lin.  24. 

1.  2.  h.  tit.  p*£.  449.  /nt.  11. 

1.  ft  cum  §.  qui  iniurianun  ff.  fi  quis 
caut.  tag.  451.  I'm.  18. 

apud  Seruium  in  illud  5.  iEneid.  pag. 
43s.  //».  27. 

I.  3.C.  de  probat.  p#/.  454.  lin.  25. 

1.  ts  qui  deftinauit  C.  de  rei  vindj- 
cat.  ibid.  lin.  27.  Kf  28. 

1.  6.  §.  vlt.  ff.  de  his  qui  not.  in 
fair.  pag.  460.  /»».  25. 

Cap.  pen.  §.  quod  fi  fuper  vt  lit.  non 
contelr.  pff.  4^>-  »4- 

I.  quarto  ff.  locat.  1.  in  bonst  fidei  C. 
eod.  fag.  46$.  lin.  1.  & 

L  fundus  qui  J.  vlt.  ff.  famiL  ercifcund. 
pjp .  46'd.  I'm.  4. 

1.  ficut  autem  fed  fi 
feruit.  vindic.  ibid.  lin.  24. 

1.  1.  ff.  h.  tit.  pag.  470.  9.  «6 
Mj/r. 

1.  lege  Cornelia  C  ad  leg.  ComeL 
de  Fall.  ibid.  lin.  pen.  &  alt. 

1.  2.  O  Th.  ad  I.  Iul.  maieft.  pag. 
472.  lin.  3. 

1.  vim  paffara  §.  1.  C.  ad  1.  Iul.  de 
adulter,  ibid.  lin.  20. 

1.  capitali  C.  eod.  pag.  473.  lin.  10. 

1.  miles  §.  fi  iocer  ad  1.  Iul.  de  adul- 
ter, ibid.  I'm.  24. 

Re&ius  Maicianu*  in  d.  L  pen.  pag. 
475.  I'm.  t. 

.  M.  TuIL  Verr.  3.  ibid.  I'm.  10. 

Auguftin.  in  Ioann.  cap.  50. pag^/6. 
lin.  4. 

d.  1.  in  Dardanaiios  .  pag.  477.  at. 
nit.  Hn.  ly. 


Edit,  mea . 

Af  5.  in  fin.  quib.  ex  etuf.  in  p»Jf. 
tat.  pag.  289.  lin.  10. 
/.  t  1.  pag.  290.  lin.  15. 

\  at  fi  itay  ibid,  port  cap.  lin.  4. 
/.  t  obligat'umum  44.  ibid.  tin.  5. 


M.  Tull.  Verr.  t  1.  4*.  iiid.  Hn. 
antepen. 

I.  f  filiusf.  %.  veterans  ,  verf.  miiitet, 
ff.  ted.  tit.  pag.  294.  lin.  30. 

/.  2.  $.  3.  1  de  except,  pag.  295.  pod 
cap.  lin.  9. 

/.  fi  i  turn ,  pag.  296.  lin.  d.  &  feq. 
ab  infr. 

in  illud  t  3.  iEncid.  334.  &  fee. 
p«.  298.  /in.  18. 
7.  t  a.  ibid.  lin.  penult. 
1.  is  qui  dettinavit ,  t  ff-  dc  rei  vin- 
dicat.  pag.  299.  lin.  2. 

§.  |  pen.  pag.  302.  lin.  8.  ab  infr. 

tap.  f  ult.  pag.  303.  lin.  15. 

/.  quon  ,  ^  /«*f.  /.  in  bend  fidei , 
C.  t  de  ufur.  pag.  304.  lin.  18. 

/.  fundus  qui  f  '»  pr/nr.  pag.  30$. 
lin.  18.  &  19. 

/.  f  ficuti  autem ,  §.  fed  etfi  quidem, 
ibid.  lin.  14.  &  feq.  ab  infr. 
/.  t  2.  pag.  309.  lin.  23. 

A  lege  Cornelia  30.  j  #.  ad  I.  Cornel, 
de  falj.  ibid.  lin.  27. 

C.  TA.  t  ne  prater  trim,  majeft.&e. 
pag.  310.  lin.  14. 

7.  yi'm  pattern ,  $.  1.  f  ff.  *d  I.  Jul. 
di  adult,  ibid.  lin.  30. 

/.  t  eafiitatiy  pxg.  311.  lin.  t. 
$.  t  Joctr ,  ibid.  tin.  14. 

Reftius  t  ModeAinus  in  d.  I.  pen. 
•  312.  lin.  9. 

A.  Tull.  Verr.  t  1.42.  ibid.  lin.  id. 
Auguft.  in  Joann.  cap.  t  i*.  trad. 
50.  ibid.  lin.  pen. 

t  /•  m  dardanariot  ,ff.  dt  pttn.  pag. 
313.  lin.  5.  ab  infr. 


Digitized  by  Google 


SPECIMEN  ERRORUM 


lit 


Errata  propria  editionis  me* . 

Pag,  16.  I'm.  28.  Paptnlawu ,  Pipimanut  .  p.  27.  tin.  10.  filias,  fiitm  J 
p.  28.  Tin.  \.  potdtate,  in  poteftate-  p.  32.  lin.  31.  confirmandus ,  con  firman- 
das  .  p.  43.  lin.  15.  co,  co .  p.  48.  lin.  35.  iW,  iwr.  p.  58.  lin.  22.  mmmi- 
litionts  ,  fomm'ititomt .  p.  59.  lin.  37.  infra ,  intra  .  p.  75.  lin.  31.  Eumque  , 
Gmwve.  p.  103.  lin.  antepen.  tranflata  ,  translata  .  p.  105.  lin.  3.  harofpic 
runup,  relponf.  p.  126.  rfrar&r,  r/nwrtJ4*.  p.  147.  §.  «tf  fingulis  t  J.  w# 
fingmit.  p.  167.  lin.  6.  probofa,  probrofa  .  p.  233.  lin.  2.  §.  mortuo ,  4.  n»or- 
« •  p.  243.  lin.  3.  /.  1.  /.  5.  p.  245-  lin.  1.  ex  contractu  ,  ex  contractu  vd 
ouafi  contractu,  p.  265.  lin.  27.  jnre,  jure.  p.  275.  lin.  5.  interdiclo  ,  inrer- 
diffc.  p.  286.  lin.  6.  da,  de. 

Qua  fequuntur  currente  prcloy  typograpbi  ignavia,  corrupta  funt; 
etft  in  major i  parte  plagularum  rede  fe  babe  ant . 

Pag.  0*5.  vttltumia ,  vultum  in.  p.  89.  lin.  38.  ^J*.  p.  128.  lin. 

25.  adoptione,  adopt iouera  .  p.  205.  at  V.  0.  dt  V.  S. 


Similia  ,  fi  qua  funt  ,  ex  te  corrige.  Vale*  Dab  am 
Neapoli  die  V  menus  aprilis  M  DCC  LXXVIL 


ttft 

ILLUSTRISSIMO  VIRO 

DOMINO  DOM. 

JOANNI  BAPTISTS 

COLBERTO 

REG  I  CRISTIANISSIMO 

ab  intimis  confiliis  fifci  praefe£o  ,  Regiorum  operum 
"   archicunttori ,  Baroni  de  Seignelay  ,  &c. 

UPER  di&ata  in  fcbolis  Tolofanis  juris  ri- 
•uilis  rudtment a  tibi  offero  VIR  ILLUSTRIS- 
SIME.  Non  ingratum^ut  fpero,erit  ea  accipe- 
rt,  qua  ol'tm  pleno  petlore  baujtfti  .  Deleclat 
jwoenil'tum  ftudiorum  ,  ft  quando  in  an'tmum 
redeaty  mentor ia  .  Nee  aliena  a  prafenti  in  quo 
verfaris  culm'me  offero  .   Accedenti  enim  ad 
rempublicam  nihil  tarn  proprium  quam  juris  Roman's  fcientia , 
cujus  pukberrhna  pars  eft  reipublicee  gubernandte  magtfterium  . 
L.  Jhi  ft*-  His  artibus  in  conftlium  Romanorum  Principum  affumpti  quot- 
trtsrfJi  ju-  quot  fuerc  pene  veteres  jurisconfulti ,  (J  bis  inter  amicos  ajfe- 
re  patron.  ^  Quamprtmum   regni  clavum  folertia  prius  quam  at  ate 

major  fuscepit  maximus  Principum  ,  te  in  cur  arum  con/ortium 
elegit ,  non  cafu  ,  vel  alieno  ,  fed  propria  &  altius  meditato 
confilio  .  <j)uale  fuerit  judicium  Principis  torobavit  rerum  a  te 
gejlarum  eventus  ,  Jam  olhn  privatus  oftendebas  qualis  quantus- 
vc  futurus  cjfes  in  republica  ,  (7  ubi  eleclus  es  ,  te  judicio 
Principis  digniffimum  facile  experimentis  docuifti .  Tibi  VIR 
1LLUSTRISSIME  credita  eft  diffictllima  pars  publicorum  mu- 
ncrum ,  prafctlura  erarii ,  in  bac  qua  cum  laude  te  geras  tota 
Gallia  prxdicat.  Non  ante  magis  privatus  videbaris ,  quam  a  quo 
regias  opes  faflus  (7  elationis  incentiva  in  manibus  babes .  Fifca- 
lem  ga%am  attingis>non  ut  propriam,  fed  ut  alienamynon  ut  re- 


Digitized  by  Google 


full 

giam  j  fed  ut  facrttm ,  <2J*  manibus  auro  ipfo  purioribus  .  T«* 
owtf  &  indufiria  reftitutum  ararium  fere  exbauflum  ,  &  Jtmul 
plebs  levato  majus  in  dies  folatium  f per  at  .  Nec  te  in  officio 
continent  priorum  exempla  ,  fed  propria  indolis  feminay  in- 
nata  continentia  pracepta ,  ffcum  non  pr'tvatis  ?  fed  publicis 
commodit  inferv'ire  debere .  Tua  eura  eolle&af  petunias  gaudes 
impend i  a  CbriJlianiJJimo  Principe ,  non  proprias  in  deliciasyfed 
in  regni  ,  (J  Grifliani  orbis  tutclam  .  Hoe  ope  viris  (y  fit- 
pendiis  defenditur  Romanum  imperium  adverfus  Tunas .  Hoc 

;e  maria  purgantur  Afrit  pradonibus ,  (?  cowtmercii  pane  ever- 
fpes  reflituitur .  Jam  in/truclis  clafftbut y  utriusque  orbis  fines 
penetrantur.  Natura  pane  vis  infertur  y  £?  fiumina  bacJenus  in* 
tentatay  tutiori  alveo  navigantur  .  Jam  maria  vaftit  t err  arum 
fpatiisy  calo  &  fyderibus  divifay  optato  com  LUDOVICUM 
unum  dominum  ambiunt .  Nequaquam  tacenda  fuit  bac  laus  ma- 
gni  Principisy  nihil  fuavius  tibi ,  quant  Regis  laudum  concert- 
turn  audire .  Et  ft  quid  in  b»c  re  tibi  tribuendum  ftey  non  ti~ 
biyfed  Principi  tanquam  vero  bujus  conjilii  numini  ,  accept  urn 
ferri  lataris .  Tot  rebus  terra  mariquc  praclare  geftis  t  pace  or* 
mis  porta ,  felicique  eomtub'tQ  fancita ,  non  ultimum  fonts  Prin- 
eipis  decus  accejfurum  fperoy  &  auguror ,  liter  arum  y  ac  maxhne 
chilis  jurisprudential  inflaurationem .  Inter  arma  damnum  iitte- 
rarmty  Cf  fcbolarum  infrequentiam  Inane  waiver fttates  Gallia  % 
Tolofana  max'tme y  qua  juris  utriusque  ftudii  principatum  meri- 
to  tuetur .  Ea  totis  viribus  exurgensy  in  antiqua  I  audit  vindi- 
eiasy  publicum  pacts  beneficium  ,  peculiare  &  proprium  eo  no- 
mine facer e  nititur .  Unum  efl  quod  tpftus  vota  morotur  ,  nem- 
pe  illorumyquos  adjutores  experiri  debebat y  infenfus  &  iniquior 
onimus .  Tu  quafo  DOMINE  ILLUSTRISSIME  ,  litterarum 
boflesy  velut  publicos  boftes  coerce  .  Un'tverfttatem  Tolofanam 
veflri  Jludiofam  ama  &  tuere  y  (y  me  unum  e  minimis  ipftus 
profejforibus y  ftudio  O*  obfequio  in  te  maximum y  in  numerum 
clientum  accipere  dignare .  Hac  fupplex  orat ,  feitx  ft  audiatut 

Amplitudiqi  veftrac 

DevotiJJimus  ,  &  obfequentifjimus  .* 
ANT.  DADINUS  ALTESERRA. 

Ttltf*  14- /eft,  1664* 


r^^JtTs^jo  «j7J  ^Ktjpftjr:  ^^^^^^^ 

ELENGHUS  LIBRORUM 

&  capitum  hujus  operis. 
LIBER  PRIMUS. 

Cap.  I.  "TKEJuflhia  &  Jim.    ,  Pag.  r. 

II.  J_^/  D«  ;«re  Mi»«ii  gentium,  CT         .  2- 

III.  Z?«  ;«re  ptrfenarum .  7* 

IV.  I>«  Ingtnuis.  9« 

V.  Dr  tibtttints .  llt 

VI.  Qu'thus  ex  caufis  ntanumittert  non  /#r*f.  14* 

VII.  Iff*  F«/f«  Caninia  toiltnda .  16* 

VI II.  l>e           >»'  /«t  ll* 

IX.  Dt  pateta  pott/late .  «• 

X.  £>e  nuptiis.  to* 

XI.  Dt  adoptimibut .  J4- 

XII.  fi«to"         /«                    /Ww«*.  **• 

XIII.  J>                   ,  .    _  I'- 

XIV.  Qui  tutons  ttflamento  dan  poffunt .  3»« 

XV.  D«  legitime  agnatorum  tuttta.  35- 

XVI.  capitis  dtminutiont .  3<j* 

XVII.  De  ttghima  patrmorum  tuttta.  38« 

XVIII.  fai'mM  ?$• 

XIX.  Dt  fiduciaria  tuttta .  «»id. 

XX.  i>e  t  Atilian.  tutort .  4°« 

XXI.  Dt  aufioritatt  tutorum .  43- 

XXII.  gj»*M  »Wix          finitur.  A6* 

XXIII.  Dt  curatoribus .  47- 

XXIV.  Dt  fatirdaticnt  tutorum,  &  curatorum*  S1- 

XXV.  X>*  txcufationibut .  53* 

XXVI.  /«/>»S«  rufcrtfw . 


LIBER  II. 

Cap.  I.    T\E  nrMm  J'wfi0"' »      *<h*"*tJ°  rerum  domink .  Pag.  4$. 

D,  reAux  corporalibus  &  incorporaltbus .  93. 

III.  I?*  fervitutibus  pradmum .  94- 

IV.  D«  u/ufruSiu.  98- 

V.  I>*  */*  <f  habitationt.  101. 

VI.  I>e  ufueapionibus ,      /wtf*  f«w^  ^w/m^ .  10?. 

VII. 


Digitized  by  Google 


VII. 

viir. 

IX. 
X. 

xr. 
xrr. 

XIII. 
XIV. 

xv. 
xvr. 

XVII. 

XVIII. 

XIX. 


XXL 
XX  If. 
XXIII. 
XXIV. 
XXV. 


Dt  donation]  but . 

Quibus  alienare  licet  f  vel  nan. 

Per  qua;  perftmat  cuujut  adquhitttr. 

De  teftamenth  . 

De  milhari  teflamento . 

Quibus  non  ejt  permiffum 

De  exhertdattont  libera  rum. 

De  heredibus  tnflttuendit . 

Dt  vulgari  fubftitut'tone  . 
De  pupillart  fubflitutiont . 
Quibus  medit  tejlamenta  t  inf 
Dt  imfficiofo  teflamento . 
De  heredum  qualitate  &  differentia . 
Dt  Ug HIS  . 

Dt  adtmptione  legattrum. 
Dt  lege  falcid'ut. 

De  fideieommiffaria  heredhate ,  &  ad  SC.  Trtbell. 
Dt  fmgulit  rebut  per  fidticonmiffur*  reliBis. 
De  codtcillit. 


108. 
us. 

115. 

t}6. 


145- 
149. 
151. 
«SJ. 

167. 

ibid. 

»75- 
176. 


Cap.  I. 

II. 

III. 

IV. 

V. 

VI. 

VII. 

VIII. 

IX. 

X. 

XI. 

XII. 

XIII. 

XIV. 

XV. 

XVI. 

XVII. 

XVIII. 

XIX. 

XX. 

xx  r. 

XXII. 

XXIII. 

XXIV. 

XXV. 

XXVI. 

XXVII. 

XXVIII. 

XXIX. 


LIBER 


III. 


E  hereditatibut  que  ab  inteflat.  deferuntur. 
Dale' 
SC.  Tm 


De  SC.  Orphttiam 
Dt  fuccefftotte  eegnatorum. 
Dt  gradtbut  eognationum  . 
De  fuccejfum  e  Kbertorum. 
De  afftgnatioat  libertotum. 
De  benorum  poffejfvmibut . 
De  adquijiticne  per  adngaiiontm . 
De  to  cut  lilertatit  eaufa  bona  addiemiut 
Dt  fuectfftmibut  fublattt  qu*  fiebant  per 
De  obligation; but . 

Qgbut  modit  n  contrehhur  oblige tio . 

De  duobut  reit . 
De  flifulatione  fervorvm. 
De  dtvificne  Jlijpulationum . 
Dt  inutilibut  fiipuLttionibut . 
De  fide'jufforibtu . 
De  liuerarum  obligationibut . 
De  ebligationibut  ex  tonfenfu . 
Dt  emptione,  (5*  venditione. 
Dt  locatione  &  tonduilione . 
De  foe  1  (tare  . 
De  mandato. 

De  ebligationibut  qua  quafi  ex 
Per  quat  perfonat  nobis  obligatto 
Quibus  modit  obligatio  toiiitur  . 


Pag.  17S. 
181. 
184. 
18*. 
188. 
190. 
191. 
192. 
ibid. 
196. 
ibid. 

•  IS 

199. 

20J. 
207. 
2oS. 
20*. 
211. 
219. 
222. 
22*. 

ibid. 
226. 
230. 

1% 

240. 


Digitized  by  Google 


«»yf 


LIBER  IV. 

Cap.  I.  T\E  °M'4'"'«m'l>**  9**  **  <Mi8o  ntfcuntttr .  P»g-  »4S* 

II            I J  De  vi  bonorurn  raptarum .  ^%u 

III.  De  leg'  •*f«W'  •  25** 

IV.  De  injuria .  a54« 

V.  De  obligationibus  qua  quaft  e*  deliEb  nafcuntur .  »57. 

VI.  De  al\ionibus.  /  '  *59- 
VII".  Qyod  cum  eo  ,  qui  in  alien,  potefi.  efi ,  negotiant  gejium  efle  ditttur .  Sit. 

VIII.  De  mxalibus  ailionibur.  »|4« 

IX.  Si  quadrupes  pauperiem  ftciffe  dieatur .  "5. 

X.  De  Us  per  quos  agere  poffumus .  *8<5. 

XI.  De  fatisdationibus  .  *88. 

XII.  De  ptrpttuis ,       temporalibus  atlmibus.  *9«- 

XIII.  exceptionibus .  *9*« 

XIV.  De  replitationibur.  295» 

XV.  Df  interdiM** 

XVI.  De  poena  ttmere  litigantium.  301- 


XVII.  /><  o#«o  Mm  ■  303- 

XVIII.  Df  3°»- 

INDEX    ALPHABETI  CUS 

eorumdem  librorum  8c  capitum. 

ACtionibus.  Pag.  159. 

Ademption*  legator urn  .  l67- 

Adoption/bus .  *4* 

Adquifitione  per  adrogationem .  if* 

Alfignatione  liber  tor  urn .  I9»« 

Atihano  tutor*.  4°» 

Audoritate  tutorurn  •  43* 
B. 

Bcnorum  pojjcffiombut  .  l91' 


Capitis  diminution*  .  3**' 

Codiallis.  176. 

Cur  a  tori  bus .  47- 
D. 

Diviftone  flipulationum  ', .  *°9- 

Denationilus .           ~                                                             ,'  108. 

207. 

'  a 


Digitized  by  Google 


XXVII 

E. 

Emptime  &  vendition* . 

£«  f«i  libertatit  (tufa  bona  addle  untur.  tg6. 
Except  lonibus .  291. 

Ex  beredatione  liberorum  .  I  ?  I. 

F. 

Fideicommiffaria  htteditate  &  a  J  SC.  Tubelliarmm.     .  i6g. 
Fidejufforibut .  tig, 
Fiduciaria  tutela  .  39, 
G. 

Gradibus  cognationum  .  1  go. 

H. 

Httedibus  inflituendit . 


4M0*x  a*  inteftalo  deferuntur.  X73. 
D  oualitate  &  differentia.  153. 


HU  qui  funt  fui  vtl  alteni  juris  .  17. 

lit  per  quos  agere  poffumus*  286. 

Ingenuit .  g. 

Injuriit .  254. 

Inefficiofo  teftamento.  151. 

Interdiblit .  296. 

Inutilibut  ftipulationibut .  21 X. 

Jure  naturalt  gentium  ,  C  m»7f  .  2. 

Jure  perfonarum  .  7. 

Juftitia  tr  jura .  1. 

Li 

Lege  Aquilia.  2  5 J. 

falcidia.      _  167. 

Fw/w  Cantnia  tollenda.  16. 

Legatit .  1 5^. 

Ltgitima  a  gnat  mum  tutela.  35* 

Legitima  agnatorum  fucceffune .  1 81. 

Legitima  petentum  tutela  .  39. 

Legitima  patronorum  tutela.  38. 

Libert  init.  II. 

Litter  arum  obligationibut  .  2iz. 

Location*  &  condutlione .  22<J. 
M. 

Mandate .  234. 

Militari  teftamento.  1 25. 

Noxalibut  ahionibut.  284. 

Nuptiit.  20. 
O. 

Obligationibut.  (.  198.' 

Obligationibut  ex  confenfu  .  22?. 

Obligationibut ,        fMM  **  cmtra&u  nafcuntur ,  238. 

Obligationibut ,  9**  «r  ck/fflo  nafcuntur.  245. 

Obligationibut ,  qua  quafi  ex  dtliflo  nafcuntur.  257. 

O^w/o  303. 


txvm 

p. 

J> 'atria  potcflstt*        ...  '  **• 

Perpttutt  &  ttmporalibus  aElionibus .  290. 

Per  qttas  perfonas  cuique  adquiritur .  114. 

Ptr  quas  perfonas  nobis  obligam  adqumtut.  140. 

Pana  ttmert  Yttiganiium .  301. 

Fublicis  judmis.  J08. 


Publtcis 
Pupillari 


*4J' 

0; 

Qui  tutmt  ttflamtnto  dan  pofftmt ,  31. 

Quibtu  alienor*  lictt,  vel  non.  111. 

Quibus  or  taufis  manumit  text  run  Item.  14. 

Quibus  modis  fms  [atria  pottflatis  foiv'n** .  x8. 

Quibus  modis  tmtJa  finitur .  *£• 

Quibus  modis  teftamenta  infirmentur .  .  v  I49. 

Qui  bus  modis  rt  contrabitur  obligath.  199. 

Quibus  »»<&r  obligatio  toMtur.  «4r. 

Quibus  non  ej]  ptrmiffum  facer*  teflamtntum .  119. 

raw  M  f*i  »'«  «/««.                negottum  gtftum  tjfe  dicttmt.  2*1. 
R* 

£*£»f  corporalibus  O"  iucorporalibus .  9}. 

Rtpltcationibus .                                     .  ,  *9J« 

Kmon  divifione  &  odquirtndo  rtrum  dom  'mio .  65. 

S 


Satisdation*  tutorum,  vtl  atrttorum .  51. 
Satisdationibus . 

Senatuseon/ulto  Orpbitiano .  186. 

Senatuscmfulto  Tert/Uiam .  184- 

Servitutibus  ptadiorum.  <H- 

Ji  quadrupts  pauptriim  fccifft  dicatur  .  1*$. 

Singulis  rebus  pet  fideicommsjfum  rehMs.  175. 

Societdtt.  23°- 

Stipulation*  fervorum .  10°. 

Succejpone  coenatorum  .  188. 

Succejfmtu  libertorttm.  »9f« 

Sueceffienibus  fublatit  qua  jUbant  ptr  bonorum  vmdU'mm.  197. 

Su/piQis  tutoribus .  *i. 

Teflamenits.  »»»• 

V. 

Pirfer**  obligationibus.  10}. 

^  ^mm  raptor um  .  IJI. 

{//»  Cir  habitation* .  to  I. 

Ufucapionibus  Cr  longi  ttmporis  praferipumibus .  ioj. 

UfufruRu.  98- 

VJgari  MJiitutiom},  «4»- 


Digitized  by  Google 


B   R   E    V    I  S 

ET  ENUCLEATA 

EXPOSITIO 

IN  INSTITUTIONUM 

Juftiniani  Libros  quatuor . 


IN     LIBRUM  PRIMUM, 

Dt  Juftitia  CT  Jure. 

CAP;  I. 

Ustivtakos,  juris  clementa  traditurts ,  tnhmm  corpit  a  de- 
fine i  one  juftkiac ,  qua*  derumpta  eft  ex  Ulpiano  in  /.  lo.  ff. 
h.  tit.  juftitia  eft  conftans  .  &  perpetua  voluntas  jus  ftram 
cuique  tribuendi.  Juftitia  definirur  conftans,  &  perpetua  vo- 
luntas ,  id  eft  habitus  re£tar  voluntatis  ,  &  aftectio  animi 
jus  fuum  cuique  tribuendi  :  conftans  ,  &  perpetua  ,  id  eft 
qua*  fc  habet  in  omnibus,  &  per  omnia: qui  enim  juftitiam 
colit  in  tmo  ,  &  in  earn  peccat  in  alio  ,  non  poteft  videri 
jullitix  cultor ;  Auguitin.  de  vera  ,  &  falfa  poenitent.  cap.  14.  etiam  alio  moda 
effendens  in  uno  s  reus  eft  omnium  ,  quia  omnis  virtus  patitur  detr'tmentum  ab 
una  vitio .  Juftitia  ,  inquam,  eft  voluntas ;  etfi  enim  juftitia  maxime  verfctur  in 
aflu ,  tamen  in  ca  primum  fpefiatur  voluntas  &  iatentio  agentis .  Voluntas  eft 
rcgiru  ,  qui  regit  omnes  actus  ;  /.  in  iondhmiimt  ,  ff.  at  condit.  &  demon - 
Tern.  VO.  A 


Digitized  by  Googl^ 


a  IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

first,  prius  eft  velle  quam  agere.  Juftitia  tamen,  quatenus  eft  praftica  ficacTua- 
lis,  dennirur  ab  afhi  ,  impletio  omnium  mandatorum  Dei  ;  Jo.  Chryfoftom. 
homil.  24.  ad  populum  Antbchen.**)  Atxcooffun  \iyvrat  tit  trrikir  **<rir ,  r 
vxipvait  .  Juflitta  dicitur  omnium  Dei  mandatorum  adimpletio  .  Ait  fuum  cui- 
que  tribuendi:  hinc  unum  e  tribus  prxceptis  juris  eft  fuum  cuique  tribuere.  ju- 
ftitia eft  extra  fe  ,  tota  inludat  alienis  commodis  :  qua  de  caufa  Trafimachus 
ludcns  apud^  Platon.  de  legib,  libr.  x.  juftitiam  vocitat  >  yumucr  iuiitmr  ,  gc- 

Ad  %.  I. 

J Urif prudent  ia  eft  rerum  dfvinarum,  &  humanarum  notitia  ,  jrufG  ,  &  injuftt 
fcicntia .  Rerum  divinarum  ,  id  eft  juris  divini  ,  feu  pontifidi  ;  quod  perti- 
net  ad  facra  »  facerdotia  ,  vota ,  jusjurandum  ,  &  ad  religiofa  >  id  eft  jura  fe* 
pulcrorum  ,  &  funera ,  cujus  juris  quamplura  veftigia  adhuc  extant  in  libris  no- 
itris  :  ut  in  /.  2.  de  in  jut  vocand.  I.  non  diftinguemus  ?  §.  facerdotio,  de  t  re- 
cept.  CT  qui  arbitr.  recep.  I.  hereditas  50.  1.  de  petit,  hered.  I.  annua  ,  de 
annuis  legat.  I.  2.  de  pollicitat.  &  in  tin.  de  religiof.  &  fumpt.  fun.  de  mor- 
tuo  infetend.  nt  quid  m  loc.  facr.  fiat ,  de  fepulcro  viola t.  Inde  Atteius  Capito> 
celcbratur  div'mi  humanique  juris  fciens,  apud  Tacit.  3.  annal.  Et  Coca.* ins  Ner- 
va ,  omnis  divini  humanique  juris  fciens,  apud  eundem  6.  annal.  Jufti ,  &  in- 
jufti  fcienria  :  unde  Scarvola  ah  apud  M.  Tuliz.  de  legib.  neminem  iomm  ef 
fe  ,  nifi  qui  jus  civile  cognoffet . 

Ad  $.  hujus  fludii. 

DUplex  eft  jus  ex  TJlpiano  in  /.  1.  ff.  h.  tit.  quern  feqtrarus  eft  Jaftinianns 
hie,  publicum,  &  privatum,  quam  diftindioncm  agnovit  &  Plin.  lib. 8. 
epift.  1 5.  ad  Ariftonem :  Cum  fit  peritiffmus  &  privati  juris ,  &  publici ,  cu- 
jus pars  fenatorium  eft .  Jus  publicum  eft,  quod  ad  ftatum  rei  Rotnanx,  id  eft 
Romanx  civitatis  fpeetat.  Pubtica  habentur  qtmc  ad  populum  Romanum  fpe- 
+  v.  fi  pro-  Sant    /.  rum  qui  ve&igaf ,  de  V.  S.  I.  t  mortuo  ,  de  fidejuff.  Privatum  jus  eft , 
bat.Faciont  quod  ad  fingulorum  utilitatem  pertinct  ;  ut  jus  teftamcntorum  ,  donationum  , 
/.  t.  §.  2.  de  contra&uum  ;  etfi  enim  teftamenta  dicanrar  publici  juris  ,  non  privati  ,•  /.  ff. 
juft.  €r  jur.  qui  t  eft  am.  fac.  hoc  vcrum  eft  quarerras  tcftamonti  faciendi  jus  rribuitur  a  lege , 
W  I.  ■  teftamentum  fieri  debet  certis  folemnibns  a  lege  ftatutis  ;  /.  nemo  de  legat. 1. 

V>S.t  fed  re  vera  teftamentum  eft  juris  privati,  quia  eft  aftus  privatus  licet  folemnior; 

M.  Tull.  2.  Philippic,  in  publicis  atlis  mhit  eft  fege  gravius  ,  in  privatis  fir- 
miffmum  eft  teftamentum  .  Turn  quia  omne  commodum  reftameim  fpeftat  ad 
utilitatem  privatorum .  Publicum  jus  in  facris ,  in  facerdotibus  ,  &  maeiftrati- 
t  d.l.i.  §.2.  bus  confiftit  t  »  quia  refpublica  continetur  religione  facerdorum  ,  &  auctoritate 
de  juft,  <Jr  magiftratuum .  Hinc  magiftratus  ,&  facerdotia  eodem  jure  cerrfentur;  M.  Tull. 
jur.  Verrin.  4.  Magiftratus  ,  curatimes  ,  facerdotia  .  Jus  privatum  tripartitum  eft  > 

saturate,  gentium ,  &  civile  ;  de  quibus  figillatiis  prox.  tit. 


Dt  jure  natural,  gentium  ,  &  civiL 

cap.  n. 

J Us  natural  e  eft ,  quod  natura  omnia  antmatia  docuit  quod  a  Datura  infirum 
eft  omnibus  animalibus  ,  &  nobis  commune  eft  cum  brutis  t  ut  maris  & 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRIMUM.  , 

farina:  conjunSio ,  procreatio  liberorum  ;  &  hoc  eft  quod  mox  repetitur ,  ce- 
tera quoque  animalia  iftius  juris  peritia  ceoferi  ,•  l.x.%.jus  nasuraletff.  dtjufl. 
Gr  jur.  unde  defumptum  eft  init,  b.  tit. 

M  §.  I. 

J Us  gentium  eft  .quod  natoralts  ratio  inter  orrmes  homines  conftitnk  :  ut  re- 
ligionem  erea  Deum :  pietatem  erga  pa  rentes  :  tutetam  corporis :  vis  &  in- 
juria: repuliam  ;  /.  i.  gentium,  C  dd.  II.  feqq.  ff.  de  jufl.  &  jur.  un- 
de hauftus  eft  hie  §.  Augultin.  83.  quarft.  cap.  jr.  Natura  jus  efl  ,  quod  non 
opinio  genuit  ,  fed  quxdam  innata  vis  inferutt  ;  ut  religionem  ,  ptetattm  ,  gra- 
ttam  ,  vindkationem  ,  obfervationem  ,  vera  item  &c.  Et  hoc  eft  jus  ,  quod  na- 
ture commune  dicitur,  inter  homines  fc  Ambrof.  i.  de  ofiic  28L  natura  igitur 
jus  commune  generavit  .  Et  idem  in  pfalm.  61.  Satis  munita  funt  omnia  nam. 
rx  fus  tegmitit ,  nos  dum  fuperflua  quxrimus  >  tegrnen  naturx  omifimus ,  /*x  com. 
fHK«e  perdidimus .  Lex  fcripta  in  cordibus ;  Hieron.  ad  Algafiam ,  in  iltud  Apoft. 
Rom.  2.  Cum  enim  gentes  ,  qux  legem  non  habent  ;  naturtiliter  ea  qux  legit 
funt  faciutrt  ,  ifti  legem  non  habentes  ipfi  ftbi  funt  lex  ,  qui  judicant  opus  Iff  is 
fcriptum  in  cordibus  fuis ,  teflimonium  perhibente  illis  eonfeientia .  IJia  lex  y  inquit, 
cux  in  corde  feribitur  ,  or«»  con:  met  nationes  ,  nullus  hominum  efl  ,  ytt* 
Jw»f  /ejfm  ntftiat .  Indc  jus  gentium  di&um  eft  jus  naturalc  fecundarium  , 
ut  diftinguatur  a  jure  naturali  primarvo  ,  quod  commune  eft  hominibus  cum 
brutis  .  Jus  gentium  igitur  eft  »  quod  jus  natorale  commune  inter  homines  & 
brura  diftinxtt  ,  &  commune  in  fecit  inter  homines  ,  ut  Iiberorum  procreario- 
nem,quam  matrimonium  appellamus.  Ex  jure  gentium  orta  funt  bella ,  fecursc 
captiviutes  &  fervitutes  :  eodem  jure  diftinfta  dominia  ;  /.  5.  ff.  de  .juflit.  & 
jur.  Et  hoc  eft  quod  ait  Ambrof.  priori  loco  a  me  laudato  :  Ufurpatio  jus  fecit 
privatum .  Jure  naturali  fc.  omnia  erant  communia  inter  homines ,  at  jure  gentium 
diftinQa  dominia ,  ut  quifque  proprium  fibi  haberet ,  quod  ante  erat  commune  • 

Ad  $.  fed  jus. 

J Us  civile  eft  jus  proprium  cujufque  civitatis,ut  jus  civile  Romanoram,quod 
ipfrs  re  rum  potitis  ,  &  orbe  terra  rum  pene  in  provinciam  redaQo  ,  factum 
en  commune  cunftis  provincialibus ;  Jo. Chryfoftom.  homil.  35.  Ad  Antiochen.**) 
e  Tur  Vufutimr  X*CUf         »  *        *MWr/5etf  pintoi  mikrrtlcr  .  Qui  habitat  in    Plan  tt 
ditione  Romanorum  ,  mime  utitur  legilus  noflns .  Indc  jus  civile  dictum  eft  jus  rer.  Aqu 
commune ;  Prudent.  libr.  2.  contra  Symmach.  tanic  lib. 

Jus  fecit  commune  pares  &  nomine  eodem.  Jus  civile  Romanorum  eft  pro-  cap.  j. 
pago  panim  juris  natural  is  ,  partim  juris  gentium  ;  Ambrof.  in  cap.  6.  eptft. 
ad  Roman.  Sciunt  ergo  legem  Romani  ,  quit  non  funt  barbari  ,  fed  compreben- 
derunt  naturalem  jujutiam  ,  partim  ex  fe  ,  partim  ex  Gratis ,  fit  ut  &  Grxci  ex 
Hebrxis  .  J  us  civile  con  ft  at  ex  legibus  ,  plebifcitis ,  fenatus  confultis  ,  placiris 
Principum  ,  cdi&is  magiftratuum  ,  refponfis  prudenrum  .  Lex  eft  ,  quz  iancita 
eft  a  populo ,  rogante  fenatorio  magiftratu ,  puta  confule  ,  vel  prartore  .  Ap- 
pcllattone  populi  continentur  orrmes  ordrnes  civitatis,  etiam  fenatores,  ut  docet 
Cellius  ex  Atteio  Capitone  ,  I'tbr.  to.  cap.  20.  quo  fe  referens  Lucanus  lib.  x. 
aiqut  ipfe  fenatus. 

Pars  populi  plangent  is  erat .  Plebifchum  eft,  quod  fancitum  eft  a  plebe,  ro- 
gante plebejo  magiftratu,  puta  tribuno  plebis,  &  ita  plebifciro  convenit  defini- 
tio  Iegis ,  quam  Capitoni  tribuit  Gellius  loco  modo  laudato :  Lex ,  inquit ,  ejl  > 
generate  jujfum  populi  aut  plebis  ,  ngante  magiftratu  ,  legis  appellationc  venit 
plebifcitum ,  quia  plcbifcita  vim  legis  habent ,  ex  lege  Horteufta  y  /.  2.  $.  8. 

A  ij 


4  IN   INSTITUTIONUM  JUSTINIANT. 

de  oris-  jvr.  plebs  eft  cetcri  cives  a  fenatu  ;  /.  plebs  tft>  de  V.  S. 

Ad  §.  f mat  us  confuttum  ► 

QEnatus  confultum  eft  decretum  fenarus  .  Adaufto  pojpalo  Romano,  cum  dif- 
^  ficile  poffet  in  unum  convenire  legis  fancienda:  caula  ,  opportunum  vifurrr 
eft  fenatum  vice  populi  confutt.  Exinde  fenatus  confnlta  viccm  legis  habuere  ; 
/.  1.  §.  deinde  quia ,  dt  origin,  jar.  I.  cum  fenatus  ,  ff.  de  reb.  dub.  I.  non  tjl 
ambigendum ,  dt  bonor.  pojjejf.  Sed  poftea  re  rum  fumma  tranflata  ad  Principem 
&  fenatui  adempca  cura  reipubhex,  ei  derelidum  eft  munus  vice  fecr*  judican- 
di  ,  quaft  fblatii  caufa  ,  &  foli  Imperatori  integrum  fuit  leges  condere  ,  not* 
fcnatui  ,-  L  nit*  C.  dt  legib.  nov.  Juftin.  6i.  Leon.  78.  &  quod  Ulpian.  ait 
in  /.  non  ambigitur ,  ff.  de  legib.  non  ambigitur  fenatum  jus  facere  pofle ,  per- 
peram  acceptum  miror  a  viris  clariflima  Guillelmo  Marano  &  Jeanne  Coda, 
de  legis  condenda:  poteftatc  :  hac  enim  xtate  Tenants  amifcrat  legis  condenda; 
jus;  quod  erat  proprium  Principis,&  hujus  legis  ferrfus  non  alius  eft,quam  fe- 
natum fententiam  proferTe  polTc,  qua;  retractari  nequeat,  &  a  qua  non  liceat  ap- 
nellarc  .  Stante  rep.  fenatus  non  jadicabat  de  caufis  privatorum  ;  M.  Tuil. 
Verr.  5.  Ad  fenatum  deveniant  r  qui  de  Verre  fupplicium  fumat  ,  non  eft  ufi- 
tatum ,  rum  eft  fenatorium .  Turn  adulta  jam  poteftate  Principurrr  ,  fenatus ,  ne 
ociofus  eflet,de  certis  caufis  cognofceie  ccepit,qu*  plerumque  ad  cum  callidc  re- 
jnittebantur  a-  Principe  ,  ut  a  Tiberio  ad  fenatum  remhTa  eft  caufa  Pifonis  de 
■ece  Germanici  ;  Tacit.  3.  annal.  Igitur  paucis  familiar'tum  adbibitis  ,  mi- 
nts accufantium  ,  &  h'tnc  petes  audi  it  ,  inteeramque  caufam  ad  fenatum 
rtmittit  .  Poftea  a-  Nerone  fenatui  tributa  eft  cogtritio  de  caufis  appella- 
tionum  ;  Tacit.  14.  annal.  Auxitqut  pntrum  honorem  ftatuendo  ,  ut  qui  a  pri- 
xatis  judicious  ad  fenatum  provoeavijfent  ,  ejufdem  petunia  periculum  factrtnt , 
tujus  it ,  qui  Imptratortm  trppellavere  .  Inde  a  fenatu  non  appellatum  ex  ora- 
tione  D.  Adrian.  ;  /.  x.ff.  a  quib.  appellar.  non  litet  ,  /.  1.  %.  dt  qua  ,  dt 
pojiidand.  I.  quominus ,  de  fiuminib.  «  hoc  eft  quod  voluit  Ulpian.  in  d.  I.  non 
ambigitur  ,  non  dubitari  fenatum  jus  facere  pofle ,  jus  fecit  fenatus  propter  aa- 
aoritatcm  rerum  judicatarum  ,  quod  a  fenatu  non  appellaretur. 

Ad  %  fed  &  quod  . 

COnftftutiones  Principum  legum  habent  vigorem ,  ex  quo  a  populo  potefta 
trs»rtflata  eft  in  Principem;  /.  2.  $.  novtffimt  ,  de  ortg.  jut.  unde  defump. 
eft  hie  %.  Hoc  lege  lata  factum  eft  in  gratiam  Augufti  \  de  quo  Ammian.  linv 
14.  Urbr  vtntrabtlity  pofl  fuprfbas  efferatarum  gentium  cervices  oepre[[ast  latafque 
leges  fundamenia  libertatis  ,  &  retinarula  fempittrn*  ,  veluti  frmgi  parens  ,  & 
prudent ,  fHf  dhxtyCafaribus  tanquam  liberis  fuis  T  regendm  patrimonii  jura  pet' 
mi/it  .  Tardio  belli  civilis  Augufto  delatum  imperium  interpretatur  Ambrof.  in 
pfalm.  45.  Unde  fa&um  eft  ,  ut  tad'to  bellorum  civilium  Julio  Augufto  Roma, 
num  dtftrrttur  imperium  t  &  it  a  prat  Ha  inteftina  fedata  funt .  Melioribus  & 
ieiicioribtts  aufpicits  Reges  noftri  poteftatem  uni  Deo  accept  am  referunt :  confti- 
tutiones  vero  Principum  non  habent  vim  legum  priufquam  publicatx  fuerinty 
/.  humanum ,  C.  de  legib.  hac  mime  fconftrturionem  Theodofit  junioris  de  prar- 
fcriptione  triginta  annorum  ,  in  auditorio  prarfedi  prartorio  GalKarum  proqniri- 
tatam  refert  Skfon.  Kbr.  8.  epift.  6.  Per  ipfum  fere  tempus  ,  ut  dettmvireliter 
loquar  y  leu  de  praftriptiont  tritemii  fuerat  proquiritata :  cu  'pts  ptrtmptoriis  abo- 
iita  rubricis  lis  omnis  in  fextum  tracla  quinquennium  ttrmtmbatur.  Hone  intra 
Callias  f  an  neftiam  primus,  quern  loqumur  orator yindidit  profetutionibus ,  edi- 
dit  trtbunalibus  ,  prodtdit  parttbusy  addidit  tituiit,  frtqutnte  cmvtntu ,  ran  ft- 

dtnte  , 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRIMUM.  5 

dense,  pstttis  fententiis ,  muhit  laudibus  .  Conftitutiones  alhr  font  generates  , 
alia;  perfonales ,  ut  privilegia  Principis  funt  perfonalia  ,  noa  egrediuntur  perfo- 
nam  ejus ,  cui  concedunrar  /  /.  pr'tvtlegia  ,  de  R.  J. 

Lex  eft  quod  Princeps  p;r  epiftolam  conftirutr  ,  id  eft  per  refcriptum  ad 
preces  fupplicantium  ,  vel  cognofcens  decrevit  ,  &  bare  funt  qua;  dicuntur  de- 
creta  Principum;  Principes  fc.  extra  ordinem  cognofcebant  de  majoribus  caufc, 
adhibito  jurifperkorum  coofilio  ;  /.  ult.  de  }ur.  fife.  I.  ult.  de  condit.  &  de- 
monflr.  &  hax  funt  quae  cognitionis  efle  dicebantur  ;  Tranquill.  in  Claudio  . 
Negxntemque  cognitionis  rem, fed  ordinarii  juris  effe  agere  caufam,confeftim  apud 
fe  toegit .  Canitolin.  in  Antonino  Phk  Capitales  eavfas  hominum  hontflorum  ipfc 
cognovit .  Et  hujusmodi  decreta  Principum  habent  vim  legutn  iu  fimilibus  cau- 
fis .  Legem  quoque  effe  conftat  ,  quod  Princeps  prarcepit  edifto  ;  edifra  Princi- 
pum funt  leges  generales ,  quae  conftitutioncs  dicuntur  ,  inter  quas  pragraaticse 
lancliones  funt  ,  qua:  noa  ad  fingulorum  preces  fuper  privatis  negotiis  proferun- 
tur  ,  fed  ad  preces  curiar ,.  civitatis  ,  provinciar  ,  univerfitatis  ,  vel  collegii  ,•  /. 
ult.  C.  de  diver/,  refrript.  Auguftv  in  brevic.  col  la t.  Tunc  Dtnatiftx  etiam  pre- 
tes  y  quibus  ab  eis  ilia  collatio  petit  a  eft  ,  poftulore  tetperunt  •  Hie  mm  eis  ipft 
cognitor  refponderet ,  in  pragmatico  refcripto  preces  infer*  non  ftlere .  Et  Aimoiiu 
lib.  3.  cap.  17.  Quibus  ,  &  lnitiacenfe  eontulit  prxdium,  &  ut  ipft  ,  at  poftt- 
ri  corum  ilium  pojftdcrtnt  locum  y  per  fuum  firmavit  pragmtticum  . 

Ad  §.  pratorum  » 

E Dicta  pnrtorum  non  habeut  vim  legum  7  quia  magiftratui  officium  eft  jus 
dicenai  .  non  legem  condendi  .  Prartor  non  facit  heredes  ,  fed  bonorum 
poffcfl'ores  ;  /.  6.  $.  pen.  de  bonor.  poffeff.  fob  lex  facit  heredes  ;  /.  \  lege 
venire,  i^o.deV.S.  Pra.-torumr.amen  edifta,  non  modicam  habent  juris  aufto- 
ritatem ,  quia,  pwetor  prxeft  jurifdi&ioni  /  /.  qui  jurhdi&ioni ,  ff.  de  jurhsdift.  I. 
cum  prxtor ,  de  judic.  ex  quo  juriftiftio-  ftimirur  pro  officio  prartoris  ,*  /.  intet 
furores-  ,  de  adminiftr.  tutor,  cum  tutelar  divifio  ,  non  juris  ,  fed  jurifdiSionis 
cue  dicitur,  id  eft  tutclx  divifio  non  eft  a  lege,  fed  jurifdi£kione  prartoris ,  quia 
tutela  a  lege  eft  individua  ,  led  inter  tutores  dividitur  officio  prartoris  .  Et  ita 
leges  T  &  jorifdiclio  comparantur  ;  M.  Tull.  pro  Fhtcco  .■  Leges  ,  mos  majo- 
rum,judicia  ,  jurifdiBio.  Magi(rratus ,  puta  pratores  in  urbc ,  provides  vel  pro- 
cpnfulcs  in  prowinciis  r  initio  magiftratus  proponebant  edifium ,  ex  quo  jus  dice- 
Tent ,  politum  in  albo,  id  eft  in  tabula  alba  ;  I.  ft  quit  id  quod,  de  jurifditl. 
de  quo"  Seneca  epift.48.  per  iftud  philofophi*  funt  nigra,  &  turpes  infamefque, 
etiam  ad  album  fedtntibus  except  tones  .  Jus  prartorium  honorarium  dictum  eft, 
quia  venit  ab  honore  prarturat  ;  pranura  ,  &  omnis  magirtratus  eft  honor/  /.  7. 
C-i.de  juft.  &  jur.  inde  honorat>  ,  qui  magiftratibus  funfti  funt  >  /.  1.  C 
dt  offie.  civil,  fudit. 

Ad  %.  refponf*  prudent  urn . 

INter  partes  juris  civiKs  numerantur  &  refponfa  prudenrum :  ea  funt  fen  ten ti* 
&  opiniones  jurifcoufultorum ,  out  de  jure  confulti  refponderunt .  Ante  Au- 
gurtum  refponfa  prudenrum  non  habuere  vim  legum,  donee  eis  ab  Aueufto  jus 
rcfpondendi  de  jure  datum  eft.  Ab  eo  jus  refpondendi  de  jure  datum  eft  a  Prin- 
cipe .  Hoc  jure  creatio  legum  dodorum  pertinet  ad  Principem  ,  nee  aliter  do- 
ftor  dodorem  creat ,  quam  auSoritare  regia ,  ut  docet  Jo.  Faber  hie .  Jurifcon- 
fultorum  olim  tanra  fair  auftoritas  ,  ut  veteres  conventuri  debitores  ,  prius  per 
jurifconfultos  eos  compellarent  de  folvendo  arre  alieno  ;  /.  quidam  Hiberur ,  ff. 
dtfervit.  urban,  vix  teftamentum  conderetur  fine  jurifpmto;  /.  Lucius,  $.  ult. 


6  IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

dt  Itgat.  ».  nec  modo  de  jure  confulcrentur ,  verum  etiam  de  privatis  negotiis, 
ut  de  filia  collocanda,  de  folvendo  ate  alienor  M.TuIl.  ?.  de  orator.  Adquos 
dim  &  ita  ambulantts  ,  &  in  folio  ftdentes  domi  fie  odibatur ,  non  folum  ut 
dt  jure  chili  ad  tos  ,  verum  etiam  de  filia  collocanda  ,  de  fundo  emendo  ,  de 
a$ro  tolendo,  de  omni  denique  aut  officio ,  aut  negotio  rtferretur.  Juris  periti  di- 
clabant  libctlos  qui  Principi  offerrentui  ;  Augnftinus  in  pfalm.  129.  eo  fe  refe- 
rens  :  Ut  Pfjfui  intuit,  libera  fronte  dictrt  in  precibus  tuts  ,  quas  tibi  jurifpe- 
ritus  catejiis  diilavit ,  dimitte  nobis  debit  a  noftra:  I  idem  caufiaicis  di&abant  ju- 
ra lirigantium ;  Idem  de  verb.  Domini  fermon.  6 nam  &  caufidici  habent  ho- 
die  Paulum  d'tftantem  jura  litigaterum  ,  non  Chrtftianorim  .  Denique  refponfa 
prudenrum  tanti  erant  ponderis  apud  judices,  ut  valerent  eriam  non  adhibita  ra- 
tioned Senec.  epift.  94.  junfironfultorum  valent  refponfa  ,  etiam  ft  ratio  non  red- 
ditur .  Et  ut  a  refponfis  prudentum  judici  recedere  non  liceret  ;  /.  2.  $.  t  47. 
verf.  primus  divas  Aucufius  ,  de  origin.  jut.  L  unic  C.  Th.  de  refponf.  pru- 
dent, unde  Calienlam  de  adimenda  jurifconfultis  poteftate  refpondendi  de  jure 
coghaflc  refert  Tranquill.'  in  Caligula  cap.  34.  De  juris  quoque  confultis,  quafi 
faentia  eorum  omnem  ufum  aboliturus  ,  ftpe  jatlav'tt  fe  mehertule  effeHurum ,  ne 
quid  refpondtre  ptfftni  prater  eum. 

Ad  %.  en  mm  fcripto, 

TUs  non  fcriptnm  eft  confuetudo  ufn  comprobau  v  confuetudo  pro  lege  habe- 
J  mr  ,•  /.  dt  quibus  ,  ff.  de  legib.  Auguflin.  83.  quxft.  cap.  31.  confuetudine 
autem  jus  eft ,  quod  aut  leviter  natura  jaSatum  aluit  ,  &  ma  jus  fecit  ufus  ut 
religionem .  Ufu  comprobata ,  id  eft  tacito  confenfu ,  quo  confuetudo  fortior  eft 
lege  ,  quod  Reges  font  fupra  leges  ,  confuetudinem  autem  ipfi  quoque  fequun- 
tur,  Iexque  compararur  ryranno,  confuetudo  Regi  pio&humaso;  Dio  Chry- 
foft,  orat.  76.  Confuetudo  vim  legis  nabet  modo  conrradi&o  judicio  firmata  fit; 
/.  cum  de  confuetudine ,  ff.  de  legib.  Eo  magis  fpe&ari  confuetudinem  placet  , 
quod  plcraque  e  confuetudine  rranfierunt  in  jus ,  ut  jus  patrix  poteftatis  moribus 
receptum  eft  ,*  L  patre  ,  ff.  de  his  ,  qui  fui  vel  alieni  juris  funt .  Jus  quoque 
fuhllitutionis  pupillaris  moribus  introduftum  eft  ;  /.  2.  ff.  de  vulgar.  &  pupil - 
lar.  Et  quod  juris  eft ,  ut  prodigo  interdicatur  bonorum  adminiftratio ,  &  cura- 
tor detur  e  moribus  deduftum  eft  ,•  /.  1.  C.  de  curat,  furief.   Et  pariter  quod 

t  pen.  in  edit,  juris  eft ,  ut  uno  e  reis  ele£to  alter  bob  libemur ,  ex  ufii  quotidiano  manavk; 

Gothofr.      L  1  ult,  C  de  fidejuff, 

M  §.  ulu 

I Us  natural  e  eft  immutabile,  quia  femper  arquum  &  bonum  eft;  hperuff.  de 
jufl.  &  jur.  id  eft  nititur  xquitate  naturali ,  qux  xvum  &  vices  nefcit :  ci- 
viiis  ratio  naturalia  jura  corrumpere  non  poteft  ;  /.  eas  cbligationes  ,  ff.  de  ca- 
pit.  minuu  Et  hoc  fenfu  Ambrof.  m  cap.  5.  epift.  ad  Roman,  lex  naturali s  lex 
femper  eft .  Jus  civile  eft  mutabile  ,  ac  farpius  mutatur  f  aut  tacito  confenfu 
populi  ,  puta  non  ufu  ,  &  mobfervantia  legum  :  quot  enim  funt  leges  qux 
non  funt  in  viridi  obfervantia  ?  I.  5.  C  de  haretk.  vel  alia  lege  lata  ,  ut  le- 
gem Papiam  explofam  conftirutione  Severi,  &  iqualentem  filvam  legum  novis 
conftituwonibus  velut  fecuri  truncatam  ait  TertuU.  apeUgetic.  cap,  4. 


De 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM  PRIMUM. 


7 


De  iun  tterfanarum . 
CAP.  III. 
pnV.  «/. 

OM>n  jus,  a  do  utimur ,  vel  ad  perfonas  pertinet ,  vel  ad  res ,  vel  afliones/ 
/.  i.  oe  yl*r.  Aww.  Jurtinianus  ,  juris  civilis  inftirutiones  tndirurus , 
prius  de  perfonis ,  quam  de  rebus  agere  inlticuir  ,  quia  pa  rum  prodeft  jus  nof- 
ie  ,  fi  perfonr  ,  quarum  caufa  jus  conflirurum  eft  ,  ignorentur  ;  I.  2.  ff.  rod. 
C  §.  ult.  fupr.  de  fur.  natur.  quia  per  cognitionem  perfonarum  facilius  pervc- 
nitur  ad  cognitionem  rerum  . 

Summa  perfonarum  divifio  eft  in  Iiberos  &  fervos  ,  quia  omnes  homines 
liberi  funt  ,  aut  fervi  ;  /.  5.  ff.  de  fiat.  horn.  &  init.  b.  tit.  fdeo  primum  in 
h.  tit.  quarrirur  de  jure  perfonarum  ,  id  eft  quis  fervus  fit  ,  an  liber  ,  &  fervi 
una  cum  liberis  generalitcr  cominemur  nomine  perfonarum  \  nam  proprie  fervi 
a  fe  perfonam ,  id  eft  (latum  non  habent  ,  fed  ex  perfona  dominorum  i  I.  tun 
minus  ,  ff.  de  bend,  in/lit.  I.  3.  de  eapit.  minut. 

*  I. 

NArara  omnes  homines  liberi  funt  .  Liberras  eft  namralis  facolras  ejus  quod 
cuique  facere  licet,  nifi  fi  quid  vi  aut  jure  prohibetur,  cx  hoc  $.  &  l.\ 
+.ff.de  flat.  horn. 

%.  II. 


Ure  gentium  afit  funt  Bberi  >  alii  fervi .  Servitus  eft  conftitutio  juris  gentium,, 
qua  quis  alieno  tdominio  contra  naruram  fub/icitor,ex  hoc  l.\ 4.  §.  1. 
de  /let.  hem.  Libert  as  jure  naturali  continetur  ,  fervi  tus  jure  gentium  intro- 


I  qua 

du£la  eft  j  I.  fi  quod  dotmnus  ,  ff.  dc  cotulitl.  indeb. 

S-  Sent  autem . 


QErvi  autem  fiunt  jure  gentium  ,  aut  jure  civili  ;  jure  gentium  fervi  noftri 
funt ,  do  mi  nati  ex  ancillis  noftris  ,  quos  veteres  vernas  appellabant ,  quafi 
vere  naros ,  qua?  tempeftas  prott  potiflVnum  eft  idonea  ,  vel  ex  captivitate ,  bd- 
lo  fcilicet  capti  ab  hoftibus  ,  ex  hoc  §.  I.  5.  §.  ferix  autem ,  ff.  de  flet.  bomin. 
Au^ultin.  de  verb.  Dom.  ferm.  48.  Ineenuus  ejl  aliquis  qui  caprivatur  a  bar- 
bans  ,  ex  inpmuo  fa&us  eft  fervus  .  Unde  fervi  &  mancipia  dicuntur  ,  quod 
manu  ab  hoftibus  capiantur. 

Jure  gentium,  inquam  ,  noftri  fervi  fiunt,  qui  bello  capiunrur  ab  hoftibus, 
beilo  fc.  quod  eft  cum  juftis  hoftibus,  cum  qui  Sin  funt  jura  captivhatis  &  poft- 
liminii .  Captus  enim  beilo  civili  ,  proprie  caorivus  non  eft .  nec  fervus  fit  ca- 

S'entis  ,  quia  bellum  civile  non  eft  juftum  bellum  ,  verius  fafrjo  &  tumulrus  , 
qui  alterutrarum  partium  funt ,  vice  boftium  non  funt  ,  inter  eos  non  funt 
jura  captivitatis  &  poftliminti  ;  /.  fi  qui*  ,  $.  in  chnlibus  ,  ff.  de  eaptiv.  & 
pojVim.  revere.  Tacit.  2.  hift.  quo  plus  cadis  fuit ,  neque  enim  civiYtbus  praliis 
tapti  in  p'xdam  vertuntur  .  Et  idem  hift.  Antoniut  pudore  flag'tt'ii  crebefcen- 
$e  inudia  ,  cdtxit  ne  quit  Crtmonenfcs  captrvos  dttinertt  ,  hritamque  prxdam 


8  IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 

milhibut  effecerat  confenfus  Italia:  emptionem  tal'tum  mgncip'torum  afpertnt'ts .  Ideo- 
que  beTJo  civili  captus,&  fub  hafta  venundatus ,  poftea  manumuTus ,  fruflra  re- 

rit  a  Principe  ingenuitatem  ,  quam  nulla  captivitatc  amifit ;  d.  I.  fi  quis  tr 
4.  C.  de  ingen.  manumiff.  qua:  eft  de  captis  in  tumultu  Palmyrenorum  com- 
rnoto  ducibus  Odcnato  &  Zenobia . 

Jure  civili  fervus  efficitur  fi  homo  liber ,  major  20.  annis ,  patiarar  fe  ve- 
nire prctii  participandi  caufa ,  et  lw  5.  &  $.  1.  infr.  de  tap.  dentin.  I.  5.  %.fer- 
im  auttm  yff.  de  flat.  horn.  I.  ulu  quib.  ad  libert.  proclam.  mn  lie.  ex  cujus  in- 
fcriptione  colligitur  id  juris  introdu&um  SC.  Claudiano ,  in  hanc  fenrentiam  Au- 
puftin.  dc  temp.  lerm.  en.  Hk  namque  mot  foltt  inter  vendentem  ementemque 
Jervari  ,  ttt  is  qui  fe  elieno  cupit  dominio  mancipare  >  aliquid  pretii  pro  jaBura 
propria  libertatis  ,  &  additlione  perpetux  ftrv'ttutis  a  fuo  oonfequatur  emptore , 
quod  iifdem  verbis  exfcripfit  Caftan,  collar.  2 j.  cap.  1 2.  Et  cum  major  20.  an- 
nis venalcm  fe  prarbuit  cum  bujufmodi  pfto  pamtionis  pretii  ,  nec  port  ma- 
numtflionem  ,  id  eft  fi  forte  manumifTus  fit ,  ad  libertatem  proclamare  poreft  .* 
/.  -cum  patio,  ff.  de  liberal,  cauf.  fed  efficitur  libertinus  ,-  L  homo  liber  ,  ff.  tie 
flau  horn.  Qui  fe  «t  fervoc  venalee  dabant ,  vendirorem  apponebant  ,  qui  erat 
pretii  particcw  ,ac  deinde  in  libertatem  proclamabant ,  quali  injuria  ut  lervi  ve- 
nilTent.  Conititutum  eft  igitur  ne  id  genus  homines,  etiam  poft  manumtflioncm 
ad  libertatem  proclamare  valeant:  &  ita  in  l.fi  qutty  §.  trriium  yff.  de  mjufl. 
rupt.  teftamcntum  a  libero  homine  rite  fafium  ,  irritum  fieri  diciturTuperveniente 
ferviiute,  nempc  fi  major  20.  annis  fe  venundari  paflus  fit  ad  actum  gerendum,  id 
eft  ut  efTeta£tor  locupletis  patrisf.  cujus  rebus  inhiabat ,  &  ad  pretium  participandum. 

Dices  patio  vel  tranfa&ione  ftatus  perfonarum,  flatus  ingenuitatis  lxdi  vel 
tmriari  -non  poteft  ,•  /.  i.L  ingenui ,  C.  de  ingen.  manumiff.  nec  nabetur  ratio  con- 
dirionis ,  per  quam  jus  libertatis  infiringitur ;  /.  Titio  centum,  $.  Titio  centum  i. 
ff.  dt  condit.  &  dtmonflrat. 

Ergo  non  poteft  quifquam  ingenuus  natus  proprio  confenfu  officere  liberta- 
ti  >  quae  eft  juris  naturalis ,  fed  iftua  poena:  caufa  conftirutum  eft ,  ut  coerceretur 
turpe  commercium  multorum  ,  qui  le  ut  fervos  venum  dabant,  appofito  vendi- 
tore  pretii  particinandi  cm  la  .  Et  hoc  in  majore  20.  annis ;  etenim  minor  20. 
anris  nnlla  ratione  potuit  mutare  ftarum  ,  ac  evert  ere  m§enuitatem  ,•  L  fi  ne 
ttufa ,  §.  Papinianus  ,  ff.de  minorib.  L  fi  minifterium ,  Cde  liberal,  cauf.  immo 
hujutmodi  civilem  conftituendx  fervitutis  modum  per  venditionem  &  participium 
pretii  abrogavit  Leo  nov.  59. 

Sunt  oc  alii  cafus  quibus  jure  civili  fervus  conftituitur :  puta  fi  quis  obde- 
liclum  poena:  fervus  fiat ,  puta  damnatus  ad  metallum  ,  ad  beftias ,  ad  ferrum , 
id  eft  ad  ludum  gladiatorium  ,  fimttl  entm  libertatem  &  bona  amittit ,  nec  ha- 
bet  teftamenti  faSionem  aclivamj  aut  pafllvam  ;  /.  fiqais,  §.fiquis,  de  adqu. 
hired.  I.  fi  qua  pctna  ,  de  his  qui  fui  vel  alien,  fur.  funt ,  /.  res  uxor'ts ,  C.  da 
donat.  inter  vir.  &  uxor.  Hodie  tamen  fcrvirus  poena;  fublata  eft;  nov.it.  cap. 
%.  auth.  fed  Ixtdie ,  C.  de  don.  inter  vir.  &  uxor. 

Item  libertus  ob  ingratitudincm  revocatur  in  fervitutem  §.  1.  infr.  de 
cap.  dtminut.  ,  /.  2.  C.  de  libett.  &  tor.  liber,  quod  a  Claudio  introdu- 
ftum  infinuat  Tranquill.  in  ejus  vit.  cap.  25.  Libertinos  ingratos  y  &  de 
quibus  patrom  quererentitr ,  revocavit  in  fervitutem  .  Libertus,  inquam  ,  ingratus 
redigitur  in  priitinam  fervitutem ,  vel  faltcm  in  poteftatem  ratroni ,  &  in  mini- 
fterium domini,-/.  alimentayff.  di  agnofc.  liber,  aliud  eft  lervire ,  aliud  efte  in 
fervitute ,  nam  mercenarii  ,  qui  locant  operas  iuas ,  ferviunt  ,  haud  tamen  fer- 
vos efte  quis  dicat ;  Quintil.  lib.  5.  cap.  to.  Hoc  jure  etiam  incenfus  ,  id  eft 
cenfum  luftralem  fuhterfusiens ,  ex  quo  tributum  indicebatur ,  in  fervitutem  re- 
digebatur  6c  venibar  fub  hafta  apud  Ulpian.  libr.  regul.  tit.  da  tutlts  ,  §.  1  r. 
C  I,  vix  tertts ,  ff.  dt  /ndk, 

Eodem 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRIMUM.  9 

Eodem  jure  in  fervitutem  mtttebatur  qui  ad  dele£luro  hod  refpondebat , 
id  eft  qui  militiam  detre&abat ,  quafi  proditor  libcrtatis ;  /.  4.  §. gtavtus yff.de 
tt  militar.  I.  ft  is  cum  quo ,  ff.  comm.  divid.  utrumque  cafum  decanter  expref- 
fit  M.  Tull.  pro  Caecinn.  jam  populus  cum  turn  vendidit ,  qui  mtlts  faQus  mm 
eft ,  non  adimit  ei  tibertatem  ,  fed  indicat  non  effe  turn  libermm  ,  qut  ut  liber 
fit  litre  periculum  noluk .  Cum  autem  incenfum  vendit,  hoc  indicat  cum  it  qui 
in  ferviwtt  jujia  fuerit  cenfu  itberetur  ,  cum  qui  cum  liter  effe  cevfm  w/wnr, 
ipfum  fibi  libertatem  abjud'tcaffe . 

Ex  SC.  Ckodiano  in  Jervitutem  qnoque  redigebatnr  mnlier  hbera  ,  qua 
fe  alieno  fervo  junxiflet  poft  denunciattonem  domini  ;  $.  ult.  infr.  de  fuccef.  Elegxnter  /. 
fublau  I.  unic.  C.  de  SC.  Ciaud.  nH  dc  quo  meminir  Tacit.  12.  annal.  In-  pen.  C.  Th. 
ter  qua  rtfertur  ad  patres  de  puna  fem'marum  ,  qua  fervis  conjungerentur  ,  fit-  ad  SC.  Cla- 
tuiturque  ut  ignore  domino  ad  id  prdapfa  in  fervitutem  fui  confenftffet ,  6*  qui  ud.  ancilla 
nati  effent  pro  iibertis  haberentur .  Ejufdcm  SC.  au&orem  Vefpafianum  memo-  fa&a  eft  non 
fat  Tranquil!.  «  ej«s  vit.  cap.  1 1.  AuBor  ,  mquit  ,  fenatui  fuit  derernendi ,  bello  >  non 
arf  qua  fe  alieno  fervo  /unxiffet ,  ancilla  haberttur  .  Idem  SC.  celebrat  &  Ter-  przmio,  led 
mil.  -Kb.  2.  ad  uxor.  Noma  infuper  cenfuerunt  fervituti  vindicandat  ,  qua  cum  connubio. 
alieno  fervo,  poft  dominorum  denunciationem ,  in  confuetudine  perf ever  aver  unt .  Tan- 
dem vero  hoc  SC.  fublatum  conftit.  juftiniani  ,  de  qua  in  d.  I.  unic. 

Lege  12.  tab.  debitores  ob  «  ajiennm  creditoribus  in  fervitutem  addice- 
bantur,  &  in  nervum  ac  compedem  abducebanrur;  Gell.  lib.  20.  cap.  1.  fed  Ser. 
vitts  Tullius  ad  conciliandam  fibi  piebem  legem  rulit ,  ne  fcrneraroribus  liceree. 
debitores  ob  xs  alienum  in  nervum  cogere,led  eis  confulcretur  captione  pigno- 
rum  ;  D.  Halicamaft  lib.  4.  quarn  legem  repel itam  oulfis  Regibus  favore  plebts 
tradit  Liv./rA.8.  dec.  i.cap.  74.  J uffique  confutes  fern  ad  populum ,  nequis,  ntjino- 
nam  meruiffet  *  doner  panam  hereto,  in  compedtbus  aut  innervo  teneretur ,  petunia 
credits  bona  detitoris  ,  non  corpus  obnoxium  effet  .  Et  cum  facvkia  creflitomrn 
yeteres  leges  fpernerentur ,  «onftt.  Diodetiani  rurfus  cautum ,  ne  liberi  debwo- 
res  ob  as  adienum  creditoribus  fervire  compellerenrur  ;  /.  ob  as  alienum ,  C.  da 
obiig.  &  ad.  ex  quo  intelligimus  contra  jus  commune  invakuMe  confentientem 
Galitx  &  omnium  aliarum  fere  gentium  confuetudinem  ,  ut  liber  homo  pof- 
fit  Ce  pignori  dare  ,  &  proprium  corpus  obligate  aeris  atieni  caufa  ,  quod  olim 
admifTum  in  cauia  fifci  ex  conflk.  Ludovici  IX.  de  qua  Willclmus  Nan- 
gius  tn  ejus  vit. 

V         ,   1 

De  Ingenuis  . 
CAP.  IV. 
Princ.  ft,  tit. 

INgenuus  eft  ,  qui  ex  duobus  ingenuis  vel  libertinis  natus  eft ,  vel  altera  in- 
genuo  ,  altera  libenino ,  ut  oftenditur  hit.  b,  tit,  &  I.  5.  ff.  de  fiau  horn* 
Hinc  in  /.  ingenui ,  C.  de  ingenuis  manumiff.  refte  dicitur  ingenuos  nafci  ,  li- 
berrinos  confthui  manumifllone  ,  qua;  eft  nditia  regenentio  ;  nov.  Jujl,  78. 
5- 

Pro  ingenuis  habentur  ,  qui  per  fententiam  ingenui  pronunciati  funt,  quia 
res  judicata  pro  veritate  habetur  y  /.  ingenuum  ,  ff.  de  fiat.  horn.  I,  \  3.  C.  de 
htgen.  manumiff.  nimiram  propter  audoritatem  rerum  judicatarum . 

Ingenuas  eft  ,  qui  ex  mane  libera  natus  eft  ,  patre  fervo  ,  ex  ipfo  hut. 
k  tit.  &  I.  5.  ff.  de  fiat.  bom.  ingenuos  eft  ctiam  ,  qui  ex  nutre  libera  & 

Tom.  VII.  *  B 


Digitized  by  Google 


lo        IN  INSTITUTIONUM  JUSTlNIANI. 

incerto  patrc  natus  eft.  quemadmodum  qui  ex  mitre  libera  &  incerto  patfe  Rec- 
tus eft  ,  id  eft  qui  vulgo  conccptus  eft  ,  ex  eodem  hit.  h.  tit,  natus  ex  libe- 
ra &  fervo  ingenuus  eft  ,  led  pro  fpurio  habetur  y  /.  C.  folut.  matrim.  I. 
ax  libera,  C.  de  fuis  y  &  legit,  quia  cum  fervo  non  eft  connubium  ,  fed  con- 
tubernium  ;  /.  cum  ancillis  yC.de  incefl.  nupt.  l.ferviy  C.  ad  I.  Jul.  de  adul- 
ter, narus  ex  libera  ,  incerto  patre  ,  arque  liber  eft  ,  vulgo  enim  quxfitt  ma- 
trem  fequuntur  /.  cum  leghma  ,  /.  lex  naturjt ,  ff.  de  flat.  bom.  1.  i.  $.  ult. 
ff.  ad  municipal.  Ulpian.  lib.  ret.  tit.  5.  §.  ultim. 

Narus  ex  libera  ingenuus  eft,  fufheitque  liberam  fuiffe  tempore  partus,  li- 
cet  ancilla  conceperit  :  e  contrario  ft  libera  conceperit  &  ancilla  pariar ,  placuit 
cum  qui  nafcitur  liberum  nafci  .  Nec  refert  ex  juftis  nuptiis ,  an  vulgo  conce- 
ptus  fit  ,  quia  non  debet  calamitas  matris  nocere  ei  qui  in  utero  eft  /  hit.  h. 
tit.  &  I.  5.  §.  1.  ff.  de  flat.  horn.  Ingenui  nafcuntur,  libertini  fiunt  mannmif- 
Cione  .  Libertini  ,  ut  pro  ingenuis  haberenrur,  &  fervitutis  labem  delerent,  jus 
aureorum  anulorum  ,  quod  erar  proprium  feciatorii  &  equeftris  ordinis  ,  vel 
reftitutionem  nataDum  ,  id  eft  ingenuitatis  ,  a  Principe  petebant  L  1.  &  tot. 
tit.  ff.  de  jut.  aureor.  anulor.  1.  1.  &  tot.  tit.  ff.  de  natalib.  re  flit.  I.  libertum  , 
5.  fed  etfiyff.de  excufat.  tutor.  Ac  primum  Principes  jus  aureorum  anulorum 
libertis  fuis  aare  coeperunt ;  Dio  lib.  48.  turn  &  privatorum  libertis  confenfur 
parronorum  .  Liberti  donati  auTeis  anulis  ,  vel  natalibus  reftituti  ,  non  erant 
ingenui  ,  fed  pro  ingenuis  habebanrur  ,  &  jus  ingenuitatis  adipifcebamur  falvo 
jure  patronatus  .  Sea  Juftinian.  nov.  78.  jus  aureorum  anulorum  ,  jus  ingenui- 
tatis y  quod  petebatur  a  Principe ,  omnibus  libertis  datum  a  lege ,  ur  olim  juf 
civitatis ,  quod  a  Principe  peri  folebat  ,  omnibus,  qui  erant  in  orbe  Romano  , 
id  eft  cunetis  provincialibus,  promifcuum  factum  conftitutione  Antonini  ;  I.  h 
orbe  Romano  ,  ff.  de  flat.  horn,  quod  Adriano  tribnit  Chryfoft.  in  aft.  A  poll. 
hom.48.  thro  yap  A'PpigrS  t>*?i  P«p«/vr  t  5rou*Siii>tu '  to  <f"«  TecXalor  ,  trx  «- 

nut  Sr .  Ab  Adriano  tn'tm  ajunt  omner  Romanos  efje  dittos,  hoc  autem  vetus  mm 
fic  habtbat  . 

Duplex  eft        Si  ingenuus  In  fervltute  fuerit ,  &  poftca  imnumiflus  fit  ,  manumiflTo  m- 
fervirus,  al-  talibus,  id  eft  ingenuitati  non  officit,ex  hoc  $.  Ingenuum,  qui  pro  fervo  fc  ha. 
tera   juris  ,  buit  ,  neque  fumptus  education!*;,  neque  fervitutis  obfequium  fervum  facit ,  ne- 
fecundum     que  manumiflio  libertinum  ,•  /.  1.  C.  de  hgen.  manutmff.  Adeoque  fi  ingenuus 
quam    vere  ferviat  per  Iongum  tempus  ,  injufta  fervitus  vel  minifterium  non  Ixdit  ingenui- 
lunt  &  di-  tatera  ;  /.  fi  miniflerium  ,  I.  fi  tibi  teflamewo  ,  C.  de  liberal,  cauf.  quia  fiberos 
cumurfervi,  homines  neque  ufucapio  ,  neque  poflefllo  longi  temporis  fervos  facere  poteft, 
altera  fafti ,  non  prxcedente  titulo  ,  ex  quo  dominium  quarri  folct  ;  /.  fcitntis  ,  C  de  in~ 
fecundum     gen.  man.  idem  dicendum  de  falfa  profeflione ,  fi  ingenuus  fateatur  (e  fervum  ; 
quam  non  di-  I.  parentes  ,  C.  de  liberal,  cauf.  Et  fi  ingenuus  quafi  fervus  pro  liberate  paci- 
cunturfervi,  fcatur,  non  obligatur  ;  l.po/lterti,  C.cod.  immo  oc  fi  ingenuus  teftamento  ma- 
fed  efle  in  fer- numifius  fit,  agnitis  natalibus  ,  &  comperto  crrore  ,  poteft  provocare  ad  inge-, 
vitute,  quia  nuiratcm  ,  etiam  poft  quinquennium;  /.  uh.  Cubi  cauf.  flat.  Ita  &  falfa  pro- 
bona  fide  fer-  feffio  non  obeft  liberis  ,  puta  fi  mulier  irata  ob  rcpudium  ,  fithim  poft  divor- 
viunt.Et  falfo  tium  editum  apod  afta  fpurium  profefra  fit  ,  hacc  proleffio  non  obeft  liberis , 
habentur  pro  Veritas  probetur  /  /,  Imperatores  ,  ff,  de  probat, 
fervis  ,  cum 
re  vera  liberi 
fint  vel  per 
vim  ferviant. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  PRIMUM. 


ir 


De  libertinism 
C     A     P.  V. 

OlAm,  proprie  liberti  dicebantur ,  out  a  domino  manumifli  erant ,  -qui  ma- 
'  numuTione  defierant  die  fervi  ;  /.  Mrnumiffioncs  yff.de  jufl.  &  jur.  li- 
bertini  non  ipfi  manumifli  ,  fed  e  manumifiis  fufcepti  ;  Tranquil,  in  Claud, 
cap.  24-  Ttmparibus  Appi't  &  deinceps  aliquandiu  libertims  ditios  ,  non  ipfot 
qui  manumitterentur  ,  fed  ingenues  ex  his  procreatos.  Hcfych.  tgtXfvdi/Mi  el  vie 
*fyk*£tp*fih*r  vtoi  .  libertini  manumijforum  filii .  Turn  iiherrini  ccepere  iidem 
dici  liberti  &  libertini  ,  qui  ex  jufta  fervitute  marromifli  eflent  ,  ut  oftendirur 
but.  h.  tit.  &  I.  libertini ,  ff.  de  flat.  horn.  Hac  analogia  libertini  dieii  quidam 
inter  Judaros  a  Romanis  Hbertate  donati  ;  Chryfoft.  in  ad.  A  port.  horn.  15. 
Xi/Jtpr'um  ftfil  Vttfutittr  <rrt\ii/$tpci  ,  Svtt  %*Kirrw  ,  libertini  autcm,  qui  a  Ro- 
manis Hbertate  donati  erant  t  ftc  appellabantur  .  Dico  ex  jufta  fervitute  ;  inge- 
nuum  enim  natum  ,  injufta  fervitus  ,  vel  fupervacua  manumilfio  ,  libertinum 
non  facit. 

ManumuTio  autem  eft  de  manu  miflio,  id  eft  libertatis  datio .  Manusenlm 
eft  fymbolum  poteftatis  &  imperii  ;  &  hoc  eft  quod  fignificat  Pompon,  in  /.  2. 
dt  orig.  Jur.  cum  ait  omnia  manu  a  Regibus  gubernata  .  EfTeehis  manumiflio- 
nis  eft ,  quod  manumiftus  e  domini  poteftate  eripitur  ,  &  fui  juris  fit  ,  falvo 
jure  patronatus.  Inde  triplex  hominum  ftatus,  alii  liberi,  alii  fervi,  &  tertium 
genus  libertini ,  qui  defierunt  efle  fervi. 

"¥  T  Arii  fuere  modi  manumiftionis  manumiflio  £ebat  vindi&a  ,  cenfu  ,  inter 
V  amicos  ,  per  epiftolam  ,  teftamento  ,  aut  per  aliam  quamlibet  ultimam 
voluntatem,  aut  ex  conftitutionibus  in  SS.ecdefiis  .Qux  fiercnt  cenfu  ,  vindi- 
fta  ,  aut  teftamento  celcbriorcs  ,  ufuquc  frequentiores  ;  M.  Tull.  in  ropicis : 
ft  neqtte  cenfu ,  -neqtte  vindiEla  ,  net  teftamento  liber  fa&us  eft  ,  mm  eft  liber. 

VindtSa  fiebat  manumuTio  inter  vivos  per  virgulam ,  feu  (eftucam  captti  ma- 
numittendi  impafitam  ,  quae  difta  eft  vindi&a  a  P.  Vindice  fervo  ,  qui  Hberta- 
te fimul  &  civttate  donatus  .  ob  indicium  conjurationts  in  remp.  de  quo  Boer, 
in  topica  Cicet.  &  Theophil.  ixx  loco,  de  hoc  genere  manumilT.  Plaut.  in  mi- 
lit.  glorioC 

QuidPean  ingenue  on  fefluea  faQa  anferva  vel  libera  eft?  EtPerT.  fetir.j. 

Vtnditla  poft  quern  meus  a  prxtore  rerejji . 
Alia  erant  &  folemnia  manumuTionts  per  alapam  ,  &  vertiginem  fen 
circumduct  ionem  ;  /.  *//.  C.  de  emancip,  liber,  de  quib.  Perf.  tad.  fatyr.  &  ib. 
Comut.  Senec  1.  controv.  6.  Quintil.  decl.  341.  Gregor.  Ny Men.  orat.  Am- 
brof.  ep.  7.  Liban.  in  pantgyr.  Julian.  &  Claudian.  de  IV.  eonf.  Honor.  Item 
aliud  erat  folemne  manumiflionis  per  impofitionem  pilei;de  quo  in  /.  t  dirt&isy 
C.  de  uftam.  manumiff.  &  apud  D.  HalicarnafT".  lib.  4.  unde  &  liberti  ,  fu- 
nus  domini  pileati  pnibant  ,•  /.  un.  §.  ft d  &  qui  domini  ,  C.  de  latin,  libtrt. 
totltnd. 

Manumtfllo  etiam  fiebat  cenfu  ,  puta  fervo  nomen  deferentc  in  cenfum  > 
id  eft  tahulas  cenfuales  ,  ac  ft  eflet  civis  Roman  us  de  voluntate  domini  \  Ul- 
pian.  lib.  rtg.tit.  1.  f.  6. 

Manumiftio  fiebat  &  teftamento ,  vel  per  aliam  quamlibet  ultimam  volun- 

B  ij 


H        IN  INSTITTJTIONTJM  JUSTINIAN!. 

tatem  ,  id  eft  fiebat  teftamento  ,  vel  codicillts  teftamento  confirmatis  ,  vel  co- 
drcitlh  ab  inteftato  ,  &  quoiibet  fcripto  ,  vel  etiam  line  fcripto  i  /-  t  tiberts- 
tts  ,  de  monumiff.  teflam.  I.  ult.  C.  de  teflam.  manumijf.  Manmriiflio  veto  te- 
ftamento fiebat,  vel  dire&o,  puta  hoc  modo,  Stychus Tiber  efto,  vel  fideicom- 
iriiflario  »  puta  ,  roao  hseredein  rneum ,  ut  Stychum  manumittat.  DireQo  manu- 
mifTus  oicinus  fit  uoertus  ,  id  eft  defundi  libertus;  /.  fi  necem  %ff.de  bon.  //- 
bert.  I.  5.  de  mammiff.  tejitm.  I.  j.  $.  fed  etfi,  de  legit,  tut.  I.  duo  fecii  ?  de- 
beted,  in/lit.  is  a  litem,  qui  per  hdcicommiftum  manumittkur  ,  boo  eft  orcinos 
libertus  .  fed  heredis  libertus ,  id  eft  ejus  qui  icgatus  a  defuacto  earn  manumi- 
fit  i  I.  ht  quibut ,  C.  de  fuieisomm.  libett. 

MamunilGo  fiebat  inter  amicos  adhibitk  quinque  teftibus  ;  I.  un.  $.  fed  & 
fi  quit  tC.de  latin,  libert.  toll.  Plin.  7.  epift.  id.  Si  volet  vindiila  liberate  t 
quos  proxime  inter  arnicas  manumififli .  Proximum  genus  manumiiTionis,  quod  ad- 
dit  Theophilus  hoc  loco  ,  cum  dominus  manumittendi  caufa  fervum  adhibebat 
epulis  inter  amicos,  quafi  unum  ex  ipfis. 

Manutriflio  fiebat  etiam  per  epiftolani  /  /.  f  qui  ebftnti  *  ff.  dt  adquir. 
•off.  quinque-  teftibus  adhibitis  /  d.  I.  un.  $*.  1.  C  de  latin,  libert.  tollend.  & 
hoc  ell  genus  manumiifioois  ,  quod  in  Gallia  dicebacur  fieri  per  charmlam  ; 
Gregor.  Tur.  lib.  9.  cap*  17.  &  lib.  10.  cap.  9.  uudc  hoc  pa£lo  mMumifli  di>- 
cebantur  chartularii    tapitul.  lib.  6.  cap.  208. 

Sacris  conftitutiombus  ,  id  eft  conftitut.  Conftantini  ,  ntanutnuTto  fiebat  is 
ccclefta  coram  Antirtite,  &  plebe  /.  1.  C  de  bit  ,  qui  in  ecctef.  manumitt. 
cujus  conftit.  meminit  Sooomen.  Itb.  1.  eaf.  9.  &  Nicephor.  lib.  7.  cap.  id*. 
cx  conftitut.  iaquam,  manumiftto  fiebat  in  ecdefia  vel  arde  lacra ;  /.  fi  quit  fer- 
vo,  C.  eommun.  dt-  nummiff*  Hujus  juris  ufum  teftatur  Aueuftin.  ferm.  do  via. 
commun.  cleric  Diacenut  Hippwienfis  homo  pauper  eft ,  quia  alicui  tonftrat  mm 
habet  .  tamen  de  laberibus  fuis  antequam  efjet  clericus  emerat  aliquot  fervulot  , 
hodie  tllot  in  confpeklu  veftro  manunmffuruj  efl  epifeopalibus  geflis .  Ejufdem  ge- 
neris mamimiflionis  argumentum  extat  apud  Ennodium  opufcul.  8.  de  Gerootio 
Agapiti  fervo ,  quern  dominus  apud  Epifcopum  tnauuniiit  ► 


%.  fervi 

MArramhTio  inter  vivos  eft  aftio  legis ,  id  eft  a£his  legitimur ,  qui  fit  apud 
prartorem  ,  procoofulem ,  vel  pneftdem  ;  I.  z.  ff.  de  offic.  proconf.  vel 
apud  conftlium  P  rind  pis  ;  L  utu  C.  de  vindicl.  mmtum.  vd  apud  magiibatus 
znunici pales ,  quibus  mijuTrnodi  jus  competit ;  d.  I.  uit.  nec  enim  fit  apud  quos- 
libet  magiitratus  municipaks-,  fed  apud  eos  tanturn  r  qui  habent  kgis  actionem; 
Paul.  *)  lib.  a.  fent.  tit.  15.  id  eft  jurilHiclionem  lege  vel  moribus  quxfitam;  i. 


prater  ,  ff.  de  judie.' 

Servi  a  dominis  fern  per  mamnnitrunrur  ,  id  eft  quocumque  die  &  loco  « 
etiam  in  tranfitur  prxrora  ,  extra  tribunal  ;  At  5*  7.  &  8.  ff.  de  monumiff. 


batius  in  libra  prime  rtlt/tonum  ait  ,  mmdinis  magijlratum  poffe  manumittert  , 
sddtcere  >  id  eft  juditem  dart. 

§.  hbttt  'morUTrt . 

T  Ibeniai  alH  funf  neSoris,  alii  fequiori?  conditronB  .  Manamiifi  inter  vi- 
JLi  vos  ,  aur  cenfu  ,  aut  teftamento  ,  plenam  &  majorem  libertatem  confe- 
quebantnr  ,  &  fiebant  cives  Romani  ,  ut  oftendjtur  in  hoc  %.  &  apud  Ulpian. 

lib. 


Digitized  by  Google 


LIBHUM  PRIMUM. 


fib.  titular,  tit.  i.  J.  6.  de  his  M.  TulL  4*  in  Catilin.  Libtruni  fortuna  fua 
crvitatts  jus  cenfecusi . 

Manurniflt  per  epiftulam ,  aut  inter  amicos  miaorem  libcrtitcm  aflcqueban- 
tur ,  &  fiebant  Latini  Juniani  ex  lege  Junia  Norbana  .  id  eft  eodem  jure  cen- 
fcbantur ,  quo  Latini  colonarii,  ut  eft  apud  Ulpian.  lib.  rtgul.  tit.  1.  J.  10.  &. 
apud  M.  Tull.  pro  Balbo,  noo  ftatim  apifcebantur  civitatem  Romanam  ,  fed 
apifci  poterant  bcneficio  Principis  &  aliis  certis  modis ;  Ulp.  d.  he.  &  hoc  fen- 
fu  ,  auter  quam  vindi&a  oianumuTos  f  velut  vinculo  fervitutis  attineri  ait  Ta- 
cit. 15*  annaL  Quin  &  manumittendt  dues  fpecits  infiitmtas  ,  ut  reUnquetetur 

Ciitenti*  ,  aut  novo  beneficio  locus ,  quos  vind'tBa  patronus  mn  libtraverit  y  vt~ 
vinculo  fervitutis  attineri  .  Latini  Juniani  foluti  erant  onere  ferviendi  ,  ha- 
bebant  jus  commercii  ,  id  eft  jus  emendi  vendendi  ,  &  acquirendi.  fed  de  par- 
tis teftari  non  licebat .  Bona  eorum  patronus  occupabat ,  non  quah  heres  ,  fed 
jure  peculii ,  vivebant  ut  liberi  ,  moriebantur  ut  lervi  ;  $.  nit.  infra  \  dt  fue- 
teff.  libertor.  Et  hare  varia  genera  libertinorum  rede  oblervavit  Salvianus  lib.  3. 
ad  ecclef.  Catholic  Mtliort  enim  condition*  quidam  rtlinquunt  libertos  fuos 
n  tu  relinquis  filios^  tuos :  in  ufu  ft  quidem  quotidiano  eft  ,  ut  fervi  ,  etft 
optima  ,  certe  non  improix  fervitutis  Romena  a  dominis  libertate  dmentur  . 


in  qua  fc.  &  proprietatem  peculii  capiunt ,  &  jus  tejlamentarium  eonfequuntur , 
ita  ut  &  viventes  cut  volunt  res  fuas  tradant  ,  &  morientes  donatione  tranferi- 
bant  ,  nec  folum  hoc  ,  /«f  #  »7/«  ,  «i  fervitute  pofiti  conquifterant  ex  do- 
mimrum  domo  tollere  non  vetantur  .  More  ergo  illorum  uteris  ,  qui  fervos  fuos 
non  bene  de  fe  meritei  ,  quia  civitate  Romana  indignos  judicant  y  jugo  Latin* 
iibertatis  addicunt  ,  quos  fc.  jubem  quidem  fub  libertorum  titulo  agere  viventes, 
fed  miunt  quicquam  habere  morientes ,  negato  enim  'tis  ultima  voluntatis  atbitr'n* 
etiam  qua  fuptrflites  habent ,  morientes  donare  non  poffunt. 

Infimx  &  deterrioiat  conditionis  funt  qui  dedititiorum  numero  habenfur  . 
Ex  lege  TElia  Sentia  ,  quae  lata  eft  temporibus  Augufli ,  fervi  ,  qui  femel  no- 
tan  faerunt  ,  id  eft  poena?  caula  vinfli  a  domino  ,  notis  aut  ftigmatis  inufti  . 
damnati  ad  Jerrum  ,  vel  ad  beftias  ,  manumiffione  non  aflequebantur  juftam  lt- 
bertatem  ,  nec  fiebant  cives  Romani ,  fed  erant  dedititiorum  numero  :  Ulpian. 
lib-  ng.  tit.  1.  §.  11.  id  eft  eodem  jure  cenfebamur  ,  quo  funt  ii  ,  qui  hello 
victi  a  Romanis  dedidere  fe  in  poteftatem  vi&orum  ;  Tranquill.  in  Auguft. 
cap.  40.  Adjtcit  ne  vintlus  umquam  tortufve  quis  ullo  Iibertatis  genere  chita- 
um  adipifetretur  .  Et  Auguftin.  in  epdft.  ad  Galat.  in  fin.  Stigmata  enim  di- 
cuntur  not*  quadam  pctnarum  fcrvilium  ,  ut  ft  quis  verbi  gratia  fervus  in  com- 
ptdtbus  fuerit  propter  noxiam  ,  ideft  propter  culpam  vel  bujufmodi  liquid  paRus 
fuertt  yfttgmata  habere  dtcatur  :  &  tdeo  m  jura  manumijfumis  infertoris  eft  or. 
dints . 

Conftitot.  Jnftiniani  fublata  eft  Latinorum,  Junianomm ,  &  dedititiorum 
ditio,  &  jufta  libertas  ,  civrtafque  Romana  cunSis  data  ,  qui  eflcnt  mai 
quoquomodo  ;  /.  un.  C.  de  latin,  libert.  toll,  immo  &  nov.  Juflin.  78.  , 
manumilTi  fiunt  ingenui ,  non  libertini  ,  falvo  jure  patronatus .  Denique  fublata 
funt  folemnia  manumiftionis  ;  /.  ult.  C.  de  emancip.  liber.  I.  1.  C.  de  his  qui 
in  ecclef.  manumitt.  nov.  81.  Manumiflio  fit  omiftis  folemnibus  ,  &  folemnia 
licet  omifla  lint,  perafta  pra:fumuntur  ;  /.  manumijjk  ,  ff.  \  da  manumiff. vh- 


IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 


Quibus  est  cauf.  mammitt.  non  fie, 
CAP.  VI. 
Pr. 

A  Ctioke  Pauliana  revocantur  gefta  &  alienate  in  fraudem  ereditorurn  ;  /. 
J~\-  i«  #•  "»  /»'««'•  Aerione  Faviana  &  Calvifiana  qua:  in  frau- 
dem patronorum  ;  /.  I.  &  3.  ff  fi  quid  in  fraud,  patron.  1.2.  C.  eod.  Ex  le- 
e  JElia  Sentia ,  is  qui  in  fraudem  creditorum  manumittir ,  nihil  agit  ,  id  eft 
ac  lege  libertas  data  in  fraudem  creditorum,  ab  homine  qui  folvendo  non  eft, 
irrita  eft,  ut  oftenditur  init.  h.  tit.  I.  in  fraudem  ,  C.  d*  ttflam.  monumiff.  I.  1. 
C.  qui  mammitt.  non  poff, 

§.  in  fraudem . 

/^"YUernadmodum  alienatio  facia  in  fraudem  creditorum  tevocatur  a&ione 
VVPauliana  ,  fi  confilium  &  eventus  fraudis  fequatur  ,•  I.  ait  prator.  io.$.im 
deroum ,  ff.  qua  in  fraud,  cred.  ita  &  libertas  data  in  fraudem  creditorum 
lege  JElia  Sentia  non  revocatur  ,  nifi  confilium  &  eventus  fraudis  concurrat  , 
«  hoc  §.  ty  I.  ft  quit  cum  habtret  ,  ff.  qua  in  fraud,  cred.  I.  1.  &  ult.  C. 
qui  manumitt.  non  poff.  fraus  enim  non  tan  rum  ex  eventu ,  fed  &  ex  confilio , 
id  eft  animo  arftimatur,-  /.  fraudis ,  de  R.  J.  Quintil.  decl.  13.  Duo  effe  foJat 
qux  in  emni  crimine  fpefianda  funt ,  animum ,  &  eventum  .  Ante  legem  JEliam 
Scntiam  cuique ,  ni  fallor ,  licebat  manumittere  ,  quia  lege  1  z.  tab,  cuique  li- 
berum  erat  de  bonis  difponere  ,  uti  qui/que  Itgafftt  fug  rei ,  ita  jut  efio  :  quae 
lex  non  modo  ad  hereditates ,  tutelas ,  aut  legata ,  fed  etiam  ad  libertates  per. 
jtinet  ;  /.  verbis  legis  ,  de  V.  S. 

,  %  licet  autem, 

I 

EX  lege  JElia  Sentia  ,  ei  qui  folvendo  non  eft  ,  non  licet  in  fraudem  ere. 
ditorum  manumittere ,  nifi  forte  fervum  unum  ,  quern  fibi  necelTarium  he- 
redem  inltituat  cum  libertatc ,  ut  is  fatisfaciat  creditoribus  ,  aut  eo  non  facien- 
te ,  bona  fub  hafta  vencant  a  creditoribus ,  fervi  nomine ,  non  defun&i ,  ne  dc- 
fun£lus  injuria  adficiatur ,  ut  oftendkur  in  hoc  §.  ideoque  in  /.  3.  C.  Th.  deinoff. 
ttflam.  fcriptum  eft  fervum  neceflarium  heredem  inftitutum  ,  non  magis  heredi- 
tatem  ,  quam  infamiam  confequi  videri  ,  nempe  quia  ad  hoc  inftitutus  ,  ut  bo- 
na ipfius  potius  quam  domini  nomine  veneant  .  Aliud  in  filio  fuo  herede  ,  fi- 
liusf.  heres  inftitutus  a  patre ,  qui  folvendo  non  eft  ,  eft  funs  &  neceflarius  he- 
rcs  ,  fed  habet  berteficium  abftinendi ,  quoniam  filii  pudori  cosfulitur  ,  ut  patris 
potius ,  quam  ipfius  nomine  bona  veneant ;  §.  fui  autem  ,  infr.  de  hered.  qualit. 
&  diff.  I.  paterf.  ff.  de  ?eb.  auS.  jud.  poff.  Bonorum  profcriptio  eft  famofa  , 
idco  cum  heres  fcriptus  adibat  damnofam  nereditatem  ,  famx  defun&i  tuenda: 
gratia  prius  pacifci  folebat  cum  creditoribus  de  remittenda  parte  debiti  ;  /.  pri- 
mo  gradu,  ff.  qua  in  fraud,  cred. 


$.idenu 


Digitized  by  Google 


IIBRUM    PRIMUM.  r$ 

$.  idemque  jurir. 

DOmlno ,  qui  folvendo  non  eft ,  licet  unura  e  fervis  heredem  inftituere,  adje- 
3a  libertate ,  vel  fine  liberate ,  id  eft  omifta  libertatis  datione .  Quia  cui 
fervo  hereditas  relinquitur,  tacite  libertas  rellfla  intelligirur ,  ex  hoc  §.  &  I. pen. 
C.  de  neceff.  ferv.hered.  inllituend.  immo  fervus  non  aliter  inftitui  potcft ,  quara 
ut  fimul  libertatem  cum  nereditate  affequatur  j  Ulpiao,  lib.  rtg.  tit,  22.  5.  7.  U 
fervus  y  ff.  da  hered.  inflit. 

$.  eadem  lege ,  $.  turn  ergo . 

T?X  lege  JElia  Sentia  minor  20.  annis  non  poreft  manumittere  ♦  nifi  caufa 
XL  cognita  &  probata  a  pud  con/ilium  prartoris,  ex  hoc  §.  eadem  lege  ,  /.  qui  fi- 
fium.  $.  t.ff.  ad  TrebelL  Nec  mover,  quod  minor  20.  annis,  rnodo  fit  pubes, 
poteft  teftan  de  univerfis  bonis  ;  §-  rum  ergo ,  quia  minoris  intereft  fervos  non 
manumitti  ,  qai  reram  notitiam  gerunt  j  1.  lex  gun  tutore*  ,  C.  de  adm.  tut. 
unde  columella;  apud  veteres  difti  fervi  majores  domus  ,  id  eft  columina  fami- 
liar, ut  docet  Donatus  in  Phormione  ex  Lucilio.  Hac  ratione  motus  Juftinianus 
medtam  fententiam  fecutus  conftitutione ,  quae  non  eztar,  cavit  ut  domini$,qui 
18.  annum  attigere  (  quae  eft  plena  pnbertas  )  fervos  teftamento  manumittere 
liceat  ,  ex  eod.  %.  rum  ergo  f  hzc  conflitntio  abrogata  eft  ab  ipfo  Juftiniano 
no  v.  119.  qua  ftatutum,  ut  qua  ab  state  tedari,'  ab  eadem  manumittere  liceat. 
Alias  minor  25.  annis  non  poteft  donare ,  quia  donatio  eft  mera  alienatio  & 
perditio ,  donare  eft  perdere  /'•*])  donari  yff.  de  donat.  Et  res  minoris  non  pof- 
funt  alienari  fine  juffa  &  neceflaria  caufa ,  &  decreto  prartoris  ?  nifi  ex  caufa 
dotis  ,  vel  donationis  propter  nuptias  ,  minor  enim  non  reftiruirur  adverfus  do- 
tem  vel  donationem  propter  nuptias ,  fi  fafta  fit  congruo  moderamine  pro  facul- 
tatibus  bonorum  y  /.  1.  C.  fi  adverf.  don.  /.  t  *».  C.  fi  adverf.  dot.  I.  fin.  C.fi 
major  faBus  alien,  rat.  had.  I.  five  generalis ,  /.  77//* ,  £.  de  jur.  dot.  oc  his  c*- 
fibus  ceflat  /.  prxdia  C.  de  prtcd.  minor,  fine  decret.  non  alienated. 

§.  femel  autem. 

EX  lege  JElia  Sentia  minor  20.  annis  non  poteft  fervum  manumittere  ,  nifi 
caufa  cognita  &  probata  apud  praetorem  .  Caufa  vera  feme!  probata  fi- 
ve vera  five  falfa  ,  puta  fi  collaclaneum  aut  alumnum  fuum  finxerit  ,  libertas 
frmel  data  non  revocatur  ,  ex  hoc  §.  nam  caufa;  probationis ,  id  eft  dum  caufa 
probatur  &  expend! tur  conrradicendum  fuit  ,  non  autem  caufa  jam  probata  re- 
tra&anda  eft  ;  /.  jufla  caufa  ,  §.  fciendum ,  ff.  de  manumiff.  vinditl.  inde  liber- 
tas femel  data  non  revocatur  ;  /.  1.  C.  de  vinditl.  manumiff.  I.  fi  ex  caufa  , 
$.  ult.  ff.  de  minarib.  I.  ult.  C.  fi  adverf.  libert.  Et  in  dubio  libertas  teftamen- 
to data  non  videtur  adempta  a  teftatore  y  /.  fi  peculium  ,  $.  ult.  ff.  de  morm~ 
miff,  tefiam.  I.  fi  fervus ,  ff.de  fideiconm.  libert.  Ac  demum  libertas  femel  data 
non  adimitur  ,  nifi  ex  caufa  ingratitudinis  y  §.  1.  infr.  de  cap.  dens.  1.2.  C.  da 
libtrt.  tf  tor.  liber,  qua:  omnia  mtrodu&a  funt  favore  libertatis . 


x6        IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 


De  lege  Fufts  Ctn'mia  tJlenda . 

C   A   P.  VII. 

'  f\  Nte  legem  Canimam  tmicnique  tictut  quot  vellet  fervos  manumittere , 
/\  teftamento,  vel  inter  vivos.  Erantque  multi  qui  univerfam  familiam  ma- 
rjumittebant  ,  vel  hoc  animo  ut  annonas  menftruas  &  fportulas  ,  qua;  a  Prin- 
cipe egenos  in  cives  erogabantur,  per  eos  acciperent  &  emungerent,  vel  ut  hu- 
manitatis  laudem  ferrent  pod  mortem  ,  &  quamplures  cum  ipG  eflerrentur  eo- 
rum  funus  pileati  profequerentur  ,  ut  obfervatur  ex.  D.  HalicarnaJI  lib.  4.  Et 
fimile  notatur  confilium  a  Dione 49.  in  Pompejana  divi/ione  frumenti 
hi(  vpif  ***  *w  mvri  ivriJW  ixtuSifm$<nrii  .   Ideo  lex  Fuji*  Coniniu  ,  quar 
lata  eft  temporibus  Augufti ,  matwmuTionibus  modum  impofuir  ,  ne  ultra  cen- 
tum fervos  manumittere  liceret  .  Lcgis  audorem  non  latorem  fauTe  Auguftum 
infinuat  Tranquill,  in  ejus  vita  up.  40.  Civitatem  Romantm  ,  inquit ,  psrcijfu 
me  dedit  df  nunumittendi  modum  terminav'tt  .  Et  ut  lex  Cmcia  donationibus 
modum  impofuit,tta  &  lex  Caniniu  manumtfTionibus,  quod  eft  genus  donatio* 
Morientesfa- nis  .  Hac  lege  nihil  cautum  eft  de  manumifllonibus  inter  vivos  ,  fed  de  tefta- 
cile  donant;  mentariis  ,  quia  quo  (aciliores  funt  morientes  ad  donandum  quam  qui  vivunt  , 
Senec  epift.  eo  magis  coercencfi  mere  ne  res-  fuas  perderent  ,  nihil  heredibus  rehduri  ,  prar- 
77.  non  eft  ter  nudum  &  inane  nomen  heredum  ,  qua  ratione  Vellejanum  fuccurrtt  mulieri 
inhuman um  pro  alio  fe  obliganti  ,  non  donanti  ,  quia  ut  ait  /.  4.  ff»  *d  Veile/m.  mulier 
Qucmadmo-  facilius  fe  obligat  quam  donat. 

aum   ccena        Hac  lege  qui  ties  fervos  habuit  ,  non  plures  quam  duos  manumittere  po- 
pe ra4ta,reli-  tuit ,  qui  decern  quinque  ;  denique  haec  lex  vetuit ,  ne  quis,  etiam  fi  majorem 
quiar  curcum-  familiam  habeat  ,  ultra  centum  manumittat  ;  Ulpian.  lib.  tea.  tit.  t.  §.  pen. 
ftamibus  di-  Paul.  lib.  4.  fent.  tit.  14.  $.  ult.  &  eo  fpe&at  quot!  fcriptum  eft  in  I.  fi  JutUi, 
viduntur,  fic  C.  Th.  de  JueLxit  ,  refciflb  teftamento  Judati  ob  prateritionem  ,  vel  exharreda- 
pcracla  vita  tionem  filii  ,  qui  chriftianam  religionem  amplexus  fit  ,  libertates  datas  eodem 
aliquidpoiri-  teftamento  valere  fi  legitimum  numerum  non  excedant .  Legis  Canini*  terminit 
gi  his  qui  to-  in  manumittendo  fe  continuifTe  Taciturn  Imp.  teftis  Vopifcus  in  ejus  vit.  Jer- 
"•rt  w;1* m'"  V0S  numm'J'/ » 'Htrt  eentum  tamen  ,  ne  legem  Caniniem  trunftre  videretur .  Eun- 
nilu'i  fuiflcnt.  dem  manumittendi  modum  fibi  impofuit  Geraldus  Comes  Aureliacenfii  apud 
Arvemos  j  Odo  Cluniacenf.  lib.  3.  ejus  vit.  Centum  ex  mancipiis  tamtttm  liber- 
ate tunc  donav'tt  ,  monebatur  out  em  a  quibufdum  fuis  ,  quatemts  de  femilit9 
quM  fibimet  affatim  fuperabundabat  ,  majorem  multitudinem  jugo  fermtutis  ab- 
Jolveret ,  quibus  ait  ,  jufium  ,  mquit  ,  eft ,  ut  lex  muitdialir  in  hoe  obfervetur, 
&  idee  numerum  in  eadem  lege  pnflitutum  pratergrtdi  non  debet*. 

Tandem  vero  hanc  legem  luftulit  Juftinian.  nvore  libertatis  ,  conceflitque 
ut  liceat  cuique  etiam  teftamento  univeHam  familiam  manumittere  ,  ut  videre 
eft  b,  tit.  &  I.  un.  C.  de       Ctmn*  tollend. 


De 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRXMUM.  17 


De  his  qui  funt  fui  ,  vti  alieni  putt. 
CAP.  VIIL 

Pr.  h.  tit. 

ALia  eft  perfonarum  divifio  in  eos  qui  fui  vel  alieni  juris  funt  ,  at  hie 
i.  1.  ff.  k.  tit.  qui  alieno  juri  fubjedi  tunc ,  alii  Tunc  io  poteftate  pan 
turn  ,  alii  in  poteftate  dominorum  .  In  poteftate  dominorum  funt  fervi  :  pote- 
ftarit  verbo  fignificatur  in  liberis  patria  poteftas ,  in  fervis  poteftas  dominica  ;  /. 
pottjiatis ,  ff.  J*  V.S.  t.  1.  t  $.  «<m,  dt  at  quit,  pofftff.  t  $.  iftedefi- 

derarur .  Fa. 

§.  in  pottftate  t$.ftd  hoc.  ciunt  /.  1.  $. 

zi.de  txtr- 

TUrc  gentium  dominus  habuit  jus  vita;  &  necis  in  fervos,  ex  §.  m  pottfiatt ,  owr.O*  /.?. 
J  Luff.  h.  tit.  vetoes  eniin  pecudura  vice  fervos  habebanr,  ira  ut  qui  fer-  $.3.  de  dun. 
vum  alienuni  occidiflet  ,  non  alia  quam  legis  Aquiliz  aflione  ,  qua?  ell  a&o  int.  vir.  Cf 
civilis  ,  de  daenno  injuria  dato  teneretur  ,  perinde  ac  II  alienam  pecudem  occi- 
diflet ;  /.  i.ff.  ad  I.  Aqu'tl.  Alienum  fervum  necare  non  erat  crimen  ,  fed  noxa 
&  damnum ,  &  mors  ipfa  fervorum  nihil  aliud  videbatur  quam  damnum ;  PKn. 
8.  tp'tfl.  1 5.  Nec  ignore  alios  hu/ufmodi  cafus  nihil  amplius  voeare  quam  damna. 
Servos  occidere  ,  &  in  eos  farvire  impune  erat ,  fed  ex  cewftirurione  Antonini 
jus  vita;  &  necis  in  fervos  dominis  aacmprom  ,  nec  deinceps  licuit  fjevire  in 
fervos  fupra  modum  ,  &  non  cognita  caufa  ,  quod  fi  dominus  fupra  modum 
jarviret  in  fervos  ex  eadem  conftitutione  cogebatur  eos  vendere  bonis  conditioni- 
bus ;  %.  t  z.  ftd  hoc ,  I.  1.  CT  2.  ff.  h.  tit.  nec  Antoninus  hujus  juris  auftor 
hut  ,  fed  Adrianus  ejus  deceflbr  ;  Spartian.  in  ejus  vita .  Servos  a  dominis  oetr. 
di  vetuit ,  tofque  ju/jit  damnari  per  judicts  fi  ditni  ejjent  .  Ac  demum  conftir. 
Conftantini  cautum ,  ut  qui  fuum  fervum  fine  jurta  caul'a  necaflet ,  homicidii  reus 
eflet  /.  f  uiu  C.  de  emend,  ftrv.  Ex  conftit.  Antonini ,  fi  dominus  fupra  mo- 
dum farviat  in  fervos  ,  eos  bonis  conditionibus  vendere  cogitur  ,  id  eft  arquo  &. 
juflo  prerio  l.fi  qu'ts  fepulcrum  yff.de  religiof.  &  fumpt.  funtr.  1. 1.  J.  cu- 
ra  earnis.,  de  offic.  praf.  urb.  vel  ita  ne  fervus  in  provinciam  exportandus  ,  vel 
ancilla  proftituenda  veneat .  Nemo  rem  fuam  vendere  cogitur  ;  /.  invitum ,  C. 
de  cmtteh.  tmpt.  I.  nec  emtre ,  C.  de  Jure  delib.  nifi  ex  juflis  caufis ,  ut  hie  do- 
minus fervum  ob  farvitiam,  quia  reip.  expedit  ne  quis  re  fua  male  uurur,  vol 
ob  caufam  piam ,  puta  itineris  ad  fepulcrum  pradlandi  caufa  ei  qui  fepulcrum 
habct  ,  viam  autem  ad  fepulcrum  non  habet  /.  fi  quis  fepulcrum  y  ff.  de 
rtligiof.  &  fumpt.  funtr.  vel  aedis  focrx ,  aut  public*  inxdificandat  caufa  ,  quo 
jure  utimur.  Ex  refcripto  quoque  Trajani.fi  pater  filium  contra  pietatem  male 
afheiat,  cogitur  emancipate  ;  /.  ult.ff.  fi  a  partntt  quis  marmmiff.  fit.  Et  fi  ma- 

(»ifler  farviat  in  difcipulum  ,  quern  docendum  conduxit,  tenetur  lege  Aquilia  vel 
ocati ,  quia  magiftris  levior  tanrum  caftigatio  permifta  eft  ,  &  prarceptoris  far- 
vitia  culpa:  adnumeratury  /.  5.  $.  ult.  cum  I.  feq.  ff.  ad  L  Aqu'tl.  I.  item  qua- 
rituT ,  §.  htm  Julianus ,  ff.  focat.  fi  maritus  panter  in  uxorem  farviat ,  interim 
pendente  lite  commendanda  eft  apud  probam  &  honeftam  matronam  ,  ne  ul- 
lam  vim  ferat  a  maiito  ;  can.  Lot  hart  us  ,  31.  qu.  x.  cap.  ex  tranfmiffa  ,  dt 
rtfiit.  fpoliot.  &  fi  dominus  fxviat  in  colonos,  vel  novos  cenfus  eis  imponat  , 
jure  emphyteutico  cadit  ;  /.  cum  fatis  ,  §.  cavtant  ,  C.  de  agtkel.  Cf  un- 
fit. I.  1.  &  2.  C.  in  quit.  cauf.  colmi  dominos  accuf.  poff. 
Tern.  VII.  C 


Digitized  by  Google 


,8         IN   INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

Quicquid  fervus  adquirit,  five  ex  flipulatu  five  ex  alia  caufa,  adqufrit  do- 
mino,- $.  tn  poteflate  ,  /.  adquiruntur ,  $.  i.  ff.  de  adq.  nr.  dam.  quia  fervus  , 
qui  eft  in  poteflate  domini ,  nihil  fuum  habere  poteft  ;  d.  I.  adquiruntur :  immo 
quicquid  fervus  adquirit,  id  domino  etiam  invito  &  ignoranti  adquirit  pene  ex 
omnibus  caufis  ;  /.  etiam  invitis  ,  ff.  cod.  I.  fervus  vetante  ,  ff.  de  V.  O.  ait 
pene  ,  quia  invito  domino  non  adquiritur  per  fervum  ex  caufa  nercditatis ,  qua 
de  caufa  fcrvus  alienus  heres  inftitutus  non  poteft  adire  hereditatem  injuflu  do- 
mini ,  ne  dominus  ignorans  &  in  virus  obligetur  forte  damnofz  hereditati ;  /.  6. 
ff.  de  adquir.  bend. 


Tie  pair,  poteftat. 
CAP.  IX. 

Init. 

IN  poteftate  patris  funt  liberi  ex  juftis  nuptiis  procrearJ,  nt  exponttur  init.  b. 
th.  &  I.  3.  ff.  de  his  qui  funt  fui  ,  vel  alien,  tut.  Dico  in  poteflate ,  com 
enim  liberi  fmt  ,  non  funt  in  dominio  patris  ,  'tea  quafi  dominio  &  potTeiTto- 
ne  :  liberi  pofTeiTio  patris  ;  Ariftotel  lib.  5.  eth.  cap.  10.  ri  ti  xi-ip* 
Ktu  to  Ttxnr  .  Poffeffto  tit  liberi  .  Et  Augultin.  lib.  15.  de  civic,  cap. 
17.  Cain  an  tern  interpretatur  paflejfio  ,  unde  dittum  eft  ,  quando  nitus  eft , 
acquifivi  bominem  per  Deum  .  Et  ideo  fi  filius  funs  neeetur  ,  vel  abdocarur  , 
non  agrtur  aftione  in  rem  ,  fed  pncjudiciis  ,  id  eft  a&onibus  prxjudicialibus , 
puta  de  liberis  agnolcendis  ,  vel  interdi&o  de  liberis  ducendis  ,  &  exhibcndis, 
quae  quafi  proprietatts  caufam  continent ,  vet  extra  ordinem  officio  prartoris  ,*  I. 
1.  per  bane  ,  ff.  de  rei  vindicat.  I.  2.  §.  quxdam  y  de  mterdiB.  l.i.  de  liber, 
exhib.  item  dttcend.  Ait  ex  juftis  nuptiis.  pater  enim  nararalis  non.  ha  bet  Alios 
in  poteftate  ;  /.  cum  quis ,  C.  de  nsturalib.  liber. 

§.  nupt'ta . 

NUptia*  funt  viri  ,  &  mnlieris  conjundio  individnam  vitar  confuetudinem 
continens  ,  ex  hoc  $.  congruenter  /.  1.  ff.  de  nt.  nupt.  Nuptiar  funt  ,  in- 
quit  ,  confbrtiure  omnts  vita:  ,  divini  &  humani  juris  communicatio  .  Nuptiz 
dicurmrr  individual  ,  quia  inter  conjuges  nihil  debet  effe  dividuum  ,  ut  fe  habe- 
bat  melioribus  firculis  ;  Columell.  lib.  12.  cap.  1.  Nihil  eonfpidebatur  in  eUmo 
dhiduum  ,  nihil  quad  maritus  out  ftm'ma  prcprium  effe  juris  fui  dieeret ,  fed  in 
commune  confpirakttur  ab  utreque  .  Turn  quia  "nuptiar  eo  animo  contrahun- 
tur  .  ut  indfvidua;  permaneant  ,  licet  divortium  farpius  fequatur  ;  &  can. 
fa  doris  dicirur  pcrpetua  ,  quia  eo  voto  datur  ,  ut  temper  apud  man  turn 
fit  ;  /.  1.  ff.  de  jur.  dot.  Ait  divini  &  humani  juris  communicatio  ,  quia  mu- 
lier  eft  particeps  facrorum,  qaam  ob  caufam  uxor  dicirur  focia  rei  humanar  at- 
qu?  divinar  domus  ;  /.  4.  C.  de  erimin.  expilat.  hered.  ,  &  mulier  icquitur  do- 
micilium  fimui  &  forum  mariti  ;  I.  cum  quxdam  yff.de  jurifd.  I.  muVteres  ,  C. 
de  dignit.  &  feminar  gaudent  dtenirate  maritorum  .-  /.  femina  ,  ff.  de  fenat.  I. 
ult.  C.  de  into/.  I.  «.W,  C.  Tb.  de  jurifd. 


$.  jut 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRIMU  M.  i9 
$.  jus  matm . 

T  Us  pamar  poteftatis  eft  propriura  civiutn  Rornanorum  ,  ex  hoe ,  $.  0*  7. 
J  ff.  de  his  qui  funt  fui  vtl  alien,  jur.  Proprium  Rornanorum ,  inquam  ,  non 
quod  alia:  gentes  careant  poteftate  in  libera  ,  fed  quod  non  habeant  talem  , 
qualem  cives  Romani;  Philo  Judaus  de  legaf.  ad  Caium  **)  i  yip  si*  •nrr-nx** 
,  xurr*  lit  Ttii  P*ju*f»r  rifivs  irtrxtrnti  txrpi .  Romano  jure  emninml* 
poteflas  in  filium  eft  apud  pattern  .  Et  hoc  poteftatis  fait  etiam  ki  patre  ado- 
ftivo  ;  M.  Tull.  pro  do  mo  de  Clodio  a  Fonteio  adoptato  .•  Credo  quamquam 
m  ills  adoption*  legitime  fedum  aft  nihil  ,  tamen  te  effe  rnterngatum  auftor  ns 
effes ,  ut  hi  te  P.  Fmte'rus  vhtt  necifque  poteflatam  haberet  ut  tn  filio . 

Prxcipua  patrix  poteftatis  hax  lunt.  I.  quod  pater  habuit  jus  vttx,  &  ne- 
cis  in  libera  ;  /.  in  fuis  ,  ff.  de  liber.  &  pojih.  tanti  tamen  libertas  fuit  ,  ut 
patribus  numquam  licuerit  filiis  tollcre  libemrem  ;  /.  ult.  C.  da  pan.  pote/l. 
nee  obftat  quod  patri  filios  fanguinolentos  y  id  eft  recens  natos  ,  quos  propter 
inopiam  alere  non  pofTet  ,  venderc  licebat  ;  /.  ult.  C.  de  p*tr.  qui  fit.  difir. 
quia  hujusroodi  venditio  nihil  officiebat  ingenuitati ,  nec  permittebatur  in  gratiam 
patris,  fed  liberorum  ,  ne  aliroentis  deficerent.  Jus  vitx  necifque  in  libera  din 
manftt  apud  Roman os ,  fed  tandem  defuetudtne  fublatum  ,  quia  patria  poteflas 
in  pietate  debet  ,  non  in  atrocitate  confiftere;  /.  D'rms ,  ff.  ad  leg.  Pomp,  de 
parrkid. 

IL.  Eft  quod  quicquid  filius  adquirit  t  id  patri  adquirit ,  excepto  peculio  ca- 
flrenfi  vel  quail  caftrenft  j  $.  igitur  ,  infr.  per  quas  perfm.  cuiq.  adqu.  I.  i.  ff. 
ft  a  parent i  quit  manumijf.  Jit.  quidqutd  filius ,  inquam  ,  adquirit  ,  patri  adqui- 
rit etiam  invito  &  ignoranri  vel  furiofo;  /.  patrt  furiofo,  in  fin.  ff.  de  his  qui 
fui  vel  alien,  jur. 

III.  Eft  quod  jure  patriar  poteftatis  licet  patri  filium  teftamento  eibereda- 
re  >  fi  adfit  jufta  caufa  ;  d.  t.  in  fuit  :  ut  &  pater  filio  impuberi  teftaoiemum 
facere  poteft ,  id  eft  fubftituere  pupillamer  ,  quod  moribus  mrrodu&um  effe  di- 
cirur  I.  l.  ff.  de  vulgar.  &  pupillar.  non  abs  jure ,  quia  fabftitutio  pupillarts 
fit  jure  patriar  poteftatis  ,  quod  &  moribus  receptutn  eft  d.  I.  patre  furiofo . 
Eodem  jure  &  pater  filio  impuberi  tutorem  teftamento  dat  ,  nam  lex  iz.  tab. 
Uti  legafftt  fu£  rri  it  a  jus  tfio  ,  non  modo  pertinet  ad  hereditatetn ,  fed  etiam 
ad  tutelas ;  /.  verbis  legit ,  ff.  de  V.  S. 

IV.  Eft  quod  filiusf.  ex  voto  fine  patris  au&oritate  non  obligatur  ;  /.  2. 
ff.  de  pellicit.  Serv.  in  ilium  locum  ij. .  Aneid. 

ipfe  pater  fumulam  ixveo  . 
Bene  tpfe  peter  inquit ,  quit  auSoramenti  pctejlatem  nifi  perns  non  habtnU 

§.  qui  igitur . 

LIberl  ex  jufta  uxore  nati  funt  in  poteftate  patris,  nepotes  ex  filio  in  pote- 
ftate  avi  ,  ut  hie  *7  1. 4.  &  5.  ff.  de  his  qui  fitnt  fui  vel  alien,  jur.  quia 
per  pat  rem  conjunfti  funt  avo  ;  /.  detent  ,ff.  deeellat.  nepotes  ex  filia  non  lunt 
in  poteftate  avi  matcmi  ,  quia  liberi  patrem  fequuntur  ;  /.  familix ,  ff.  de  V.S. 
nepoti  ex  filia  avus  ma  tern  us  pro  extraneo  habetnr  ,  quia  extraneum  mtelligi- 
mus  omnem  circa  parentem  virilis  fexus  ,  qui  perfonam  de  qua  agitur  in  pote- 
ftate non  habet ;  I. ult.  $.  fimili  queque  ,  C.  de  jur.  dot.  /.  avi.  §.  t accedh^C. 
de  rei  uxor.  ail. 


C  i) 


Digitized  by  Google 


IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 


De  nuptiis. 
CAP.  X. 
Pr. 

UT  juftas  Gat  nnptia*  tria  requiruntur .  I.  ur  qui  nuptias  contrahunt  fart  cf- 
ves  Romani ;  coonubium  enim  eft  folos  inter  cives  Romano; ;  inter  fer- 
vos  non  eft  connnbiam  ,  fed  contubernium  ;  /.  turn  antillis*  C.  de  inteft.mpt. 
L  fervi  ,  C.  ad  I.  Jut.  de  adulter.  Plaur.  in  Cafina : 
Qusfo  hertle  quid  iftut  eft?  ferviles  nnptia  > 
Strvtne  uxorem  ducent  t  ant  pofctnt  fibi  ? 
Novum  attulerunt ,  quod  fit  nufquam  tenth 

ide 

regrini 

contrahentes  fine  puberes ,  Hi  eft  mafcuh  majores  14.  annis,  femtna?  viripotenres 
feu  majores  11.  annis;  /.  4.  ff.  de  rit.  nupt.  nov.JuJl.  too.  cap.i.  III.  In  nu- 
ptiis filii  vel  filiarfc  reqniritur  confenfus  patris ,  cujus  in  poteftate  eft ;  /.  nuptiaf 

£de  rit.  nupt.  I.  ft  ut  pnponis  5.  /.  nee  filium,  C.  denupt.  de  qno  noti  funt 
i  Apul.  lib.  6.  &.  Tertull.  2.  ad  uxor.  &  confenfus  patris  nuptias  pratcedere 
debet  ,  ut  ait  J  oft  in.  init.  h.  tit.  nt  naptiz  ftatim  ab  initio  va  leant ;  nnptia;  t«- 
men  ,  quar  nulls  erant  ab  initio ,  ob  defectum  confenfus  patris  ,  ex  port  fafto 
convalekunt  ,  fi  pod  nuptias  confenfus  patris  fequatur  ;  /.  ft  uxor  ,  §.  ft  quit 
uxorem  ,  i  ff.  ad  I.  Jul.  de  adulter,  quod  probat  &  Bafil.  epift.  ad  Ampbiloeb. 
r.  4.  &  14-  Porro  in  nuptiis  filii  non  requiritur  expreflus  confenfus  patris,  fed 
fufheit  tacitus  confenfus ,  fatis  eft  fi  nuptits  cognitis  pater  non  contradicat  ,•  I.  ft 
ut  pnponis  ,  /.  t  fi  faioft,  C.  de  nupt.  I.  in  fponfalibus  ,  £  1.  ff.  de  fponj rt- 
lib.  pater  enim  nuptiis  coafentiie  intelligjtur  ,  nifi  evidenter  diffemiat ;  d.  I.  in 

fponfalibus  .  .{ 

Filius  emancipatus ,  abtque  con  fen  fu  patris  non  vetarur  uxorem  ducere  /  /• 
fill  us  yff.de  rit.  nupt.  etiam  ft  fit  minor  25.  annis  /  /.  in  copulandis  ,  C.  de 
nupt.  (ecus  in  puella  emancipata  fi  fit  minor  25.  annis,  immo  patre  mortao  de- 
fideratur  confenfus  tutoris ,  h  fit  in  poteftate  ratoris  ,  vel  matris  &  propinquo- 
rum  .  Hifcjue  diflentientibus  in  eligendo ,  interponitur  arbrtrium  judicis;  /.  1.  /. 
vidua ,  /.  tn  am/unRwne  ,  C.  de  nupt.  Liv.  lib.  4.  Cum  res  peragt  intra  parie- 
tes  nequifjet ,  poflulatu  audit*  matris  tuterumque ,  magijiratus  feetmdum  parenttt 
arbitnum  dant  jus  nuptiarum ,  fed  vis  potenttor  fuit :  cujus  rei  fimile  argumen- 
tom  apud  Sidon.  lib.  2.  epi/l.  5.  Quod  fi  puella  fit  major  25.  annb  ,  impure 
nubit  abfque  confenfu  patris  ;  nev.  t  115.  cap.  3.  autb.  fed  ft  pofi .  C.  de  in. 
off.  teflam.  &  pater  compeilitur  officio  judicis  earn  dotare  /.  qui  itberos ,  alias 
L  19.  ff.de  rit.  nupt. 

Si  pater  furiofus  fit ,  quarritur  an  filius  vel  filia  poffint  per  fe  nuptias  con- 
trahere .  Hac  de  re  difputatum  inter  juris  auflores  :  quibufdam  videbatur  non 
poffe  ,  quod  pater  furiofus  non  poflit  confentire  ,  &  expeclandus  Gt  ejus  con- 
fenfus in  nuptiis  liberorum,  quod  patre  furiofo  liberi  non  definam  efle  in  pote- 
ftate patris  ,-  /.  patre  furiofo  y  ff.  de  his  qui  funt  fui  vet  alien,  jut.  I.  cum  be- 
tes ,  ff.  de  aiquir.  hered.  de  nlia  furiofi  omnes  fere  confentiebant  ,  quia  fatis 
elfe  putabant  >  quod  nuptiis  filia;  pater  non  contradiccret ,  &  pater,  etfi  furiofus , 

intelli- 


Digitized  by  Google 


L  I  B  R  U  M    PRIMUM.  n 

intelligeretur  confentire  nuptiis  filix  t  conje&ura  patemx  pietatis,  quafi  reliquiis 
voluntatis  in  furiofo  manentibus  y  d.  I.  pmtre  furto/o  .  maxime  in  his  que  per- 
tinent ad  commodum  liberonun.  £t  quamvis  pater  furiofus  nuptiis  filix  cooien- 
tire  non  poffet  ,  publica  nnptiarum  utilitas  exigebat  ne  furor  patris  nuptias  fi- 
lix moraretur ,  ut  in  filia  captivi ;  /.  m  telle ,  $.  medio  tempore  ,  ff.  dt  eapth. 
tr  pofllim.  rev.  In  filiof.  dubitabatur  :  quidam  exiftimabant  fiiium  furiofi  non 
pofle  uxorem  ducere  ,  donee  pater  furiofus  eflet  ,  quia  in  nuptiis  filia  expreflus 
confenfus  patris  defideratur  ,  &  patris  maxime  intereft  ne  Alius  eo  invito  uxo- 
rem ducat  ,  ne  invito  fuus  hxres  agnafcatur y  $.  ft  ab  hofiibus ,  infir.  quib.  mod. 
jut  patr.  pot  eft.  longe  alia  eft  ratio  filix  ,  qux  in  alienam  familiam  tranfit  per 
nuptias  ,  &  marito  ,  non  patri  liberos  parit  y  /.  pen.  ff.  de  liber,  agnefc.  alia 
filiif.  qui  remanet  in  poteftate  patris  ,  &  per  quern  invito  funs  heres  agnafce- 
Ktur  •  Conftitutione  D.  Marci  caurum  erat  ,  ut  liberi  dementis  .  feu  mente 
capti  >  per  fe  poflent  nuptias  contrabere  ,  five  mafculi  ,  five  feminx  ,  fed  an 
idem  juris  ftatuendum  eflet  in  liberis  furiofi  dubitabarur  .  Alii  funt  furiofi  a 
mentc  captis ,  mente  capti  funt ,  qui  mente  proifus  deftituti ,  furiofi  veto  qux- 


dam  habent  intervalla  furoris  ,  &  adumbratam  quietem  ;  /.  quod  meo 
$.  ft  furiofo  yff.de  adqu.  poff.  Juftinianus,  ut  fuppleret  conftit.  D.  Marci,  fan- 
xit  ut  liberi  tarn  mente  capti  ,  quam  furiofi  poflent  nuptias  contrabere  ,  adhi- 
bita  audoritate  curatoris  ,  &  propinquorum  ,  nec  non  magiltratus  ,  vel  Epi- 
fcopiy  /.  ft  furiofi  ,  C.  de  nupt.  I.  tern  dementis  ,  C.  de  epifc.  tud. 

*K  TUptix  prohibentur  in  infinitum  inter  afcendentes ,  &  defcendentes  ,  inter 
J_\|  parentes  &  liberos  ,  puta  inter  patrem  &  filiam  ,  inter  avum  &  ne- 
ptem  ,  ut  hie  ,  &  I.  nupti*  53.  ff.  de  rit.  nupt.  etiam  fi  per  adoptionem  con- 
jun£li  fint  ,  &  per  emancipationem  adoprio  diflbluta  fit  ,  ut  hie  ,  &  /.  auin- 
etiam  ,  ff.  tod.  quod  inftitutum  ob  reverentiam  patemi  nominis  ,  &  hu/ufmodi 
nuptix  inter  parentes  &  liberos  naturales  vel  adoptive*  >  funt  nefarix  &  ince- 
ftx  ,  «  hoe  tpfo  §.  &  Lull.  ff.  tod. 

$.  inter  eas. 

TNter  fratrem  ,  &  fororem  nuptix  prohibentur  ,  nifi  per  adoptionem  conjun- 
_L  Gti  fint  ,  &  adoprio  per  alterutrius  emancipationem  diflbluta  fit  ,  ex  hoc  §. 
&  I.  no*  folttm ,  $.  f  fed  videsmus ,  ff.  de  rtt.  nupt.  quia  adoprio  tribuit  tan- 
turn  jus  agnationis  ,  quod  eft  juris  civflis  ,  &  emancipatione  dilfolvitury  /.  per 
adoptionem  ,  ff.  tod. 

$.  fratris  veto . 

FRatris  ,  vel  fororis  filiam  vel  neptem  uxorem  ducere  non  licet  ,  ex  hot 
§.  quia  funt  loco  parentis  ;  /.  fororis ,  ff.de  rit.  nupt.  nuptix  confiftere  non 
poflunt  inter  eas  perfonas  ,  qux  numero  parentum ,  &  liberorum  funt  y  I.  nu- 
ptia  53.  ff.  tod.  patruus  fratris  f  vel  avunculus  fororis  filiam  ducere  vetatur  y 
/.  ult.  C.  de  btcefi.  nupt.  I.  nemmi  yC.de  nupt.  I.  ult.ff.  de  condiH.  fine  eau- 
fe  :  fratris  vel  fororis  filiam  uxorem  ducere  nihil  vent  fi  fit  adopt iva,  quia  filia 
fororis  noftrx  adoptivx  nullo  jure  nobis  conjuncta  eft,neque  jure naturali ,  quia 
eft  ex  forore  adoptiva ,  neque  jure  civili  ,  quia  coenatione  junfta  nobis  non  eft: 
cognatio  enim  per  adoptionem  non  contrahitur  i  f.  ft  qua  mi  hi  ,  $.  adopt'™*  , 
ff.  de  rit.  nupt.  I.  qui  m  adoptionem,  de  adopt,  quia  cognatio  eft  juris 


a*        IN  INSTITUTIONUM  jUSTINJANI. 

§.  dttorum , 

COnftit  Arcadii  &  Honorii  ,  nuptiar  permirtunmr  inter  patrueles  &  confo- 
brinos ,  ex  hoe  %.  &  I.  celebrandis  y  C.  de  nupt.  Din  Rome  abftentum 
nuptiis  inter  cemfabrinos,  folo  pudore.  non  lege  ulla  prohibente;  fed  jam  tern- 
poribus  Claudii  frequentiores  fuj/Te  tradit  Tacit,  ti.  annal.  At  en'tm  nova  nobis 
tn  fratrum  filias  con/ugia  ,  fed  *liis  gentibus  folenxn'tt  nee  lege  ulla  prohibit* , 
e*f  fobrtnsrum  dim  ignorate  tempore  addito  pcrtrebuijfe  .  Unde  ufu  increbuerunt 
nupric  inter  patrueles  &.  confobrinos  ;  /.  j.  ff.  de  riu  nupt.  I.  uter  ,  cum  ftq. 
de  condit.  injt.  I.  x.  C.  de  inflit.  &  fubfttt.  ubi  probatur  conditio  inmturionis, 
ii  confobrina-  nupferit ,  quia  non  viderur  mater  fob  fpecie  turpium  nuptiarum  , 
viduitatem  filia?  indtxifle,  cum  cam  probabili  confilio  confobrmo  matrimonio 
juncete  wluerit  .  Sed  ut  pleraque  jura  pro  temporibus  vartafle  coo  flat ,  Theo. 
dofms  hnjufmodi  nuptias  inter  confobrinos  vetnit  ,  nifi  contraherentur  ex  refcri- 
pto  Principis  ,*  /.  un.  C.  Th.  fi  nupt.  ex  re/cript.  pet.  Hanc  conltit.  landat  Am- 
brof.  cpill.  66.  ad  Paternum:  Nam  Tlieodofius  Imperetor  etiam  patrueles  fratres 
&  confobrinos  vetuit  inter  fe  conjugii  convenire  nomine  ,  &  feveriffimam  pctnam 
flatuit ,  ft  quit  temerare  aufus  effet  frttrum  pi*  p'tgnora .  Conftit,  Theodof.  ve- 
ra ban  tur  nuptiar  inter  confobrinos  ,  nifi  ex  refenpto  Principis  .  Hac  Mate  jus 
proprium  erat  Principum  difpenfandi  circa  nuptias  Veritas  ,•  d,  I.  un.  I.  f  fi  fe- 
natori ,  /.  qui  in  provimia  ,  ff.  de  tit.  nupt.  led  hodic  iblus  fummus  Ponri/er 
id  jus  fibi  afcivit ;  cap.  litter  as  de  refi.it.  Jpoliat.  cap.  quod  dileHio ,  de  confang. 
&  affinit.  Tandem  vero  nuptiz  permiflir  inter  patrueles  &  confobrinos  ex  prx- 
libata  conftit.  A  read.  &  Honorii  ,  tamcn  adhuc  fua  art  ate  infrequentiores  fuiffe 
ob  reverentiam  &  pudorem  fanguinis  rradit  Aoguftin.  libr.  ij.de  civil.  Dei, 
cap.  16.  Expert!  autem  fumus  ,  mquit ,  in  commiiis  tonfobrinorum  etiam  noftrit 
temper/bus  ,  propter  gradum  propinquitatis  fraterm  gradui  proximum  ,  quam  ra- 
re per  mores  fiebat  ,  quod  fieri  per  leges  luebat ,  quia  id  nec  d'niina  probibuit , 
&  nondum  prohibuerat  lex  human*.  Jure  ponrificio  nuptiz  inter  confobrinos  pro. 
hibentur  darrmata  lege  Romana  ;  can.  quadam  ,  35.  qu.  a.  Confobrini  proprie 
dicuntur  ffl^duarurn  fororum  ,  patrueles  filii  duorum  fratrum ,  amitini  filit  Ira. 

hfr,  de  gradii.  cognau 

§.  ajfinhetit . 

AFfinitatis  veneratione  vitrico  privignam ,  focero  nuram  uxorem  ducere  non 
licet ,  quia  utraque  f3ii  loco  eft ,  ex  f*x  §.  {?  I.  fi  qu*  m'thi  ,  ff.  de 
rit.  nupt.  Quam  vis  afnnitas  morte  viri  vel  uxoris  foluta  fit  ;  M.  Tull.  pro 
Sextio  :  Ademit  Albino  foceri  nomtn  mors  fili*  >  charitatem  illius  neceffitudmis 
&  benevolent! em  tun  ademit  .  Philo  Jud.  de  legat.  ad  Caium.-  lurptot  yip  ii- 
xir  oiriiur  <ri  Wtyttft'uu  w  *K\oT/uimrr>t  in  oixtirwr*  ovruymr  «  huiiroot  Ki- 
xuw  ,  ugl  m  nit  xurttr'mt .  Vinculum  familiarum  externarum  connuiii  ,  quo  fe- 
tuto  fotvitur  &  *ffimt*s. 

J.  afftnitatis  ^  §•  foerunt . 

JUre  civili  duas  uxores  eodem  tempore  habere  non  licet  ,  ex  utroque  $.  Ao- 
puftin.  de  bon.  con  jug.  cap.  28.  Propterea  facramentum  nuptiarum  tern  pons 
mflri  ,  fic  ad  unum  maritum  &  un*m  uxorem  redailum  eft  ,  ut  difpenfttortm 
ecclefix  non  liceet  ordinare  nifi  unius  uxoris  virum ,  Et  idem  libr.  de  nupt.  cap. 9. 
Ver unt amen  magis  pettinete  ad  nuptiarum  bonum  ,  non  unum  "&  multas  ,  Jed 

unum 


Digitized  by  Google 


LIBRUM    PRIMUM.  at 

wntrm  tSt  tenant,  finis  indict  ipfa  trim*  druhitmt  foBa  cm/ugii  copula  ,«r  tit- 
Ac  comubia  fumerent  initium.  ubi  htmefiius  ottendertrur  txtmplum .  Notarur  Va- 
lentinianus ,  quod  fuperftite  Seven  uxore  Juftinata  fuperduxit »  &  quo  invidiam 
criminis  aboleret  legem  tulit  ,  ut  cuique  liceiet  duas  uxorei  docere  ;  Socrtf. 
lib.  4.  cop.  %6.  &  fi  quis  alteram  uxorem  duxerit ,  infamia  notarur  ;  /.  t.  /. 
quod  ergo,  §.  1.  ff.  dt  his  qui  not.  infant,  &  extra  ordinem  coerce tur  ;  /.z.C. 
de  mceft.  nupt.  I.  turn  qui  duos  ,  C.  ad  I.  Jul.  dt  adulter.  I.  to  qus  ,  C.  de 
don st.  ante  nupt.  immo  capitale  crimen  eft ,  quia  adulterium  inert  /  t.  nttot  qua, 
C.  do  repud.  olim  mulier  abfcnte  m.irito  militiar  caufa  pod  Loo  gum  tempus  po- 
tuit  nubere ,  conteftatione  prius  publice  depofira  ,-  d.  I.  uxor  qua  ,  1.  milei  ,  §. 
mulier ,  ff.  ad  I.  Jul.  do  adulter,  fed  hodie  quantocumque  tempore  maritus  ab- 
luent ,  mulier  oon  poceft  fecundo  nubere ,  donee  cena  fit  de  morte  vizi  ;  autb. 
hodie  t  C  dt  rtpud. 

$.  fi  adverfitr. 

V Arias  font  porn  at  in/uftaram  nuptiarum  .  I.  eft  quod  nee  vlr  ,  nee  uxor, 
nec  nupric,  nec  matrimonium  ,  ncc  dos  intelirgirur  ,  ubi  oon  funt  jutlar 
nuptiar  ,  nulla  eft  dos  j  /.  inetftat  I.  a  Divo  Pio,  ff.de  ritn  nupt.  I.  3.  ff.  de 
jur.  dot.  I.  i  un.  ff.  unde  xir.  &  uxor.  I.  ult.  C.  de  donat.  ante  nupt.  nulla  eft 
dos,  inquam ,  fed  quafi  dos  ;  /.  nee  ullam  y  $.  1.  ff.  dt  petit,  hered,  ubi  pro 
pofleflbre  poftidere  dicitur ,  qui  a  puella  minore  1 2.  annis  fibi  nupta  feiens  quafi 
do  rem  accepit ,  dofque  data  propter  illicitas  nuptias  fit  caduca  ,  id  eft  fifco  addi- 
citur,  ex  confi.  Severi  ;  I.  dote  >  ff.  de  rit.  nupt.  I.  2.  i.  1.  de  bis  qus  ut  in 
dipt.  I.  t  manifeflam ,  C.  de  nupt.  I.  qui  contra  ,  C.  de  bttefl.  nupt.  quod  fi  t  monifeflum, 
injuftx  nuptiar  bona  fide  contraffae  fint,  quod  dotis  nomine  datum  eft  repeorur,  lex  ,  qur  in 
non  aftione  de  dote  >  qux  nulla  eft ,  fed  condi&one  ob  cauCam  dotis  caula  non  vulgata  non 
fecuta  ;  /.  r.  C.  de  condiil.  ob  eon/,  dot.  I.  eunt  qui  duos  ,  C.  ad  I.  Jul.  da  extat . 
adulter.  Ex  injuftis  tamen  nuptiis  non  eft  omnino  locus  a&ioni  donationit  pro- 
pter nuptias  ,  ctiam  fi  nuptix  bona  fide  contra£he  fint  ,  puta  fi  mulier  decepta 
nupferit  viro  cum  alia  conjunfio  ,  fi&o  czlibatu  /  d,  I.  eunt  qui  duos  ,  d.  /. 
qui  contra ,  /.  to  qua  tibiy  C.  de  don.  ante  nupt.  II.  eft  quod  nati  ex  hoc  coi- 
ru  non  funt  in  poteftate  patris  ,  ex  hoc  §.  /.  t  3-  ff-  de  bis  qui  funt  fui  vet 
alien.  Jur.  immo  ne  liberi  quidem  cen  femur  /  /.  qui  contra  ,  /.  ft  quis  tnttjti  , 
C.  de  intefl.  nupt.  fed  fpurii  funt  >  &  vulgo  conceptis  comparantur  ,  adeo  ut 
nec  patrem  habere  intelligantur  ,  ex  hoc  ipfo  $.  Si  tamen  inceft*  nuptix  bo- 
na fide  contrafiar  fint ,  puta  fi  mulier  ignara  juris  adhuc  minor  ta.  amis,  col- 
locata  fit  avuncnlo ,  &  diu  in  eo  matrhnonio  fteterir  ,  &  prares  liberos  ex  en 
conjunitione  fufceperit  ,  ex  conftitutione  D.  Marci  &  Veri  Darns  liberorum 
confirmatur  ,  perinde  ac  fi  legitime  concept:  eflcnt  ;  /.  qui  in  provineia ,  ff.  da 
rit.  nupt.  quam  laudat  Jot  Sarrsbur.  epifi.  89.  Et  jure  pontif.  nati  ex  inccllis 
nuptiis  nalam  &  publice  contraclis  infaente  viro  ,  vel  uxore ,  legitimi  funtob  bo- 
nam  fidem  alterius  con;ugum  ;  cap.  cum  inbibitio  ,  de  clandefi.  dtfpmf.  cap. 
ex  tenere  ,  qui  jil.  fint  tetitint. 

&  f  fi  quis  intefii.  t  $•  ide  de- 

fideratur  sn 

III.  T)(Ena  inceftarum  nuptiarum  eft  ,  quod  et  inceftts  nuptiis  fufcepti  omni-  libro  meo 

X.  no  non  fucccdutit  patrt ,  nec  ex  teftamento ,  neque  ab  inteftato  ,  nec 
ab  eo  funt  alendt  ,•  /.  fi  quis  inctfii ,  f$*  atuh.  ex  compltxu  >  C.  de  inrefi.  mpt. 
quod  Juftin.  repetiit  in  hoc  %  ex  arquitate  tamen  canonica  etiam  adulterinis  de- 
bentur  alimenra  /  cop.  cum  haberet ,  de  to.  qui  duxit  in  marrhmn.  quo  jure  uti- 
mur  .  Alia  eft  poena  inceftarum  nuptiarum  ,  nempe  bonorum  confiTcatio ,  nil! 


Digitized  by  Google 


2*         IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

extent  filii  legitimi  ex  prioribus  nuptiis  ,  quibus  bona  conceduntur  ,  ita  ut  pa- 
rentes  fuos  alant  ,  amilTio  patriae  potcftatis  in  liberos  legitime  antea  fufceptos  , 
exilium  ,  cinguli ,  id  eft  militue  fpoliatio  ,  &  verberatio  fi  fitu  riles  perfooc  ; 
auth.  inctfias  iC.de  incefi.  rmpt. 

$.  kit.  r 

Llberi  naturales  ,  id  eft  ex  concubina  fufcepti,  non  funt  in  poteftate  patris, 
fed  in  poteftatem  rediguntur  legitimations ,  cuius  plures  funt  modi .  I.  le- 
gitimations modus  eft  per  oblatiouem  curix  ,  cum  pater  Alios  naturales  curia: 
offert,  ut  hie  Cf  I.  j.  &  4.  C.  de  natur.  liber,  I.  4.  C.  de  his  qui  fpont.  mun. 
public,  fab.  mv.  89.  cap.  2.  quod  favore  curia;  ,  id  eft  fenatus  municipalis  in- 
troduftum  eft  propter  penuriam  decurionum,  qui  fuftinebant  on  era  municipalia. 
II.  legitimationis  modus  eft  per  fubfequens  matrimonium  ,  ft  pater  earn  ex  qua 
fufcepit  liberos  uxorem  duxerit  ,  cum  qua  matrimonium  ab  initio  conftare  po- 
tuit,  ut  hie.  &  I.  cum  quit,  I.  nit.  C.  de  natur.  liber,  cap.  1.  cap.  tanta ,  qui 
fil.  fint  legit.  III.  legkiraationis  modus  eft  per  refcriptum  Principis  ,  abfque 
nuptiis ,  ex  hoc  ip/o  $.  &  ex  nov.  74.  auth.  praterea ,  C.  de  natural,  lib.  Prin- 
cipis eft  defe&os  natalibus  reftituere  ,  feu  legitimare,-  /.  1.  &  feq.  ff.  de  nata- 
lib.  rejiit.  Synes.  ep.  11.  Gavifus  fum  ,  inquit  ,cum  audivi  t  <w  xputri  vmttm  <rp 
ei  Buaihiix  9»ri  |  t'ifLf  at!  vatli*  yiriiura  •  Aureos  liberos  Imperatoris  voce , 
lege  tibi  fatios  liberos  Et  Hieronym.  ad  Occean.  Multos  videmus  ob  nimiam 
paupertatem  uxotum  farcmam  declinare  ,  &  ancillas  fuas  habere  pro  uxor'tbus , 
fufceptofque  ex  his  liberos  nitre  ut  proprios  ,  qui  fi  forte  ditati  ,  ab  Imperatore 
floiam  illius  meruerint ,  confejiim  Apojlolo  colla  fubmittent ,  &  inrviti  inter  uxo- 
res  eas  recipere  tagentur  ,  fin  autem  prineipale  refcriptum  eadem  tenuitas  impe- 
trare  turn  quiverit  ,  cum  Romanis  legibus  fcita  ecclefta  mutabuntur  .  Principis 
vero  eft  fpurios  legitimos  facere  ,  quoad  temporalia,  id  eft  quoad  magiftratus  , 
&  jura  fucceftionum  ,  ficut  fummi  Pontificis  eft  legitimare  quoad  fpiritualia  , 
id  eft  quoad  ordines  &  beneficia  ecclefiaftica  ,  cap.  per  venerabilem ,  qui  fit.  fint 
legitim.  IV.  Naturales  fiunt  legitimi  ,  &  idonei  ad  ordines  &  beneficia  regula- 
rs ,  demptis  prxlaturis  &  dignitatibus  ,  per  profeflionem  monafticam  ;  cap. 
1.  de  film  presbyter,  can.  ens  qui  ,  1.  qu.  5.  quia  motuchi  firms  omnem  nata- 
lium  labem  detergit  ;  nov.  5.  in  pr.  V.  legitimationis  modus  eft  li  pater  in  pu- 
blico inftrumento  ,  vel  chirographo  munito  fubferiptione  trium  teftium  ,  vel  in 
teftamento ,  aut  apud  acla  filium  fimpliciter  nominaverit ,  uon  adje&a  naruralis 
appcllatione  ,  ut  hie .  &  nov.  1 17.  cap.  z.  auth.  fi  quis  liberos  ,  C.  de 


ral.  lib.  ait  chirographo  firmato  fubferiptione  trium  teftium  ,  quia  tale  chirogra- 

t  vim  publici 
qu)  potior,  in  pignor.  In 

pe  per  fubfequens  matrimonium  ,  &  per  refcriptum  Principis,  prater  ilium  qui 
per  profeflionem  regularem  . 


phum  habet  vim"publici  inftrumenti  ,•  /.  ult.  C.  ft  cert.  pet.  'L  fcripturas  ,"C. 

In  Gallia  duo  tantum  modi  legitimationis  recepti  funt,  nem- 


Dt  edoptionib. 
CAP.  XI. 
Pr.  h.  tit. 

"N  poteftate  parentum  funt  liberi  ex  juftis  nuptiis  fufcepti  vel  legitimati  per 
.  fubfequens  matrimonium  ,  vel  quziiti  per  adoptionem ,  ut  exponirur  hit.  b. 

tit. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  2j 

fir.  filiif.  enim  non  folum  natura,  id  eft  naturali  generandi  ratione  ,  fed  etiam 
adoptione  fiunt;  Luff.  h.  tit.  Adoptio  eft  civilis  ratio  quxrendorum  libera- 
rum  ,  &  orbitatis  remedium  ;  Senec.  de  confolat.  ad  Marciam  cap.25.  D.Am, 
gujlus  am  i  His  liberis ,  nepotibus  exhaufta  Ctfarum  turbo  ,  adoptione  defertam 
domum  fui  fit  .  Et  hoc  eft  quod  idem  ait  2.  controv.  1.  Adoptionem  fortunt 
remedium  e(fe  .  Adoptio  imitatur  naturam  ,  ut  quifpiam  fibi  filiurn  habcat 
quern  non  genurt  ;  /.  fil'wquem  ,  ff.  de  fiber.  &  pofih.  L  adoptio ,  16.  ff.  h. 
tit.  Calohurntus  Flaccus:  Adoptio,  inquit ,  fanSa  res  efl  quidem  ,qua  beneficia 
naturt  &  juris  imitatur  :  .inde  commeotum  adoptionis  dkitur  in  /•  fidetcom- 
mijjum  ,  ff.  de  condit.  &  demonftr. 

%:  adoptio. 

SPecies  adoptionis  font  dux  ,  adoptio  fpecialis ,  &  adrogatio  .  Adoptio  eft  qua 
filiusf.  a  patre  naturalism  cujus  poteflate  eft,  alteri  auftore  magiftratu ,  pu- 
ta  apud  prartorem  vel  prat/idem,  in  adoptionem  datur  .  Adrogatio  eft  qua  pa- 
terf.  qui  fui  juris  efl ,  ex  refcripto  Principis  adoptarur  ex  hot  %.  &  I.  2.  ff.  L 
tit.  Et  hoc  eft  quod  ait  /.  1.  ff.  eod.  adoptari  filiosf.  adrogari  qui  fui  juris  lunr. 
Adrogatio  dim  fiebat  curiam  comitiis ,  unde  Ik  difta  ,  quod  per  populi  roga- 
tionem  fieret ,  his  verbis  folemnibus,  velitis ,  jubeatis  Quirites ,  ut  eft  apud  Gctl. 
5.  nod.  Attic.  iy.  vel  potius  quia  is  qui  adoprabat  rogabatur  ,  an  vellct  earn 
auem  adoprabat  juftum  fibi  filium  efle  ,  &  is  qui  adoptabatur  rogabatur  an  id 
fieri  annneret  /.  2.  ff.  h.  tit.  Adrogatio ,  inquam,  jure  antiquo  fiebat  curiaris  co- 
mitiis ,  feu  apud  populum  .  Sed  conftitutione  Dioclctiani  introdu&um  eft,  ut 
fieret  refcripto  Principis  ,•  /.  2.  C.  h.  tit.  Adoptio  fiebat  apud  magiftratum  , 
apud  quem  legis  aftio  eflet;/.  magiftratum ,  ff.  h.  tit.  I.  u  C.  eod.  7.  t  2.  & 
3.  ff.  de  ojfic.  proem/,  id  eft  apud  quem  omnes  folemnes  a£hi*  expediri  mori? 
eflet ,  puta  apud  prartorem  vel  prxfldem  &  majores  magiftratus  .  Olim  adoptio 
fiebat  rolemoiter,  in  jure  apud  pratorem  per  mancipationem  ,  id  eft  imagma- 
riam  venditionem  ,  qua:  fiebat  per  as  &  libram  ;  /.  ult.  C.  h.  tit.  &  apud  Ul- 
pian.  lib.  regular,  tit.  t  o.  &  Gell.  loco  modo  laudato :  prater  quos  Tranquill.  in 
Auguflo  ,  cap.  64.  Caium  &  Lucium  adopt  avit  per  ajjem  Cf  libram  emptor  a 
patre  Agrippa .  Verum  hare  folerenia  fublata ,  &  fatis  fuit  ut  adoptio  fieret  a&is 
confeftis  apud  competentem  judicem  ,  id  eft  in  judicio  ,  &  pro  tribunali ;  1. 4. 
&  ult.  C.  b,  tit.  I.  5.  C.  de  fuis  &  legitim. 

§.  fed  bodie  • 

ADoptio  eft  actio  legis ,  id  eft  afius  legitimus ,  per  quem  extraneus  in  alt'e- 
nam  familiam  ,  jufque  filiif.  cooprabarur  .  Jure  civili  adoptarus  e  patris 
naruralis  familia  extraneus  fiebat  ,  &  in  adoptantis  gentem  &  familiam  tranfi- 
bat  ,  eique  agnafcebatur .  Adoptio  enim  jus  agnation  is  tribuit  ;  /.  qui  in  ado- 
pt'tonem,  ff.  h.  tit.  I.  pen.  §.  teflamento ,  de  honor,  poffeff.  fee.  tab.  I.  u  $.  t  4. 
unde  cognat.  Denique  adoptarus  adoptanti  heres  fiebat  nominis  pecunix  ,  id  eft 
bono  rum  &  facrorum  ;  M.  Tull.  pro  dom.  Quas  adoptions  hereditates  nomi- 
nis pecunia  facrorum  fecuta  funt  .  Et  Vopifcus  in  Aurelian.  ubi  adoptionis  for- 
mulam  ponit:  jube  igitur  ,  ut  lege  agatur  ,  fitque  Aurelianus  heres  facrorum  no- 
minis  &  honor  urn  totiufque  juris  .  Conftitur.  Juftiniani  filiusf.  a  patre  natural! 
extra neo  datus  in  adoptionem,  non  definit  efle  in  potentate  pnrris naturalis ,  non 
amittit  jus  fuitatis,  nec  emigrat  in  aliam  familiam:  extraneo  autem,  cui  datus 
eft  in  adoptionem,  fit  tantum  Alius  in  hoc,ut  ei  fuccedat  ab  inteftato,  ccterum 
nihil  acquirit,  neque  prrrerito  datur  querela  inofficioil  teftamenti,  vel  bonorum 
poUeflio  contra  tabulas ,  quia  adoptio  non  folvit  jura  naturalis  agnationis .  Ccii 
Tom.  VII.  D 


16       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

te  fi  filiusf.  detur  in  adoptionem  a  to  vei  proavo  ,  hoc  cafu  tranCt  in  poterta- 
tem  &  familiam  adoptatoris ,  ex  hoc  §.  ©*  /.  p*».  C.  A.  fir.  §.  /W  etfi  patert 
infr.  raw/,  /a*  p<tfr.  potefl.  Jbiv. 

5.  fj/w  autem  imputes  . 

TUre  veteri  non  potuit  anogari  nifi  veAicepc,  id  eft  jam  pubes,  im  pubes  non 
potuit  anogari  etiam  tutore  auexore,  quia  non  tanta  curorts  poceftas  erar  m 
caput  liberorum  ,  quippe  qua:  verfabatur  in  folo  tutelar  geftn  ;  Geli.  toco  fupr. 
laudato .  Ex  conltit.  D.  Antonini  Pii  impubet  poreft  arrogari  ;  I.  1.  $.  fi  int. 
pubert  ,  ff.  de  coll  at.  &  apud  Ulpian.  lib.  reg.  h.  tit.  %.  5.  nimirum  refcripto 
Principis,  caufa  cognita  &  probata  apud  prarrorem  vel  pnrfidcm;  /.  a.  C.  h. 
tit.  ohm  adrogatio  fiebat  caufa  cognita  apud  Pontifices  ;  M.  TuH.  pro  do  mo  : 
Qhx  dtinde  caufa  tuque  fit  adoptionts  ,  qua  ratio  generum  at  dignitatis  ,  qua 
famrum  quotidit  a  Pant  if!  cum  collegio  quart  fdet .  Hinc  Galba  ad  Pifonem 
apud  Tacit.  1.  hift.  Si  tt  prrvatus  Ugt  cur  iota  apud  Pontifices,  ut  moris  efit 
admarem  .  Adoptio  fit  apod  piauoreiu ,  vel  prxfidem  fine  caul*  cognitione , 
audore  patre ;  Adrogatio  impoberis  fit  caufa  cognita  an  expediar  papillo  adro. 
gari  ,•  /.  fi  pattrf.  §.  in  adrogationibus  ,  cum  dd.  fitqq.  ff.  h.  tit.  &  ob  id  fit 
tutore  au&ore  ,•  /.  3.  $.  fi  quia  minor  ,  ff.  da  minor.  T.  mh.  C  da  auSorin 
praftand. 

Ex  conflirnt.  D.  Pii.  adrogatio  fit  caufa  cognita,  3c  certis  conditionibus  ; 
fi  Cjuis  enitn  impuberem  adrogare  veht,  adtogator  cavere  debet  fatifdato,  id  eft 
dans  fidejufforibus  perfbnx  publicar,  id  eft  tabulario ,  fe  bona  adrogati ,  fi  impo- 
bes  deoffTerit,  reftitutunim  iis,  ad  quos  ea  bona  perventura  efient  fi  adrogatus 
non  fuiffet ,  ex  f  oe  %.  &  I.  net  ei  t  m  fin.  cum  feq.  ff.  h.  tit.  I.  z.  C.  tod. 

Ex  eadem  conilitut.  fi  adrogator  pupillum  emancipet  fine  jufta  caufa  vel 
eum  teftamento  exheredet  ,  tenetur  ei  relinquere  quartam  bonorum  ,  quae  eft 
vice  legitimxj  ex  hoc  §.  I.  fi  adrogator  y  $.  fed  an  tmpuberi  7ff.  b.  tit.  I.  a.  C. 
eodem,  I.  Papmiamts ,  §.  fi  quit  impubts ,  ff.  dt  inoff.  teftam.  /.!.§./!  impu- 
bere ,  ff.  da  coll  at.  I.  ult.  ff.  fi  quid  in  fraud,  patron,  itidem  tenetur  ei  re- 
flituere  bona  illata  tempore  adrogationis  fit  poftea  quarfita  ;  d.  I.  ult.  (T  Jl.  I.  2. 
Adrogato  debctur  quarta  in  boots  adrogatoris  .  quar  otim  rait  legitima  portio, 
nifi  caufa  cognita  emancipatus  (writ,  forte  quod  vitas  parris  infidiatos  fit,  quo  ca- 
fu quartam  amittit  y  d.  I.  ult.  Dices ,  fi  quarta  relinquatur  adrogato  impubcri  , 
adrogatus  melioris  erit  conditionis  ,  quam  filius  naturahs  &  legitimus  ,  &  plus 
feret  ex  bonis  patris  adoptivi :  fed  hoc  inconveniens  curatur ,  quia  jure  prohibe- 
tur,  ne  impuberem  adroger  qui  plures  hberos  habet /.  net  ti  ,  $.  praterea, 
ff.  b.  tit. 

minor  em  natu , 

Minor  nato  majorem  adopt  are  non  poteft  ,  quia  adoptio  naruram  imita^ 
Adoptio  eft  imago  naturae l.filio  quern  ,ff.  de  liber.  &  pfflh.  &  mon-  ' 
firo  fimile  ell  ,  ut  fihus  fit  nam  major  patre  ,  &  hoc  erar  vini  in  adoptione 
Clodii  a  Fonteio  fafla  ;  M.  Tull.  pro  dooaa  Dico  apud  Pontifices.  Nego,  iftam 
adept tonem  pontificio  tun  efft  fait  am:  primtim ,  quod  ha  veflra  fint  atates,ut  iiy 
qui  te  adopt avit ,  vel  fili't  tibt  loco  per  atatem  effe  potuerh.  Et  rurfus.  /*rr  Qui- 
eitum  legitima  tutelarum  &  bered'tatum  reJitlo,fa£bts  es  ejus  filius  contra  fas  , 
em/us  per  atatem  pater  efft  pot  ut  fit .  Iraque  adoptatus  debet  adoptatum  plena  pu- 
bertate fuperare,ideft  18.  annis  major  effe  debet,  quia  ea  fere  aerate,  qua  per- 
venitur  ad  plenam  puberratem,  folent  patres  efle  oatu  majors  quam  filii  ,  ex 
hoc  %.  ey  I.  adregatOfff.  h.  tit,  EadeiQ  tlXYXX  adoptio  locum  non  habet,  nifi 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  i7 

in  iis  perfonis ,  in  quibus  etiam  natura  poteft  habere  ;  /.  adoptio  \6.  ff.  h.  tit. 
Et  adoptio  ad  tempts  fieri  non  poteft  ,  quia  naturae  repugnat  filium  tempora- 
lem  habere  ;  /.  quafitum ,  ff%  h.  tit. 

i 

§.  licet  autem . 

IN  nepotis  vel  pronepotis  locum  adoptare  poteft  etiam  is  qui  fifium  non  ha- 
bet ,  ex  hoc  $.  CT  I.  adopt  an  ,  ff.  L  tit.  Adoptio  non  rnodo  filiorum  ,  fed 
&  quad  nepotum  fit  ,  ut  aliquis  nepos  nofter  eflie  videatur  ,  perinde  quafi  ex 
filio  vel  incerto  natus  fit,-  /.  adoptiones ,  ff.  h.  tit.  ideft  quafi  ex  filio  fi&itio 
&  imaginario  natus  fit,quamvis  filius  nullus  fit,&  hoc  cafu  duplex  fifiio  con- 
currit  ,  ut  qui  nec  filium  ncc  nepotem  habcat,  utrumque  habere  videatur ;  d.  /. 

§./«/  fi  quit. 

NOn  licet  adoptare  in  locum  nepotis  quafi  ex  filio  fine  confenfu  filii  ,  ne 
ei  invito  fuus  heres  agnafcatur  :  e  conrrario  licet  avo  dare  nepotem  in 
adoptionem  fine  confenfu  filii  ,  quia  nepos  ex  filio  eft  in  potcftatc  avi ,  ex  hoc 
$.  /.  cum  ntpes ,  /.  ft  is  qui ,  ff.  h.  tit.  Eadem  ratione  nepos  ex  filio  non  po- 
teft  contrahere  nuptias  fine  confenfu  fUii,  nec  furncir  confenfus  avi,  immo  requi* 
ritur  etiam  confenfus  patris  /.  t  orationt ,  §.  i.  ff.  dt  tiu  nupt.  ne  mortuo  avo, 
fuus  patri  heres  invito  agnafcatur , 

$.  in  plurimis . 

ADoptio  eft  fifritia  &  adumbrata  ratio  fufcipiendorum  liberorum  ,  idco  in 
mulris  cafibus  adopcatus  vel  adrogatus  atquiparatur  filio  fufcepto  ex  ju- 
ftis  nuptiis  ;  inde  fi  quis  non  extraneum  adoptaverit ,  poteft  eondem  m  adoptio. 
nem  dare ,  «  fee  J.  <S"  /.  adoptare ,  ff.  h.  tit.  Dico  non  extraneum  ,  quia  ea 
demum  adoptio  tribuit  jus  poteftatis ,  qua*  non  extranex  perfonar  facia  eft  ,  fed 
nepotis  ex  filia  vel  filio  emancipato  ,•  /.  pen.  C.  b.  tit.  Jus  in  adoptionem  dan- 
di  patriae  poteftatis  eft  ,  itaque  pater  adoptivus  extraneum  in  adoptionem  dare 
non  poteft. 

%.fedtrUlnd. 

QPadones  ,  ideft  qui  vhio  vel  frigiditate  nature  generare  non  pofTunt  ,  nam 
^  fpadonum  appellatio  eft  generalis  ;  /.  fpadomm  ,  ff.  de  V.  S.  adoptare  & 
arrogare  pofTunt  ,  quia  non  funt  expertes  fpei  fore  ut  fublato  vitio  poflint 
generare:  fecus  caftrati,  quia  generandi  fpes  eis  adempra  eft  damno  partium, 
ex  hoc  $.  /.  2.  §.  1.  /.  adrogato  §.  ult.  ff.  h.  tit.,  tamen  fpadonibus  wdiftincle  , 
&  caftratis  jus  adoptandi  datur  y  nov.  Leon.  16.  C  27. 


FEminar  neque  adoptare  >  neque  adrogare  pofTunt  ,  nifi  ex  fpeciali  beneficio 
Principis  in  folatium  liberorum  amifforum,  quia  femina*  liberos  in  poteilare 
non  habent,  ex  hoc  §.  &  I.  5.  C.  h.  tit.  Scd  &  his  adoptandi  jus  impertivit 
Leo  d.  nov.  27.  Alia  ratione  non  licebat  feminis  adrogare  ,  nimirum  quia  ad- 
rogatio  olim  fiebat  in  comitiis  ,  quibus  feminat  mteraifto:  fuere,  cx  Gellio  5. 
no£i.  dxticar.  19* 


if*       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

§.  pen. 

XTOtanda  eft  hie  differentia  inter  adrogationetn  ,  &  adoptionem  ,  quod  per 
J_\J  adrogationem  non  folum  adrogatus  tranfit  in  poteftatem  adrogantis  ,  fed 
tranfit  ipfe  una  cum  liberis  quos  habebat  poteftate  .  Per  adoptionem  vero  folus 
adoptarus  tranfit  in  poteftatem  adoptantis.  ejus  vero  liberi  manent  in  poteftate 
avi  naturalis  y  ex  hoc  §.  <&  I.  a.  %  ult.  I.  fi  paterf.  I.  adrogato ,  ff.  h.  tit.  qui 
fe  adrogandum  dat,  cum  capite  fortunas  quoque  fuas  in  alienam  familiam  transferty 
/.  pen.  §.  2*  ff.  de  honor,  p$(f.  fee,  tab,  quippe  capite  miauitur;  A3,  ff.  de  cap* 

$.  ult. 

SErvus  adoptione  vel  filii  apod  acta  nominarione,  non  fit  filius,  fed  e  fervo 
liber  efficirur ,  tk  adoptio  hujuftnodi  habcr  efTe&um  manumiffionis  ,  ex  hoe 
§.  &  I.  un.  %.  fimilique  mode  10.  C.  de  lath,  libtrt.  toll,  ut  libertinus  a  pa- 
tron 0  adoptatiK  per  adoptionem  non  fit  ingenuus,  fed  ltbertinus  maact;  /.  utt. 
ff.  de  fiat.  hem.  quae  fuit  &  fententia  Maflurii  Sabini,  referente  GeUio  loco 
fupra  laudato  . 


Quib.  mod.  jus  pair,  potefi.  folv, 
CAP.  XII. 
Pr. 

J Us  patriae  poteftatis  folvitur  morte  patris ,  ut  docetnr  ink.  h.  tit.  I.  1.  $.  t 
alienation  verf.  fed  erfi  morte,  ff.  quand.  depecul.  act.  amal.  efl.  Et  hoc  eft 

Juod  intt-lligtndum  eft  in  /.  3.  C.  de  emancip.  patriam  poteftatem  folvi  a£tir 
alemni,  ideft  emancipatione ,  vel  cafn ,  ideft  morre  patris.  Liberi  ,  qui  crane 
m  poteftate  ,  morie  patris  firi  juris  fiunt ,  nepotes  ex  filiof.  mortuo  avo ,  in  cu- 
t  V.  Si  pro-  jus  poteftate  erant ,  non  fiunt  fui  juris ,  fed  recidunt  in  poteftatem  filii ,  hoc  eft 
bat.  Et  re-  patris  ,•  I.  \  I.  *>.  fi  hoc  tit.  nifi  aati  firrt  ex  fih'o  emancipato;  /.  fi  pater  fxlium, 
«-wre  ad  /.  ff.  eod.  quo  calu  nepotes  ex  filio  emancipato  mortuo  avo  non  recidunt  in  po- 
tch.tir.      teftatem  patris  ,  quia  per  emancipationem  pater  amifit  omnia  jura  quz  habc- 
bat  in  liberos.  Jure  noviffimo  ,  u  filius  de  poteftate  patris  exierit  per  dignita* 
tern,  ncpos  ex  filio,  morte  avi  ,  in  patrit  poteftatem  recidit;  nov.  81.  tap,  x. 
quia  tunc  filius  migrat  e  patris  poteftate  fine  capitis  minutioae . 

J.  turn  autem  ,  $.  poena  fervus . 

J Us  patriae  poteftatis  folvitur  deportatione  &  fervitute  poena; ,  ideft  damnatione 
in  metalwm  patris  vel  filii ,  quia  utraque  morti  comparatur  ,  ex  hit  §§.  /. 
in  infulem ,  C.  de  /intent,  paff.  &  rejtit.  Deportatione  quoque  folvitur  pa- 
tria  poteftas,  alia  fpeciali  ratione ,  quia  deportatio  adimit  civitatem  &  ea  qux 
funt  juris  crvilis  ;  /.  deportatur  yff.  de  inter ditl.  &  rtlegat.  I.  funt  quidam  ,  de 
fan.  &  confequenter  patriam  poteftatem ,  quae  eft  juris  civilis .  Quod  fi  depor. 
tatus  beneficio  Principts  reftitutus  fir,  per  omnia  priftinum  ftatum  rectpit  ,  ex 
hoc  §.  cum  autem ,  ideft  jus  patriae  poteftatis ,  non  fine  fpeciali  indulgentia .  Ge- 
nerafts  indulgentia  Principis  damnatum  liberat  poena  ,  fed  non  reftituit 
Iwni^nuliri^dignitati:  non  reftituit  patriam  poteftatem,  oifi  fpeciali  beneficio 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      FRIMUM.  10 

Principis  hoc  acxjim  fit;  I.  in  infuiam ,  /.  generalis  ,  l.fi  pater ,  C.  de  fentent. 
puff.  C?  refiitut.  I.  ult.  C.  de  general,  aboltt.  Et  ita  de  plena  reftitutione  acci- 
piendum  eft  quod  ait  Juftinianus  hie ,  reftitutos  ex  indulgentia  Principis  ,  per 
omnia  priflirrum  ftatum  recipere .  Patre  deportato  in  integrum  reltiruto  t  Alius 
redit  in  poteftatem  patris,  fed  teftamentum  &  alia  interim  gefta  filii  non  re. 
fcindunrar  reverfo  patre,-  /.  ult.  C.  de  fent.  &  paff.  refiitut.  ut  G  patre  capti- 
vo  apud  hoftes  interim  filius  uxorem  duxerit ,  patre  reverfo  matrimoniuBi  non 
folvitur,  propter  rationem  temporis,  quo  contractum  eft ,  &  utilitatem  publicam 
ouptiarumy  /.  in  bello ,  %.  3.  ff.  de  captiv.  &  ptfilim.  reverf. 

$:  relegati. 

T}  Etegatione  non  tollitur  patria  poteftas  ,  quia  refegatio  nec  fibertatem  nec 
Xv  civitatem  adimit.  Ideoquc  relegatus  retinet  liberos  in  poteftate  ,  &  tcfta- 
menti  fadionem  ,  &  alia  omnia  jura  y  /.  4.  /.  relegatorum  ,  §.  Jive  ad  tempust 
iff.de  interdi<l.  &  rtlegat.  I.  e/us  qui ,  $.  3.  ff.  qui  teftam.  fac.  hujus  ju- 
ris compos  Ovid,  in  Pontum  relegatus  de  feipfo  iu  fatur  lib.  2.  trifl. 

Qttippe  relegatus  non  exul  dieor  in  illo  Et  idem  lib.  5. 

Net  mihi  Jus  this  net  mihi  nomtn  abtfl . 

$.  filius  familias  - 

NEque  militia  nec  fenatoria  aut  confularis  digiritas  (blvit  patriam  pate. 
ftatem,  fed  fola  patriciatus  dignitas,  ex  hoe  $.  l.fi  maritus.  C.  de  patr. 
potejl.  l.uit.  C.  de  confulib.lib.12.  quia  fcrendum  non  erar, quern  fibi  Imperator 
parrem  elegit  in  alien  a  poteftate  eife.  Patricii,  quod  genus  dignitatis  excogitarum  a 
Conftantino,  ex  Zozimo  lib.  2.  fic  di&i,quau  patres  Principis ;  Sotomcn.  lib.  8. 
tap.  7.  dr  Eutropio  Eunucho  Patricio  facto  vtir*  xal  wrf.it  Ea<ri\inK  mil* 
trtp*$».  quo  alludit  Claudian.  lib.  2.  in  Eutrop.  poftquam  ademptis  bonis  de- 
ponatus  in  Cyprum  infuiam . 

Diremptas  quid  piangis  opts,  quit  natus  habebiti 
Non  aliter  foteras  Principis  effe  pater . 
Prater  Patriciatum  epifcopalis  dignitas ,  &  prarfeftura  prartoriana  &  urbx- 
ni  ,  &  magrfterium  militum  folvit  patriam  poteftatem  y  auth.  fed  epifcopalis , 
C.  de  Epijc.  &  cleric.  Jure  vetcri  pontificio,  ftamen  dialis  ,  &  veftales  abfol- 
vebantur  parria  poteftate,  apud  Ulpian.  lib.  regul.  tit.  10.  Gellius  lib.  i.eap.  1?. 
Vtrgo  vefialis  fimul  atqut  capta  ,  to  flatim  tempore  fine  emancipatione  ,  ac  fist 
capitis  minutione  a  patris  poteftate  exit ,  &  Jus  teflomtnti  faeiundi  adip'ifcitut . 
Et  Tacit.  4.  annal.  Quando  exiret  e  jure  patrio  qui  id  fliaminium  aptfeeretur , 
quaque  in  numum  flamints  eonveniret .  Obveniente  facerdotio  non  folvitur  patria 
poteftas ,  fed  in  his ,  quae  ad  ordtnem  &  minifterium  [pertinent  ,  presbyter  vel 
cleric  us  ft  filiusf.  fit,  pro  emxncipato  &  patref.  habetury  cap.  ft  annum,  de  judic. 
in  6.  filiusf.  morte  patris  vel  alias,  ideu  dienitate  fui  juris  efficitur  fine  capitis 
minutione  y  /.  t  fi  quit  patremfamilias  ,  %  ult.  ff.  ad  Mated,  nov.  81.  qui 
per  emancipationem  capitis  minuna  minutione  afneitur  ,  quia  in  imaginariam 
fervitutts  formam  deducitur  y  /.  liberos  ,  ff.  de  cap.  mhtut.  inde  amittit  jura  agna- 
tionis ,  &  extranet  loco  habetur  y  /.  qutnetiam ,  ff.  de  tit.  mpt. 


3o       IN     INSTITUTIONUM  JUSTINFANI. 

$.  ft  ab  hoftibus. 

C^Aptivitate  patris  vel  filii  non  tollitur  patria  poteftas  ,  fed  fufpenditur  pro- 
^  pter  jus  poftliminit ,  ideft  fpem  poftliminit  ,  quia  captus  ab  hoftibus  , 
fi  poftliminio  rcverfus  fuerit,  omnia  prillina  jura  recipit ,  vel  potius  liberos  ha- 
bet  in  poteftate ,  ac  fi  non  fuiflct  in  poteftate  hoftium :  quia  ficHone  poftliminii 
rcverfus  ab  hoftibus  fingirur  Temper  in  civirate  fuifle  .  oi  vero  a  pud  noftes  de- 
cefterit,  fi&ione  legis  Cornelia;  migitur  deceflifle  primo  captivitatis  momento  , 
&  ex  quo  captus  eft  pater,  fui  juris  fllius  fuifte  videmr,  ex  hoc  §.  cui  congruic 
/.  pen.  ff.  de  fuis  &  legit.  I.  in  bello  ,  $.  i.  de  captiv.  &  pofiltm.  revet/.  I. 
lege  Cornelia  ,  qui  tefi.  far. 

§.  pratcrea . 

*T)  Atria  poteftas  folvitur  etiam  emancipatione,cujus  triplex  eft  gemtt ,  legitima, 
1  Anaftafiana,  Juftinianea.  Legitima  fiebat  non  nudo  confenfu,  fed  actu  fo- 
lemni  ,-  /.  non  nudo ,  C.  de  emancip.  ideft  per  imaginariam  venditionem ,  &  ma- 
numiifionem  ;  /.  tilt.  C.  eod.  I,  *  )  ult.  ff.  de  in/ufi.  rupe.  nov.  81,  M.  Tull. 
pro  Caxinna .  Si  peter  vendidit  turn  ,  quern  in  fuam  poteflatem  fufteperat  ,  ex 
foirfiate  dimittit .  Quod  genus  emancipations  fublarum  eft  ,•  d.  I.  ult.  Anafta- 
fiana fit  ex  refcripto  Principis  apud  competentem  judicem  infmuato  ,•  /.  jubemusy 
C.  de  entancioat.  Juftinianea  fit  fola  prcfdlione  patris ,  filium  fe  emancipare  de- 
darantis  apud  judicem  competentem ,  cui  hoc  lege  vel  moribus  datum  eft ,  ex 
hoc  %.  &  I.  i.  I.  ult.  C.  de  emancipat.  Emantipatio  vero  alia  eft  exprefia ,  alia 
tacita  .  Exprefia  eft  qux  fit  actu  fpeciali  apud  competentem  judicem .  Tacita 
qua:  fit  tacita  voluntate  patris ,  fi  filiusf.  decennio  a  patre  feorfira  habitaverit  , 
ot  ut  patremf.  fe  gefteritj  /.  pcfi  mortem,  ff.  de  adept.  I.  3.  ad  Maced.  I.  6.  C. 
de  petit,  hered.  I.  1.  C.  de  patr.pote/l.  Patria  poteftas  tamen  non  folvitur  ma- 
uimonio  \  I.  fi  mulier ,  $.  1.  ff.  de  rtligiof.  &  fumpt.  fun.  1.  t  fi  uxorem  , 
C.  de  condit.  infert.  I.  rum  te ,  C.  de  inoff.  teflam.  filia  nupta  quantocumque 
tempore  manferit  in  matrimonio  non  definit  efle  in  poteftate  patris ;  I.  filia  it- 
tet ,  C.  de  collet.  I.  ult.  C.  de  bon.  qua  liber,  venim  pater  non  poteft  filiam 
abducere  a  vira  ,  ne  concordans  matrimonium  perturbet  y  /.  1.  §.  ult.  ff.  de 
lib.  exh'tb.  cap.  non  eft ,  de  fponfalib. 

Effe&us  emancipationis  eft ,  quod  pater  manumiflbr  in  bonis  filii  emanci- 
pati  eadem  jura  habet,  qua:  patronus  in  bonis  liberti  ,  ex  hoc  %.  ideft  fut- 
Non  fole-  cedit  filio  emancipate  ,  ad  ex  cm  plum  patroni  fuccedentis  in  bonis  libeni ,  & 
bant  tamen  porenti  manumiflbri  praterito  darur  bonorum  potte(Tio  contra  tabulas  filii  eman- 
liberi  eman-  cipati  ;  /.  1.  ff.  fi  a  parent,  quis  manumiff.  fit.  E  fi  filius  emancipatus  fit  im- 
cioari  ante  pubes ,  pater  legitimi  tutoris  vices  fuftinet  ,  ex  hoc  ipfo  §.  &  inflr.  de  legit. 
a-tatem  legi-  par.  tutel.  I.  3.  ff.  de  legit,  tut.  I.  fi  fuperflite  ,  C.  de  dolo  ,  &  hoc  eft  quod 
timam;  /.  2.  dicirur  in  I.  ult.  C.  de  emantipat.  Patrem  qui  filium  emancipavit ,  legitima  ju- 
C.  Th.  de  ra  integra  habere ,  etiam  fi  ca  in  emancipatione  fibi  non  fervaverit  ,  ideft  filie 
bon.  mat  cm.  emancipato ,  legitimum  heredem  &  tutorem  efle. 
ce  liberi  e- 

mancipentur  J.  ult. 

ante  legiti- 

mam  atatem,  T)Ater  non  cogirur  ullo  pxne  modo  liberos  emancipare ,  ex  toe  $.  /.  non  po- 
vctat  Syn.  J.  tefi  ,  ff.  de  adopt.  Etiam  pater  heres  fcriptus  ,  8c  rogarus  liberos  emanci- 
Carth.  can.  pare,  non  cogirur  id  (acere ,  quia  patria  poteftas  eft  res  inaftimabilis  &  fancta; 
^S.apudBal-  /.  filiurf.  §.  fed  fi  liberos ,  ff.  de  legat.  t.  fi  tamen  agnoverit  relifrum  ea  lege, 
lamon.        ut  emancipet  liberos,  extra  ordinem,  ideft  au&oritate  Principis,  cogitur  imple- 

re 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  ji 

re  cootCtionem  ;  I.  \  fi  cui  It  gat  urn  ,  ff.  de  condit.  &  demonflr.  Et  fi  pater  he- 
res  fcriptu? ,  &  rogatus  reftituere  hereditatem  filio ,  profiiget  res  fidcicornrnifla- 
rias,  noo  cogirur  etnancipare  filium,  fed  cogitur  ei  reprclenrare  fideicommiflUm, 
inilifto  damno  conditionis  propter  fraudcm  ;  I.  Imperator  ,  ff.  ad  Trebell.  Immo 
&  pater  adoptivus  non  cogitur  etnancipare  filium  heredem  fcriptum  a  patre  fob 
conditione  emancipationis  f  I.  utrum  ,  dt  V.  O.  Ait  alio  pane  modo  ,  funt  e- 
nim  quidam  cafus  ,  quibus  pater  cogirur  libera  etnancipare  ,  ut  fi  pater  fzviat 
in  filium  ,  auftoritate  Principis  compellitur  eum  emancipate  ;  /.  ult.  ff.  ft  * 
parent,  quis  manumiff.  fit-  Et  fi  pater  vel  dominus  filiam  vel  ancillam  profti- 
tuerit  ,  sequs  cogitur  earn  poteftate  fua  dimitterc  j  I.  fi  tenants  ,  C.  dt  epi/c. 
mud.  I.  lenojttt  ,  C.  dt  fpeSacul.  ut  &  liberi  inviti  non  emancipantur  ;  /. 
btmut,  C.  de  emancip.  nov.  8c.  cap.  it.  immo  &  nominatim  nlius  debet  coo- 
fentire  emancipationi ,  nifi  infans  fit,  cujus  nullus  eft  confenfus  ;  d.  I.  jubemu  s. 


Dt  melts* 

CAPUT,  xnr. 
Pr. 

PErfonarum,  qua;  fui  juris  funt  ,  quzdam  font  in  tutela  ,  vel  curatiooe:  in 
tutela  ut  pupilli  :    in  curatione  ut  adolefcentes  ,  funofi  ,  vel  prodigi  , 
bonis  interdidum  eft  :  quidam  netitro  jure  tenentur. 


rT*ltJteIa  eft  vis  &  poteftas  in  capite  libera  ad  tuendum  eum  ,  qui  propter 
JL  xtatem  fe  defendere  ncquit  ,  jnre  civili  data  &  permifla  ,  ex  hot  §.  tST 
I.  1.  ff.  b.  tit.  In  capite  libera  ,  ideft  in  homine  libera  ,  qui  non  eft  fubjedus 
patriz  vel  dominicz  poteftati  :  tutoria  enim  poteftas  non  imped  it  quominus  is 
qui  eft  in  tutela  dicatur  fui  juris ,  quia  tutor  magis  datur  ut  profit  ,  quam  ut 
prarfit  pupillo  ;  &  tutorit  officium  magis  verfatur  in  curatione  &  cuftodia  per. 
fonx,  quam  in  poteftate  in  pupillum :  unde  pupillus  non  pocutt  dari  in  aaop- 
tionem  tutore  auftore  «  quia  non  tanta  erat  tutoris  audoritas,  ut  pupillum  (11- 
um  alienee  poteftati  fub;iccre  ei  lice  ret  ;  Gell.  lib.  5.  cap.  10.  Tutoribus  in  pit- 
pillot  t ant  am  effe  auBoritattm  ,  pottjletemque  fas  non  eft  t  ut  caput  libentm  fi- 
dei  fiut  commiffum  aliena  dit'tm'i  fubfidant .  Ad  tuendum  eum  ,  ideft  ad  men- 
dam  pcrfonam ,  quia  tutor  darur  pcrfonz  ,  non  rebus  ,  nifi  per  confequentiam 
feu  acedforie »  quateuus  ad  pupillum  pertinent ;  $.  certa,  infr.  qui  ttfl.  tut.  dari 
poff.  $.  datus  ,  infr.  de  excufationibus  .  Ad  tuendum,  inquam ,  quia  prxcipuum 
tutoris  officium  eft  ne  pupillum  indefenfum  relinquat;  I.  tutorisyff.  de  aim.  tut. 
unde  tutoris  nomen  quafi  ruitom  &  defenforis;/.!.  $.1.  ff.  b.  tit.  &  tutor  quan- 
tum ad  providentiam  pupillarem  domini  loco  habetur,- 1. tut  or  qui  27.  ff.  de  admi- 
Jh.  tut.  propter  xtatem  ,  ideft  propter  ztatem  pupillarem ;  nam  tutela  puber- 
tate finitur  jure  civili  data  &  permiffa,  jure  civili,  ideft  lege  12.  tab.  datur  le- 
gitima  ;  /.  5.  in  pr.  ff.  de  legit,  tut.  aut  tmgiftratus  permifTu  legis  dat  tnto- 
rem ,  tuncque  appellatur  tutela  dativa;  /.  ult.  C.  de  legit,  tut.  permittitur  tefta- 
mentaria  ;  I.  1.  ff.  de  tefiam.  tuttl.  Vex  enim  12.  tab.  uti  legafftt.  Cfc.  non 
modo  ad  hereditatcs ,  fed  etiam  ad  tutela*  peronet ;  /.  verbis  hgjis  ,ff.  de  V.  S. 


ax       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

§.  ptrmiffum. 

PArer  teftamento  tutorem  dare  poteft  itberis  impoberibus  ,  quos  in  poteihte 
habet :  item  nepotibus  &  pronepotibus  ,  morte  fua  non  recafuris  in  pote- 
ftatem  patris ,  put*  natis  ex  filio  emancipato ,  ex  hoc  $.  &  I.  i.  ff.  de  teflam. 
tuttl.  I.  quo  tutela,  $.  i.  de  R.  J.  quia  tutela  jure  patrix  poteftans  mandator  • 
A  impuberi  ,  ff.  dt  adminiflr.  tut.  pater  poteft  tutorem  dare  filio  fnftituto  .  vet 
exhcredato  ;  I.  4.  /.  ft  pattr  ,  ff.  dt  ttflam.  tuttl.  quia  exheredatio  non  folvit 
patriam  poteftatem  ,  &  tutor  datur  perkmx  non  rebus  ,•  /.  quia  ptrfonx  ,  ff.  dt 
ttflam.  tuttl.  tutor  antem  darns  a  patre  cxheredato  indtget  conftrmatione  prx- 
foris;  /.  jurt  mflro.  §.  f  propter  ,  ff.  tod.  Mater  non  nifi  inftituto  filio  tutorem 
dare  poteft  ,  quan  in  res  potius  quam  in  perfonam  tutorem  dare  videatur  ;  /. 
4.  ff.  eod.  I.  mater ,  C.  tod.  quia  mater  non  habet  liberos  in  poteftate;  §.  t  to. 
lupra,  dt  adopt.  Liber  is  naturalibus  pater  non  poteft  tutorem  dare  ,  nifi  in  his 
rebus  ,  quas  eis  dederit  vcl  reliquerit  ,  &  dati  confirmandi  funt  a  prxtore  ;  I. 
ult.  C.  dt  tonfir.  tutor.  I.  naturali  ,  ff.  tod.  Itidem  extraneus  non  poteft  dare 
tutorem  impuberi,  nifi  heredi  inlVituto  &  tutor  datus  confirmandus  eft  a  prxto- 
re; /.  fi  patromr,ff.  tod.  ur  &  impuberi  iiberto  patronus  tutorem  dare  poteft, 
fed  datus  a  prxtore  confirmandus  eft;  1.  qui  tutelam,  $.  t  z.  ff.  de  teflam.  tuttl. 

§.  cunt  auitm  , 

PAter  teftamento  tutorem  dare  poteft  liberis  &  pofthumls  :  auia  qui  in  ute- 
to  eft  pro  nato  habetur  ,  quoties  de  ipfius  commodo  quxntur;  /.  qui  in 
utero  7.  ff.  de  flat.  horn.  Tranquil!,  in  Jul.  cap.  83.  Plurtfqut  ptrcu (forum  tn  tu- 
tcribus  filii  fi  quit  fibi  nafctrttur  nominavit.  fcft  autem  pofthumus  fuus  ,  qui  fi 
vivo  parente  nafceretur  fuus  fieret ,  ideft  non  modo  in  poteftate  ipfius  forct ,  ve- 
rum  etiam  primum  ab  eo  gradum  obtineret,  veluti  flints,  aut  eo  prxraoituo  na- 
pos  ex  eo  ,  ut  bit  t  tr  %.  t  a.  infra ,  dt  hertd.  qu*  ab  inteft. 

§.  ult. 

SI  pater  teftamento  tutorem  det  filio  emancipato ,  confirmandus  eft  a  prxtore 
omnimodo  ,  ideft  fine  inquifttiooe,  ex  hot  $.  prxtor  enim,  qui  tutorem  con- 
firmat  t  dcfun£H  fequitur  judicium  ;  I.  Ntftnnmi  ,  ff.  de  excuf.  quia  patemum 
teftimonium  pro  inquilicione  xqux  ac  pro  fatil'datione  eft  ;  /.  dt  crtat'tonibus , 
C.  de  epi/copal.  aud.  I.  fi  filiusf.  7.  C  ad  Mactdon.  I.  ult.  C.  dt  curat,  fur. 
&  pictas  paterna  optimum  confilium  pro  liberis  capere  intelligitur ;  /.  net  in  et 
lege  ,  $.  ult.  ff.  ad  I.  Jul.  dt  adulter,  fx  mater  tutorem  dederit  ,  confirmandus 
eft  caufa  cognita,  cum  inquifitione  I.  4.  ff.  dt  tefl.  tuttl.  I.  t.  $.  1.  ff.  de 
renfirm.  tutor.  /.  1.  C.  tod. 


Qui  tutor,  ttflam.  dar.  poff. 
CAP.  XIV. 
Pr. 

ETiam  filiusf.  teftamento  tutor  dari  poteft,  ut  edifcimus  init.  h.  tit.  quia  in 
muneribus  publicis  ,  ;quale  eft  tutela:  munus  ,  infr.  de  excu/at.  in  pr.  I. 

non 


Digitized  by  Google 


T  LIB'RU.M      PiRIMUM.        .  ?  ^3 

man  tantum ,  §.  eas ,  ff.  tad.  fillasf.  pro  patref.  habetur,  veluti  ut  magiftratum 
acrat ,  ut  tutor  detur  ;  /.  filiusf.  ff*  de  his  qui  fui  vel  alien,  /nr.  Et  public* 
mtereft  non  folum  patresf.  fed  etiam  filiosf.  admitti  ad  tutelam,  ne  paprllf  ca. 
rcant  defenforey  /.  x.  $.  Divus  tff.  qui  pet.  tut.  Et  filiusf.  tutor  data?  obliga- 
tor a£Hone  tutelar,  quia  filiusf.  ex  omnibus  caufis  tamquara  paterf.  ohligatur, 
excepta  caafa  mutuz  pecunix  ,•  /.  filiusf.  39.  de  oblig.  &  aft.  Et  quidem  fi 
filiusf.  tutelam  geffit  confenfu  patns,  pater  teaetor  in  folidam  qaafi  .fidejuffor 
■pro  filio  ;  /.  ft  filiusf.  ff.  de  tuteL  I.  1.  C.  quad  cum  to  qui  in  alien,  pot  eft.  eft 
ntg.  gefl.  effe  dicetur.  Idem  dicendum  in  aliis  muneribus  xivilibus  I.  2-  ff.  ad 
municipal.  I.  7.  $.  ult.  ff.  de  decur.  I.  fi  filiusf.  ff.  de  adminifl.  rer.  ad  civi- 
tates  pertinentium .  Quod  G  filiusf.  tutelam  gefferir  patre  nolente  oc  contradi- 
eente ,  pater  tenetur  de  peculio  vel  de  in  rem  verfo  ;  d.  I.  1.  &  I.  tarn  ex 
tontra&tbus,  ff.  de  judic, 

I. 

SErvos  praprioSjid  eft  fervus  teftatoris,  re£te  teflameoto  rotor  daraf  cam  liber' 
tate ,  vel  fine  libertate,  id  eft  omiffa  liberratis  datione,  quia  tutelam  dando, 
tacite  libertas  ei  relict  a  intelligitur ,  ex  Imc  §.  /.  quaro  in  fin.  ff.  h.  tit.  Ea- 
dem  confequentia  fervus  propnas  fine  libcrtate  reite  heres  raftituitur  ;  quia  cut 
hereditas,  cidem  tacite  libertas  relifta  videtur  y  /.  pen.  C.  de  neceff.  few.  hered. 
infiituend.  Servus  alienus  non  poteft  dari  tutor  pure ,  fed  .fub  cooditione  cum 
liber  erit :  quare  fi  pure  tutor  detur,  inutilis  erit  datio .  ex  hoc  5-  Inurilem  in- 
tellige  quantum  ad  hoc,ut  pure,  id  eft  ftatim  tutor  exiftat,  non  eft  tamen  omni- 
00  inutilis,  quia  inert  hujufmodi  conditio,  cum  liber  erit  y  L  fi  hereditas  ,  $. 


kit.  ff.  h.  tit. 

•  Si  fervus  proprius  per  errorem  quafi  liber  tutor  datus  fit,  is  neque  liber, 
neque  tutor  erit,  ex  hoc  §.  &  I.  fi  quit  tutorem  ,  ff.  h.  tit.  Error  in  conditio- 
ne  vitiat  aftum ,  cum  voluntas  teftatoris  ex  ea  pendeat  ,  •  at  hoc  cafu  ;  quia 
non  aliter  teftator  eum  tutorem  daturas  fuit,  nili  liberam  putafiet  :  nec  tutela 
aut  libertas  dari  poteft  fine  voluntate  &  confenfu  teftatoris  .  At  coo  fen  tire  &. 
velle  non  videtur  qui  errat;  nihil  enim  tarn  contrarium  confenfui,  quam  error, 
/.  fi  per  errorem  ,  ff.  de  jurisditl. 

Servus  proprius  inutiliter  tutor  datur  fub  conditione,  cum  liber  erit  ,  ex 
hoc  $.  quia  tutor  certo  judicio  dari  debet  y  $.  fed  t  nec  ejufmodi  ,  verf.  tutor  , 
infr.  de  legat.  Cenum  vero  judicium  ejus  efle  non  ;videtur  ,  qui  libertaterrT, 
quam  dare  poteft ,  in  incertum  eventum  conditionis ,  qux  in  poteftate  ejus  eft , 
confert:  &  teftator  ipfe,  dum  ita  loquitur,  plane  ludificari  &  nihil  aeere  intel- 
ligitur ;  veluti  fi  quis  dicat,  hare  res  tibi  empta  eft,  fi  earn  tibi  vendidero  ;  /. 
bxc  venditio ,  ff.  de  contra  b.  empt.  quod  enim  in  noftra  poteftate  eft ,  inutiliter 
in  cafum  conditionis  conferral  y  /.  Lucius  ff.  de  cmdiu  &  demmflrat. 

§.  furiofus . 

SI  furiofus  ,  vel  minor  25.  annis  tutor  detur  ,  hzc  datio  non  erit  omnino 
inutilis ;  tutor  enim  datus,  tunc  fiet  tutor,  cum  mentis  compos  ,  vel  ma- 
jor. 15.  annis  fa&us  fuerit,  ex  hoc  §.  /.  furiofus  ,  ff.  de  tutel.  I.  fi  Ixreditas; 

3.  ff.  h.  tit.  Interim,  ut  provideatur  pupillo ,  alius  tutor  dandus  eft,qium- 
diu  enim  teftamentaria  tutela  fperatur  ,  legitima  ceffat;$.t.  infr.  de\Aul.tuu 
I.  fi  quis  fub  conditione,  ff.  h.  tit.  vsl  datur  curator;  6.  ft  4-  rfe  tt  V.fipro- 
euf.  tut.  I.  non  folum,  %.  fi  lihertut,  ff.  tod.  nam  qui  ad  tcmpus  excufarar*,  bat.  Et  te- 
interim  eft  tutor,-  /.  nec  tile,  ff.  de  tuttr.  &  curat,  da t.  &  tutorem  habenri,  curie  ad  /. 
tutor  non  darar  ,  fed  curatory  /.  cum  jure  ,  C.  qui  pet.  tutor.  Ex  conftit.  iz.de  <*i.<- 
Tcm.VII.  E  fat. 


Digitized  by  Google 


34      IN      INSTITU  TIONUM  JUSTINIANr. 

juOiniant  mioor.  25.  annis  non  poteft  dari  tutor;  quia  incivile  eft,  com  ate 
rius  tutetam  gerere  ,  qui  tutore  ipfe  rndiger,  nec  poteft  obligare  bona  fua  to* 
tela:  nomine  ;  $»  uh.  infr.  de  fiduciar.  tut.  $.  item  rut/or,  de  txtmf.  tut.  ImIu 
C.de  t  legit,  tutd.ty  nov.  118.  cap.  f  5.  Itaque  quod  dicitur  io  /.  tutele  id.$» 
1.  Jf.  </r  rtrrr/.  <J>'  #*  /.  #t»  defun&o,  &  m  L  fi  reliquero  ,  j^l  <fc  Awr.  Htfon. 
/.  1.  dt  fidtjuff.  tutor,  de  liberis  Iegitimis  tutohbus  dandrs  ,  fl  periecrsr  Tint 
ctatis ,  a  Triboniano  additum  eft :  nam  ante  conftit.  Juftiniani  minor  25.  an- 
hk  tutor  dari  potent ,  ita  at  interim  in  locum  ejus  daretar  curator  qui  admi. 
niftrareti  Cujac  17.  obf.  a  8. 

§.  jJrmww. 

TUtor  teftamento  dari  poteft,  vel  pure,  puta  Marvius  tutor  efto  t  vet  ad 
cerrum  tempus,  puta  ad  biennium,  vel  ex  certo  tempore,  veiuti  ez  ka- 
lendis  illis ,  aut  Tub  condition?  t  veiuti  fi  navis  ex  Alia  vcnerit  ,  ex  hoc  $.  /. 
tutor ,  8.  $.  1.  /.  ft  quit  fub  conditione  >  ff.  h.  tit.  I.  ?.  $.  <r/V  ,  dt  fu- 

fptci,  tut.  Si  fob  conditione,  vel  ex  die  tutor  dams  fit  ,  interim  alius  tutor 
dandus  eft  a  magiftraru  d.  I.  ft  quit  fub  conditione .  Tutor  dari  poteft  etiam 
ante  heredis  inftitutionem,  ex  hoe  $.  quia  in  tcita  mentis  non  fpeffatur  ordo  fieri- 
prune ,  fed  voluntatis  ratio ,  quar  totutn  facit ;  /.  fi  mihi  1  z.  in  fin.  ff.  de  It- 
gat,  t.  /.  cum  peter  t  §.  fidei  tux,  de  leger.x.  Etiam  ante  heredis  inftitutio- 
nem tutor  dari  potuir,  er  hoc  $.  quia  quar  ordkte  fcripturar  pofterior  eft  ,  ju- 
ris intellect  prior  eft .  Eadem  ratione  Ic^ata  &  libertates  ante  heredis  inftitu- 
tionem  relinqui  pofiunt,  quia  non  fpeflatur  ordo  fcripturar ,  fed  voluntas  tefta- 
toris  §.  ante  heredity  infr.  de  leqat.  Sub  condirione  tutor  dari  a  prrtorenoa 
poteft ,  &  G  dctur,  tutoris  datio  nullius  eft  momenti  /.  t  6.  fub  conditio- 
ner ff.  de  tutetii,  quia  tutoris  datio  eft  a£rus  legitimus ,  qui  non  recipit  diem 
vel  conditionem;  /.  de  R.  J.  Nec  obftat  quod  furiofu;  ff  tutor  detur  , 

poteft  intelligi  ita  datus  ft  furere  defierit ,  quia  aims  legitimt  ,  qualis  eft  tuto- 
ris datio  ,  non  redpiunr  conditionem  expreflam ,  led  tacitam  utique,  turn  con- 
ditio quar  tacite  incft ,  non  facit  dationem  condtrionalcm  /.  cmditionet  ,  do 
nxdit.  &  drmonftrat.  I.  ft  ita  legatum^.  t.  ff.  de  legal,  t. 

§•  certt . 

TUtor  cert*  ret  vel  caufar  dari  non  poteft ,  quia  tutor  datur  perfonx  noa 
rebus ,  ex  hoc  $.  /.  centrum,  cum  dd,  ftqq.  ff.  h.  tit.  &  per  confequen- 
tiam  datur  unrverfis  rebus  popilli  ,*  l.+.ff.  hoc  tit.  I.  propter  litem  ,  £.  Ucet , 
ff.  de  txcufat.  Ita  autem  tutor  datur  perfonar  non  rebus  ,  ut  etiam  exhereda- 
to  filio  oater  tutorem  dare  poflit  ;  d.  1. 4.  Tutor  quidem  dari  poteft  rei  Afri- 
canar  vA  Syrian? ;  /.  fi  tamen  yff.  h.  tit.  rebus  urbanis  vel  provincial ibus  ;  /. 
\  pupillo  y  ff.  de  tutor,  dat.  quia  ft  res  fire  fint  in  divcrfis  provinciis  ,  alix  in 
urbe  ,  alix  in  provinciis,  nec  ab  uno  tutore  polfint  commode  adminiftrari ,tu- 
tela,  qux  eft  individua  ,  dividi  poteft  a  teftatore,  yel  a  prxtore  ,  vel  ex  con- 
ventione  ipforom  tutorum  ob  utilitatem  pupilli,  ut  commodius  res  adminiflra- 
rentur:  &  hoc  eft  quod  ait  /.  inter  tutortt  ,  ff.  de  adm'mifl.  tut.  divifionern 
tutelar  non  juris  efte,  fed  jurifdiftionis ,  id  eft  non  fieri  ipfo  jure  ,  fed  officio 
>udicis,  &  ex  ufu  popult  Romani:  Sc.  hoc  eft  quod  additur  in  fin.  d.  I.  ft  ta* 
maty  wilts  eft  datio,  noc  enim  jure  utimur.  Tutor  etiam  dari  poteft  ad  ade* 
umlam  herediutem  /  /.  ft  hereditatt  ff.  h.  tit.  I.  impuberi  ,  de  tutor,  dat.  quia 
tntela  &  cetera  ,  qux  pendent  ex  tellamcnto ,  non  valent ,  nifi  adita  heredica- 
te,-  /.  ft  nemo  .  ff.  h.  tit.  Atque  ita  neceffe  fuit  tutorem  dari  a  prartore  «d 
adcuodam  herediutem ,  quia  pupillus  herediutem  adire  non  poteft  fine  aoitov 


Digitized  by  Google 


I  IB  RUM      Pit  I  MUM.  i5 

orate  tutoris ;  l.pupillus ,  ff.  de  adj.  bend.  &.  curaroris  aua©rir»  ad  hoc  inu* 
cUts  eft;  /.  per  curatottm ,  jf.  eod. 

•i 

$.  ult. 

TUtor  filiisfam.  reliQus,  etiam  pofthumis  reli£ru;  intelligitur  ;  non  etiam 
nepotibut,  ci  hoc  §.  /.  5.  C  6.  ff.  K  tit.  in  ftri&a  riliorurn  appellatio- 
ne  nepotes  non  continentur  \  d.  I.  6.  &  I.  filium  habto  ,  ff.  ad  Mated.  Licet 
alias  hliorum  appellatione  nepotes  continentur;  /.  juflatff.  de  V.  S.  Tutor  li- 
beris  datus ,  &  filiis  &  nepotibus  relietut  intelligitur  ;  d.  I.  6.  latior  eft  ap- 
pellatio  liberoram  quam  filiorura,  liberorum  nomine  filii  &  nepotes  ex.  his 
continentur;  /.  Jiberorum ,  ff.  de  P.S.  etiam  nepotes  ex  filia,-  /.  1.  C.  de  con- 
Jit,  infert. 


De  legitim.  agnat.  tutel. 
CAP.  XV. 
Pr. 

tutor  a  patrc  teftamento  datus  (it ,  non  eft  locus  legirimo  rntort  ,  quamdiii 
O  «iim  teftamenraria  tutela  fperatur  ,  legitima  ceflat ;  /.  ft  quisfub  eondit'nne, 
ff.  de  teji.  tutel.  Difpofitio  enim  homrnis,  id  eft  teftatorts,  facit  ceflare  difpofitio- 
nem  legis:  tutela  legitima  eft,  qua:  ex  lege  iz.  tab.  defertur  agnatis  proxtmis, 
qui  ad  legitimam  hereditatem ,  id  eft  ab  inteftato,  vocantur  ;  V.  1.  ff.de  legitime 
tutor,  hac  lege,  ut  legitima  hereditas ,  ita  &  tutela  agnatis  proximis  defertur : 
quo  tutela  redrt ,  eo  Iteiedius  pei veuit  \  I.  <pio  tutela ,  de  R.  J.  Vet  quo  legi- 
tima hereditas  redit ,  eo  &  tutela  pervenit;  l.\.  $.  proindetff.  de  legit,  tutor. 
M.  Tullius  pro  Balbo.-  Prtdierum  nullum  effe  gentem  1  emptknibus  ea  fclere 
fjcpe  ad  alierws  homines,  /ape  ad  infimos ,  non  legibus ,  tanquam  tuttlas  ,  perve- 
nire .  Ex  lege  12.  tab.  agnari  eodem  gradu  ad  tutelam  qua  ad  legitimam  he- 
reditatem vocantur,  quod  fumma  providenria  legis  inftitutum , ut  qui  fperarent 
facccfliouem ,  iidem  curarent  bona  ne  diiapidarentur ';  /.  t.  ff.  de  legit,  tutor, 
Ac  pk-rumque  ubi  eft  fucceflionis  emolnmentum  ,  ibi  &  tutdae  onus  effe  de- 
bet .  Dico  plerumque  ,  quia  feminat  ,  qua:  ad  legitimam  hereditatem  admirr? 
pnlfunt,  a  tutela  arcentur;  d.l.  quo  tutela ,  quod  lit  viril:  munus  ;  /.  ult.  ff} 
de  tutel.  nifi  fit  mater ,  &  avia ,  quibus  jure  novo  defertur  tutela  filiorum  & 
ncpotum  ;  /.  l.  &  auth.  matri  &  avis  y  C.  quand.  mul.  tutel.  offic.  fung. 
Cafliod.  3.  var.  6.  SubflraBo  folatio  m  art  tali,  onus  regendi  mater  gloriofa  fit- 
Jrepit .  Antea  mater  non  habebat  tutelam  liberoram ,  nifi  a  Principe  earn  im- 
petraffct;  d.  I.  ult.  educatio  tamen  pennittebatur  ,  nifi  eis  vitricum  fuperduxif- 
Ict  .*  l.i.  C.  ubi  pupill.  educ.  Senec  dc  confblat.  ad  Marciam  ,  cap.  24.  Pu- 
pilius  reliQuj  fub  tutorum  cujhdht  u/que  ad  XIV.  annum  fuit  fub  matris  cu- 
Jhdia  . 

$.1. 

TUrela  legitima  defertur  agnatis,  non  cognatts,  ex  hoe  $.  /.  tntelatyff.  de 
capit.  minut.  agnati  font  conjun&i  per  mafculos  ,  cognati  per  feminas  ; 
/.  funt  autem ,  ff.  de  legit,  tutor.  I.  ult.  %.  t  2.  de  gradib.  &  affinib.  Exci- 
piendus  eft  f rater  emancipatus  ,  qui  propter  emaacipttionem  cognatus  tantum 

E  ij 


IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

eft ,  non  agnatus  ,  qui  a  emancipatio  tollit  jus  agnationis,  hie  enim  inter  email, 
cipatus  uti  vocatur  ad  legitimam  hereditatem  fratris  emancipati  ,  vel  integxi 
juris  conftituti,  &  prxfertur  ulterioribus  agnatis ,  ex  conftit.  Anaftafii ,  $.*  )  ult. 
infr.  de  grad.  cognat.  $.  i.  de  fuctejjl  cegmt.  ita  &  vocatur  ad  tutelam  tegitL 
mam  fratrum  ,  vel  nepotum;  /.  4.  C.  de  t  legit,  tutel.  I.  nt  lucrum  yC.de  cu. 
*»/.  furiof.  I.  ult.  %.  fen.  C.  dt  legit,  hexed.  Hottoroann.  obferv.  lib.  j.  tap.  9-. 
Hodie ,  fublata  agnationis  &  cognations  differentia ,  tutda  scque  defertuf  agna- 
tis arque  cognatis;  nov.  118.  cap.  5. 

$.  quod  autem  . 

T  Ege  12.  tab.  tote! a  defertur  ab  inrcftato  agnatis  proximis  ,  ex  hot  f.  rate- 
J.  j  (tarus  videtur  non  tantum  is  qui  abfque  teftamento  deceflit,  fed.  etiam  qui 
teibmento  liberis  tutorem  non  dedit,  quoad  tutelam  enim  inteftatus  eft,-  Lttt- 
teflato  ,  ff.  de  legit,  tutor. 

$.  ult. 

J Us  agnationis  quavis  capitis  deminutione  »  etiam  minima,  plerumqne  perimf. 
tur  ,  ex  hoc  %  puta  emancipatione  y  /.  1.  C.  Th.  dt  legit,  htred.  ex  quo> 
lequhur  tutelam  legitimam  amitti  capitis  deminutione,  quia  defertur  agnatis, & 
agnatio  folvitur  capitis  minutione  ,•  /.  tutetas.  ff.  de  ctptt.  minut.  ait  plerum- 
qne, quia  minima  capitis  deminotio  ,qualis  eft  emancipatio  ,  perimit  jus  agna- 
tionis quoad  tutelam  vel  legitimam  hereditatem  ;  at  (rater  emancipatus  ad- 
mittitur  ad  legitimam  hereditatem  vel  tutelam  fratrum  vel  fororum  ,  quia  in 
his  fiftione  legis  pro  non  emancipato  babetur;  /.  ftater  >  C.  dt  legit.  tuteJ.  Ijm 
lucrum^  C.  de  curst,  furiqf. 


Dt  capit.  deminut. 
C      A      P.  XVL 

CApitis  deminario  eft  flatus  mulatto ,  at  docemur  but.  K  tit.  &  I.  1.  ff.  L 
tit.  Caput  pro  ftatu  perfonx  i'umitur,  id  eft  pro  conditione  hominis.  Sta- 
tus conCAit  in  libenatc ,  avitate  ,  &.  familia ,  ideft  genere;  /.  3.  &  ulu  ff. 

tod. 

%  t 

npRiplex  eft  capitis  demrautio  ,  maxima  ,  minor  fen  media  ,  &  minima . 
JL  Maxima  eft  cum  quis  (imul  libertatem  ,  civkatem ,  &  familiam  amitrit , 
ex  £w  $»  <5*  d.l.ult.  Liv.  lib.  az.  demhtuti  ctpitt ,  tbalienati  jure  croium, 
fervi  Carthaginenfium  fa&i.  Hoc  firnfu  Regulum  r  ut  capite  minorem,  uxoris 
ofculum  &  natorum  amplexus,  quafi  civitatis  jura  a  fe  aliena,  refpuifle  ,  cle- 
gantcr  fcripfit  Horat.  3.  carm. 

Pertur  pudicm  conjugis  tfeulum 
Parvo/que  natos  ,  ut  capitis  minor  , 
*         A  Je  remowffe  ) 

Amiflione  enim  libertatis ,  civttatts ,  &  familiar  jura  ertingut  necefle  eft  , 
quae  fine  libenatc  retinere  non  poAumus  .  Maxima,  inquam ,  capitis  deminutio 
eft,  qua:  omnem  ftatum  evenit,  quae  libenatem,  civitatem  ,  &  agoationem 

adi- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  v 

adimit,  puta  cum  quis  ttrocitate  fentcntix  fervus  poena*  efficirur  ,  veluti  fi 
damnetur  ad  metallum  ,  ex  hoc  §.  &  §.  pan.* ,  fupr.  ?m£.  »W.  /W  patr.  po- 
tt ii.  folv.  vel  cum  quis  fe  venundari  patitut  pretii  participandi  caul'a  ,  vel  fi 
libertus  ut  ingratus  erga  patron um  condcmnerur ,  ex  bet  ipft  $.  &  i.  font 
eutem  4.  fupr.  dt  iur.  ptrfonarum,  quo  cafu  revocatur  in  fervitutem  ;  /.  a.  C. 
de  libert.  &  eor.  fiber.  I.  ten.  C.  at  optr.  libert.  Tacit.  1  j.  annal.  Ptr  idem 
tempus  tBum  in  ftnatu  at  fr audi  bus  libtriorum  ,  efflagitatumque  eflt  advtrfut 
male  merit os  revocand*  libertatis  jus  patronis  daretur ,  quod  ot  Tranquil!,  in 
Claudia  cap.  25.  Eo  nomine  prodita  ingrati  actio  adverfus  libertum,ex  iJEira 
Seraia  A.  ftiendum ,  ff.  dt  V.S.  quat  crat  a&io  Mtraordinaria  /.  1.  C.  dt  li- 
bert. &  tor.  libtr. 

£•  iwtHor . 

Minor  feu  media  capitis  deminurio  eft,  cum  ci vitas  amittitur  falva  liber- 
tate ,  cujus  duo  exempla  hie  proponunrur :  primum  eft  aqua*  &  ignis 
imerdiftio.  quar  in  defuetudinem  abiit ,  ejufque  loco  fuccelfit  deportatio  ;  /.  2. 
f.  1.  ff.  dt  pttn.  fecundum  eft  deportatio,  deportatus  enim  civitatem  amirttt 
incolumi  libcrtate;  /.  dtportatus ,  ff.  dt  inttrdsB.  &  relegat.  Et  magnx  capitis 
deminutionis  appellarione  continetur  maxima  &  media  ,  nimirum  maxima  . 
qux  conflftit  in  libertatis  ademptione  ,  media  in  aqua;  &  ignis  interdifrione ,  vel 
Jeportatione  ,  qua  ei  fucceffit;  I.  pen.  §.  ult.  ff.  dt  extraord.  cognit.  1. 4.  $.«/** 
ff.  dt  gradib.  Cf  affin. 

Minima  capitis  deminutio  eft  cum  libertas  &  civitas  retinetur ,  familia  tan-* 
turn  mutatur ,  «  ftatus  hominis  commurarur ,  id  eft  familia  &  agnatic  dum- 
taxat  mutatur,  ex  h.  %.  &  I.  mlt.  ff.  h.  tit.  Alias  enim  capitis  minutio  genera-* 
liter  eft  ftatus  mutatio ,  hujus  duo  argumenta  adducuntur  hie  :  primum  eft  cum 
paterf.  fubijeitur  patrix  poreftati ,  veluti  cum  adrogatus  per  adrogationem  rau- 
tat  familiam ,  &  tranGt  in  gentem  &  familiam  adroganris  ;  /.  j.  ff.  b.  tit.  fe- 
cundum eft  cum  filiusf.  fit  fut  juris  per  emancipationem  .  Emancipatio  inducit 
capitis  minutionem ,  quia  olim  fiebat  per  imaginariam  venditionem ,  &  manu- 
miflionem  ;  /.  3.  $.  \.ff.  b.  tit.  Alias  filiusf.  morte  patrts  vel  dignirate  fui  ju- 
ris fit,  fine  capitis  deminutione  ,*  /.  J.  ^.ult.ff.  ad  mated.  &  nev.  81.  Utrura- 
oue  minimx  capitis  deminutionis  argumentum  comple&itur  Modeftinus  in  1. 4. 
§.  10.  ff.  dt  grad.  &  affmtb.  cum  ait  in  adoptionem  datum  ,  aut  emancipa- 
turn,  agnatiotus  jura  perdere,  cognationis  &  affinitatis  retinere. 

§.  fervus  intern. 

r 

QErvus  tnanumiflus  capite  non  minuitur,  quia  nullum  caput  habet,  nt  ait  Jo. 
O  ftinianus  hit ,  id  eft  peribnam  fen  ftatum  non  habet ,  &  fervile  caput  nul- 
lum jus  habet,/.?.  ff  de  capit.minut.  fervi  perfonam  non  habent  ,  unde  di- 
cuntur  oTfiocuroi  Theophilo  infr.  de  ftipulat.  ferv.  init.  adeoque  fervi  pro  nul- 
lis  &  pro  mortuis  habentury  /.  quod  attimtt ,  I.  fervitutem  dt  R.J. 

1 

$.  qui  bus  tutem . 

/^\Uibus  digniras  tmgis  quam  ftatus  commutator,  capite  oon  minnantar ,  8t 
V^/  ideo  fenatu  motus  capite  non  minuitur  ,  ex  hoc  quia  capitis  minutio 
verfatur  tanrum  in  libcrtate ,  civitate  ,  &  familia  *  /.  ult.  ff.  b.  tit.  non  in  du 
gnitate,  que  eft  fortuita,  &  acceflbria,  nec  ad  ftatum  pcrfoox  pertinet ,  fena- 
tu motus  capite  non  minuitur,  &  morandi  Romx  jus  hab.n  /  /.  \.  ff.  dt  ft' 
tut.  Scnatu  motis  infigne  vcftis  feoatorix,  jus  fpeccandi  in  orcheftra  ,  epulaa- 


}8       IN   INSTITUTLONUM  JUSTINIANI 

dique  ptiblice  fervtvir  Aoguftus;  Tranquill.  in  ejus  vit.  tip.  35.  &  Dio.  lih. 
54.  Senatu  aut  online  moras  exiftimatione ,  qux  eft  dignitatis  illefx  ftatus , 
minuitur  non  capite ;  /.  pen.  %.  minuitur  ff.  At  ettraord.  cognit.  Hinc  fenaru 
moras  ob  dclidum ,  non  poteft  judex  dan  vel  teflis  efle  /  /.  i.  ff.  de  fenat.  I. 
turn  prater  §.  t  penult,  ff.  de  Judie. 

$•  pen. 

J Us  cognationis  tollitur  tantum  maxima  vel  media  capitis  diminution? ,  puta 
fervitute  prenx  vel  deportaiione  ,  ex  /**-  %.  &  /.  ?•  jF.  unde  cognat.  I.  fi 
eognaur ,  ff.  de  rtb.  dub.  ratio  eft,  Quia  cognatio  eft  jus  Sanguinis  ,•  /.  qui  in 
adoptionem  ,  ff.  de  adopt,  jus  naturale,  quod  nulla  civili  ratione  diffolvi  poteft  ; 
/.  8.  ff.  h.  tit.  I.  jura  fangu'misy  de  R.J.  jus  agnationis  tollitur  quarumque 
capitis  deminutione  ,  etiam  minima ,  ex  hoc  §.  &  I.  tutelar  t  in  pr'rnc.  verf. 
Jed  legitime ,  ff.  h.  lit.  nam  agnatio  eft  juris  civilis  nomen;/.  nit.  $.  t  1.  ff. 
de  grad.  &  amnib.  &  juris  civilis  inftitutum ,  civili  ratione  facile  tollitur.  Mi- 
capitis  deminutio  amittit ,  id  ell  adimit  tutelas  ot  hereditates ,  qux  ex  iz» 
Wcruntur ,  id  eft  tutelas  &  hereditates  legitimas ,  quia  jure  agnationis  de- 
r,  qux  capitis  deminutione  pcrimitur  ;  d.  I.  tutelas. 

$.  ult. 

LEce  12.  tab.  tutela  defertur  proximis  agnatis ,  id  eft  proximioribus  :  quod 
fi  plures  ftnt  eodem  gradu,  omnes  fimul  vocantur  ,  ex  hoc  5.  I.  fi  plurer , 
ff.  de  legit,  tutor,  quia  hac  lege  tutela  eodem  ordine  defertur,  quo  legitima  he- 
rcditas  1  I.  quo  tutela ,  de  R.  J.  Si  plures  lint  agnati  difparis  gradus  ,  omnes 
admirtuntur  ad  tutelam  gradatim,  id  eft  fervata  ordints  prxrogariva  :  fi  plures 
fmt  eod;m  gradu,  omnes  fimul  vocantur ,  fed  officio  judicis  rutelx  adminiftra- 
tio  folct  uni  decern: ,  qui  magis  idoneus  fuerit  propter  commodiorem  unius  ad- 
miniftrationem  ;  /.  5.  ff.  de  admbtiftr.  tutor.  1. 1  5.  $.  in  fegitimis  ,  de  legit, 
tutorib.  auth.  ficut  hereditary  C.  eod.  de  legit,  tutel. 


De  legit,  patron,  tutel. 
CAP.  XVII. 

LEge  12.  tab.  tutela  ingenuorum  defertur  agnatis  proximis,  ut  hereditas;  /. 
t.  ff.  de  legit,  tutor.  Eadem  lege  tutela  legitima  libertorum  defertur  pa- 
tronis,  eorumque  libcris,  qux  &  ipfa  dicitur  tutela  legitima  ,  non  quod  ex 
verbs  legis  defcendat ,  fed  ex  interpretatione  legis,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  1.  Ex 
lege  effe  dicunrur,  non  ea  modo  qux  ex  verbis  legis  defcendunt,  fed  ea  etiam 
qux  ex  fententia  legis;  /.  6.  ff.  de  V.  S.  Tutela  libertorum  patronis  defertur, 
quia  hereditas  ab  inteftato  ad  eos  pertinet  ,  &  plerumque  ubi  fucceffionis  emo- 
Jumemum  ,  ibi  &  tutelx  onus  effe  debet,  ex  hoc  §.  ait  plerumque  ,  quia  pa- 
trona  liberti  fui  heres  eft  ,  tutrix  vero  effe  non  poteft  ,•  d.  I.  1.  $.  t.  quia  tu- 
tela eft  virile  munus  /.  ult.  ff.  de  tutel.  Et  ideo  regula  ,  quo  tutela  redit , 
co  &  hereditas  pervenit ,  hanc  addit  exceptionem ,  nifi  ferainx  intercedant,  quia 
mulier  arcerar  a  tutela  ,  excepta  matre  &  avia;  /.  1.  &  auth.  matriCr  avia, 
C.  quand.  mul.  tutel. 


De 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  PKIMUM 


i9 


De  legit'm.  pawn,  tmttt. 
CAP.  XVIII. 

ALii  eft  tutela  legitima  qux  ex  verbis  I.  iz.  tab.  defertur  prorimtt  agna* 
tis :  alia  eft  lfgitima  qtur  ex  interpretatione  e;ufdem  legts  defertar  paaro. 
nis :  tenia  ell  legitima  quae  parenti  manumiiTori  ,  cxemplo  patro  riorum  tutelar , 


Si  parens  filium  impuberem  manumiferif ,  id  eft  emancipaverit  ,  ejus  tute- 
lam  le^timam  nancifcitur ,  ex  $.  *».  hoc  tit.  I.  fi  fuperflite  ,  C.  de  dot.  aut 
faltem  legitimi  tutoris  vicem  fuftinet  ,*  /.  j.  $.  ult.  ff.  de  legit,  tutor.  Pater 
5d?mque  manumiffbr  filii  impuberis  eft  legitimus  ipfius  tutor  ,  ut  patronus  li- 
berti ,  quia  &  filio  cmanciparo  pr.rmorruo  fuccedir ,  quafi  jure  parronatus  /  §. 
ult.  infr.  de  leqhim.  a  gnat,  fucteff.  I.  a.  C.  ad  Tertyll.  Ex  conftit.  Juftin.  pa- 
ter, qui  filium  impuberem  emancipavit ,  legitima  jura  habet ,  ctianj  fi  in  ernan- 
cioatione  ea  fibi  noil  fervaverit  ;  /.  ult.  C.  de  emsntipat.  id  eft  legitimarn  tute- 
lam  &  hereditatem  filii  habet.  Emancipatio  Hberorum  manumiflioni  fervorum 
com  para  tur ,  &  manumiffionis  nomine  intelligitur  ;  d.  l.fi  fuperjlite ,  &  d.Lz. 
&  I.  i.  &  tot.  tit.  ff.fi*  parent,  quis  mammiff.  fit. 


De  fiductat.  tutet. 
CAP.  XIX. 

ALia  eft  tutela  quafi  legitima,  qua;  olim  deferebatur  exrraneo  manomiflbrl,' 
id  eft  extraneo, cui  pater  naturalis  filium  impuberem,  quern  erat  emaoci- 
paturus ,  nummo  uno  vendebat ,  hac  lege  fiduciaque ,  ut  is  patri  naturali  eum 
revendcret  manumittendum  :  qua  de  caula  emptor  ille  &  maoumilfor  imagi- 
narius  pater  fiduciarius  dicebatur,  ut  eft  arwid  Ulpian.  libr.  tegular,  tit.  n.  §. 
5.  Sed  hodie  fiduciarii  tutoris  nomen  tribuitur ,  non  parenti  manumiflbri  .  quia 
potius  obtiouif,ut  legitimus  tutor  appelletur  exemplo  patroni  ;  /.  a.  $.  ult.  ff, 
de  t  legit,  tutor.  &  d.  I.  fi  fuperjlite.,  fublata  appellatione  patris  fiduciarii  & 
emancipatione,qux  fiebat  per  imaginariam  venditionem  &  manurniffionern  con- 
traSa  fiducia ,  led  tribuitur  tantum  tratribus  filii  impuberis  emancipati ,  qui  pa* 
renti  manumiflbri  fuccedunt  in  tutelam  legitimarn  :  finge  fi  pater  filium  impu- 
berem emancipaverit,  ejus  legitimarn  tutelam  nancifcirur  :  quod  fi  pater  decef- 
fcrit  filio  emancipato  adhuc  impubere ,  &  aliis  quoque  libens  virilis  fexus  raa- 
fculis  perfetfcr  arratis  fuperllitibut ,  hi  vocanrur  ad  tutelam  fratris  ,  quat  fidu- 
ciaria  tutela  dicitur  in  hoe  tit.  &  hi  fiduciarii  tutores  fratris  impuberis  Cunt ;  /. 
4.  ff.  de  legit,  tutor.  Apul.  apolog.  2.  Puerorum  avut  fata  cweflity  reliOit  fi- 
lii t  ejus  heredihur  y  ha  ut  Pontianut ,  qui  major  natu  erat ,  fratri  fuo  tutor  ef~ 
fet.  Cur  autem  fratrcs  emancipati  fiduciarii  tutores  di£ti  fint  ,  non  alia  mihi 
ratio  occurrir,quam  quod  parentes  liberie  emancipatis  fiduciarii  tutores  funt ,  & 
patre  demortuo  fratres  fuccedunt  in  tutelam,  qu*  eft  quafi  appendix  &  feque- 
ia  parentum  turelsr,  quz  fiduciaria  diftitabatur .  Ex  conftit.  Anaftaf.  f rater  eman- 
cipator fratris  impuberis  in  poteftate  retenti  beres  &.  tutor  eft  legitimus  ,■  /.  4. 
G»  de  It  git.  tutaf.  I.  3.  C  de  except. 


40       IN      INSTITUTIONUM"  JUSTINIANI. 

Verf.  ita  tame*.   

F Rater  fratris  emancipati"  turebun  Don  -gerit ,  nifi  fit  perfeQx  Jttatis ,  ut  Air, 
&  §.  item  major,  infr.  de  excuf.  tut.  t?  I.  ult.  C.  de  legit,  tutel.  qua:  ver- 
ba a  Triboniatio  adjeaa.,  nam  ante  Juftlnianum  minor  25.  annis  poterat  dari 
tutor,  led  abftinebat  donee  elfet  major  25.  annis,  interim  in  ejus  locum  da- 
Jxrtur  curator  /  /•  mm  folum ,     ft'  liberties  ,  ff.  de  excuf.      item  major  ,*  i^f?. 

At  ex  conft.  Juftin.  minor  25.  annis  non  poteft  dari  tutor  ,  quia  incjvU 
lc  eft  tutoxem  dari  qui  ipfc  rutore  indigec;  /.  ult.  C.  de  legit,  tutel. 

•  —  ^^^^ 

::•  ...  '  I 

De  t  Atilian.  tmtore . 

CAP.  XX. 

Pr.  h.  tit.  ,  r 

TUtela  alia  eft  legitima  ?  alia  dativa :  legitima  eft  qna:  defatur  lege  tx. 
tab.  vel  ex  interpretation*  legis  :  dativa  eft  qux  permuTu  legis  datur  a 
magiftratu,  deficiente  tutcla  teftamencaria  vel  legitima  ,  a  quo  datus  tutor  pro- 
prie  vocatur  dativus  ;  /.  7.  ff  rem  pupill.  falv.  fore ,  /.  ult.  C.  de  legit,  tutel. 
I.  general  iter ,  C.  de  Epifc.  &  clerk,  qui  &  bonorarius  tutor  dicrrur  apud  Ul- 
pian.  lib.  regul.  tit.  de  curator,  proprerea  quod  datur  a  magiftratu  qui  honorem 
gerit  i  I.  1.  ff.  de  tutor,  dot.  Litem  spud  ,  §.  unde  quarit,  ff.  de  injur.  §.  prx- 
torum,  fupr.  de  jur.  natural.  Alias  tutor  honorarius  vocatur  qui  non  adminiftra- 
tionis .  fed  honoris  caufa  datus  eft  y  I.  ft  quit  tutor ,  $quid  ergot  ff.  de  rit.  nupt. 
I.  3.      ceteris  de  adminiftr.  tut.  I.  quod  ft  forte  ,  §.  t.  de  folut. 

Deficiente  tutore  teftamemario  vel  legitimo,  tutor  in  urbe  dabatur  a  pfar- 
tore  urbano  &  majore  parte  tribunorum  plebis ,  ex  lege  t  Atilia  ,  in  provin- 
eiis  a  prarfide,  ex  lege  Julia,  &  Titia ,  ut  oftenditur  init.  h.  tit.  I.  1.  ff.  de 
tut.  dat.  &  apud  Ulpian.  lib.  regul.  tit.  de  tutel.  §.  18.  Hoc  jure  Fefceimiam 
Hilpalam,  cujus  indicio  deteda  ell  bacchanalium  conjuratio  ,  teftamentum  fe* 
cifle  petito  tutore  a  prxtore  &  tribunis  plebis ,  quia  nempe  muliores  erant  in 
perpetua  tutela,  nec  poterant  teftari  nifi  tutore  audore ,  ut  fcribit  Livtus  lib. 
39.  Fefcennia  eo  procefferat  confuetudine  capta  ,  ut  pofi  patrmi  mortem  ,  quia 
en  nullius  mam*  tret  ,  tutore  a  tribunis  &  pro-tore  petito  ,  cum  teftamentum 
faceret yuuum  Ebutium  inflitueret .  Hoc  autcm  favore  pupilli  inftitutum  eft,  ut 
confenfus  majoris  partis  tribunorum  in  dando  tutore  pra'valeret ,  ut  tutor  dige- 
rctur  qui  plutium  niteretur  fuftragiis ,  quoniam  alias  interceftio  unius  tribuno- 
rum plebis,  ceteros  impediebat,  &  plus  valebat  unius  contradiGro ,  quam  con- 
fenfus cetcrorum  ;  Gell.  lib.  13.  cap.  iz.  Ita  &  favore  rcltgionis SC.  cautum  , 
ne  templum  arave  dedicaretur  abfque  iuflu  fenatus  aut  majoris  partis  tribuno- 
rum plebis  ,*  Ltv.  lib.  9.  Itaque  ex  auSoritate  fenatus  latum  ad  populum  eft  , 
ne  quis  templum  aramve  injuffu  fenatus  ant  tributorum  plebis  partis  majoris 

*  L 

TUtor  fub  conditione  vel  ex  die  teftamento  dari  poteft,  &  fi  hoc  modo 
datus  fuerit,  interim  tutor  datur  a  raaghlratu ,  ex  hoc  %.  &  I.  fi.  quit 
fub  cmditione ,  ff.  de  teftam.  tutel.  Item  fi  tutor  teftamento  pure  datus  fuerit , 

dual 


Digitized  by  Google 


LI  BR  UM     PRIMUM.  4( 

dum  hereditatis  aditio  pendet,  tutor  dandus  eft  a  magiftratu  ;  /.  fi  nemo  ,  /.  fi 
bereditas ,  ff.  cod.  &  in  hoc  ipfo  %.  quia  tutela  teftamentaria  iniri  non  poteft , 
priufquam  nereditas  ex  teftamento  adita  (it  ;  A.  I.  fi  bertditer.  teftamentum  vi- 
res accipir  ab  aditione  hereditatis ,  alioquin  corruit  non  adita  hereditate ,  &  (i 
conditio  vcl  dies  extkerit ,  vel  hereditas  adita  fit ,  tutor  datus  a  rnagiftratu  tu- 
tor effe  definit ,  ex  hoe  $.  &  d.  I.  fi  cuts  tub  emditione .  Tutor  autem  Tub 
conditione  dari  a  pmore  non  poteft,  &  fi  dams  fit,  tutoris  datio  nullius  eft  mo. 
menti  ;  /.  t  6.  $.  fub  emditione  ,  ff.  dt  tutel. 

§.  Std  t*  his. 

PRocedente  tempore  mtores  defierunt  dari  ex  II.  \  AtiVta  &  Julia,**?  This, 
&  tu tores  dan  cospere  a  confulibus  ex  inquHltione ,  ex  hoc  $.  quod  confti- 
tuttonib.  introductum  efty  /.  i.  §.  t.  ff.  dt  confirm,  tut.  I.  tutores  ,  $.  tutores  > 
de  adminiftr.  tutor.  I.  fi  cut  libertas,  at  con  Jit.  &  demonjlrat.  I.  *  )  I.  C.  dt 
confttlib.  &  a  Claudio  primum  hoc  inftirutum  ;  Traaquill.  in  Claud,  cap.  x$. 
Sanxit ,  ut  pupiilis  extra  ordinem  tutoret  a  Cojf.  darentur :  ait  extra  ordinem , 
quia  CoiT.  non  habebant  jus  dandi  tutores  jure  magiftratus,  fed  lege  fpeciali 
Ac  braeficio  Principis ,  exinde  confutes  jure  dandi  tutores  ufi  funt  ;  Plin.  lib. 
9.  epift.  iJ.  Cornutut  datum  ft  a  confulibus  tutorem  Hdvidii  filia  ,  petentibus 
tnotre  ejus  O*  vitrin .  Et  rurfus  ex  conftit.  Antonini  tutorum  datio  a  Co/T.  re. 
diit  ad  prartorem,  ac  prxtor  unus  rutelaris  creatus,  penes  quem  diet  tutoris  da. 
tio  in  urbe;  Capitolin.  in  Antonino  Philolbph.  Pratorem  tuielarem  primus  ft' 
dt ,  quum  antea  tutores  a  confulibus  pofctrentur ,  ut  diligent  i  us  de  tutoribus  tra- 
tlaretur .  Ab  eo  tempore  jus  dandi  mtores  vel  curatores  manftt  apud  prarto- 
rem ;  /.  1.  C.  de  offic  pratoris  ;  quare  pratores  turd  arum  &  libertatum  prx- 
fides  vocat  Juftinianus  nov.  13.  cap.  1.  Dixi  ex  conftitutione  Antonini  tutorum 
dationem  collocatam  penes  prartorem  tutelarem ,  &  hoc  eft  quod  infinuat  Ju« 
flin.  in  hoc  $.  cum  ait  mtores  a  prartoribus  ex  conftiturionibus  dari  coepifle  . 
Cur  autem  turores  defierint  dari  ex  //.  t  At  ilia,  Julia ,  d*  Thiamin  caula  fuir, 
quod  eflent  leges  imperfecta; ,  nec  per  eas  provifum  eflet ,  ut  tutor  fatisdaret 
rem  pupilli  falvam  tore ,  nec  ut  mtores  dati  inviti  compellerenmr  fufcipere  tu- 
tel am  ,  &  mtores  dabanrur  fine  inquifirione  an  eflent  idonei ,  unde  res  pupilla- 
res  jacebant  in  magno  difcrimine , ut  rede  agnovit  Juftinianus  hie. 

$.  fed  hoc  jure . 

TUre  novo  tutorem  Roma;  dat  pnefecrus  urbi ,  vel  prxtor  fecundum  fuam  ju- 
J  risdictionem  ,  id  eft  prafeftus  urbi  mtorem  dat  illuftribus ,  fpecxabilibus,  vel 
ciari/fimis  perfonis,  prartor  ceteris,  ex  hoc  $.  &  1. 1.  C.  de  tutor.  &  cur.  il- 
luflr.  perfmar.  non  tamen  jus  dandi  tutorem  habent  vi  jurifdi&ioots  .  id  eft 
jure  magiftratus ,  fed  quia  hoc  eis  nominatim  conceftum  eft  a  lege ,  vel  confti- 
tutione  Principis .  Tutoris  datio  non  eft  imperii,  neque  jurifdiftionis ,  id  eft  non 
competit  jure  magiftratus,  fed  ei  foli  competit,  cut  nominatim  data  eft  lege, 
vel  SC.  vel  conftitutione  Principis.*/.  muto,  $.  tutoris  datio , if.  dt  tuttl.  /.  1. 
ff.  dt  jurifditl.  ut  olim  pnrtori  urbano  ex  Ugt  f  Atilia  ,  prxfidibus  provincia- 
rum  ex  //.  Julia ,  &  Titia ,  &  utrifque  hodie  ex-  conftitutionibus  Pnncipum  , 
legato  proconfulis  ex  orarione  D.  Marti  ;  /.  1.  f.  letatust  ff.  dt  tutor,  dat.  St. 
juridico  Alexandrino  ex  conflit.  D.  Marci ;  /.  2.  de  ojfic.  juridk.  Roma;  tuto- 
rem dant  prarfefhis  urbi,  vel  pnrtor  fecundum  fuam  jurifdiftionem  ,  in  pro- 
vinciis  pra-fides,  ut  hie  &  i.i.ff.  de  tutor,  dat.  I.  faneimus  ^o.  C.  de  etifct 
aud.  Apul.  lib.  1.  Tutores  juriditi  provincialit  detrtto  dati.  Procter  prarfides  , 
magiHratus ,  id  eft  magiftratus  rnunici pales  juftu  pr2efidum.fi  non  fint  magnx , 
-     Tom,  VII.  F 


4»      IN      INSTITUTIONUM  JtrSTINIANI, 

id  eft  fi  mediocres  fiat  pupil li  facilitates  ,  ex  hoc  $.  jus  dandi  tutores  datum  efl 
omnibus  magiftiatibus  municipaiibus  ,  eoqua  ion  utimur  ;  /.  3.      <4r  MMr. 

/.  a.  $.  fi  meter,  ff.  od  SC.  Tertyll.  fed  non  alios  dare  poflunt  ,  quan* 
ejufdem  munkipii,  in  quo  juriid^ioncm  excrcent  /  /.  I.  &  3.  ff.  de  tutor, 
dot.  /.  fare  of  or  let ,  %.  ult.  ff.  de  exxufet.  I.  5.  C.  qui  dor.  tutor.  I.  3.  C.  qui 
pet. tut.  Ma^iilratus  municipals  tutores  dant  juffu  praiiduro,  id  eft  adrnom no- 
ne,  &  prxcepto  prxfidum  /  /.  Lucius  Tiiius  ,  $.  cum  ttftsmemo  y  ff.  de  od- 
miniflr.  tutor.  Sea  tamen  tutorem  dant  jure  ujd ,  bob  ex  mandara  jurifdi&io-- 
ne,  quia  tutoris  datio  mandari  non  poteft  ;  /.  net  mandonte  yff.  1  de  tutor,  dot. 
cum  non  competat  jure  magiilratus ,  fed  a  lege  >  &  ea  quz  dantur  a  lege 
mandari  non  poffint  ,•  /.  1.  ff.  de  offie.  ejus  cut  mandot.  eft  jurifdiB.  Magi, 
flratibus  municipaiibus  >  inquam  ,  tucoris  datio  non  mandatur  a  pre  fide  ,  fed  ad 
cos  remittitur  ,  ut  nominatio  magiftratuum  municipauura  ad  dec  uri  ones  y  /.  i» 
$.  fdtnt  ,  ff.  quand.  appell.  fit  ,  quia  magolratus  munici  pales  babent  jus  dandi 
tutorem  a  lege  vel  monbut ,  id  eft  coofuetudxne  pnefcripta  ,quor  vim  legis  ha~ 
bet:  &  boc  eft  quod  innuunt  ilia  verba  d.  /.  3.  de  tutor,  dot.  tafue  jure  uti- 
mur .  Et  jufius  prifidts  non  tribuit  magillratibus  municipaiibus  furifdiftionero 
feu  jus  dandi  tutores,  fed  eft  nudum  ptreceptum  continens  adinonitionem ut 
detur  tutor,  ut  man  da  turn  Ponrificis  emifuim  ad  Epiicopum  de  corri^endis  de-- 
lictis  fubditorum  non  tribuit  ei  junfdictionem  ,  fed  fopitana  &  torpentcin  ex- 
citat,  nec  dirigitur  ad  eum  ut  delegatum  >  fed  tamquaxn  ordmarium  /  cop.  It* 
eot  ut  corrigendis  ,  do  offie.  ordinor.  cop.  cum  oiifmlury  de  tefcript.  in  6. 

EX  eonftit.  Juftin.  fi  pupilli  facilitates  non  excedaM  quingentos  fofidos ,  id  eft 
aureos ,  tutorem  dare  poflunt  bob  fedum  pnefides  ,  fed  etiam  defefi  fores, 
dvitatum  una  cum  Epifcopo ,  non  cxpeftaro  juflu  pramum  ,  vel  tmgirtratut , 
id  eft  duumviri ,  vel  njridicus  Alexandria ,  ex  hoc  $.  qui  delibarus  eft  ex  bfon- 
timut,  C.  de  epifc.  oudient.  Ex  eadem  conftitut.  de  fen  lores  civitatuai  ,  vet 
duumviri  non  dant  tutorem ,  nifi  fegitima  ca  uri  one  ,  id  eft  fatifidatione  pratftita  9 
fuo  periculo  rem  pupilli  felvam  fore,  ut  fubjungitur  i»  fin.  b.  $.  Cr  m  d.  I. 

$.  pen. 

TTJtela  impuberum  jure  dvili ,  id  eft  lege  1  z.  tab.  data  eft  &  penrnfla  :  da. 
tur  teftamentaria  &  fegitima  r  penuiitiiur  dativa .  Tatnen  tutela  eft  juris 
naturalis ,  nihil  enim  magis  congruit  juri  narurali ,  quam  ut  impubes  ,  qui  per 
a-tatem  fe  defendere  nequit,  alterius  tutela  regatur,  ut  proditum  eft  in  hoc  §. 
Be  maneat  indefenfus .  Praxipuum  enim  futons  officium  eft ,  ne  pupillum  iode- 
fenfum  reliaquatj  I.  tutoris,  ff.  de  admin,  tut.  Tutor  debet  pupillum  in  judt. 
eio  defendere,  fed  quia  quafi  dominus  rem  in  judicium  deducitjiron  fatifdat  de 
cato  ,  vel  judicatum  folvi ;  U  tutores  ,  /.  ult.  %.  3.  C.  rod.  I.  vuige  ,  ff.  tod. 

$.  ult. 

T?X  adminiftratiooe  tuteltr  vet  curationk  ,  quafi  ex  contractu  nafeitur  actio 
1^4  ultra  citrOque,  direda  vel  contraria  tutelx  inter  pupitlum  &  tutorem  , 
titilis  negotiorum  geftorum  inter  adultum  &  curator  em .  Tutor  ex  fua  admini. 
ftratione  tenetur  quafi  ex  contraoru  ;  /.  controSus  de  R.  J.  Tutor  adtnittendo 
tutela m  videtur  comrahere  cum  popillo  ,  io  jadkio  quali  contrahitur  y  /.  3.  $• 
idem  fcrioit ,  ff.  de  pecuL 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     PRIMUM.  4* 

Duplex  eft  aftio  tutelar  ,dire<fta,  &  contwria:  direfia  out  pupillo  in  ruto- 
rem  datur  finha  tuteia  ,  cotrrraria  quae  datur  tutor:  in  pupiUum  - 

Tutelar  adio  non  datur  nil:  finita  tuteia  ;  /.  t.  $.  ult.  I.  4.  ff.  dt  tuttl. 
&  rat.  dijirah.  immo  nec  aftio  ex  flipulatu  rem  pupilli  falvam  fore  commttti- 
tur,  nifi  fmita  tuteia  ;  I.  4.  $.  hone  flipulat'nnem  ,  ff.  rem  pupilli  falvam  fore. 
Aiiud  eft  in  a£Hone  arili  negotiorum  geftorum ,  qua-  datur  in  curatorem  ,  nam 
cum  curatore  agi  poteit  etiam  durante  adminiftracoue ,  ftatim  ut  quzgue  res 
xnmoris  falva  efle  demerit  ;  L  rum  curatore ,  ff.  it  mdm'miftt.  tutor.  I.  fi  tutor , 
$.  ult.  ff.  de  tut  el.  &  rat.  diflrah.  Ratio  differentia:  eft ,  quod  tutor  datur  pcr- 
fbnar ,  &  habet  poteftatem  in  perfonam  pupilli  ,  quam  non  habet  curator  ,  ik 
jdeo  pupillo  non  datur  a&to  in  tutorera  ,  nifi  fuuta  tuteia  ,  Ik.  foluta  poteftare 
tutoris . 

Tutor  finita  tuteia  tenetur  adminifrrationii  rationem  reddere,  ex  hoe  J.  ni- 
mirum  actione  tutelz  direfta  ,  &  conrraria  actio  tutelx  datur  tutori  in  pupil, 
rum  ,  fi  forte  pro  eo  aliqaid  utiliter  iaipendit ,  vel  pro  es  ft  obligavk j.  ru. 
tores,  infr.  de  obiig.  qua  ex  deliQ, 


T)e  attdortt.  tutor. 

cap.  xxr. 

DU*  font  partes  feu  munia  tutek* ,  adminiftratio  ,  &  au&orita* :  ob  id  de 
fmgulis  proprh  funt  tituli  in  pande&is  &  codite  .  Adminirtratio  confiftit 
in  cura  perfonar  &  rerum  pupilli,  quam  tutot  per  fe  gerit  fine  pupillo.  Au- 
florhas  tutoris  eft  exprefius  confenfus  tutoris ,  qui  interponitur  actibus  pupilli , 
qui  animi  judicio  fiunt  :  I.  qui  tutor ,  ff.  dt  adminijlr.  tut.  I.  pupillus ,  de  adq. 
ret.  dom.  I.  pupillus  ,  de  R.  J.  id  eft  aflibus  ,  qui  certum  animi  indicium  de- 
fideTant ,  veluti  fi  fervus  manumittendus  fit ,  n  herediras  adeunda  ,  fi  quid  alie* 
nandum  ,  aut  jure  judiciove  agendum.  Difpar  fuit  taufa  nmliebris  tutelar,  mu- 
Ueres  etiam  pubercs  erant  in  perpetua  tuteia  ,  fed  rutores  mnlierum  au&orita- 
tem  dumtaxat  inrerponebant .  adminifrrarionem  vero  penes  fe  non  babebant  \ 
prxter  Ulpian.  libt.  rtguL  ttu  dt  tuttl.  M.  Toll,  in  topkis  .*  Non  quemadmo- 
dum  quod  mulieri  debeas  ,  rede  ipfi  mulieri  fine  tutort  audore  fohas  ,  it  a  quod 
tut  pur-til  x ,  aut  pupillo  debeas  ,  rede  poffts  eodem  rmdo  f oh  ere  .  Et  idem  pro 
Cxcinna  .•  Crede  huic  ttfli ,  has  ccmproba  tabulate  hoc  non  pot  eft  ,  tut  filius 
agnatus  fit ,  tjut  teflamentum  non  po\fe  ,  ruptum  judka  ,  ouod  mulier  fine  tw 
tort  audore  promiferit  debtri .  Et  Apul.  apolog.  2.  Adtji  ttiam  tutor  audot 
mulieris  ,  vir  gravijjimus  &  fan&iffimus  ,  emni  rum  honore  mi  hi  mminandits 
Caff.  Longinus ,  quxre  matime ,  tujus  aud'tonis  audor  futrit  ,  quantulo  pretie 
mulier  hcuples  ageHum  fuum  prafltnarit.  Et  Livius  lib.  54.  Ma/orts  quidem 
nofiri ,  nullam  ne  privatam  quidem  rem  agere  fem'mas  Jim  audore  voluerunt ,  i* 
manu  effe  parentum  ,  fratrum  ,  prop'mqttorum  .  Etiam  moribus  Longobardorum 
mulier  non  potait  nubere  fine  automate  mundualdi  ,  id  eft  tutoris  ,  ut  liquet 
ex  //.  Ltmgobard.  tit.  de  its  qua  fint  voluntatt  mundualdi  ad  maritum  ambu- 
lant. Et  Burcbard.  lib.  19.  dtctttor.  &  cap.  I.  dt  confanguinh.  &  ajfiniu 

Print,  h.  tit* 

1 

PUpillus  fine  tutoris  aucloritate  non  obli^atur  et  contractu  ,  .unde  mutua  no, 
fcitur  obligatio,  veluti  emptione,  venditione  ,  locatione,  conduftione,  de- 
poll  to  ,  mandato  ,  fed  qui  cum  ipfo  contrahunt  obligantur  quia  pupillus  fine 

v      F  ij 


44       IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

tutoris  aufloritate  loam  condirionem  meliorem  facerc  pored  .  non  deteriorttri  , 
ex  init.  h.  tit.  $.  pupillus,  infr.  dt  inutil.  fiipulst.  I.  pupillus,  %  x.ff.h.  tir. 
veluti  pupillus  fine  tutoris  aucloritate  non  poteft  pacifci  ne  petat  ,  pacifci  veto 
poteft  ne  petatury  /.  contra  t  ff.  dt  paB.  pupillus  fine  tutoris  aucloritate  non 

rteft  adire  hereditatem  ,  qua  m  vis  lucrofa  fit  ,  nec  ullum  damnum  habeat  ; 
obligari ,  §.  hereditattm  ,  ff.  h.  tit.  qnia  hereditatis  aditio  eft  quafi  contraclus, 
&  oblieat  heiedem  oneribus  heredirariis  ;  §.  hertr  infr.  dt  oblig.  qua  qaafi  at 
contract*  nafc.  /.  t  fi  q*is  abfentis ,  £.  htm  ff.  dt  oblig.  &  aS.  I.  mart  no- 
firm,  ff.  de  adq.  hertd.  I.  3.  §.  alt.  tn  quib.  tmuf.  in  faff,  tatur  .  Ac  pupillt 
valde  intereft  ,  ne  fine  furore  adeat  hereditatem  quamvis  lucrofa  appareat  , 
propter  laterts  forte  are  aJienum  ,  quod  poflea  emergere  potuit  ,  nt  plerumque 
evenit .  Pupillus  fine  tutore  non  obligarur  civiliter  /  /.  obligari  ,ff.  dt  oblig. 
tr  *8.  I.  fi  pupillus  tdt  V.O.  fine  tutoris  aucloritate  natural  iter  obligatur  ex 
cbnftit.  D.  Pu  m  quantum  locnpletior  faflus  eft  /  /.  5.  %.  pupil 'lus ,  ff.  h.  th. 
I.  t  6.  in  print,  de  neg.  gift,  puta  fi  pupillus  fine  tutoris  auSorirate  pecuniam 
mutuam  fumpferit,  &  ex  ea  locuplenor  faclus  fit,  jure  naruraii  obligarur  in 
quantum  locupletior  faclus  eft,  &  folutam  pecuniam  condicere  non  poteft  ,*  /. 
Ji  pupillus ,  ff.  ad  I.  faleid.  1.  naturaiittr  ,  1.  dt  conditi.  mAebit.  quia  rvar- 
tura  arquum  eft,  neminem  cum  alterius  detrimento  fieri  locupletioretn  ;  I.  nam 
hoc ,  ff.  tod.  pupillus  fine  tutoris  aucloritate  ex  depofito  obligarur  ,  ft  dolum 
commifit  in  depofito ,  &  doli  capax  ruit ,  puta  proximus  pubertatt  y  &  fi  ex 
caufa  depofiti  locupletior  faclus  eft  .■  /.  1.  $.  m  m  pupiltum  ff.  dtpofit.  pupil- 
lus etiam  fine  tutoris  aucloritate  obligarur,  ubi  ex  re  fine  confenfu  aclio  ventt 
ex  communiter  gefto  >  ut  ft  Jbcius  in  communem  fundum  utilker  impendent 
/.  furkfutyff.  dt  oblig.  f»  4&  /.  ut  in  tmdutlronibus,  ft*  foe.  L\  btrtdti,  $. 


PUpirTw  fine  tutoris  aucloritate  neque  hereJitatem  adire  ,  ncque  bonorum 
pofToftionem  pet  ere ,  neque  hereditatem  ex  fidVicommiub  fufciperc  'poteft  t 

Juamvis  lucrofa  fit ,  nec  ullum  damnum  habeat  t  ex  hoc  §.  &  I.  obligtri  ,  £ 
trtditatem ,  ff.  h,  tit.  Pupillus  fine  tutore  conditionem  fuam  meliorem  facere 
potell ,  non  poteft  tamen  adire  hereditatcm  quamvis  Iocuples  videatur,  fine  tu- 
tore ,  quia  aditio  hereditatis  certum  animi  judicium  defiderat  .  quod  cum  defi- 
ciat  in  pupttlo  propter  ztatem?  omnino  farciendum  &  adjuvandum  eft  auftorita- 
te  tutoris  y  1.  pupillus  dt  R.  J.  ne  pupillus  adeundo  hereditatem  fine  tutore, 
temere  implicetur  oneribus  hereditariis  ;  /.  S.ff.  dt  tdqu.  hertd.  I.  fiiio  pmttr  , 
dt  leear.  1.  /.  4.  ad  Trtbtll.  . 

Pupillus  non  poteft  adire  heredttatem  per  tutorem,id  eft  minifterio  feu  fa- 
Ao  tutoris,  led  aucloritate  ipfius  ;  /.  pupillus tff.  dt  ado.  hertd.  I.  ftno  ww* 
HyS.fi  pupiflo  y  ff.ad  Trtbtll.  nifi  pupilhts  in  fins  fit ,  idt  eft  minor  fcptcm  an- 
nis  y  quo  cafu  poteft  adire  bereditarem  per  tworem  y  /.  fi  infanti  ,  C.  dt  jur. 
dtlti.  Extra  banc  cafum  heredStas  non  poteft  adiri  per  tatorem ,  tutor  non  po- 
teft adire  hereditatem  nomine  pnpiUi ,  fed  pupillus  earn  adire  debet  tutore  a  ti- 
er ore:  aliud  eft  adire  hereditatem  per  tutorem,  aliud  tutore  auclore:  in  aditio- 
ne  hereditatis,  qua-  fit  tutore  auclore,  pupillus  ipfe  adit  heredttatem,  8c  (o- 
lemnia  aditionb  celebrat,  prarfenre y  &  auclore  tutore.  At  fi  aditio  hereditatis 
Cat  per  tutorem ,  tutor  ipfe  fblemnia  pengit .  Cur  veto  hereditas  non  poffit 
adiri  per  tutorem ,  ratio  eft  quia  hereditatis  aditio  eft  a£hrs  legrtimus ,  qui  non 
^otesl  expadui  net  procuiacoremy  /.  ptr  cutetortm  yff.de  sdq.  bertd. 


Digitized  by  Google 


t  IB  RUM  PRIMUM. 


$.  ttttOT  . 

TUtOf  f  ftatim  in  ipfo  nenotio  prsrfcrre  debet  au8or  fieri  r  port  tempus  ve- 
ra aut  per  epiftolam  aufroritas  interpofita  nullius  eft  momenri,  ex  hoc  §. 
/.  obligari ,  $.  n*wr  ,  if.  h.  M.  I.  pupillut ,  df  rcr.  dm.  /.  fi  id  quod ,  $. 
/I  pupilli  ,  dt  rtfc'md.  vendit.  I.  nunquem  ,  <fc  ufucap.  Pugnat  /.  /i"  f  km  miAf  » 
$.  juffum  .ff.de  adq.  bend,  quae  ait  nitons  auftoritarem  mterponi  perfe£ro  ne- 

Sitio,  fed  facile  ifta  conciliantur .  Hxc  enim  verba  idem  fonarrt ,  ac  fi  fcripcum 
et,  in  perficieodo  negotio,  &  in  re  prarfenti ,  id  eft  in  ipfo  tra&atu  &  cuiri- 
eulo  negorii ,  ut  mterpretarur  Hotomann.  hoc  loco  .  Sic  accipe  qutxl  dicirur  in 
t.i.ff.  dt  folut.  credrtorem,  cui  debet ar  ex  pluribus  caufis  ,  debere  conftituere 
in  quam  caulam  folutum  velit ,  in  re  prxfenti  ,  hoc  eft  ftaxim  atque  folmum 
eft ,  firu  potius  dum  petunia  folvkur  &  numeratur  .- 

y  ulu 

JUre  veteri  creditor  debitori  tutor  dari  poteft ,  fi  fit  creditor  e*  caufar  ante, 
riori  tutel-jr. ,  put*  fi  fuit  creditor  pams  pupilli  ,  &  cum  creditor  debitori 
tutor  da  cur ,  tantum  abeft  or  amittat  actionem  faam  ,  quinimmo  quod  debetnr 
fibi  foiverr  poteft  ;  l.fifialai  t  y  I.  ff.  dt  Comtek,  tmpt.  I.  quotient  ,  y  ficue 
auttm  ,  dt  adnttnifir.  tutor.  I.  crcditortm^  C.  qui  dar.  tutor.  &  qui  litem  habet 
cum  puptllo ,  non  excufatur  a  tutela ,  nifi  lis  fiierit  de  omnibus  bonis  ,  vel 
maxima  parte  eorum ,  vel  de  ftatuy  L  6.  y  pen.  I.  fi  pupillumt  turn  ftq.  ff. 
de  txcufat.  Hoc  jure  fi  tutor  litem  habeat  cum  pupillo  ,  quia  non  poteft  efle 
auiror  in  rem  fusm ,  pry  tori  us  tutor,  id  eft  fpecian*  tutor,  in  litem  a  prartore 
datur ,  ut  olim  fieri  folebat  ,  ex  Ulpian.  Mr.  rtg.  tit.  de  tuttL  y  14.  fed  da- 
tor  fpecialis  curator  cum  quo  agatur ,  ex  hot  y  &  I.  ?.$./?  pupillut ,  ff.  dt 
tuttt.  I.  1.  C.  dt  in  lit.  dand.  tut.  vol  datur  coututory/.  ntqut  a  tutela  t  C.Ae 


tutela  ,  quod  divifio  fieri  poffit  dato  curators  y  /.  q  C.  tod.  fed  ex 

tot'.  Jujtin.  72.  cap.  1.  qua:  contexra  eft  in  auch.  minorit.C.  qui  dar.  tut.  cre- 
ditor vet  debitor  pupilli  non  admitritur  ad  tutekm  ,  ntu  fit  mater  &  aria  y 
nov.  04.  tap.  z.  outh.  ad  ktc,  C.  quand.  ink/,  tuttf.  offic.  fang,  quia  affeftio 
ntridaue  fufpicionem  fraudis  amovet  y  /.  nonfotum,  y  i.ff.  dt  nt.  nupt.  I.fi 
fuptrfiiteyC.de  dbh .  Quod  dixi.rf  tutor  htem  habeat  cum  pupillo,  dari  cura- 
torcm  in  litem ,  hoc  verum  eft  u  fit  unicus  tutor .  nam  fi  habeat  contutorem, 
eo  atrftore  Ks  peragttur ,  aec  erit  opus  curatore  ;  /.  fi  plurts  t  dt  ttfiam.  tut. 
At.  C.  dt  in  tit.  dand.  tutor. 

Si  plum  fint  tutores ,  umus  audoritas  fufficit  ,  quia  tutela  ipfo  tore  eil 
indi/iduay  /.  'mttr  tuttretyff.  de  adm.  tutor,  nifi  tutela  inter  tutores  dtvifa  fit 
per  regiones  vel  partes,  quo  cafu  finguli  tutores  auAoritatem  pxarftant  pro  fiiis 
regionibus  vel  partibus  ,  vel  fi  res  agatur ,  quo  tutela  diflblvatur  ,  puta  fi  pu- 
pillus  in  adrogatiocem  detur ,  quia  hoc  cafu  omnium  au&oritas  defideratur  : 
perabfurdum  enim  eft  tutelam  ditlblvi  ignorante  vel  non  confentiente  eo ,  qui 
tutor  datus  eft  y  I.  utt.  C.  de  autlorit.  prtfiand.  etfi  pluribus  datis  tutoribus  , 
untus  audomas  fuflkiat ,  tame*  ejus  auAoritas  rata  non  eft ,  qui  non  habet 
adminillrationem  tutelar,  id  eft  qui  a  flu  tutelam  non  gerit,  1^.  ff.  k.  tit.  l.j. 
$.  ult.  ff.  de  curat,  furiof.  puta  tutor  honorarius ,  vel  notitix  gratia  datus  ,  id 
eft  ad  inftruendot  tutores,  tamen  etiam  his  refte  folvi  poteft ,  nifi  a  prartore 
eis  fuerit  interdifta  adminiftrario ,  vel  prohibitum  eis  folvi  ,  quia  perkulum  tu- 
telar ad  eos  pertinet  y  t.  quad  fi  forte  t  y  fmtt  quidam>  &  §.  ei  t  ff.  dt  folut. 
/•  1.  C.  de  pertc.  tut. 


Digitized  by  Google 


4*       IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANT 


Quib.  mod.  t« tel.  fmitut , 
C  A  P.  XXII. 

TUtela  finitur  pubertate  ,  quod  hodie  indiftinde  ccrtum  quoad   mafculos  Sc. 
fcminas:  mulieres  enim  defieront  efle  in  perpetua  tutela,  ex  Ulpian.  libr. 
regul.  tit.  d»  tuteL  in  fin.  Olim  pubertas  varie  ;elrimabanir  ,  Sabiniana  ex  pu- 
be,  id  tfft  habiru  corporis ,  &  hoc  eft  quod  ait  /.  minor  32.  ff.  de  mimrib.  & 
/•  3.  C  fi  minor  fe  majortm  ,  puberrarem  probari  ex  afpedu  corporis  ,  Procu- 
lianis  ex  annorum  nnmero,  id  eft  ex  14.  an  IMS  in  mafculis,  &  n.  in  feminis, 
Prifco  Javoleno  ex  utriuiqoe  concurnt,id  eft  ex  habitu  corporis  &  aanis  ;  Ul- 
pian.  loco  modo  laudato.  Serv.  7.  JEneid.  in  ilium  verf. 
Jam  matura  vho,  jam  plems  nubilis  annis. 
Secundum  jnst  inauit,  diSum  ,  in  quo  ut  ex  amtorum  raticme ,  <&  ex  ha- 
Litu  corporis  mas  comprvbatur.  fed  quia  inlpcfiio  pubis  foedior  vifa  eft  Juftmia- 
no ,  &  indigna  caftkate  fuorum  temnorum ,  pubertatem  ex  folis  annis  zftimari 
voluit,  ita  ut  poft  14.  annum  nuicoli ,  poft  12.  feminz  cenfeanrur  efle  puberes, 
ex  conftitutione,quz  memoratur  hie,  quae  eft  io  L  t  indecoram  t  C  quanta  turn, 
•fit  default. 

$.  I. 

TUtela  ftnirur  fi  popillus  adrogatus  fit,  vel  deportatus,  vel  fi  in  fcrviturem 
redigatur ,  vel  fi  ab  hoftibus  caputs  ftierit ,  ut  hk  &  L  fi  odrogati ,  ff. 
de  tutel.  Tutela  finimr  adiogatiooe ,  quia  adrogatus  tranfit  hi  fanriliam  &  po« 


teftatetn  adrogatoris,-  $.  t  *.  fupr.  de  adopt.  L  wee  ai ,  4.  1.  ff.  tod.  deportatioue 

Kipflli ,  nam  etiam  de  itnpubere  fupplicrum  futnitur ,  fi  fit  proximus  pubertati , 
doli  capax  ;  pen.  rnh.  de  oblig.  fua)  ex  dttith,  L  5.  0*  idea  ,  ff.  ad 
t  Probatur  /.  oouiL  I.  excipiuntur^  ad  Silem.  I.  t  pupUlmSy  dt  R..  J.  cap.  rtferente  ,  do 
potius  ex  /.  delict,  putt,  quod  variis  exemplis  illuftrari  poteft  ex  Tacit.  5.  cml  Dione  lib. 
pupillum  1 1 1.47.  Paufau.  m  Arc  ad.  Qaintii.  lib.  infltt.  tap,q.  &  A  pal.  apolog.  2.  Tutela 
de  R.J.      ftnirur  captivitate  pupilli  ,  ut  hie,  &  $.  item  ea  17.  irrfr.  de  rtr.  drvif.  &  d. 

L  fi  adrooati  .  Et  curator  bonis  datur  ;  /.  ab  hoftibus  y  ff.  ex  quib.  cauf.  ma- 
jor. Sed  fi  pupillus  revertatur  ab  hoftibus ,  jure  poftlimioii  tutela  ejus  redinrc- 
erarur,  at  de  ratore  dkitur  ;  /.  quamvistff.  dt  tuteL  &  rat.  dijlrah.  Tutela 
finitur  fervirate  pupilli  ,  puta  fi  isgratus  fit  in  patrouum  ,  quo  cafu  rerocari 
poteft  in  fervitutem ,  fi  fit  proximus  pubertati  ,  fit  doli  capax  ,  quia  miuori  ia 
deliftis  non  fubvenitur;  /.  fi  ex  cauf  a  t  §.  nunc  vidmdum  ,  L  MMxdium,  $.  l.ff. 


%.fed  t  &fiufout. 

SI  tutor  teftamento  datus  fit  fub  certa  conditione ,  vel  ad  diem  ,  tutor  efle 
defmit  exiftente  conditione,  vel  die ,  ex  hot  f. /.  fauw  «.      1.  L  \  fi  quit 
Lit  *dro-fub  ctmditiom,  ff.  dt  tejhm.  met. 

;  Lult.fj/ 


t  V.in  termi 
nis 

gati  i.ult.ff, 
dt  tutel. 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM     PR  I  MUM.  47 

T  I  *Utela  fmitrrr  matte  pupilli,  vel  tutoris  y  ut  hk  y  &  f.  $~  ffl  de  tutel-  ©* 
X  rat.  diflrab.  quia  mors  omnia  folvit  y  wv.  21.  r«p.  20.  &  tutela,cum  fit 
munus  perfoliate,  non  rranfit  ad  heredem /.  tutela  16.  ff.  dr  tutel.  &  hoc  eft 
quod  dicttur  in  /.  6.  pen.  ff.  At  bis  qui  not.  'tnfam.  in  a&ionc  tutelar  ,  vet 
pro  focio.  heredem  fuo  wxmioe  non  damnari,  quia  a&io  tutelar,  &  pro  foci  a, 
eft  faraola. 


*  fed  &  capitis 

'  *  HJtela  foJvimt  maxima  ,  vel  media  capitis  dernimxione  tutoris,  putt  fervf- 
X  tutc  pcenar ,  vel  deportation* ,  ex  bat  $.  quia  necefle  eft,  ut  tutor  fit  li- 
ber, &  civs  Romarrus.  Tutela  eft  munus  civile,  minima  capitis  demtnudomr 
tutoris  perimrtur  legitrma  rutda  ,  quae  defertur  agnatk  ,  quia  perk  jus  agnatio- 
ns ,  propter  quam  defertur  legitima  tutela  ,*  $»  mt.  fupr.  de  legit,  aguat.  tutel, 
I.  tutelas  yff.de  capit.  mmut.  Tutela  vero  teftamentaria  etc  dativa  non  peri- 
mitur  minima  capitis  deminutione  tutoris,  veluti  11  fe  in  adoptionem  dederit  , 
quia  nliutf.  poteft  efle  tutor:  in  publicis  enim  caufis  non  fpetrarur  jirs  patrix 
poteftatis  y  L  filiusf.  ff.  t  de  bis  qui  fui  .  Etiam  minima  capitis  deminutione 
pupilli  tutela  perimitur  ,  ex  he  ipfo  §w  puts  adrogations  pupilli  ;  quia  nemo- 
annul  efle  poreA  in  potertate  patris  &  tutoris  ;  /.  •  )  pufdlusyff.  it  V.S. 


put* 

m  datus  fit  ad  cerrum  tempus  infra  pobertatem ,  eo  exa<So  totela  per*- 
k_>  mitur,  ex  bee  $.  &  I.  \  fi  qurs  fub  ctmditiene  ,  ff.  de  uftam.  mat.  alio-  t  Recurre-ad 
quin  tutela  non  fkutur  nifi  pubertate.  fupr. c it. /.  fi 

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^  adrogati.%1. 
'  ^S^fmTmTmmmmm da  tutel. 


Da 

cap.  xxm. 

?r.  h.  fir. 

nr»Utor  datus  lege  ra.  rah.  vel  permuTo  legis :  hac  lege  non  daharur 

X  for  nifi  furious  &  prodigis  :  exinde  lege  Lxtoria  caurum  eft,  nt  curatores 
darentvr  minoribus  cauia  cogmta  ,  id  eft  propter  lafdviam ,  fi  mat  is  moribus  prar- 
diti  client ,  fi  diflbluti ,  fi  Iuxui  dediti :  led  quia  curationrs  datione  Lxdebarur 
adolefccnrum  eaiftimatio,  D.  Antoninus  conftirutt,  or  omnibus  adultis  indifha- 
Ac  curatores  darentur,  fine  caofi  cognitwne;  Capitolin.  in  ejus  vif.  De  <uro- 
taribms  vero ,  cam  ante  tummfi  ax  lege  Lateria  ,  vel  propter  lafciviom  ,  vel 
propter"-  dementi  am  darentur,  it  a  ftatuit ,  ut  emnts  adulti  curatores  actiperent  nam 
redditis  caufis .  Et  hoc  eft  quod  ah  Ulpian.  in  /.  1.  §.  ult.  ff.  de  minorib. 
hodie ,  id  ell  ex  conftitutione  D.  Antonini,  minoribus  curatores  dari  ufque  ad 
25.  annum,  etiam  rem  fuam  bene  gerentibus ,  quod  nequaquam  ita  accipien- 
dur^,ut  curator  detur  invkis,  curator  enim  non  datur  mvitis,nifi  excerris  can. 
fit ,  fe3"  u\  ante  25.  annum  non  credatur  eis  libera  bonorum  fuorum  admioi- 
ftratio  ,  puta  ne  poflint  res  fuas  alienare ,  vel  ohligarc  fine  curatorey  /.  3.  C  de 
in  tMtegr.  reft.  mmut. 


Digitized  by  Google 


48      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

Lege  Lxtoria  curator  dabatur  minoribus  ufque  ad  25.  annum;/.  2.C.  Th. 
de  donat.  Hac  lege  fuccurfum  eft  minori  ciroumfcripto  dolo  adverfarii  ;  M. 
Tull.  ?.  off.  Atque  iftt  dolor  malus  ttism  leeihus  erat  vindicttus  ,  ut  tutel* 
ii.  ttiulis ,  &  eircumfirtpt'to  tdolefcentium  lege  Utori* .  Et  idem  lib.  de 
nat.  Deor.  Indt  judicium  publicum  rei  privet*  lege  Lortori*  ,  indt  trverrtculum 
maliti arum  omnium  judicium  de  dolo  malo  .  Hanc  legem  quinam  viceaariant  v 
quod  fubvcoiret  minoribus  ad  earn  ufque  artatem ,  cornice  vocac  Plaut.  ia 


Perii !  an  non  turn  Us  me  perdit  quin*  vicenari*  I 

Metuunt  credere  ornnes:  eudent  eft  mi  hi  /ex,  metuo  credere. 
Curator  datur  puberibus  utriufquc  fexus ,  tnkioribvis  ulque  ad  annum  25. 
complerum  ,  ex  mit.  L  tit.  Cr  I.  1.  ff.  de  minor.  Curator  hodie  datur  etiam 
feinmis,  bx  olim  eraat  ia  perpetua  tutela,  nee  eis  libera  erat  tutoris  optio  , 
fed  dabatur  eis  tutor  a  prartore  &  tribunis  plebis  permiflo  viri ,  non  line  cau- 
fx  cognitione.  Singular!  beneficio  Fefcenaix  Hifralx  SC  datum  ,ut  ei  tutoris 


optio  elTet ;  Liv.  Itbr.  39.  Senatus  cmfuhum  fattum  eft  uttque  Fefcemuat  Mfpa- 
U  datio  ,  dem'mutio  ,  gentit  twuptio,  tutoris  optio  it*  effet  quufi  ei  vir  tefia- 
mento  dediffet ,  utique  ti  ingenue  nuiere  liceret .  Ita  teftamento  viri  mulieri  da- 
batur optio  tutoris  ,  at  tutorera  ipfa  fibi  eligeret  quern  vellct ,  &  hoc  genus 
eft ,  qaos  poteftate  mulierum  contineri  ait  M.  Tull.  pro  Murcn.  Mu- 


lieres  ornnes  propter  infirmitatem  confilii ,  majorts  in  tutorum  poteftate  effe  t»- 
iuertmt.  Hi  invenerunt  ******  tutorum ,  qu*  poteftate  mulierum  ctmtinerentur  . 
Livix  &  Ofravix  fpeciafi  beneficio  ab  Auguflo  datum ,  ,ut  fine  tutore  res  fuas 
gererenr,  Dio.  libr^?.**)  ui  to  r*  ooJertf*  new  xupiu  mis  ftotxiir,  fine  domino 
ideil  fine  tutore, qui  quantum  ad  providentiam  pupillarem  domini  loco  habetur; 
/.  tutor  qui  27.  ff.  de  *dm.  tut.  Porro  mulienbus  dabatur  tutor,  non  rei  ad. 
miniOramlx  gratia,  fed  automat*  prxftandx  cauta ,  qux  finiebatur  nuptiis  per 
coemptioaem,  fcu  conventioaem  in  mamim;  audore  Boetio  ia  topic. 

Curator  datur  puberibus  ufque  ad  25.  annum  ,  quia  licet  puberes  fint  , 
adbuc  tamen  ejus  xtatis  funt .  ut  fua  negotia  tueri  non  poflint  ,  ut  fubditur 
ia  pr.  h.  tit.  id  eft  res  fuas  idonee  gerere  non  poffunty  /,  t.  J.  ult.  ff.de  minor. 

§.  dantur . 

CUratores  dantur  ab  Hfdein  magiftratibus ,  a  quibus  tutores,ex  hoc  $.  hoc  eft 
etiam  a  magtftratibus  municipalibus ;  jl  t  4.  Apr.  de  AM.  tut.  1.  }.  ff. 
de  tutor.  d*t.  Curator  teftamento  non  datur  ,  fi  datus  fuerit  confirmarur  de- 
creto  prxtoris  vel  prxfidis ,  ex  boc  §.  G*  I.  fi  furiofo ,  in  pr.  ff.  de  cur.  fur. 
t  Melius  de-  L  ult.  C.  eod.  Curator  teftamento  mutiliter  datur;  /.  t  2.  C.  de  confir.  tutor. 
ducitur  ex/. ./.  tutel* ,  C.  de  teftem.  tut.  A  curatorem.  C.  de  rngot.,  geft.  fed  datus  con- 
1.  §.  ult.  ff.  firmatur  a  prxfide  ,  vel  prxtore ,  fine  fatifdatione ,  quia  patemum  reftimonium 
de  ccnfirm.  yro  fatifdatione  eft  ;  d.  I.  ult.  Curator  teftamento  non  datur ,  quia  fc  nulla 
tut,  lex  hoc  permifit,  nec  enim  lex  12  tab.  patrix  poteftatts  vim,  port  mortem  pa- 

tris  diutius  durare  voluit,  quam  ufque  aa  pubcrtatem  filii  ,  ex  quo  teftamcn- 
tum  pupillate ,  quod  pater  filio  faat,  non  valet  ultra  earn  xtatem;  /.  x.ff.  d* 
vulgar.  &  pupitlar. 

t 

$.  item  inviti . 

CUrator  non  datur  invito,  prxrerquam  in  litem ,  ex  hoc  §;  (7  I.  t.  C.oui 
pet.  tutor.  &  hoc  eft  quod  ait  /.  fi  impuberi,  J.  ult.  ff.  de  tutor.  Jet. 
curatorem  dari  minoribus  defiderantibus ,  &  quod  fcriptum  eft  in  /.  j.  $.  ft  pu* 
pillus  ,  ff.  dt  tutel.  &  1. 2.  §.  *//.  qui  pet.  tut.  curatorem  non  dari  adole- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  49 

fcenti  ad  litem  ,  five  agat,  five  conveniatur,  nifl  ipfc  petat  ,  civiliter  intelli- 
gonJum  eft ,  fi  enim  monitus  curatorem  non  petat  ne  conveniatur  ,  com  pel  h 
potett  a  prxtore  at  petat  ,■  d.  I.  3.  $.  ft  pupillus ,  verf.  idem  Caffutt ,  cui  con- 
junge  /.  1.  C.  qui  pet.  tutor.  Curator  datur  minori  etiam  invito  ad  litem ,  fiae 
agat ,  five  conveniatur ,  ne  fententia  fit  irrita ,  (cntentia  enim  dicta  cum  mino- 
re  fine  tutore  vel  curatore ,  nullius  eft  moment!  ;  /.  1.  C.qui  legit,  perf.  Jland. 
in  judic.  hab.  I.  pea.  C.  ft  adv.  rem  judic.  I.  \  antepen.  C.  qui  dar.  tutor. 

Curator  dari  poteft  certx  rei,  vel  certs  caufx ,  ex  hoc  ipfa  §.  puta  cura- 
tor dari  poteft  doas  conftitoendx ,  augends  ,  vel  permutandx  <aufa  ;  /.  hob 
tantum  yff.de  tutor,  dat.  I.  five  geneealis ,  de  jur.  dot.  Tutor  certx  caufa:  da- 
ri non  poteft  ,  quia  datur  perfonx  non  rebus .  Curator  datur  rebus  boo  perfo- 
nx .  Curator  rei  familiaris  admin  tltiationem  furtiaet  y  L  in  copulandis,  C.  de 

$.  furiofi,  $.  fid  &  mente  captis . 

CUrator  datur  etiam  mijoribus  25.  annis ,  puta  furioik  ,  prodigis  ,  mente 
captis ,  fitrdis ,  8c  perpetuo  morbo  laboraatibus ,  quia  rebns  fuis  fupereffe 
non  poltunt  ,  ex  hts  /.  his  qui ,  ff.  de  tutcr.  dat.  1.  ft  furkfo  ,  de  curat., 
furiof.  I.  1.  C.eed.  Lege  iz.  tab.  furious  &  prodigis  agnati  caratores  damury  l.i. 
&  I.  fspt  ff.  cod.  Varro  lib.  t.  de  re  roftic.  cap.  2.  Mente  eft  captus  t  at  que  ad 
agnates  &  gentiles  eft  deducendus .  M.  TulL  Tufc.3.  jfjacem,  Orejlem  fure- 
re  d'tcimtu.  Qui  ita  fit  affeBus,  eum  dominum  effe  rerum  fuarum  vet  ant  12.  ta- 
bula. Senec  2.  controv.  3.  Ego  ftmper  fcio,  nullum  patri  curatorem  dari  ,  quia 
iniquus  pater  fit ,  aut  impius ,  fed  quia  furiofus  :  de  curatore  prodigis  dando 
Horac  lib.  2.  ferm.  3. 

interdiHo  huk  omne  adrmat  jut 
Prator  ,  &  ad  fams  abeat  tutela  propinquos  . 

rdigis  a  prxtore  datur  curator  ;  /.  1.  ff.  de  curat,  furiof.  Valer.  Max.  lib.  3. 
.  Fabii  Maxtmi  filio :  Ei  Quhtus  Ptmpeius  prater  urbanus  patents  bonis  in- 
terdixit . 

Si  furiofus  in  patris  poteftate  fit ,  curatorem  accipcre  non  poteft  ,  quia 
fuffkit  ei  paterna  verecundia :  quis  enim  eft  affeftus  qui  vincat  patemum  ,  vel 
cui  alii  credantur  res  liberorum  gubemandx,  oraiffis  paremibus?  /.  ult.  in  pr. 
C.  de  curat. Juriof.  fi  vero  furiofus  fit  minor  25.  amis,  curator  ei  datur,  non 
ut  furiofo,  fed  ut  minori,  quad  xtatis  efTet  impedimentum  ,  &  magis  utxtati, 
quam  dementix  confulatury  l.j.  §.  i.ff.  de  tutel. 

Furiofi  vel  prodigi ,  quibus  bonis  iaterdidum  eft ,  non  poflunt  alienare ,  vet 
obligari  etiam  au&ore  curatore,  fed  curatorem  ipfum  contrahere  oportet  ,  ut 
eos  eorumve  bona  obitget ,  &  ut  per  alienarionem ,  fi  modo  ex  jolta  caufa  fa* 
Aa  fit,  dominium  transferarur y  /.  Julianus ,  &  fcq.  cum  Lult.ff.  de  curat,  fu- 
riof. I.  is  cui  bonis ,  de  V.  O. 

Lege  12.  tab.  curario  furioforum  datur  agnatis ,  fed  moribus  inolevrt,  ut 
curatores  a  prxfedo  urbis  vel  prxtore  in  urbe  ,  a  prxfide  in  provinces  ex  in- 
quifirionc  demur,  ex  hoc  $.  ait  ex  inquifitione,  id  eft  caufa  oognita.  an  cura- 
tor fit  idoneus,  alioquin  curatio  quidem  furiofi  agnatis  relinquitur,  fed  admini- 
frratto  rerum  a  prxtore  alteri  datur ;  /.  fxpe  ,  ff.  de  curat,  furiof.  vel  etiam 
caufa  cognita  ,  an  is  cui  datur  curator  vere  furiofus  fit,  quod  plerique  furorem 
vel  dementiam  fingant ,  quo  ooera  civilia,  id  eft  municipal  ia ,  detrectent  ,*  l.ob- 
fervare,ff.  de  curat,  furkf.  vel  ut  fimulatione  dementix  pomam  fcelerum  de- 
fugiant  y  /.  Divus  Marcus  ,  ff.  de  offic.  prafid. 

Ex  I.  12.  tab.  curator  datur  furiofis  &  meiue  captis  y  /.  nec  mandante  i 
I.  his  qui,  ff.de  tut.  dat.  Mente  capti  fuut,  qui  mente  prorfas  abalienati  fuay 

Tew.  VII.  'G 


,o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

ruriofi,  qui  habent  interval  la ;  /.  ft  furiofi ,  C.  da  nupt.  I.  tarn  dement'tSy  C.  de 
epifc.  aud.  Curator  datur  prodigis  ut  furiofis ,  id  erf  exemplo  furioforum ,  quia 
prodigi ,  qui  non  habent  modum  &  rationem  expenfarum ,  pro 
tur  j  /.  his  qui  yff.de  tutor,  dat.  I.  i.  dt  entjtt.  furiof. 


rT~,Utorem  habenti  tutor  non  datur,  ex  hoc  $.  I.  f  /.  fi  farms ,  C.  qui  dor. 

J_  tut.  I.  cum  jure,  C.  qui  pet.  tut.  I.  4.  C.  in  quib.  caf.  tut.  hab.  Neque 
obltat  quod  ab  initio  plures  tutores  dart  poflunt;/.  fi  plurtjyf.de  legit,  tutor. 
1.  fimuiyde  tut.dat.qmi  cum  omnes  fimul  eodem  a&u  dati  ftnt,&  unius ejuf- 
demquc  perfona:  tutelam  gerant  comtnuni  pcriculo,  propter  negotii  &  periculi 
commumoncm  ,  omnes  unius  loco  ha  ben  tur  /.  ires  tutores  yff.de  aim.  tut. 
Tutorem  habenti  curator  adjungitur  ex  cert  is  caufis ,  pura  fi  tutor  idoneus 
fit  propter  egeftarera;  /.  pietatity  C.  de  fufped.  tutor,  vel  propter  valetu- 
;  /.  folet  yff.de  tutet.  vel  propter  late  diffufum 


: : . ,  vel  fcnium 

tiimonium  ;  /.  teftamentoy  C.  de  exeuf.  puta  fi  bona  pupil li  fint  in  diverfis 
provinciis,  vel  alia  in  Italia,  alia  in  provinciis  ;  /.  tutores  qui  pofi  t  $.  return  , 
ff.  de  adminijrr.  tutor,  vel  ob  iocrementutn  faculcarum  pupuli  ;  /.  quotient ,  in 
fin.  ff.  rod.  I.  ult.  C.  in  quib.  cafib.  tutor,  hab. 

Tutorem  habenti  curator  dari  poteft,  curatorem  habenti  etiam  alius  cura- 
tor ;  /.  ventri  yff.de  tutor,  dat.  quia  curator  non  perfonx  ,  fed  rebus  datur  , 
quz  cum  divifionem  recipiant,  nihil  vetat  curatori  certac  rei  vel  caufe  adjun- 
gi  curatorem  alterius  rei  vel  caufa: . 

Tutorem  habenti  tutor  non  datur,  nifi  in  locum  tutoris  abfemis  reip.cau~ 
fa ,  licet  Hie  tutor  efle  non  definat  ,*  /.  quafitum  yff.de  tutei.  I.  t.  C.  in  quib. 
rafib.  tutor,  hab.  Neque  pugnat  /.  in  omnem  yff.  de.  tutor,  dat.  quae  ait  in 
omnem  rem  curatorem  dari ,  in  ejus  tutoris  locum ,  qui  reip.  caufa  abeft ,  quia 
licet  ex  SC.  in  locum  tutoris  abfentis  reip.  caula  dtbuerit  alius  tutor  dari  ,  cu- 
rator datur ,  qui  ell  vice  tutoris ,  occ  enim  ejus  officium  durat  ultra  puberta- 
tem  ;  /.  2.  C.  in  quib.  t  ca/ib.  tutor,  hab.  &  judicio  tutelar  feu  protutelat  eum 
teneri  quidam  exiftimant  ;  /.  3.  C.  de  arbitr.  tutel. 

Tutori  fi  idoneus  non  fit,  nec  tamen  fraudulenter  adminiftret  ,  curator 
adjungitur,  ex  hoe  $.  Tutori  in  rebus  pupilli  mala  fide  verfanti  ,  non  tutor 
adjungitur,  fed  ut  lufpeSus  removetur ,  &  alius  tutor  datur;  /.  pietatis,C.da 
fufpeB.  tutor. 

Verf.  item  toco  tutorum . 

TUtori  qui  ad  tempos  excufatur,  curator  datur ,  ex  hoe  verf.  I.  in  omnem  , 
&  feq.  ff.  de  tutor,  dat.  I.  1.  &  z.  C.  in  quib.  cafib.  tutor,  hab.  ubt 
curator  in  locum  tutoris  ad  tempus  excufati  datus  ceflante  caufa  excufationis 
curator  efle  definit ,  totaque  adminiftratio  redit  ad  tutorem ,  &  ineuntc  puber- 
tate curator  efle  definit :  quod  fi  tutor  in  perpetuum  excufetur  ,  non  eft  locus 
curatori ,  fed  alius  ei  tutor  fubftituitur ;  Ifen.  C.  in  quib.  t  eafih.  tut.  hab. 

TUtor  fi  tutelar  oneri  impar  fit ,  ob  raletudinem ,  vel  artatem,  vel  molem 
adminiftrationis ,  poteft  conftituere  a&orem  fuo  periculo,  ad  agendum, & 
tWendendum ,  id  eft  aftorem  in  litem  au&ore  prartore  vel  pra-fide  ,  fi  pupillus 
abfit,  vel  infans  fit,  ex  hoe  $.  &  I.  decretOyff.  de  adm.  tut.  I.  tutor  yff.  quand. 
ex  ja(1.  tut.  I.  atiory  rem  rat.  hab.  I.  neque,  C.de  procurat.  /.  t  un.  C.deaBor. 

a  r/i- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  jt 

a  tutor,  dand.  I.  fi  after,  C.  dt  opptlL  quern  /.  folet,  ft.  dt  tutel.  vocat  adju. 
torem  .  Aftorem ,  mquam ,  conftituere  poteft,  non  procuratorem  ;  d.  I.  neque,& 
d.  I.  i.  qnippe  procurator  ab  co  folo  conftiwi  potcft,  qui  eft  dominus  litis  . 
Tutor  vero  non  fit  dominus  litis  conteftatz ,  pod  litem  conteftatam ,  tutor  vel 
curator  exemplo  procurators ,  alium  procuratorem  conftituere  non  prohibetar  ; 
d.  I.  mqut .  Hzc  ragula  iimitatur,  fi  pupillus  abfit,  vel  intans  fit ;  nam  fi  prr- 
fens  fit ,  vel  major  infante,  poteft  conftituere  procuratorem,  tutore  auitore ;  d. 
/.  ntque,  &  d,  I.  decreto. 

'  ,  1  J 

De  fatifdat.  tutor.  &  curat. 
CAP.  XXIV. 
Fr. 

T Uteres  vel  cura  tores  tenentnr  fatifdare,  rem  pupilli  vel  adolefcenris  fal- 
vam  fore  ,  ut  cavetur  in'tt.  b.  tit.  Afcon.  Verr.  j.  Pupillum  dk'tt ,  huie 
fube  fatifdare  Rabouium ,  hoc  tfl  ipfum  ftbi  ,  nam  cum  fit  tutor  pupilli ,  utreb't- 
que  rts  tftu  agitur .  Et  Sidoa.  libr.  4.  epift.  24.  Fratri  ntt  dum  curator  ,  cu- 
rator'* ntc  dum  fatifdattr  inventus  tfl.  Satifdatio  rem  pupilli  falvam  fere  inter- 
ponitur  ,  per  ftipulationcm  eo  nomine  comparatam  a  jpnetore  ,  qua  continetur 

?uicquid  m  tutelar  judicium  venit  ;  /.  cum  pupillus ,  ft,  rem  pupill.  falv.  fore  . 
Izc  fatifdatio  eft  cautio,  qua:  fit  datis  fidejufibribus ;  /.  1.  ft.  qui  fttifd.  cog. 
aimimm  quia  eft  cautio  prartoria ,  fidejullbretn  defiderat ;  /.  pratoria  7.  ff.  de 
pram,  ftipulat. 

Tutores  teftamento  dati  fatifdare  non  coguntur  rem  pupilli  falvam  fere; 
/.  teftamento  17-  ff.  de  teftam.  tutel.  L  j.  4.  C.  <fc  tutor,  vel  curat,  qui  ft- 
its  non  dti.  quia  paternum  teftimoniam  pro  fattidatione  eft  ;  /.  mlt.  C.  dt  cu- 
rat, fmriof.  I.  de  creotionibus ,  C.  de  tp'tfe.  audient. 

Tutores  non  jure  teftamento  dati,  &  confirmati  decreto  prrtoris  vel  prar- 
fidis ,  puta  teftamento  dati  a  matre ,  non  tenentnr  fatifdare ,-  /.  a.  /.  tutores  , 
L  ult.  ff.  de  confirm,  tut.  /.  4.  C.  dt  tutor,  vel  curat,  qui  fatis  won  dtd.  Tuto- 
res vel  curatores  ex  inquifitione  dati  a  prartore  vel  przfid?  non  tenentur  fatis- 
dare ,  quod  idonei  ele£K  fnnt ,  ut  difcetis  ex  prim:,  h.  tit.  &  d.  I.  4.  /.  5.  ft", 
de  (cmfxrm.  tut.  inquiGtio  pro  fatifdat  ione  eft .  Idem  in  curarore  civiraris  ,  ex 
inquifitione  le£b  a  przfide;/.  ult.  $.  t  item  tefcripferunt ,  ff.  dt  adminiftr.  ttr. 
ad  chit,  pertinent. 

*•  L 

1 

/^\Uod  fi  plures  fint  tutores  teftamento  vet  ex  inquifitione  dart  ,  is  qui  fa- 
V^/  tifdare  paratus,  in  admin  i  lira tionc  pra'fertur,  ne  in  plures  tutela  divida- 
tur  ;  d,  I.  4.  /.  ttflamento  17.  ff.  de  teft.  tutel.  &  hare  eft  fententia  h.  f$.  Quod 
fi  omnes  parati  fint  fatifdare,  omnes  gerent  ;  d.  L  ttflamento :  non  fern  per  an- 
tern  prxferendus  eft  is  qui  fatifdat ,  fed  caufa  cognita  ;  prxtor  enim  infpicere 
debet ,  qualis  fit  qui  fatildationem  oflert ,  &  quale*  fint  contutores  .  vel  con- 
curatores ,  num  forte  ejus  exiftimationis  clc  hooeftaris  fint ,  ut  non  debeant  fa- 
tifdariocis  contumeliam  fubire  ,*  d.  I.  teftamento,  $.  1.  Quippe  conrumeliofum 
eft  defiderare  fatifdat  ionem  ab  hooefto  &  probato  viro  ,  &  iatis  intquum  eft  fa- 
tifdatione  onerari  tdoneum  tutorem  vel  curatorem ,  ut  de  herede  dictum  eft  in 
I.  hoc  Jlipulatio  ,  J.  1.  ff.  ut  legal,  vel  fidek.  taujf.  caveat.  Quod  fi  nullus  e 


S1       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINtANT. 

tutoribus  datis  fatifdationem  ofTent ,  is  adminiftrabit ,  quern  pater  reftamento  de- 
fignavit ,  ut  tatelam  gereret ,  nifi  prartor  jufta  de  caufa  confilium  teftatoris  im- 
probet  ,  aliiquc  adminirtrationem  credendam  cenfeat,  ut  fubjicitur  in  hoc  §.  & 
A3.  $.  fi  family  fSf  $.  quarmAs ,  ff.  de  adminiftr.  tut.  Quod  fi  teftator  non 
caverit  qtufnarn  e  plaribus  tutelam  gereret ,  tone  illc  adminiftrabit  ,  qui  a  ma- 
jor! pane  tutoram  vel  curatorum  le&us  fuerit ,  ut  hie  &  I.  fi  Memo ,  §.  hoe 
editlum ,  ff.  de  tejlam.  tuttl.  &  I.  3.  §.  fi  non  erit  t  ff.  de  a  dm.  tutor.  Qood 
fi  in  eligendo  diftentiant ,  rune  prartor  panes  fuas  interpooet ,  &  caufa  cognita 
decernet  quis  tutelam  gerat,  ex  hoc  %.  0*  d.  I.  3.  $.  fi  non  erit ,  &  I.  quad 
fi  forte  >  i.ff.  de  ftiut.  Curator  runofi  ex  inquifitione  datus  ,  nifi  idoneam 
fubftantiam  pofTideat ,  tcnetur  fatisdare  fecundum  quod  poffibile  eft  ,-  /.  ult.  §. 
ctfi  quidem.  $.  fin  autem  6.  C.  de  curat,  furiof.  id  eft  teoetur  dare  nde/uflorem 
pro  modo  facuhatum  &  tutelar  ,  id  eft  adminiftrationis .  Sarifdatio  prarftanda 
eft  pro  viribus  ejus  qui  fatififart,  &  fecundum  ejus  poflibilitatem  ,•  /.  de  crea- 
tionthus  ,  C.  de  epifc.  aud.  Satiiaatio  enim  eft  onerofa  .  &  difficile  eft  invenire- 
fidejuflbrem  ;  /.  www,  $.  praterea ,  C.  de  Epifc.  &  cleric,  excipitur  nifi  rdo- 
neam  fubftantiam  poTfideat ,  id  eft  bona  immobitia  ,  pofieifores  enim  immohi- 
IKim  non  tenentur  fatifdare;  /.  fciendum ,  ff.  qu'r  faufd.  cog.  Legitimi  tutores, 
etiam  patroni  fatifdare  debent,  rem  pupilli  falvam  fore  ,  fed  hoc  caufa  cognita 
decemi  a  prartore  melius  eft,  an  patronus  fatifdare  debeat  .  £t  fi  perfona  pa- 
troni fit  honeftior,  fatifdatio  ei  remittitur,  fi  fit  vilior>  ibi  Carifdaria  locum  bar- 
bet    /.j.  J.  1.  ff.  dt  legit,  utter. 

•  $.  fciendum . 

ACtio  tutelar  datur  in  tut  ores,  vel  fidejuflbres  eorum  ,  vel  (ubfidiaria  etiam 
datur  in  magiftratus  municipales,  qui  rutores  dederunt,  fi  tempore  finitz 
tutelar  non  fmt  folvendo ,  vel  folidum  a  fidejuflbribus  eorum  fervari  non  poffir, 
ut  hie  &  I.  in  magiftratus  ,  C.  de  magifirat.  tenv.  Hare  autenr  aflio  datur  in 
cos ,  qui  omnino  fidejuflbrem  non  exegenmt ,  vel  non  idoneum ,  ut  fubjungitur 
hie ,  nihil  enim  refert  utrum  fatifdatio  exaeta  non  fit  ,  an  minus  idonea  ,•  /. 
quotient ,  ff.  qui  fatifd.  cog.  Hare  aftio  datur  etiam  in  heredes  magirrrartuum  mu- 
nicipalium ,  qui  tutores  vel  curatores  dederint ,  ex  refoonfis  orudentum  &  con- 
ftitutionibus ,  ut  difces  in  fin.  h£.  Hare  aSio  ex  SC.  quod  factum  eft  auQere 
D.  Trajano,  dabatur  tantum  in  magiftratus  municipales ,  qui  tutores  vel  cura- 
tores dediffent  ,•  d.  I.  m  magiftratus ,  fed  ex  interpretatione  prudentum  &con- 
ftitutionibus  Principum  hax  aEkio  etiam  in  heredes  datur  /.  4.  ff.  de  magi- 
firat. conv.  1. 2,  C.  cod. 

§.  ult. 

HJEc  aflio  fubfidiaria  non  datur  in  majores  magiftratus  ,  qui  tutores  vel 
curatores  dederint :  putx  in  prarfe&um  urbr  ,  prartore m  ,  vel  prurfidetn  , 
quibus  tutores  dandi  jus  eft ,  fed  in  eos  tantum  ,  qui  fatifdationem  exigere  fo- 
fent ,  ut  fcriptum  eft  in  A*-  J.  id  eft  in  magiftratus  municipales ,  vel  fcribam  , 
id  eft  aduanum  prztoris  ,  qui  fatifdationem  exigere  (blent  ;  /.  ult.  C.  de  ma. 
gifir.  com:  I.  t  I.  C.  de  tutor.  \<el  curator,  illuftr.  perfonar.  Ratio  dirbitandi 
erat ,  quod  magiftratus  municipales  habent  jus  dandi  tutores  /  /.  3.  ff.  de  tutor, 
dat.  &  tamen  tenentur  fubfidiaria  ,  ergo  videbatur  majores  rnagilkatus  eodem 
-jure  cenfendos  \  fed  fnbfidiaria  datur  in  magiftratus  municipales  .  quia  moribus 
(atifdationem  exigere  folent .  Si  tutores  vel  curatores  non  fatiWent  rem  pupilli 
falvam  fore ,  ad  id  compclluDtur  captis  pignoribus  .  ut  prius  proponitur  initio 
h.  %.  Tutores  vel  curatores ,  qui  non  fatilclant  ,  ad  id  coguntur  captis  pigno- 
ribus , 


\ 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  3; 

ribus  ,  vel  removentur  nnquam  fufpefli  ;  /.  i.  C.  detut.  vel  curat,  qui  fatis 
new  ded.  Capio  pignorum  eft  executio ,  quae  fit  captis  pignoribus  :  par  faifie  dt 
bitniy  qua  contumaces  coerccntur  y/.  1.  $.  quid  ergo ,  ff.  dt  ventr.  in/pic.  I.  4. 
$.  <*»  tamtn ,  damn.  mfed.  I.  /i  if  (Mm  y*«  ,  fontm.  divid.  I.  qutmadmodum, 
$.  ^r».  «i  /.  jfquil.  I.  9.  §.  «//.  *d  /.  /*/.  ptculat.  &  hoc  eft  quod  remedium. 
prxtoris  appcllatur  m  d.  /.  1.  $.  y*//f  ergo  ,81  ftricrius  remedium  in  /.  3.  C.  </# 
fufped.  tutor.  Etiam  magiftratus  municipales  habent  jus  compellendi  tutores  vel 
curarores,  ut  fatifdent  captit  pignoribus,  habent  enim  pignorum  captonem  y  d. 
I.  quemadmodum ,  §.  magtftrttus ,  /.  3.  §.  t.  J?*.  J*  rtb.  tor.  qui  fub  tut.  vei  cur. 
funt  ,  /.  •  )  a.  $.  ff.  dt  public,  judic.  Ut  &  Pontifices  maximi  habebanc 
idem  jus  in  flammes ,  &  alios  minores  facrificulos  ;  Liv.  lib.  37.  Cert  amen  inter 
P.  Licmium  Pontificem  Maximum  fuit ,  &  Q.  Fabium  pratorem  fiaminem  Qu  't- 
rinalem ,  imperia  inhibit  a  ultro  citroque ,  C  pigmrra  capta  y&  mult  a  diila.  Et 
conJules  in  fenatores  per  contumaciam  a  fenatu  abfentes  ;  M.  Tull.  Philipic. 
1.  is  autem  ,  inquit  ,  tamo  darnno  fenanrem  coegit  ,  aut  quid  tfl  ultra  pi- 
gnus  y  aut  multaml  Et  Craflfus  apod  eund.  3.  de  orarore  ,  dum  in  Philippum 
Cof.  invehitur :  Me  hit ,  inquit ,  pignoribus  ex'tftimas  poffe  terreri  ?  Non  tibi  ill* 
funt  csdenda ,  ft  Craffum  vis  coercere  ;  hxc  tibi  eft  exctdenda  lingua  . 


J>e  excufatiomb. 
CAP.  XXV. 

OUia  tutela  onus  &  pcricutum  in  fir  oontinet ,  varlas  etcufationum  cau- 
fas  recipit  ,  quarum  alia;  perpetuar  funt  ,  alia;  ad  tempus  . 
Prima  eft  numerus  liberorum,  qua;  excufat  in  perpetuum:  qui  plum  liberoc 
habet,  id  eft  tres  in  urbe,  quatuor  in  Italia,  quinque  in  provinciis,  excufatur  a  tute- 
lis  &  curat  ionibus ,  exemplo  ceterorum  munerum  ,  ut  leeitur  init.  h.  tit.  & 
1.2.  §.  remit  tit,  ff.  h.  tit.  Symmach.  lib.  1.  epift.  78.  Sabtniano  per  imprtffw- 
patior  fratris  fui  liberorum  tutela  munus  imponi  ,  duobus  enim 
privilegiis  amolitur  injuriam  ,  maturitate  avi  ,  0"  numero  filiorum  .  Numerus  li- 
berorum excufat  a  ptibiicis  muneribus,  id  eft  a  muneribus  municipalibus  y  1.  t. 
tf  2.  ff.  de  vac  at.  tr  txcuf.  muntr.  I.  ult.  C.  qui  numer.  liber,  nimirum  nu- 
merus quinque  liberorum  excufat  a  muneribus  perfonalibus  y  /.  3.  §.  quamvist 
ff.  de  muntrib.  <5*  honor,  numerus  decern  &  fex  a  muneribus  patrimonialibus  , 
qua:  rei  &  perfonx  coherent/  /.  femper  ,  |.  a.  ff.  de  jur.  immunit. 

Numerus  liberorum  excufat  a  tutela  oc  curatione  ,  Ave  fine  in  poteftate  > 
five  emancipati  t  ut  fubjuneirur  mil.  h.  tit.  &  I.  1.  §.  legitimes  y  ff.  h.  th. 
cui  conjugenda  eft  /.  amiajjimos ,  %.  1.  ff.  eod.  ubi  pater  numero  rrium  libero- 
rum non  excufatur  a  rertii  filii  emancipati  curatione ,  quia  contra  natural cs  fti- 
mulos  pugnat ,  ft  tali  excufatione  utatur . 

Ceterum  requiritur ,  ut  fmt  jam  nati  :  in  multis  partibus  juris ,  qui  funt 
in  utero  pro  natis  habentur,  tamen  ex  conftitutione  Severi  pro  natis  non  ha- 
bentur ,  ut  profint  patri  ad  excufationem  tutelac  &  munerum  civitium  y  /.  a. 
§.  qui  aut  cm ,  ff.  h.  tit.  quoniam  qui  in  utero  eft ,  pro  nato  habetur ,  ut  fibi 
profit ,  non  aliiy  I.  qui  in  utero  7.  ff.  dt  flat.  htm.  item  requiritur,  ut  fint  natu- 
rales  &  legitimi  ,•  adoptivi  non  profunt  ,  ex  init.  h.  th.  I.  a.  J.  Ugitimos  ,  ff. 
k.  tit.  I.  i.  $.  adoptivi  ,  dt  vac  at.  &  excufat.  muner.  Liberi  natural  es  non 
excufant  patrem  a  tut  el  is  &  aliis  muneribus  civilibus  ,  quia  rei  p.  intereft  liberis 
civibus  rem  p.  augeri  ;  /.  2.  C.  de  indicl.  viduit.  tollcnd.  Nepotes  ex  filio  patre 
prarmortuo  profunt  avo  ad  excufationem  a  tutela  vel  curatione,  qui  a  patris  per- 


54       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINtANI. 

(bnam  Tepnrfentant  ;  hut.  h.  tit.  &  I.  a.  §.  mm  folmm  ,  ff.  h.  tit.  /.  5.  C. 
dr  to*  ?»i  Muawr.  /#er.  itaut  quotquot  fuerint  pro  uno  ceofeantur  ;  d.  I.  i.  $. 
non  folum  :  fecus  nepotes  ex  filit  non  profunt  avo  materno ,  quia  liberi  fequun- 
tor  pattern  non  matron ,  at  addirur  nit.  b.  tit.  Item  liberi  fuperftites  tantum 
profunt  parri  ad  excufationem  rurelx  vel  cunr ,  aid  bello  amiffi  fint ,  id  eft  in 
stcie  ceciderint  ,  extra  aciem  defunct  i ,  puta  in  caftris  vel  metatis  vel  in  itinere, 
non  profunt  parri  ,  fed  tantum  qui  in  acie  ,  quoniam  in  perpctuum  per  glo- 
riam  vivere  intelliguntur  ,-  hut.  h.  tit.  I.  hello  tmiffi  ,  ff.  h.  tit.  I.  ult.  dt  va- 
cst.  &  txcuf.  muner.  Milites  ,  qui  in  bello  pro  rep.  cecidiftcm  ,  in  divorum 
marry  rum  numerum  cooptari  voluit  Nicephorus  Phocas  ex  Zonar.  in  ejus  vit. 

i.  t 

OUi  res  fifci  adminiftrat ,  a  tutela  &  cura  excufatur ,  quamdin  eft  in  ado , 
ex  hoc  $.  /.  T  Ixmottm  ,  ff.  de  mumtrii.  &  honor,  etiam  qui  adminiftrat 
tern  Principis,  ideft  rem  privatam  Principis  citra  codicillos  ,  id  eft  fine  munii 
forma ,  font  provifwst  du  Prince ,  excufatur  a  tutela  Sc.  curatione  per  temput 
adminiftrationis  /  /.  odmmtjh  antes  ,  ff.  hoc  tit.  Sic  colonus  patrirrioniaHs  ,  id  eft 
fundi  parximonialis  .  feu  privati  Principis ,  excufatur  a  tutela  &  curatione  ;/-  ult. 
C.  qui  dor.  tut.  Idem  de  exacxoribws  tributorum  ;  /.  exo&ores  .  C.  t  dt  excu- 
fat.  tut.  Fifcus  a  patrimonio,  feu  privata  fubftantia  Principis,  dtftingnebatur,  ex 
inftituto  Auguftij  Dio.  libr.  53.  &  hoc  fenfij,  quod  dicitur  in  /.  ult.  C.  dt 
quadtitnn.  prxfcrtpt.  omnia  Principis  effe,  continct  tantum  bona  fifcaiia  &  pa- 
trimonialia  feu  privata  Principis ,  non  fubditorum . 

$.  hem  qui  rtiptUrlkx . 

/"\Ui  reip.  caufa  abfant ,  a  cutela  &  cura  excnfantur ,  quamdiu  abfunt  hac 
\/  de  caufa,  &.  pelt  rcditum  intra  annum  a  tutela  &  cura  fufcipicnda  ex- 
cnfantur, ex  Ixtc  I,  non  folum ,  (.  I.  ff.  h.  tit.  I.  1.  &  1.  C.fi  tut.  vel  cur. 
reip.  Tutores  vel  curatores  dati  a  tutela  vel  cura  ante  legation*™  fufcepta 
tatndiu  excufantur ,  quamdiu  abfunt ,  &  interim  curator  datur ,  rcverfi  recipiunt 
onus  tutelx  &  cunr ,  nec  Kabcnt  anni  vacarionem ,  ex  hoc  §.  Tutor  teftamen- 
to  datus,  tutelam  ante  abfemiam  reip.  caufa  fufceptam ,  ftatim  atoue  reverfus 
fit ,  reeipit ,  nec  excufatur  tamquam  a  nova  tutela ,  una  enim  tutela  eft ;  d.  I. 
no*  folum ,  $.  qutt  deniquet  I.  Titius  ff.  b.  tit. 

f.  &  qui  pottfletem. 

f~\Ui  poteftatem  habent,  id  eft  majores  magtftratus,  qui  fnnt  cum  poteftate 
\J  &  imperio ,  a  tutela  fe  excufare  potTunt ,  fufceptam  ferael  deponere  non 
poflunt,  ex  hoc  $.  htge  11.  tab.  etiam  majores  magiitrarus  teftamemo  rutores 
dari  poterant ;  /.  tutor  20.  ff.  de  tefttm.  tutel.  &  magiirratns  municipales  ,*  /. 
uhi  1.  ff.  de  tutor.  &  cur.  dot.  I.  pen.  qui  pet.  tutor.  Sed  moribus  obtinuir, 
ut  qui  cum  poteftate  aut  imperio  erant ,  fe  excufare  poffent ;  /.  6.%.  remittun- 
tur ,  ff.  k  tit.  JEdilcs  q^uoque  tutores  dari  poflunt ,  fed  eis  fe  excufare  Iket ; 
/.  non  tantum ,  $.  it  qui ,  ff.  k.  tit.  qu.r  pettinet  ad  atdiles  municipales .  Erant 
ardiles  etiam  in  municipits  ;  /.  qui  i*f*Umt  %.  *diUsyff.  locet.  PerC  fatvi.  1. 
Frtgtrit  hemmos  Aretj  ddilit  huquat. 
Dentque  non  rondo  magiftratus ,  fed  etiam  omnes ,  qnibus  a  Principe  cura 
injun&a  eft,  excufantur  a  tutela  vel  curatione,  donee  cura  prtncipali  nmgun- 
tur  ;  /.  geometr* ,  $.  1.  ff.  h.  tit.  vduti  is  qui  extra  ordincm  vice  prxfidis  pro- 
vinciam  regit  ;  /.  i.ff.  de  tut.  dot.  /.  ex  nnfenfu  ,  de  tppellat.  I.  i.\  C.  de  of' 

fir. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      PRIMUM.  55 

fie.  ejus  qui  vie.  judic.  vtl  prtfid.  obtinet.  Interdum  cun  provincia;  etiam  pri- 
vato  dabatur  a  Principe  vice  prarfidis  vel  reftoris  ordinarii :  &  hoc  eft  quod 
in  idioafmo  dkitur  par  formt  de  commiffion .  Hinc  curationes  a  magiltratibm  re- 
de  diftuuit  M.T11U.  Verrin.  4.  M*itjtr*tust  curationes  y  Sacerdotia. 

J.  item  propter  litem  • 

TUtor  vel  curator  datus  non  exculatur  propter  litem ,  quam  habet  cum  pu- 
pillo  vel  adolefcente ,  nifi  fit  de  omnibus  bonis ,  vel  majori  parte  ,  ex 
hoc  §.  /.  propter  litem ,  ff.  h.  tit.  I.  fi  tit  allegas ,  C.  tod.  vel  de  ftatu  peribnar 
pupilli  ;  /.  6.  §.  pen.  ff.  etd.  Hoc  jure  etiam  creditor  dcbitoris  ,  vel  debitor 
creditoris  tutela  aut  curatione  non  excufabatur  ,•  /.  ertditortm  ,  C.  qui  dar.  r*- 
tor.  I.  tuque  >  C.  hoc  tit.  led  hodie  non  Jure  datur  tutor  vel  creditor  debitori , 
vel  e  contra,-  nov.  72.  auth.  t  minoris  ,  C.  qui  dor.  tut.  nifi  &  mater  vel 
avia;  nov.  94.  auth.  mam  Cf  *vi*>  C^uand.  mui.  tuttl.  offic. 

§.  item  trie. 

NOn  affcSatum  onus  trium  totelarum  vel  curationum  excufat  a  quarta  : 
qui  habet  tres  rutelas  vel  curationes  ,quarum  admin  if}  ratio  nondumernen. 
fa  eft ,  excufatur  a  quarta ,  ex  toe  §.  /.  2.  $.  ult.  /.  j.  /.  fi  is  qui  tret ,  ff.  h. 
tit.  ait  tres  rutelx  non  affeflarar ,  nam  fi  quis  tres  rutelas  mediocris  vel  te- 
nuioris  pupilli  callide  afleclarir,  ut  ab  alia  excufationem  pararet ,  nihil  profunt ; 
I.  fpadontm  %.  t  eft  autem  .ff.  b.  tit.  Item  onus  trium  turelarum  non  ccnfcrur 
ex  numero  liberorum  ,  fed  ex  onere  adminiftrationum  ,  &  diverfitate  patrimo- 
niorum,  ita  ut  tutela  trium  fratrum,  quorum  patrimooium  indivifum  eft,  pro 
una  computerur ,  ex  hoc  $.  &  d.  I.  3.  &  d.  I.  fi  it  qui  tret*  $.  ult.  Quan. 
doque  una  tutela  excufat  ab  alia ,  fi  tarn  diftufa  &  negotiofa  fit  ,  ut  pro  plu- 
ribus  arftimetttr  d.  I.  fi  is  qui  tres ,  %.  ult.  In  numero  trium  rutelarum  non 
imputatur,  fi  magiftratus  muoicipalis  tutors  dederit ,  etfi  in  fubfidium  reneatUTy 
vel  fi  fit  fidcjuftor  turoris,  vel  tutor  honorarius  ,  qui  non  expers  eft  periculi 
tutelar  ;  d.l.  fpadontm  ,  §.  fi  c'tvitatis,  I.  fi  quit  tutor  y  §.  quid  ergo,  ff.de  tit, 
nupt.  una  tutela  veteranos  excufat  a  fecunda,  in  paganis  tres  requiruntur  /  /• 
fed  &  militts  ,  $.  quafitum ,  ff.  b.  tit.  /.  '  )  2.  C.  de  veteran. 

%.  fed  tT  propter . 

TUtor  etiam  a  tutela  vel  cura  excufatur  propter  paupertatem .  fi  probet  fe 
oneri  injunfto  imparem ,  ex  hoc  §.  /.  pauptrtas.  I.  poft  fufctptam  ,  §.  1. 
ff.  h.  tit.  Tutor  exculatur  propter  paupertatem,  fi  minus  in  bonis  quam  50. 
aureos  habeat  ;  /„  mmnulli  .ff.de  accufat.  non  removetur  quafi  fufa&us  pro- 
pter paupertatem  ,  fi  fidelis  fit  &  diligens ,  quia  mores  tutorem  fulpeclum  fa- 
ciunt ,  non  inopia  ;  k.  ult.  infr.  de  fufptft.  tut.  1.  fufpefbtm ,  ff.  eod.  I.  in  po~ 
flulandis.  C.  eod.  fed  propter  paupertatem  adjungitur  ei  curator  locuples  de- 
creto  prarroris  •  I.  pietatis.  C.  eod.  paupertas  excufat  a  tutela  ,  fi  tutor  datus 
fit  impar  oneri  ferendo ,  quia  tutoris  officium  eft  gratuitum .  Tutor  quidem  re- 
petit  fumptus  bona  fide  in  tutelam  fa&os ,  non  fumptus  pro  fe  factos  ,  nee 
petit  falarium  vel  mercedem  ,  nifi  ab  eo ,  qui  ipfura  tutorem  dedit ,  ei  conlti- 
tutum  fit/  /.  a  tutoribusy  $.  ult.  ff.  de  adminiftr.  tutor.  Ob  paupertatem  quis 
exculatur  etiam  ab  oneri  bus  pairimonialibus ,  non  ab  oneribus  quar  corpori  in- 
dicuntur ,  id  eft  opcris  ;  /.  4*  §.  'mopes  ,  ff.  de  muntrib.  I.  ult.  C.  de  bis  qui 
num.  liber. 


5*       IN      IKSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

Item  propter  edxtrfaM  % 

\  Dverfa  valetudo,  qua?  talis  eft ,  ut  quit  negotiis  fins  fupeTeflc  noo  poffit, 
J\.  excufat  a  tutela.  ex  hoc  §.  I.  non  folumy  §.  ult.  ff.  h.  tit.  net  folum 
excu&t  a  fufcepta  tutela ,  fed  etiam  a  fufcipienda  ;  /.  <T  mm  tamum ,  /.  pofl 
Mteptam .  ff.  he  tit.  Hare  caufa  in  perpetuum,  vd  ad  tern  pus  excufat ,  prout 
eft  valttudo  »  &  fi  ft  temporaria ,  interim  curator  datur;  /.  idem ,  ff.  h.  tit. 

$.  fimilittr. 

/^VUi  litteras  nefciunt,  five  imperiti  litterarum  excufantur  a  tutela  ex  refcri- 
pto  D.  Pii ,  quamvis  ad  adrninillrationem  negotiorum  poflint  fufficere  , 
ui  ait  Juftinianus  hie  .  Ec  refcripto  D.  Pit  imperiti  litterarum  omnino ,  &  ab- 
l'cifle  excufantur  a  tutela ,  forte  propter  iDfcitiam  rariotrum  conflciendarum  ;  L 
ft  is  qui  tret  ,  $.  ult.  ff.  k.  tit.  led  ex  feotentia  Pauli ,  imperiti  litterarum  non 
excufantur ,  fi  modo  non  fint  expertes  negotiorum  /.  6.  $.  ult.  ff.  h.  tit.  id 
eft  return  agendarum,  &  hoc  eft  quod  Juftinianus  voluit  hie,  Pauti  fententiam 
fequutas ,  enarrato  refcripto  D.  Pii :  hax  enim  di£xio .  quamvis  non  eft  nota 
ampliationis ,  fed  correctionis ,  ut  refie  nocac  Accurf.  hoc  ton  ,  qnafi  dixiiTet 
5mpcritos  litterarum  excufari  a  tutela ,  nifi  ad  adiruniflrationem  tutelar:  fufficiam, 
&  line  periti  renun  ,  quae  eft  interpretatio  etiam  /.  ex  pert  et  t  C.  de  deeur.  lib. 
icu  cum  ait  expertes  litterarum  non  prohiberi  efle  decuriones,  eimirum  ft  fint 
periti  &  calleates  negotiorum  :  magts  fc.  fpectatur  peritia  return ,  quam  irn- 
peritia  litterarum ,  quia  hsrc  poteft  fuppleri  pet  feribam ,  alias  imperiti  litterarum 
excufantur  tamquam  minus  idonei  &  impediti  ad  res  agendas,  propter  imperi- 
tiam  litterarum ,  qua  ratione  &  in  magtltro  pecoris  litterarum  peritiam  defiderat 
Varro  z.  de  re  rufiic.  cap.io.  is  enim  line  litteris  idoneu;  non  ell  quoad  ratio- 
■es  dominicas  pecuarias  confkerey  oequicquam  recte  poteft  :  cx  quo  intelligis 
rufticum ,  vel  imperkum  litterarum  cite  qui  Befck  legere  &  fcribere ,  ut  in  /. 
».  $.  1.  ff.  dt  accufat.  &  in  I.  jubemus ,  C.  de  teflam.  &  hac  analogia  Car- 
far  dixit  Sulla  in  ncfciffe  litteras  qui  dicuturam  depofuiflet  ,  ex  Tranquill.  im 
ejus  vit.  cop.  77.  &  Nerv.  utitum  ,  inquit ,  nefcirem  litteras  ,  &  liftctatura  pro 
arte  quae  docet  litteras ,  doc  ere  Quintil.  2.  htjlit.  cap.i.  Auguftin.  lib.  t.  etmtr. 
Crefcon.  cap  14.  &  Martian.  Capell.  lib.  $.  &  litcrator  ypiftfuenfttiexMyat. 
Catullus . 

Mums  dat  tibi  Sulla  iitterafor. 

$.  hem  fi  propter. 

TUtor  propter  mimickias  a  pat  re  pupilli  datus  ,  id  eft  malevoio  animo  ut 
vexetur ,  excufatur  onere  tutelar ,  nifi  patri  pupilli  promiferit  fe  tutela tn 
pell  u  rum ,  ex  hoc  $.©*/.  6.  §.  dat  remifftmem  ,  ff.  h.  tit.  quia  malitiis  non 
eft  indulgendum  ;  /.  m  /undo  ,  ff.  de  rei  vmdicat.  Ex  fententia  SC.  Liboniani, 
qui  ftbi  in  teftamento  alieno  tutelam  adferipfit,  volente  &  fubferibente  teftato- 
Te ,  non  excufatur  numero  liberorum  ,  vel  alia  caufa,  quia  promififte  ridetur, 
sec  ut  fufpeclus  removetur  ,  quia  patris  fubferiptione  confirmatur  ,•  /.  ex  /en ten- 
tie  ,  ff.  de  teflem.  tutel.  Lectus  propter  inimicitias  ad  munus  civile  negotii  &- 
cefcendi  caufa  ,  poteft  appellate  ;  /.  1.  §.  1.  ff.  de  vacat,  &  excuf.  mun.  I.  ««. 
'  y  propter  tnimun. 


S-  non 


Digitized  by  Google 


LIUilUM      PR  IM  UM.  57 
tfft  autm . 


TUtor  teftamento  datus  non  poteft  fe  cxcufare  ,  quod  fit  ignotus  patri  pu- 
pilli ,  ex  hoc  $.  &  I.  fpadontm ,  $.  « ui  dixtr'tt ,  jf.  A.  r  #r.  Incertus  tu- 
tor dari  non  poteft  ;  /.  /wror  20.  ff.  dt  tejlam.  tutel.  quia  certum  debet  cffe 
tonfilium  tcftanris,  &  confcrri  in  cerram  perfonain  ,  Tea  aliud  eft  incertum  , 
aliud  ignorum  tutorcm  dari .  Ignotum  didraus  ,  qui  teftatori  quidem  non  eft 
notus  de  facie  vel  familiaritatc  ,  tamen  dc  fama  notus  eft,  qua  de  caufa  in. 
certus  did  non  poteft :  pari  ratione  ignotns  heres  infthui  poteft ;  §.  ult .  infr.  da 
fjered.  inflit.  I.  quidam  ,  ff.  tod.  1.  extroneum  it.  C  tod.  quia  fufScit  ut  fit 
notus  affeftu:  at  incertus  non  poteft  inftitui;  l.q.  $.  hertr,  ff.  tod.  l.fciendum, 
dt  V.  S.  Ignoto  quoque  legari  poteft,  incerto  non  poteft;  §  incertis  ,  infr.  dt 
Jegat.  Ignoto  donari  poteft,  inceito  non  item;  /.  in  txtrantot,  C.  dt  dona:. 

tmmuttue. 

CAprtales  mimickiar ,  quas  quis  cum  patre  pupil li  habuit ,  excufant  a  tutela, 
nifi  reconciliatio  interccflerit ,  ex  hot  §.  CK  I.  6.  %.  dat  rtmiffiontm  ,  ff. 
h.  tit.  Ita  &  legatum  adimitur  intervcnicntibus  poft  teftamentum  fa&um  capi- 
talibus  inimiciwis ,  fed  fi  in  amicitiam  redierint  fcdintegratur  ;  /.  3.  §.  ult.  & 
I.  4.  ff.  dt  adimtnd.  legat.  I.  iiberi ,  C  dt  hwff.  ttflam.  quia  moruiium  ioi- 
xnicitue  uon  debent  *fie  immortales ;  Homer.  OdyfT.  k. 

»'x  tip  ifitKKts , 

•J Sa'rmr  KihiSu  iftoi  x°**  >  *tMXm  r*vx*** 
aKofiirur ; 

www  <W  <r« 

Afe  tnortuus  quidem  obitturus  m'thi  ira  ob  arm* 
Ptrnic'nfa  ? 

Liv.  lib.  40.  amicitias  immortales ,  humicitias  mortalts  -dabert  tfft  • 

f.  iron  f/  f  «j  flatus, 

IS  qui  a  patre  pupitH  flatus  controverfnm  paflus  eft ,  a  tutela  &  cura  excu- 
fatur ,  ex  hoe  §.  &  qui  ftatus  controverfiam  movit  pupillo  ,  arcetur  etiam 
a  tutela  &  cura,  nifi  hoc  per  calumniam  fecerk  ;  /.  6.  \  amplius  auttm  , 
ff.  h.  tit.  nimtrum  ut  caufarn  excufationis  pararet .  Quarltio  de  ftatu ,  quae  (la- 
tum perfonx  oppugnat ,  an  liber  fit ,  an  fervus ,  mgcnuus ,  an  libertinus , 


vi/Tirna^cft^riec  difpar  eft  capitis  accufare,  &  in  femtutem  petere ;  /.  qui  turn, 

y.  item  majot . 

MAjor  70.  arm  is  excufatur  a  tutela  &  -cura  ,  m  mores  25.  armis  tutor  es 
dari  potmnt  ,  fed  excufabantur .  Ex  conftitur.  Juffaniani  minor  25. 
annis  nec  volens ,  nec  invitus  admittttur  ad  tutelam  vcl  curationem  ,  quia  in- 
rivile  eft,  eum  qui  nttore  vel  curatione  eget ,  alterius  enram  vel  tutelam  fub- 
ire ,  ex  hoc  %.  S"  I.  ult.  C.  dt  Itgit.  t  tuttl.  Major  70.  annis  excufatur ,  non 
modo  a  tutela ,  fed  &  ab  alris  muneribos  peHbnalibus  ;  /.  3.  ff.  dt  jur.  immu- 
nitat.  L  3.  $.  quamvis ,  $.  cura ,  dt  muntr.  &  honor.  I.  fi  ultra  ,  C.  dt  dt- 
r.  I.  ult. 


tut.  I.  ult.  C.  qui  atat.  Jure  veteri  etiam  quinquageftmus 
bat  a  militia ,  iexaeefimus  a  fenatu ;  Senec  de  brevit.  vit.  cap.  20.  Lex  a  quirt' 
quagefimo  anno  mill  tern  non  to  git  t  a  ftxagefimo  armo  ftnatortm  non  chat ,  tiijfi- 
Tom.  VII.  H 


S8      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 


alius  homines  a  ft  eeium  impetrant ,  quant  a  lege .  Et  Plin.  lib.  4.  epift.  2|, 
Prima  vita  ttmpora  tT  media  patria ,  extrtma  nobis  impertirt  dcbemus ,  ut  ipft 
leges  mtnent  ,  qua  majorem  annis  fexoginta  ocio  rtddunt . 


Mllites  nec  volentes  admittuntur  ad  tutelam ,  vet  curationem,  ex  boc$.& 
I.  4.  C.  qui  dar.  tutor,  quia  milites ,  qui  diicedcre  a  (ignis  fine  pericu- 
lo  non  poflunt,  reip.  caufa  abfunt;  /.  pen.  ff*  ex  quib.  cauf.  major,  Hinc  mi- 
les dams  tutor  teftamento  patris  pupilli ,  &  legato  relilto,  etiam  fi  rejiciat  tu« 
telam  non  amittit  legatum  ,  cum  nec  volens  admittatur  ad  tutelam*  &  £acra- 
mcnti  militaris  religio  eum  excufet ;  I.  ab  adminijlratione  ,  C.  de  legat.  quod 
fi  miles  per  errorem  tutelam  gefTerit ,  non  tenet ur  aftione-  tutelar*  fed  negotio- 
rum  geftorum  /  d.  7.4.  Veterani,  qui  honefte  militia;  ternpus  implerunt,omni- 
no  &  in  perpetuum  excufantur  a  tutelis  privatorum,  id  ert  paganorum  .  Vete- 
rani intra  annum  miflionis  vacant  a  ruteta  &  cura  commilitonum  >  port  an- 


tum  privilegio;  /.  fid  &  milites ,  ff.  h.  tit.  id  eft  vinculum  &  quafi  neceffi to- 
do  commilitii  fortius  eft  vctcranorum  privilegio,  &  commilitium  cariratcm  acna- 
tionis ,  &  languinis  auget /.  de  hereditate ,  ff.  de  eaftrenf.  petul.  Ariftotel.  8. 
ethic,  cap.  1 1,  ir  «rr*<r»  yip  xoirttr'ta  fox*i  n  f'tuwir  tlrat  ,  suit  e«A/«r  ft  Vfnax- 
yopiuwi  yir  %>t  e»x*f ,  t«»  oiuWKut  ,  xtti  ris  ovrpterimrat  ,  nam  in  omni  fetie- 
tate  afiquod  jus  ,  &  amicitia  efle  xidetur  ,  itaque  quafi  amicos  appellant  con. 
ttsvigontts  ,  &  commilitiones .  Et  Rutilius  Numat.  itiner.  libr.  1. 


GRammatici,  rhetores,  philofophi  &  media',  qu!  Roma:  docent  ,  aut  in 
patria  fua  has  artes  exercent,  &  intra  numerum  funt  ,  vacant  a  tutelis 
&  cuns,  aliifque  muneribos  civilibus  ,  ex  hoc  §.  £r  /.  6.  $.  1.  ff.  h.  tit.  Ait 
intra  numerum,  ccnus  enim  efle  debet  numerus  rbetorum  ,  &  profefibrnm  , 
in  fingutis  civitatibus  pro  dignirate  cujufqoe :  qui  funt  fupra  numerum  non  gau- 
dent  vacatione  a  rutehs  &  curis  ;  d.  I.  6.  $.  2.  Et  qui  intra  numerum ,  non 
liabent  vacationem ,  nifi  decreto  ordinis  vel  fenatus  albo  profeflbrum  uucripti 
fint  /  d.  I.  6.  §.  ©*  utique  .  Philofophi  vacant  a  tutelis  &  curis  ,  &  aliis 
muneribus  perfonalibns ,  etiam  a  munere  judicandi  /  d.  I.  6.  $.  eft  aut  em.  Plin. 


cant  &  facerdotes  provinciates  ;  d.  t.  6.  %.  gentium  .  Conftit.  Joftin.  codem 
jure  uruntur  Eprfcopi  ,  presbyteri ,  clerici  .  &  mooachi ;  /.  generalher  f  C.  de 
Epifi.  &  citric,  quod  ante  morions  introduQum  ;  Cyprian,  epift.  27.  Non  /j. 
cere  presbyterum  teftamento  tuterem  nom'mare  ,  qua  nunc  ratio  *y  fama  in  den 
tenetur  ,  ut  qui  in  ecrlefta  Domini  ordinathne  clericali  promoventur  ,  in  nulla 
ab  adm'tniflratione  divina  avneentur  ,  nec  moleftiis  &  negotiis  fxcularibus  alli- 
gentur  &c.  Jure  noviflimo  Epifcopi  »  &  monachi  etiam  volentcs  non  admit- 
tuntur ad  tutelam ,  presbyteri  ,  &  alii  clerici  ,  inviti  quidem  non  fufciptunt 


cans  &  tpfe  mibi . 
J.  ttent  Romx » 


§.  q«i 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  PRIMUM. 

5-  q »  i 


/^VUi  vult  fe  excutare ,  ii  plures  habeat  caufts  excufationis  ,  &  de  qulbuf- 

V^/  dam  non  probaverit,  aliis  uti  intra  tempo ra  non  prohibctur.  Qui  Je  ex- 

cuiarc  vult ,  ftatim  non  appellat  a  datione,  fed  intra  50.  dies  continues  ,  ex 

quo  cognovit  fe  tutorem  vel  curatorem  datum ,  fe  excufare  debet;  /.  f  qui  ait-  f  1.  ifta  defi- 

tem ,  /.  fcire  oportet ,  1.  Ga/us  ,  ff.  h.  tit.  Nec  adverlatur  /.  cum  in  una ,  §.  deratucFacit 

1.  ff.  de  aopellau  &  I.  tutor  20.  ff.  de  adminiftr.  tut.  qaibus  tutor  datus  ,  J.ji.  eod.  tit. 

vel  fe  excufare  vel  appellare  poteft ,  hare  enim  procedunt  fecundum  ordinem 

juris,  ita  ut  prius  tutor  datus  proponat  excufationem  ,  &  fi  admiffa  non  fit  ,  t  Harcotiam 

tunc  appeUet ;  d.  I.  fcirt  oportet ,  &  I.  t  fcire  oportet.  C.  eod.  I.  t.  §.  ft  quit  deGderatnrin 

tutor ,  ff.  quand.  apptllancL  fit.  Qui  vera  ab  aliis  civilibus  muneribus  fe  excu-  C*  Recarre 

&re  vult,  ftatim  ueceflTe  habet  appellate;  d.  Ai.  %.  alia  <aujaf  Li.  §.1.  ff.  de  a^  tutorit 

vaeat.  muner.  I.  fi  ad  f crib  a  turn  ,  1.  hi  qui  ad  chilia  ,  /.  civet ,  C.  de  appel-  l9-  C.  op  J. 

lot.  Et  iiujttfmodi  appellatio  magis  querela ,  quam  appellatio  dicenda  eft  j  J.  yfCujac  9.  «£- 

nominatus ,  C.  7"A.  <t<r  appellat.  ferv.  35. 

Tutor  vel  curator  dams, qui  eft  intra  centefimutn  lapidem,  id  eft  milliare, 
(milliaria  enim  lapidibos  fignabantur ;  Auguftin.  homil.  so.  Si  quifquam  viator 
remeandum  fibi  ejjie  exijlimet ,  turn  viderit  milliaria  lapidea,  litterit  plena  viam 
docert ,  C  non  ambulate.  Rutil.  Numat.  Jibe  1. 

Interval  la  via  ftjjis  prjtftare  videtur  , 
Qui  not  at  infcr'rptus  millia  crebra  lapis.} 

Tutor,  inquam,  datus  ,qui  eft  intra  cenreJimurn  milliare , debet  fe  exeufa- 
re  intra  50.  dies  continuos  non  utiles  ,  ex  quo  cognovit  fc  tutorem  vel  cura- 
torem datum  efle,  id  eft  a  die  dennnciationis  ,  vel  in  faciem  vel  ad  domum  : 
qui  vero  ultra  centefirnum  lapidem  abeft  ,  habet  fmgulos  dies  in  flngula  vi- 
ginti  milliaria ,  &  prcterea  habet  triginta  dies  t  intra  quod  tempus  cxculatio- 
nem  proponere  debet :  fed  quia  hoc  calculo  interdum  reperiunrur  pauciores  , 

Jjuam  quinquagima  dies ,  nempe  ft  tutor  aut  curator  propiut  quadringentis  mil* 
laribus  abfit,mterim  tempus  producitur,  &  plures  quam  quinquaginta  diesdan- 
tur,  videlicet  fi  abfit  ultra  quadringenta  milliaria.  Interdum  pneife  reperiun- 
tur  quinquaginta  dies,nimirum  cuin  non  longius  abeft,  quam  f  quadringenta  mil- 
liaribus,  eo  cafu  quo  computatione  fafla  reperiuntur  pauciores  -dies  ,  quam 
quinquaginta,  nihilominus  50.  dies  concedunrur,  alioquin  feqoeretur  abfurdum, 
quod  angnftius  tempos  ad  proponendam  excufationem  daretur  ei  qui  longius 
abeftet ,  quam  ei  qui  propius  degeret  ,  &  har  eft  fumma  b.  qui  contexrus 
eft  ex  /.  fcire  oportet  ,  ff.  b.  tit.  &  /.  quinquaginta  ,  C.  eod.  <5*  /.  3.  ff. 
de  V.  S.  Tutor  vel  curator  datus  ,  qui  eft  intra  centefimnm  milliare  ,  debet 
fe  excufare  infra  qainquaginta  dies ,  hoc  tempus  idoneum  vifum  ert  ad  tantum 
iter  faciendum  ,  quia  fingulos  in  dies  iuftum  iter  eft  vicenornm  millium  paf- 
fuum  ;  dd.  II.  &  I.  1.  ff.  fi  quit  taut.  &  dies  50,  numerantur  a  die  quo 
cognovit  fe  tutorem  vel  curatorem  datum  cfTe,  id  eft  ex  quo  ei  denunciatum 
eft  in  faciem  vel  ad  domum  ;  d.  I.  t  fcire  oportet.  Sic  demtneiatio,  qua»  fit 
vicino  ,  ut  caveat  de  damno  infeclo  ,  facienda  eft  vel  in  perfonam  vel  a  J  do- 
mum libello  foribus  affixo  ;  /.  4.  §.  prttor  ait ,  ff.  de  damn,  mfecl.  quod  8c  m 
aliis  caufis  ufu  tritum  eft;  /.  vim  pafjam-,  nupta  prius,  ff.  ad  f.  Jul.  da 
adulter.  /.  5.  J.  t  2.  quod  vi  aut  dam,  1. 1.  §.  1.  de  agmfc.  liber. 

$.  datus  autem.  * 

TUtor  pupillo  dams ,  univerfo  patrimonio  datus  intelligimr ,  ex  hoe  §.  &  I. 
propter  litem,  §.  2.  ff.  b.  tit.  quia  tutela  principaliter  pcrfonaf  datur  ,  & 

H  ij 


Digitized  by  Google 


do      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

per  confequentiam  rebus  .*  /.  4.  /.  quia  perform ,  de  teflament.  tutel.  Et  tutela 
jpfo  jure  eft  individua  ;  /.  inter  tutorts  ,  de  adminijtr.  tutor.  Hinc  fi  plures 
conjoinftim  tutores  dati  lint ,  fi  omnes  communiter  &  pro  indivifo  tutelam  gef- 
ferunt ,  fmgufi  a&ione  tutelar  tenentur  in  folidum  /  /.  2.  C.  dt  drvid.  tutel. 
nifi  omnes  tutores  folvendo  fmt  litis  conteftarx  tempore  ,  quo  cafu  finguli  te- 
nentur pro  virilibus  portionibirs,  cxemplo  correorum  &  confideiuflbrum  ex  bene* 
ficio  epiftolx  D.Adnani  %nunc  traHemuj,  Crfeq.  ffule  tutel.  &  rat.difirab. 
quod  fi  omnes  folvendo  non  fint  litis  conteftatx  tempore  ,  hoc  cafu  inopia 
unius  onerat  contutores ,  &  qui  folvendo  funt  tenentur  m  folidum  ;  /.  ex  plu- 
sibus  y  ff.  de  adminiftr.  turn.  l.i.  ff.  de  quib.  ret.  ad  emnd.  /ud.  eat.  Quod  fi 
tutela  fit  divifa  inter  tutores  decrcto  judicts  vel  voluntate  teftatoris,  tmulquifaiw 
pro  ea  parte  convenimr  ,  pro  qua  geffit ,  non  pro  parte  contutorum  ,  nut  dolus 
ejus  aut  culpa  arguatur  ,  quod  contutorem  fulpcdum  non  fecerit  ,  vel  tardius 
fulpeflum  poftulaverit  t  re  male  gefta  :  fi  vero  ipfi  tutores  inter  se  tutelam  di- 
viferint ,  finguli  a&ione  tutelar  tenentur  in  folidum  ,  &  pupilli  eft  clc&o  cum 
quonam  experiatur  in  folidum  -r  d.  I.  2.  C.  de  drvtd.  tutel.  quia  conventio  tuw 
torum  non  poteft  dividere  periculum  tutelar,  quod  eft  commune  &  individuums 
L  3.  C.  cm. 

$.  qui  tutelam  . 

QUi  tutelam  pupilli  gefllt  ,  finita  tutela  invitus  non  fufcipir  ejufdem  cura- 
tionem ,  ex  hoc  $.  CP  /.  Goius.  ff.  Ltit.  I.  curator ,  Crwz.  nc  duplici  one- 
"  re  prxgravetur;  /.  fideicommiffa .  §.  fi  quis  dntm ,  ff.  de  If  eat.  3.  Lhono- 
rem  y  ff.  de  mvnrr.  &  honor,  excipe  libertum  r  quern  non  exculat  a  cura  It. 
berorum  patroni  eorundem  gefta  tutela  /.  libertos  t  C.  h.  tit.  ob  gratiam  ac- 
cept! beneficii ,  quod  nullo  officio  penfatur,  nulla  gratitudine,  nifi  propria  pecu- 
nia  emptus  &  manumiflus  fit  j  /.  libertum ,  €.  qui  propria  ,  ff.  eod.  in  liber- 
tum tamen  ,  qui  accepto  pretio  manumiflus  eft ,  darur  ingrati  aftio  ,  quia  etfi 
non  gratuifum  beneficium  ,  magnum  accepit  ;  /.  ?.  ff.  tie  obfeq.  par.  €9*  pair, 
prafiand.  Quod  fi  quis  gefta  tutela  curationcm  oltro  adminiftravent  ,  ncgotio- 
tum  geftorum  aflioae  ttnebitur ;  /.  fi  tutor ,  ff.  de  tutel.  ,  &  rat.  dtfirah. 

\.  fid  cm  refcrtpjerunt  . 

MAriros  uxori  curator  datus  excufare  fe  poteft  ,  qnamvis  fe  hnmifcuerit  , 
ex  refcripto  Sever;  &  Antonini  ,  ex  hoc  §.  Marirus  a  curatione  uxoris 
excufatur  ,  vel  quod  verius  eft  remove tur  .  Maritus  enim  uxori  curator  dari 
non  poteft  ;  /.  virum  ,  ff.  de  curat,  furiof.  I.  4.  /.  licet ,  C.  h.  t'rt.  I.  2,  C.  qui 
dar.  tutor,  quia  non  facile  conveniretur  ad  rariones  reddendas  :'  &  hac  ration* 
etiam  tutor  pupillam  fibi  vel  fiKo  matrimonio  conjungere  prombetur ,  ne  ratio 
reddendx  tutelar  cohibeatur;  /.  libertum,  §.  1.  /.  pen.  |.  Jed  videamus  .ff.  de 
rit.  rtupt.  ift  eft  ne  rat  rones  geftat  tutela*  cohibeantur  .  Nihil  obflat  quod  mari- 
tus fine  mandato  res  uxoris  gerere  poteft  ;  /.  maritus  ,  C.  de  pneurat.  I.  ult. 
C.  de  pail,  convent,  nam  maritus  quidem  ipfo  jure  eft  procurator  mulieris 
quoad  litcs  &  res  forenfes  ,  ut  confularur  pudori  mulieris ,  ne  videatur  in  foro, 
quae  eft  ratio  /.  maritus  :  fed  aliud  eft  maritum  efle  procuratorem  mulieris  , 
quod  eft  fafli  non  juris,  aliud  curatorem ,  quod  eft  juns. 

$.  ult. 

OkUi  ex  falfis  allegationibus  ,  id  eft  ex  falfis  caufis  a  tutela  fe  exemavit, 
'  non  Iiberatur  onere  tutelar ,  cx  /w  §.  quia  licet  tutor  non  fit ,  periculum 
tutelar  ad  eum  pcrttnet  }  /.  ft  quit  tutor  ,  in  pr.  ff.  de  rit.  nupt.  I.  1.  & 
C.  fi  tuttr.  vel  curat,  falf.  alle£.tr.  De 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  PRIMUM 


De  fufptQ.  tutor. 
CAP.  XXVI. 

SUfpe&i  crimen  defcendit  ex  lege  12.  tab.  ut  traditur  inlt.  b.  tit.  <T  I.  t. 
%.  2.  ff.  h.  tit.  id  eft  fufpedi  tutoris  a&io  orta  eft  ex  I.  la.  tab.  vel  'ex 
fententia  legis ,  ftcut  enim  tutela ,  id  eft  tutoris  datio  lege  1 2.  tab.  data  eft  vel 
permifla ,  ita  &  fufpefti  tutoris  a£rio  pctenda  eft  ex  eadem  lege  ,  tamquam  ex 
eodem  fontc  ;  M.  Toll.  3.  offic  Atque  ifle  dolus  nulus,  etiam  legibus  erat 
vindicatus ,  ut  tutela  12.  t  a  bain. 

$.  r. 

COgnitio  fufpefti  tutoris  competit  prartori  in  urbe  ,  prxfidi  in  provinciis  , 
quo  nomine  veniunt  &  proconfules  &  alii  qui  provincias  regunt  ,  /.  1. 
ff.  de  offic.  proconf.  &  legatus  proconfulis,  ex  hot  §.  1.  §.  damus ,  ff.  b.  tit. 
Legatus  proconfulis  habct  cognitionem  fufpe&i  tutoris  ,  poftquam  pToconful  ei 
mandaverit  jurifdicrionem  ;  /.  1.  %.  an  auttm ,  ff.  b.  tit.  I.  4.  ff.  de  offic.  ejus 
cut  mand.  eft  jurifdiB.  Legatus  proconfulis  ,  etfi  non  serat  magiftratum  .  fed 
vicetn  magiftrarus  ,  mandata  juriUi&ione  habet  jus  dandi  tutoris  ,  vel  judicis  ; 
I.  legatus  ,  /.  pen.  ff.  de  offic.  proconf.  I.  1.  de  tutor.  &  curat,  dat.  &  jus 
quoque  removendi  fufpefti  tutoris .  Legatus  proconfulis  nihil  proprium  habet  , 
nifi  mandata  ftbi  jurifdi&ione  aproconfule  ,  fed  femel  mandatam  ,  quad  pro- 
priam  exercet ;  M.  Tull.  pro  Flacco :  M.  Gratidius  legatus  ,  ad  quern  eft  adi- 
tum  ,  actionem  Je  daturum  negavit  .  Legatus  proconfulis  mandatam  jurifdi&io- 
nem  ita  propriam  habebat ,  ut  proconful  omnino  cogererur  ei  mandare  urifdi- 
ftionem ,  quia  legatum  non  cligebat  fuo  arbirrio  ,  fed  ei  dabatur  a  fenatu  , 
vel  a  populo  Romano  ,  ut  Servilio  proconfuli  in  Italia ,  qux  turn  proconfularis 
erat  ,  Fonteium  a  fenatu  legatum  datum  fcribit  Appian.  1.  de  bell,  civil. 
vrtwnpiia  f  «.-ry  *}  ^wurJ®*,  5(  ifrovrffwiM  ccvtu '  xtXiat  J"'  !<nif  lit  <an  trytfiict 
T  iS»if  ix  fluKit  iviuimt  it  (SoiSmar .  Simul cum  illo  fublatus  eft  Fonteius  ipftus 
legatus  ,  fie  vacant  pnefidibus  prcvinciarum  a  fenatu  ad/utores  datos  .  Et  Pompcio 
proconfuli  in  Italia  legatos  a  fenatu  datos  decern  &  quinque  tradit  Dio.  lib.  36. 
<f  J'i  VvttKitn  curd  vwimt  irri  rp'uc  imr  wpoatrct%ew  *y<ni  (rrvrptcwyus  Tt*Ti  <T txa . 
Et  in  Italia  proconfuli  decreventnt  ei  legatos  quindecim  .  Pifonem ,  quod  procort- 
fule  legatos  fine  fenatu fibi  aflumpfiflctj  perftringit  M.Tull.  proSextio.-  Quid? 
fua  fponte  homines  in  omicomm  pericults  veftitum  mutare  non  folent ,  pro  te  ipfo 
Pifo ,  nemo  ne  mutavit ,  ne  ifti  quidem,  quos  legatos  ,  non  modo  nullo  fenatufcmifultOy 
fed  etiam  repugnante  fenatu ,  tute  tibi  legaftt  i  Et  Vatinium ,  quod  C.  Cofconii 
proconfulis  ulterioris  Hifpanix  legatus  fine  fenatufconfulto  fuiftet  ,  notat  idem 
Tull.  in  Vatin.  At  quoniam  legattonis  tua  abla  mentio  eft  ,  volo  etiam  audire  de 
te ,  quo  tandem  SC.  legatus  Jit ,  ne  hoc  quidem  fenatui  relinquebas,  quod  nemo 
untquam  adamit ,  ut  legati  ex  ejus  ordinis  auBoritate  legarentur  ?  QuintO  fratri 
proconfuli  Afix  Tuberonem  ,  Halienum  ,  &  Gratidium  legatos  datos  a  fenatu, 
teftem  habemus  ipfum  Tull.  libr.  1.  epift.  t.  ad  Quinrum  fratrem  :  Eos  quos 
tibi  comites  &  adjuttres  negotiorum  publicorum  dedit  ipfa  refpublica .  Immo  & 
jam  adulto  imperio  legati  a  fenatu  proconfulibus  dati  ;  Capitolin.  in  Gordian. 
Gordiano  Africa  proconfuli  fUius  legatus  patris  exemplo  Scipionum  glad'ti  potefta- 
te  fuccinilus  eft  .  Apertius  Vopifc.  in  Prob.  permifit  patr'tbus,ut  proconfules  crea- 
rent,  legatos  eonfuhbus  darent.  Cognitio  fufpe&i  tutoris  mandari  poteft,  &  ve- 


6%      IN      INST  I  TUTIONUM  JUSTINIANI 

nit  mandata  a  prartore  vel  proconfule  jurifdidione  ;  /.  \.  %  an  auttm  ,  ff.  h. 
tit.  videlicet  fi  lufpedi  agatur  civiliter  ,  quod  fi  crimiaaliter  mandari  non  po- 
teft ,  fufnc6K  rutoris  accutario  pro  tribunali  tantum  examinari  poteft  ,  nee  alius 
de  fufpe&o  tutore  removendo  pronuncurc  poteft,  quam  praties,-  1.  i.  §.  fufpe- 
ai  ,  ff.  ad  Turpillian. 

S.  ofttndimus  . 

y^VMnes  tutores  etiam  teftamentarii  vel  leeitimi  ,  fufpefH  poftulari  poltuat, 
V/  ex  hoc  $.  /.  t  i.  §.  oflendimut  ,  ff.  n.  tit.  I.  4.  C.  tod.  Etiam  curatoi 
adulti,  furiofi,  vel  prodigi,  ut  fiifpe&us  poftulari  poteft  ;  /.  j.  %.  2.  ff.  tod.  de 
tcilamentario  dubitahatur ,  quod  judicium  paternnm  videatur  omnem  fulpicionem 
de  eo  amovere  :  teftimonium  paternum  pro  fatifilatione  &  inquifitionc  eft.  Scd 
inagis  fpc&atur  utilitas  oupilli ,  quam  judicium  patris  decepti  ,  cum  decipi  hu- 
manum  fit .  Patronus  fi  tutor  datus  fit  libeno,  fufpe&i  poftulari  poteft ,  ita  ut 
remotus  a  rutela  ob  dolum,  non  fiat  infamis;  d.l.  %.  §.  cjlend'tmus ,/.  fi  tutor , 
tod.  tit.  famofx  aflicmcs  non  dantur  in  parcntes  patronoive  ,  nec  hat  quidem 
qua:  doli  vel  fraudis  continent  mentionem  ,•  /.  5.  ff.  de  obfeq.  parent.  &  patron. 
t  Conig.  ff.  prafiand.  I.non  debet ,  \  C.de  doJo.  Ob  dolum  remotus  a  rutela  famofu;  efficitur, 
de  dolo.  £t  remotus  ob  negligenriam ,  vel  rufticitatem,  in  hac  caula  eft ,  ut  integra  exifti- 
addc  I.  4.  §.  mationc  difcedat  a  tutela  vel  cura  ;  /.  3.  §.  ult.  &  I.  4.  ff.  A.  tit. 
16.  de  dol. 

mat.  &  mtu  $•  confequtnt  . 

except, 

ACtio  fufpefti  tutoris  eft  quafi  publica  ,  hoc  eft  omnibus  patet ,  «  &f  i 
Cf  I.  t  1.  $•  confequens ,  ff.  h.t'tt.  non  proprie  publica  eft,  quia  non  de- 
fcendit  ex  ulla  lege  publicorum  ludiciorurn  ;  t.  1.  ff.  de  public,  jndic.  fed  eft 

rfi  publica,  quia  patet  parentibus  utriufque  fexus,  cognatU,  affinibus,  libertis, 
extraneis  ;  /.  j.  $.  I'btrti  ,  ff.  h.  tit.  I.  pietatit  ,  C.  tod.  I.  is  qut  ,  ff.  de 
msot,  gefl.  Etiam  mulieribus  ,  ut  matri  ,  aviar  .  forori  ,  vel  aliis  quamvis  ex. 
traneis,  quas  ptetate  ad  fufpefti  accufatiortem  adda&as  iatellexity  I A  1.  ^.qnin. 
immo ,  ff.h.  tit.  Hare  aftio  quafi  publica  eft,  unde  cognitio  fufpecti  tutoris  tem- 
per pro  tribunali  habsnda  eft  ,  nee  poteft  oiaadan- ;  /.  1.  $.  fufpeSi  y  ff.  'd 
Turpill.  non  tamen,  ut  in  publicis  judictis,  qui  ab  hac  accuiatione  defi.lit  tene- 
tur  poena  SC.  Torpilliaui  ;  d.  $.  fufpeBi  .  Tamen  licet  in  publicis  judictis  ne- 
mo  fine  accufatore  damnetur  ,•  /.  reftripto ,  §.  fi  quit  aecufatorem ,  ff.  de  muner. 
t/"  honor,  tutor  etiam  fine  accufatore  poteft  rernoveri  ,  umquam  fufpe^us  offi- 
cio pratoris ,  fi  prtttori  liqueat  ex  apeniffimis  re  rum  argumentis  eum  fulpe^lutn 
eflc  ;  /.  3.  $.  praterea  ,ff.  h.  tit. 

$.  impubtm. 

IMpoheres  tutores  fuos  fuTpedi  a  ecu  fare  non  poffunt ,  adulti  curatores  accufa- 
re  poffunt  ex  confilio  neceflariorum  ,  ex  fnc  $.  /.  impubtribut  ,  ff.  h.  tit. 
I.  pietatit  ,  C.  tod.  Ratio  diverfitatis  eft  ,  quod  pupillo  non  datur  afiio  in  tu- 
torem?nifi  finita  rutela, cum  impuberes  non  habeant  legitimam  perfonam  ftan- 
di  in  judicio  ;  /.  1.  &  2.  C.  qui  legit,  perf.  At  puberes  ftatim  ut  quique  res 
eis  falva  cfie  defierit,  etiam  manente  admin iftratione  cum  enratore  fuoagtre  pof- 
funt 2  I.  am  curatort ,  ff.  de  adminifir.  tut.  I.  fi  cum  adfmcy  in  fin.  ff.  de  tu. 
tel.  &  rat.  diflrab.  Quod  fi  propinqui  rem  diftimulent ,  adultus  poteft  implora- 
re  officium  judtcis ,  tutor  enim  vel  cantor  iulpccrus  poteft  rernoveri  officio  ju- 
dicis  ;  /.  jv$.  prate-nag.  h.  tit. 


Digitized  by  Google 


•  i  LIBRUM      PRIMUM  6) 

$.  Sufp&ut  atom. 

» 

rT^Uror  fufpeftus  poteft  poftulari ,  quamvis  fit  folvendo  f  ex  hoc  $.  vel  ctiam 
JL  quamvis  farjfdederit  ,  vel  orient  fatifdare  rem  pupilli  falvam  fore  ,  quia 
fatifdatio  malevolum  tutoris  animum  non  mutat  ,  fed  diutius  grailandi  in  rebus 
pupilli  facultatem  prarbct  ;  /.  fufpeftus ,  cum  feq.  ff.  h.  tit.  Tutfus  eft  rem  pu- 
pilli falvam  face  re  ,  quam  ei  relervare  aftionem  adverfus  tutorem  ,  melius  eft 
occurrere  in  tempore  >  quam  poll  vulneratam  cauiam  remedium  quarrere  y  /. 
ult.  C.  hi  quid.  cauf.  hi  httetr.  rtfl.  I,  i.  C.  quand.  lie.  unicuique  fine  jud.  fit 
vindic.  I.  2.  C.  TAl  tfJ.  /•  Comet,  de  ficar.  Et  fufpeftus  tutor  noa  iifdem  mo- 
dis  quibus  fufpeftus  heres  arftimatur,  tutorem  non  facultates,  fed  fraudulent*  & 
callida  in  rebus  pupilli  converfatio  fufpeftum  faciunt  ,  heredcm  veto  Tola  pau- 
pertas  >  /.  fi  credit  ores ,  $.  i.  ff.  de  rtb.  aui~i.  judic. foffid. 

Tutor  ante  turelam  initam  quafi  fufpeftus  poteft  rernoveri ,  ex  hoc  $.  puta 
ex  quo  cognovit  fc  tutorem  datum  effc  ,  fi  dolo  ceflet  in  adminiftratione  tute- 
lar ^triftiori  bus  remediis  ,  id  eft  captkpignoribustcompelliruradminiftrationem  fu- 
fcipere  ,  vel  fi  in  tadem  contumacia  perfeveret ,  removetur  umquam  fufpeftus,- 
/.  2.  &  3.  C.  h.  tit.  it  hoc  eft  quod  Ulpian.  fcribit  in  /.  4.  $.  ult.  ff.  tod. 
non  pone  fufpefti  poftulari  cum  qui  nihil  geftit  ,  verum  ob  ignaviam  &  negli- 
gentiam  vel  dolum  pofle  rernoveri  .  Tutor  quoque  vel  curator  datus  fi  non  fa- 
tildet ,  removetur  tamquam  fufpeftus  fine  infamia ,  fi  propter  inopiam  hoc  faci- 
ei ,  vel  cum  infamia  fi  dolo  malo  hoc  facial    /.  2.  C.  de  tutor,  vet  curat,  qui 

§.  SufptBus  autem  2, 

SUfpeftus  tutor  remotus  ob  dolum  famofus  eft ,  fi  ob  culpam  non  apque ,  ex 
hoc  §.  fufpeftus  remotus  ob  ncglrgentkm  ,  vel  rufKcitatem  ,  ideft  imperiti- 
am ,  in  hac  caufa  eft ,  ut  intecra  extlhmationc  difcedat  a  tutela  vel  cura ;  /.  3. 
§.  ult.  &  I.  feq.  ff.  h.  tit.  Ob  latam  culpam  ,  id  eft  eraviorem  negligenttam  , 

re  dolo  Muiparatur,  tutor  removetur  ut  fufpeftus ,-  /.  mpuberibui  ,  §.  1.  ff. 
tit.  non  fit  tamen  infamis,  fed  nota  quadamapud  bonos  &  graves  viros  non 
caret  ;  /.  ult.  ff.  ubi  pupilt.  educar.  deb.  id  eft  notatur  infamia  fafti  non  juris. 
Sul'peftus  rernoveri  debet  decreto  prxroris ,  cui  caufam  remotionis  apponi  oportet, 
quar  fi  omifla  fit,  remotus  eft  integrar  exiftirnaaoni$,ideft  removetur  abfque  in* 
lamia;  /.  4.  ff.  h.  tit* 

§.  ft  quis  autem. 

rT",Utori  fufpefti  poftulato,  pendente  judiclo  ,  tutebe  adminiftratione  interdj- 
X  citur  a  prartore  vel  pratfide  ,  &  interim  ei  adjuneirur  curator  ad  admini- 
flrandom  .  ex  hoc  §.  &  I.  eum  quern  ^  C.  h.  tit.  fed  &  fufpefti  poftulato  ip(b 
jure  rnterdifta  videtur  adminiflratio  ,  &  fi  quis  fciens  huic  folvat  ,  non  libera- 
tur;  /.  quod  fi  forte ,  $.1.  ff.  de  folut.  Eadem  ratione  Epifcopus  de  dilapidatio- 
ne  fufpeftus  faftus  ,  interim  removetur  ab  adminiftrauone  ;  can.  quia  ea ,  3. 
qu.  2.  &  datnr  ei  coadjutor  quoad  temporalem  adminiftrattooem  ;  cap.  vent. 
rabili  ,  de  offit.  dekgat. 

%.  fed  fi  fufpeBi . 

IN  public  is  judiciis  morte  rei  crimen  exringuitur  ,  &  aftto  criminalis  folvi- 
tur  ,  ncc  perpetuatur  lite  conteftata;  7.3.  /.  dcfunQo ,  ff.  de  public,  /ujic.  I. 


<f4      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

t  deftmBis  Cf  paffim  ,  C.  Ji  reus  vtl  accuf.  mcrt.fuer.  Excipitur  crimen  m»- 
jeftatis  ;  /.  m  Jenatufi.  §.  ft  propter  tff.  ad  SC.  TttrpiU.  &  crimen  peculatus, 
de  refiduis,  &  repetundarum  ;  /.  ult.  ff.  ad  I.  Jul.  ptculat.  I.  ex  judictorum,  dt 
accuf  at.  &  d.  L  m  ftnatufc.  Extra  bos  cafus  morre  rei  crimen  extingukur  ,• 
kl  eft  poena:  perfecutio  non  datur  in  facredem  ,  fcd  pcrfecutio  eorum  ,  qux  ex 
delifto  dclunfli  ad  cum  perveneruni  ;  /.  m.  C.  ex.deiift.  defuntl. 
t   V.    fi        Aftio  fufpefK  tutons  eft  quafi  publica  ,  fi  tutor  fufpeAi  accu&tus  decefle- 

probat  .  Fa-  rit  ,  pendente  judtcio  ,  morte  rei  fuipe&i  judicium  folvitur  ,  ex  hoc  $.  Tutelx 

ciunt  /.  ti.  aurem  a&io  aiverfus  beredem  durat  ;  /.  i.  $.  16.  &  l.\  j.ff.  dt  tut.  &  rat, 

C.  arbitr.  tut.  difirth. 

&  tot, tit.  C. 

de  htrtd.  tu-  §•  fi  quis  tutor. 

tor. 

SI  tutor  copiam  fui  non  facial  ,  id  eft  latket ,  ne  alioienta  pupiHo  dccernan- 
tur  ,  in  pofleffionem  bonorum  proprionun  ejus  pupillus  mittitur  ,  &  qua; 
mora  dctcriora  futura  funt  diftrahi  jubentur,&  fi  perftet  in  contumacia ,  ut  fuf- 
peitui  removetur  >  ex  hoc  $.  /.».  $.  tutor  ,  I.  impubtribus  ,  $.  t.  jf.  h.  tit.  ljult. 
ubi  pupiU.  educar.  Ita  fi  debitor  latitet  ,  &  a  neminc  defcndatur,  creditor  mit- 
titur n  poffeffionem  bonorum  debitoris ,  crediti  fervandi  caula;  l.i.ff.  eu  juib. 
cauf,  in  pfjfeff.  eatut. 

Ifidfiph, 

SI  tutor  (alio,  quafi  per  mopiam,  atimenta  neget  pupitlo ,  non  quafi  fafpofhu 
removetnr,  id  eft  non  fatis  eft  quafi  fufpeftum  removeri ,  fed  remittitur  ad 
prarfeflum  urbi  puniendus ,  ficut  &  qui  tutelam  pecunia  redemit ,  ex  hoc  $.  qui 
ifprtendus  eft  ex  /.  3.  %.  Jtd  fi  ma  latitet  h.  tit.  I.  ».  §.  foleut  ,  dt  off. 
prxftft.  Ufb. 


IN 


Digitized  by  Google 


I  N 

INSTITUTIONUM 

JUSTINIANI 

1IBRUM  SECUNDUM 


Dt  nr.  dhif.  &  adq.  nr.  dom'm. 
CAP.  L 
In  princ. 

Erum  alii  in  patrimooio  noftro  funt  ,  aliar  extra  patrimo- 
nium  .  id  eft  ali*  funt  in  bonis  noftris  ,  aliar  extra  bona  : 
ut  fubltitutio  nondum  delata  extra  bona  eft  ;  I.  fubjlitutio  , 
ff.de  adijutr.  re,,  dom'm.  id  eft  fp«  fubftitutionis  pendente  con- 
ditione  nondum  eft  in  bonis  .  Hac  analogia  Macrob.  lib.  2. 
cap.  1.  •*)  Neque  tgo  /urn  nrfiim  ,  inquit ,  not  ntc  trijlitiam 
ntc  nubilum  vultumia  bonis  etucert . 

Jure  naturali  res  funt  communes,  vel  publics,  vel  uni- 
verfitatis  ,  vel  nullius  ,  vel  fingulorum ,  ex  init.  ktit.  &  /. 
2.  ff.  tod.  Ait  jure  naturali  ,  id  eft  jure  gentium  ,  nam  primarvo  naturali  ju- 
re omnia  erant  communis  inter  homines ,  jure  gentium  dominia  diftincta  funt  ,• 
/.  5.  ff.  dt  iujlit.  &  jar.  Jus  gentium  juris  naturalis  appellatione  continetur  , 
quia  naturali  ratione  nititur;  /.  1.  ff.  dt  *d<j.  Ttr.  dom.  Qua  rum  dam  rcrum  do- 
minium nancifcimur  jure  gentium  ,  quod  ratione  naturali  inter  omnes  homin« 
perarque  (ervatur :  naturalis  enim  ratio  ,  quae  primum  communioncm  rcrum  in, 
ter  homines  fovit,  eadem,  cum  lapfis  moribus  hominum  non  convenire  commu,- 
Tom.  VII.  I 


66      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

nionem  intellexiflet  ,  6c  inde  rizas  &  faella  oriri  ,  dominia  diftinxit  ,  at  difcor- 
diz  icdaremur  ,  quas  materia  communion  is  folet  pare  re  /  /.  turn  pater ,  §.  dul- 
ciffmis  ,  ff.  dt  Itgat.  a.  /.  in  re  tommuni  ,  ff.  dt  ftrvit.  urb.  Ex  quo  fatis  ar- 
guitur  son  omnia  Principis  efle :  quod  enitn  ait  /.  bene  a  Ztnone ,  C.  dt  qua-, 
driem.  prafcript.  omnia  efle  Principis  ,  ita  acciptendum  eft  ,  ut  intelligantur 
efi$  Principis,  non  tantum  res  patrimoniales  ,  id  eft  res  privatar  Principis  ,  fed 
etiam  res  fifcales.  Omnia  funt  Principis  impcrio,  fingulorum  dominio,  ut  ele- 
ganter  ait  Senec  lib.  7.  de  benefic.  cap.  4.  &  feq.  idem  Dio  Chryfoftom. 
orlt.  31.  «J  yip  i  %ip*  4  vihuts  ,  a  a'  iSir  error  t  xucwptt***  Ixatt-ot 
in/  f  utevu  Et  regto  t'rvitat'u  tjl  %  nihilminus  ttmen  pojfidentium  qui/que  do- 
minus  eft  mum  fuarum  . 

NAturali  jure ,  id  eft  jure  gentium,  communia  funt  omnium  ,  quorum  ufus 
omnibus  bominibus  communis  eft  ,  ut  aer ,  aqua  profluens ,  marc  &  per 
hoc  Iitora  maris  ,  ex  tot  §.  Cr  I.  *.  $.  1.  ff.  h.  tit.  Auguftin.  in  pfaim.  lit. 
Numquid  propter  ilia  ,  qua  communiter  pojjidemus  ,  litigamus,  aerem  ilium  com- 
muniter  ducimus  ,  folem  communiter  omnet  vidimus .  Communia  alia  funt  a  pu- 
blicis:  communia  funt  quorum  ufus  communis  eft  omnibus  bominibus,  proprie- 
tas  nullius  eft :  publica  funt  qua;  ufu  communia  funt  ,  led  proprietate  funt  po- 
pulr  ,  vel  civitaris  ,  feu  univerfitatis  .  Aqua  profluens  communis  eft  omnibus, 
hare  diflert  a  flomine  ,  ut  pars  a  toto  ,  eft  qoafi  corpus  fluminjs  .  Aquam  efle 
woTufti  eift*  ait  Charremon  Tragicus  apud  Athtn.  lib.  2.  tap.  6.  Aqua  pro- 
fluens communis  eft  ;  Ovid.  6.  Meramorph. 

Quid  pnhibetis  t  aquis  I  ufus  communis  aquarum  . 
Flumen  vera  non  eft  oommune  ,  fed  publicum. 

Mare  eft  commune  omnibus  hominibus,  id  eft  narura  omnibus  patet|  ma- 
ris communis  ufus  ut  aeris  I.  3.  $.  t.  ff.  ne  quid  in  lot.  public.  Inde  (undo 
maritimo  fervitus  ipfo  jure  imponi  non  poteft  ,  ne  contra  earn  tbynnaria  pif-  - 
catio  exerceatur,  quia  mart ,  quod  natura  omnibus  pater,  fervitus  imponi  priva- 
ta  lege ,  id  eft  pactis  privatorum ,  non  poteft  ,  fed  tamen  paflo  &  ftipulatione 
confirmarur  /.  venditor ,  ff.  commun.  prxd.  id  eft  ft  is ,  qui  habebat  duos  fan- 
dos  maritimos,  vendendo  alterum  depaflos  lit,  ne  prsrter  ilium  quern  retinebat 
pifcatio  fieret  ,  fervitus  ipfo  jure  impofita  non  eft  ,  fed  tamen  emptor  tenetur 
aftione  ex  paflo  vel  ftipulatu  ,  ut  legem  venditionis  fervet. 

Eadem  ratione  fi  quis  in  mari  pifcari  ,  vel  fagenam  ,  feu  everriculum  , 
•nod  eft  retis  pifcatorii  genus  ,  duccre  prohibeatur  a  domino  prardii  ad  oram 
maris  pert  mentis  ,  injuriarom  adverfus  probibentem  agere  poteft  ,  quia  mare 
commune  omnium  eft ,  ficut  aer  ;  /.  in/uriarum ,  §.  ult.  dt  injur.  Tamen  ma- 
ris dominium  Principis  benefic io  vel  lonsa  confuetudine  adquiri  poteft  ,  &  fi 
maris  proprium  jus ,  id  eft  proprietas  feu  oommiom ,  ad  aliqoem  pertineat ,  da- 
tur  ei  interdifium  uti  poflidetis  ,  poflefllonis  fuar  tuendar  gratia  ,  fi  prohibeatur 
jure  fuo  uti ,  quoniam  ad  privatam  jam  caufium  pertinet ,  non  ad  poMcam  hate 
res ,  utnote  cum  de  jure  fruendo  agarur  ,  quod  ex  privata  caufe  contingat ,  non 
ex  publica  ;  /.  fane  fi  maris  ,  ff.  eod.  Hoc  jure  Veneti  Adriatic!  maris  domi- 
nium longa  confuetudine  fe  qua/iifle  contendunt ,  qua  de  re  gravis  quarftio  mo. 
ta  eft  temporrbus  Grccorij  X.  inter  Anconitanos  ,  Bononienies  ,  &  Venetos  , 
tefte  Platin.  m  ejus  vita  .  Quod  dicirur  fi  maris  proprium  jus  ad  aliquem  per- 
lineat,  intefligendum  eft  de  ftnu  maris  vel  sftuario ,  quod  in  fundum  privatum 
ducitur  opere  manufafto ,  quale  fa£him  a  Lucullo,qui  perfouomonte  juxta  Nea- 
polim ,  Eurippum  &  mare  admifit  in  villam  ;  Plin.  lib.  9.  tap.  54.'  Varr.  dt 
n  ruftic.  lib.  5,  tap.  ult.  &  a  Sergio  Orata  ,  qui  pecuilaria  fibi  maria  excogi- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  67 

tavit  xfluariis  intercipiendo  fluclus  ;  Valer.  Max.  lib.  9.  cap.  1.  Hoc  jqre  ma. 
ria  jure  tnancipii  poflidt-fi  ait  AmbroC  lib.  5.  hexamer.  Deficit  terra  bom'mi- 
bus  ,  /pacta  mans  fibi  vindicant  jure  mancipii  ,  pifciumve  jura  ficut  vernacufo- 
rum ,  condit'tone  fibi  /ervitii  fubjekia  commemorant ,  tile  inquit  finus  maris  mens, 
tile  aiterius  ,  dtvidunt  element  a  fibi  patenter  . 

Mare  omnium  commune  eft ,  &  per  hoc,  id  ell  propter  hoc,  litora  maris, 
ex  hoc  §.  &  d.  I.  injuriarum .  Ob  id  litora,  quz  (undo  vendito  conjun&a  funt, 
in  modo  fundi  non  computantur  ,  quia  nullius  funt  ,  &  jure  gentium  omnibus 
vacant  ;  /.  litora  ,  ff.  de  cmtrah.  empt.  tamen  litus  maris  conceditur  occupant i  j 
Servius  in  ilium  locum  1.  £neid. 

Hofpitio  proktbemuT  arena. 
Occupant  is  enim  ,  inquit  ,  efl  poffeffio  iitoris .  Quamvis  litus  maris  fit  comma- 
nc ,  tamen  occupari  potcft  vel  in  totum  ab  univerfo  populo,  tuncque  fit  publi- 
cum /  /.  3.  ff.  tie  quid  in  loc.  public,  vel  pro  parte  ab  aliquo  privato  ,  at  ita 
occupanti  conceditur  ,  ut  in  mari  pifcanti  liberum  (it  cafam  in  litore  ponere  , 
qua  fc  recipiat  ,  &  qui  in  litore  cafam  xdiiicavit  ,  non  modo  xdihcii  ,  fed  & 
loli  dominus  conftituitur,  non  in  perpetuum,  fed  donee  xdiheium  manet  :  pro- 
inde  collapfo  vel  diruto  xdificio ,  quafi  jure  poflliminii  locus  recidit  in  priftinam 
caufam  ,  ac  permde  pubiicus  efl  jure  gentium  .  ac  fl  in  eo  numquam  xdifica- 
tum  fuiflet  *.  5.  &  6.  in  pr.  ff.  h.  tit.  Quoa  in  litore  quis  xdincat  ejus  eft  , 
nam  litora  non  ita  publics  funt ,  ut  ea  qux  funt  in  parrimonio  populi  R.  fed 
ut  ea  qua:  primum  a  natura  prodita  funt  f  &  in  nullius  adhuc  dominio  fuerey 
/.  quad  hi  litore  ,  ff.  de  adquir.  rer.  domttu  Nec  obftat  /.  litora  ,  ff.  ne  quid 
in  loc.  public,  qux  ait  litora ,  in  qux  populus  R.  imperium  habet ,  populi  R. 
efle  ,  quia  litora  ,  qux  funt  in  orbe  Romano  ,  funt  populi  Romani  ,  imperio 
&  poteftate,  fed  tamen  jure  gentium  ufus  litorum,ut  maris, communis  eft  om- 
nibus ,  &  in  eo  cafam  xdificare  licet ,  dummodo  ufus  maris  vel  Iitoris  ex  hoc 
deterior  non  hat  ,  ut  oftenditur  in  d.  I.  litora  ,  &  feq. 

§.  flumttu . 

F Lamina  omnia  &  portus  publica  funt  ,  ex  hoc  $.  &  I.  7.  %.  quod  ft  toto  , 
ff.  de  adquir.  rer.  dom.  Abkitte  Juftinianus  flumina  omnia  publica  efle  , 
Marcianus  in  I.  4  $.i.ff.h.  tit.  addit  pene.non  abs  re  :  fluminnm  enim  qux- 
dam  publica  funt,  quxdam  privata,  qux  ninil  diflerunt  a  ceteris  locis  privatis  ; 
/.  1.  §.  hoc  interdiitum  tff.  de  fiumtnib.  Flumen  publicum  eft  ,  quod  perenne 
eft  ,  id  eft  jugiter  fluit  d.  I.  1.  §.  fluminnm  .  Flumen  vivum  i  VirgiL  z. 
JEneid. 

donee  ma  flumint  vivo 
Abluer'rm  . 

Ubi  Servius/  femper  fluenti,  id  efl  naturali.  Flumina  &  pottos  publica  hint,  ideo- 
que  jus  pifcandi  in  portu  &  fluminibus  commune  eft  omnibus  hominibus  ,  ex 
hoc  §.  Fluminum  publico  rum  communis  eft  ufus  ,  ficut  viarum  publicarum  ;  /. 
flscm'mum  ,  ff.  de  damn,  infetl.  fluminum  ufus  communis  eft  ,  vel  pifcandi  vel 
navigandi  caufa ,  tamen  jus  pifcandi  in  diverticulo,  feu  flexu  fluminis  publici,  Ion- 
go  ufu  &  pofleflione  prxferibi  poteft  ;  /.  ft  qu\fquam  ,  ff.  de  diver/.  &  tern, 
poral.  pra/cript.  Pugnans  videtur  /.  pra/crtptto  ,  ff.  de  ufucap.  ubi  prxfcriptio 
longi  t  em  pons  non  datur  ad  obtinenda  loca  juris  gentium  publica  ,  quod  pro- 
batur  duobus  exemplis .  Primum  eft,  fi  quis  diruto  aut  dereliSo  xdificio.  quod 
in  litore  pofuerar,  alteri  poftea  eundem  locum  occupanti ,  &  in  eodem  xdihean- 
ti  prxferiptionem  opponat ,  quod  ibi  ipfe  longo  tempore  xdificium  habuit ,  prx- 
fenptio  non  admittitur  .  Secundum  eft,  fi  quis  quod  in  fluminis  publici  diverti- 
xulo  folus  pluribus  annis  pifcatus  fit  ,  alterum  eodem  jure  mi  probibeat  ,  hoe, 


o8      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

cafu  etiam  prarfcriptioni  locus  eft  .  Sed  facile  eft  conciliate  hat  II.  Lex  enim 
prafcriptio  eft  de  eo  qui  afdificiwn  in  litore  defiit  poflidere  ,  ardifkio  diruto  , 
vel  dereliflo  ,  is  fane  nou  poteft  opponere  prxfcriptionem  longi  temporis  ei 
qui  vacnum  litm  occupavit,  ot  in  eo  aeclificium  pofuit.quia  diruto  vel  collapfo 
ardifkio  pofito  in  litore,  quafi  jure  poftliminii  locus  rediit  in  priftinam  caufam  y 
Ijjuod  in  litotty  $.t.  ff.  de  adguir.  rer.  domin.  &  occupanti  liberum  fuit  ibi  a»di- 
ficium  poncre .  Eadcm  lex  etiam  loquitur  de  eo .  qui  in  fluminis  publici  diver* 
ticulo  Ion  go  tempore  pifcatus  erat  ,  fed  nunc  pifcari  defiic  ,  is  alterum  eodem 
jure  uti  nequit  prohibere  oppofita  prxferiptione  .  At  lex  fi  quifquam  eft  intel- 
ligenda  de  eo  qui  eft  in  porfefTione  pifcandi  in  fluminis  publici  diverticulo  ,  qui 
ahum  eodem  loco  a  pUcatu  fubmovete  poteft  oppoOta  prz&riptione  longi 

%.  eft  autem. 

LItus  definitur  oua terms  hyberaus  flufhis  maxirans  excurrir,  ex  hoc  Aquf- 
lii  definitio  eft  quatenus  fludus  eluderet  ,  tefte  M.  Tullio  in  topic,  id  eft 
qua  flu£his  alluderet  .  Prius  idem  Tull.  cum  effet  arbiter ,  ita  litus  conftituit  , 
quoufque  maxim  us  flu&us  a  mare  pervenit  /  /.  Htus  ,  ff.  de  V.  S, 

$.  riparum . 

R I  pa  rum  ufus  publicos  eft  ,  quemadmodum  ufus  fluminis  :  proprietas  eorum 
eft  quorum  prardiis  harrcnt ,  qua  de  caufa  ar bores  quoque  in  his  natar  eo- 
rumdem  hint ,  ex  hoe  $.  /.  i.  ff.  h.  tit.  fi  in  ripa  fhimutis,  quae  fecundum  me* 
am  agrum  fit ,  arbor  enata  fit  ,  mea  erit ,  quia  folum  ipfmn  meum  privatum 
eft  >  afus  autem  ejus  pablicus  inrelligitur  ,•  /.  ergo  t  $.  i.  ff.  de  adqu.  rer.donr. 
e  contrario  tabernarum ,  quar  in  fok>  publico,  puta  in  foro ,  pofitat  funt,  p»oprie- 
tas  eft  publica  ,  ufus  ad  privatos  pertinet .  Unde  qui  taberaas  argentarias  vel 
neyotiatorias,  quae  in  folo  publico  pofitae  funt,  vendit,  non  folum, fed  jus  quod 
habet  vendit  ,  cum  hujufmodi  tabemx  publics  fint  ,  quarum  ufus  ad  privatos 
pertinet  ;  I.  qtci  taberntty  ff.  de  cvntrah.  tmpt.  Erarrt  tabemx  in  urbe  circa  fo- 
rum fignis  dillinftx  ;  Quintil.  libr.  6.  inftit.  cap.  3.  Tabema  autem  erant  circa 
forum ,  at  /cut urn  illud  figni  gratia  pofitum.  Et  hx  funt,qux  ergafteria  publi- 
ca /.  9.  &  42.  C.  Th.  de  oper.  public.  Erant  &  tabema*  in  fora  etiam  ludi 
Irrterarii  gratia  ;  de  qirib.  Liv.  lib.  j.  Vhgm  veniemi  in  forum,  ibi  namque  in 
tabemit  (Hterarum  ludi  erant . 

$.  unrverfitatit  * 

VNrriverfitaris  font  ,  non  frnguforum  ,  theatra  ,  ftadix  ,  &  cetera  hujufmo- 
di ,  quae  civitarum  communia  funt  r  er  hot  §,  I.  6.  $.  1.  ff.  h.  tit.  Vni- 
verfitatis  funt  >  qnx  futrt  propria  alrerius  qnam  Romx  urbis  ,  ea.  fola  proprie 
dfcuntur  publica ,  qua:  popoli  Romani  funt ,  id  eft  quae  funt  in  patrimonio  po- 
puli  Romani  :  qua;  vero  atiarum  crvitanrm  a  bo  five  publica  *  &  verius  univer- 
t  Faciunt  po-  ntatis  dicuntur    /.  bona ,  ff.  de  V.  S.  Civitates  enim ,  aiix  a  Romana ,  priva- 
tius  I.  15.  ad  torum  loco  habentnr  ;  /.  earn  qui  vedigwl  f  ff.  eod.  I,  t  t.  C.  de  jur.  reip. 
SC.  Maced.  Bniverfiratis  funt,  quorum  ufus  eft  communis  civfbus  &  municipibus ;  M.  Tall. 
/.  1.  $.4.  da  *•  omc*  f»">t  civibur  inter  fe  communia  ,  forum,  fana  ,  jportkus  ,  via  , 

ndiiiR.  tdiB.  I*iet  r  iMrai  f*ditiat  fuffragiaf  cenfuetudines ,  &e.  Idem  3.  de  nnib;  Theatrum, 
Ldi.de  furl.  cum  c<rmmt,,,t  fi* »  rede  tamen  did  poteft  civium  effe  eum  locum ,  quern  qui/que 
occuparh.  Unde  fi  qais  pfohibearur  in  campo  publico  ludere ,  vel  m  balneo  pu- 
blico Uvare ,  aut  in  theatro  fpeftaje  ,  datm  ei  aftio  injuoarium     I.  2.  J.  fi 

quit 


Digitized  by  Google 


LIBHUM     SECUNDUM  <5y 

quit  m  truri ,/.  m  quid  in  Ioc.  public.  I.  injuriarxm  ,  §.  utt.  ff.  de  injur.  Qua: 
funt  univerfitatis  non  funt  propria  fingulorum  ut  fociorum ,  vel  confortum ,  led 
univerfitatis  &  civitatis.  Loca  enim  pubtica  utique  privatorum  ufibus  deferviunt, 
-jure  fc  civitatis  ,  id  eft  in  commune ,  non  ouafi  propria  cujufquc  ;  /.  a.  §.  x. 
ff.  ne  quid  in  loc.  public.  Et  fcrvus  communis  civitatis  ,  non  intelligirur  fervus 
fmgulorum  pro  parte,  fed  univerfitatis ,  &  contra  civem  vel  municipem  torque- 
ri  pot  eft  ;  /.  6.  $.  univerfitatis  .  ff.  h.  tit.  Hac  ratiooe  pro  dcbito-  univerfitati* 
fmgulos  conveniri  incivile  eft  ,•  /.  unic.  C.  t  ft  nullus  ex  vican.  quia  quod  uni- 
verfitas  debet ,  finguli  non  debent  ,  fed  eo  nomine  fyndicum  vel  alios  curatores 
civitatis  conveniri  par  eft . 

§.  fact* . 

SAcrx  res  funt  quae  rite,  id  eft  folemniter,  per  Pontfnces  Deo  confecntar.  funr, 
veluti  aedes  facnr  &  donaria  minifterio  Dei  dedicata  ,  ex  hoc  §.  Sacrz  res 
font  quae  publice,  id  eft  publica  au&oritate,  dedicata;  funt,  non  privatim;  /.  6, 
facta  j.  /.  facet  loca  ,  in  pr.  ff.  h.  tit.  quia  confecratio  non  poterat  fieri  a 
privato.  Olim  confecratio  fiebat  per  Pontifices  ,  aufror  eft  M.  Tull.  pro  demo. 
Poftea  Imperatores  ,  ex  quo  pom ifica turn-  fibi  aflumpferunc  ,  jus  coofecrandi  fu- 
um  fecere,  ita  nt  non  a  titer  locus  facer  fieret  ,  m£  quern-  ipfi  dedicarent  veC 
dedicandi  Pontificrbus  darent  poteftatem  ;  d.  I.  fang  lota  r  i.  K  ult.  ff.  ut 
in  poff.  Ici>at.  Eodem  jure  nec  reliqutx  transferri  potuere  fine  decreto  Pontifi- 
cum  vel  juftu  Principis  /.  offa  qua  ,  ff.  de  relijiof.  &  fumpt.  fun.  I.  pen. 
C.  tod.  I.  ult.  C.  Tb.  de  feptdcr.  violat,  &  hoc  eft  quod  ait  /.  j.  $.  non  per- 
pctus ,  ff.  tod.  Kti-^ffttnc  feu  reliquias  non  poffe  transferri  fine  permiitu  eorum  , 
qutbus  perrnitreadi  jus  eft,  id  eft  Pootifitum  vel  Principis  j  &  ita  Plinius  Juni- 
or ,  a  Provincialibus  aditus  de  transferendis  reliquiis  ,  hac  de  re  coniuluii  Tra- 
janum  tamquam  Pontificem  Maximum  epift.  73.  lib.  10.  Qjtia  fciebam ,  inquitv 
in  urbe  noftrx  ex  t  'ptfmodi  caufit  collegium  Pentificum  adhri  feint  ,  te  Doaint 
liiatimum  Pontificem  cmfultndum  putavi . 

Res  facrat  vel  religiofar  vendi  ncn  poiTunt ,  quia  non  funt  in  commercia  , 
null  i  us  in  bonis  funt  ;  /.  6.  $.  facta  res  ,  ff.  h.  tit.  I.  6.  ff.  de  emtrah.  empt. 
Res  facra  per  fe,  id  eft  feorfim,  alienari  non  poffunt ,  fed  cum  univerfitatc  bo- 
norum  trameunt  in  emptorem  vel  heredem-y  I.  qu*dam,ff.  de  adqu'tr.  ret.  de- 
ntin. I,  in  modicit  ,  de  emtrah.  empt*  I.  1.  §.  t.  de  fund,  dotal.  Quo  jure  & 
ftatus  Deo  rum  &  Priocipum  recle  veniernnt  cum  xaibus  ,  qutbus  hxrebant  \ 
&  cum  Rubrius  eques  R.  reus  poftularetur  ,  quod  ftatuam  Augufti  cum  hortis 
vendtdifiet,  Tiberius  fob  mitia  Imperii  fcripfit  Cofl".  apud  Tacit,  t.  annal.  non 
contra  rtli^iones  fieri  ,  quod  effigies  ejus  ,  ut  alia  mtminum  fimulatra  ,  vendi- 
itombus  hortorum  &  damnum  acccdant  .  Et  parkcr  jus  patronatus  per  fe  ven- 
di non  poteft  y  cum  fit  ipirituali  annexum  ,  fed  cum  univerfitate  bonorum  tran- 
fit  in  emptorem  ;  tap.  ex  Uteris  ,  de  jur.  patnnat.  tap.  cum  Btrtholdus  ,  d* 
te  judicat. 

Res  immobiles  ecdefia:  alienari  non  poffunt,  &  fi  alienentur, emptor  pre- 
thim  amittit  ,  &  res  cum  fraftibus  medii  temporis  reftituitur  ,•  /.  jubtmus  14. 
C.  de  SS.  tcclef.  Et  quidem  res  immobiles  eccUfiar,  ex  liberalitate  Principis  pro- 
fcftar,  omnino  alienari  vetantur ,  cetera;  nonnifi  urgente  zre  alieno ,  quod  aliun- 
de ex  mobilium  dklraftione  diflblvi  nequit  ;  auth.  hoc  jus  pencil  urn  ,  C.  cod. 
Res  ecdefia;  non  poftunt  alienari  ab  Epifcopo  r  nifi  ex  cauta  aeceftaria  vel  uti- 
.  )i  ,  iique  de  confilio  capkuli  cap.  dudum  ,  de  rebus  tcclef.  alicnand.  in  6. 
tltm.  mtnafieriorum  ,  tod.  tit.  ex  aula  neceflitatis  ,  puta  urgente  aire  a  I  re  do  / 
d.  auth.  hoc  jus  pontBum  ;  pro  redemptione  captivorum  ,  vel  alimentis  paupe- 
rum  ;  /.  t  fammus  11.  C.  de  SS.  ecclcf.  ex  caufa  utilitaris  ,  fi  fterile  &  In- 


7»       IN      INSTITUTIONU  M  JUSTINIANI 

fmfhiofum  fit  (blunt  ;  can.  fine  e*ctptionet  tan.  terrulas,  it.  qu.x.  cap.  sd  su- 
nt ,  de  rtb.  eccltf.  non  sliensnd. 

Privatus  rem  facram  facere  non  poteft :  fi  quis  auftoritate  fua  quad  facram 
fibi  conftttuat  ,  facram  non  eft  ,  immo  profanum  manet ,  ex  lnoc  %.  I.  6.  §.  /s- 
crt  ttutem  ,  ff.  h.  tit.  Feftus  ex  lEXm  Gatlo  in  verb,  facer :  Quod  sutem  priva- 
ii  fus  retigionis  cou/ay  aliauid  earum  rerum  Deo  dedicent  ,  id  Pmtifices  Ro- 
ynanot  non  exillimsre  /scrum  .  Sola  deftinatione  privati  fiominis  res  non  fit  fa. 
era ,  fed  conlccratione,  quar  rite  fit  per  Ponrifices :  unde  fi  rem  a  te  remplo  de- 
flinatam  vel  traditam,  noadnm  conlecratam ,  quis  furto  abftulit,  non  templo  vd 
facerdoti  ,  fed  tibi  datur  aftio  furti  ,  ut  domino  ;  /.  3.  C.  de  fun. 

Locus,  in  quo  ardes  (acrae  inxdificatac  ,  etiam  diruto  edificio  facer  manet  . 
ex  Papiniano  ,  ut  refertur  in  hoc  §.  t¥  I.  6.  %.  facre  sutem  ,  ff.  h.  tit.  quod 
defumptum  eft  ex  /.  sde  /sera  ,  qua:  eft  Papiniani,^".  de  contra!),  empt.  JE.de  fa- 
<ra  terra:  motu  diruta  ,  locus  xdificii  non  oefintt  effe  facer,  &  ideo  venire  non 
poteft  ,  ut  refcripftt  Trajan  us  Plinio  epift.  76.  lib.  10.  Si  fa&s  sdes  effet  ,  //- 
cet  collsp/a  fit  ,  rtligio  ejus  occupsvit  jfblum  .  Locus  facer ,  ruina  coltapib  ardi, 
ficio ,  facer  permanet ,  area ,  qua:  eft  maxima  pars  ardificii ,  facra  permanet ;  Ijjiu 
res  ,  §.  aream  ,  ff.  &  f^ut'  Occupatione  hoftium  veto  locos  facer  vel  religio- 
fus  definit  efle  quod  erat ,  quod  fi  ab  hofttbus  receptus  fuerit,  quafi  quodam  poft- 
liminio  revertitur  in  priftinum  ftarum  /.  t  cum  locay  ff.  de  religtof.  quod  in. 
nuit  M.  TulL  libr.  de  fignis  .-  Has  tabulas  ,  inquit  ,  Msrctllus  cum  omnia 
vieioris  fua  profans  feciffet  ,  tamen  religion*  imped  it  us  mm  tttigit.  Et  Vir- 
gil. 12.  jTEneid. 

Quos  contra  JEneadjt  bello  ftcttt  profanes. 

Hujus  juris  ratio  eft,  quia  in  oopugnatione  urbium  facra  certis  folemnihut 
evocabantur  ;  /.  9.  $.  2.  ff,  b.  tit.  Macrob.  lib.  3.  cap.  3.  qui  hoc  verf.  ufus 
tft  hoc  loco . 

§.  religiofum, 

REligtofus  locus  fit  illation*  mortui:  quilibet  Iocnm  religiofum  fuavoluntate 
facit,  inferendo  monuum  in  locum,  ex  hoc  §.  1.6.  %.  religiofum  ff.  h.  tit. 
Illattone  mortui  non  totus  qui  fepulturar  deftinatus  eft  locus  religiofum  efficitur, 
fed  quatenus  corpus  humatum  eft  ;  /.  1.  $.  ftpulcrum  ,  ff.  de  religtof.  Nam 
hac  artate  corpora  folebant  humari  relifio  ufu  cremandi ,  ut  oftendirur  in  /.  fu. 
neris ,  &  I.  Divi  fratres ,  ff.  sod.  Macrob.  lib.  7.  Sarumal.  cap.  7.  Licet  uren- 
di  corpora  defunSorum  ufus  nojtro  tempore  nullus  fit .  Ait  quatenus  corpus  hu- 
matum eft ,  non  in  circum  t  porticationes  y  id  eft  porticus ,  vel  maceria ,  qua 
fepulcrum  communitum  eft  ,  vel  ager  fepulcro  coharrens  •  d.  1.  funeris  ,  $.  1. 
/.  locum  ,  C.  eod.  I.  sde  ,  §.  x.  ff.  de  contrah.  empt.  Si  diverfis  locis  corpus 
fepultum  fit,  uterque  locus  religiofus  non  fit,  quia  una  (epulrura  plura  fepulcra 
efheere  non  poteft ,  fed  ille locus  religiofus  eft,ubi  uood  eft  principale  condirum 
eft,  cu  jus  imago  fit,&  inde  cognofcimur;  I. cum  in  diver/is,  ff.\  eod.  de  religtof. 

In  locum  communem  purum,  id  eft  non  facrum  vel  religiofum,  non  licet 
monuum  inferre  invito  focio  ,  ex  hoc  §.  /.  6.  ff.  h.  tit.  In  commune  fe- 
pulcrum invito  focio  inferre  licet,  ex  ii/d.  loc.  Quod  fi  quis  monuum  intulerit 
in  locum  communem  purum  invito  focio  cogitur  tollere  a9ione  in  faftum  ; 
I.  6.  §.  fi  quis  m  communem ,  ff.  amm.  d'mid.  vel  a&ione  pro  focio  ;  /.  ft  fun- 
dus ,  pro  foe.  Socius  tamen  non  vetatur  monuum  inferre  in  locum  communem 
purum  ,  fi  non  habeat  quo  inferat  ,  quod  propter  publicam  utilitatem  introdu- 
cKim  eft  ,  ne  cadavera  infepulta  jaceant  ,  &  poteft  agere  inrerdicio  de  morrno 
inferendo  ,  ut  finat  monuum  inferri  in  locum  communem  ,  nec  tamen  fiet  lo- 
tos religiofus  ,  quia  faSum  eft  invito  focio  ;  l.funt  per/on*  yjf.  de  religtof. 

Pro- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  yt 

Proprietarius  ,  fi  ufusfra&w  alienus  eft  ,  noo  poteft  mortuum  inferre  in- 
vito fruauario  ,  ex  hoe  $.  /.  2.  $.  fi  ufumfruQum  ,  /.  funt  per/one  y  ff.  de  rtli- 
giof.  quia  proprietarius  non  poteft  facere  deteriorem  conditiooem  fru&uarii  ;  /. 
locum  ,  $.  1.  ff.  de  nfufr.  Excipe  nifi  harres  in  eum  locum  infcrat  teftatorem 
jpfum,qui  ufumfruftum  legavit.cum  in  alium  locum  tam  commode  inferrinoa 
poflet  ,*  d.  I.  2.  §.  fi  u  fumfruclum  ,  &  d.  I.  locum . 

In  alienum  locum  conlenticnte  domino  mornium  licet  inferre :  immo  etiam 
fi  dominus  ab  initio  non  confemerit  ,  fed  poftea  raram  ha  beat  ,  illatione  mor- 
tui  locus  fit  religiofus  ,  ex  hoc  §.  ubi  demenda  eft  negativa  ,  ex  ledionc  /.  6. 
%.  pen.  ff.  h.  tit.  unde  defumptus  eft  hie  locus .  Nihil  intereft  an  dominus  con- 
fenferit  ab  initio  ,  vel  poftea  ratum  habeat  ,  aula  ratihabitio  retro trahitur  ,  & 
mandato  comparatur  ;  /.  pen.  ff.  rem  rat.  hub.  I.  donetiones  25.  C.  de  denat. 
inter  vir.  &  uxor.  In  alienum  locum  noo  licet  mortuum  inferre  invito  domi- 
no ,  &  fi  quis  intulerit  ,  cogitur  aelione  in  factum  mortuum  tollere  ,  aut  loci 
pretium  pratftare  /.  is  qui  tnsulit  ,  ff.  de  nligiof.  quar.  veto  illata  hint  ofla  , 
vel  corpus,  non  licet  domino  loci  eflbdere  vel  eruere  fine  decreto  Pontificum 
vel  juflii  Principis  ;  /.  ojfe  ,  ff.  tod. 

RE  S  fanclx,  veluti  muri  &  porta;  urbis  Roma;  ,  quodammodo  divini  juris 
funt,  &  ideo  nullius  in  bonis  funt,ex  h.  $.  &  I.  uff.  bait.  M.  Tulfi 
3.  de  nat.  Dear.  Eft  eu'tm  m'thi  tecum  pro  arts  &  focis  cerumen  y  &  pro.  Deo* 
rum  templis  etque  delubris ,  proquc  urbis  muris  ,  quos  vos  Pontificet  fanQos  effe 
dicitis  t  diligenttufque  urbem  rel'tgioney  quam  ipfis  mxnihusy  cingttis.  Nec  fclum 
muri  urbis  ,  fed  etiam  muri  municipiorum  fandi  funt:  ideoque  muros  munici- 
pales  ,  nec  reficere  licet  fine  Principis  vel  prarfidis  auftoritate  ,  nec  aliquid  eic 
immittere  ,  id  eft  fuperponere  >  vel  conjungere  ;  /.  /anSum  t  §.  in  mmnicipiist 
I.  fecre ,  %.  muros  >  ff.  h.  tit.  I.  i.  ff.  \  ne  quid  in  loco  fecr.  Et  fi  quis  mu- 
ros violaverit  ,  id  eft  tranfeenderit ,  capite  punitur  ;  /_  ult.  ff.  h.  tit.  ut  6c  fi 
quis  vallum  tranfeendat  ,  aut  per  munun  caftra  mgrediatur  ;  /.  3.  §.r*c  «», 
ff.  de  re  milh. 

Leges  fancte  funt  ,  quia  fanflione  munitar  funt  :  fanclio  eft  pars  legis  , 
qua  pcena  irrogatur  iis  ,  qui  in  leges  commiferint>  ex  hoc  §.  I. /acta  ,  §.  pro- 
prit%  ff.  h.  tit. 

§.  fingulonm  . 

Qlngulorura  ,  id  eft  privatorum  ,  funt  res,  qua?  cinque  jure  natural*  ,  id  eft 
»3  jure  gentium  *  puta  occupatione,  bello,  &.  alrts  modis  adquifitx  funt  ,  vd 
jure  civili  ,  puta  hereditate  ,  emotione  ,  ex  hoc  %.  Dominium  re  rum  adquiritur 
jure  gentium  ,  vel  civili ;  /.  t.  ff.  de  adqu'tr.  nr.  domin.  M.  Tull.  3.  officior. 
Sunt  autem  pr'rvata  nulla  nature  ,  fed  aut  veteri  occupations  ,  ut  qui  quondam 
in  vacua  venerunt  ,  aut  vifloria  ,  ut  qui  hello  potiti  funt  ,  eut  lege  ,  pa8\o~ 
ne  y  csndtttonc  y  forte. 

%.  fer* . 

rUre  natural it  id  eft  jure  gentium ,  ferx  ftatim>id  eft  fimul  atque  captar  funt, 
conceduntur  occupanti  ,  quia  nulUus  funt  :  quod  enim  nullius  eft  ,  ratione 
naturali  occupanti  conceditur  ;  /.  yff.de  edqutr.  nr.  dentin.  Occupatio  eft  mo- 
dus adquirendi  domninii  jure  gentium  ,  quia  dominium  rerum  ex  naturali  pof- 
feffk)ne  coepit  /  /.  1.  ff.  de  adqu'tr.  pejjejf.  Eerx  conceduntur  occupanti  ,  quia 


ft      IN      INSTITUTIONUM  JUSTlNrANI 

^uamdiu  naruralem  libertatem  retinent  nullius  funt  ,  &  natura  hominum  gra- 
tia omnia  animal ia  procreavit  ;  I.  m  petuHum  ,  ff.  de  ufur.  Quint  1 1.  Jed.  ij. 
Multa  nihilominus ,  qua  libera  fuerunt  ,  tranfeunt  in  pis  occupant  turn ,  ficut  ve- 
tutio ,  &  aucupatio  .  Nam  ut  cetera  animalia  /jominum  caujfa  finxerit  providen- 
tly ,  quod  omnibus  nafcitur ,  mdufiri*  premium  efi  .  Nec  intereft  utrum  in  fuo 
(undo  quis  eas  capiat  an  in  alieno  :  plane  fi  dominus  prarviderit  ,  pored  profit- 
here  ne  quis  fundum  fuum  venandi  vel  aucupandi  gratia  rngrediarur  ,  c\  be  r  $. 
&  I.  3.  §.  i.  ff.  de  adquir.  rer.  domin.  Fera:  captar  in  proprio  fundo  dupiici  ju- 
te conceduntur  occupanti ,  jure  gentium ,  quia  ccepifle  videtur  ut  extraneus  qui- 
libct  ,  jure  civili  ,  quia  venatio  eft  in  fruftu  ;  /.  item  fi  *  aucupiorum  ,  U 
ufumfruRuarium  %ff.  de  ufufr.  I.  venationem  ,  de  ufur.  &  dominus  capturam  ex 
venatione  ficut  alios  fruftus  prardiorum  fuos  fecit  .  Fera  capta  eft  occupantis  , 
donee  ejus  cuftodia  coercctur ,  qnam  abi  evaferit  ,  natural  libeitate  feu  laxita- 
tate  recepra  ,  capientis  efle  deftnit,  &  rurfus  occupantis  fit  ,  naturalem  autem 
libertarem  recipifle  intelligitur,  cum  capientis  oculos  erTueit  ,  vel  ita  eft  in  ejus 
confpeftu  ,  ut  perfecutio  ejus  fit  difficiiis ,  ex  hoc  §.  &  7.  j.  4.  C  5.  /.  Pom- 
poniusy  I.  in  laqueum  ,  ff.  de  adquir.  rer.  domin. 

§.  Mud. 

/~\Uxfcum  eft  an  fera  ,  qua:  ita  vulnerata  eft,  ut  capi  soffit,  ftarim  noftra 
efle  inteHigatur  ?  Trebatio  placuit  ftatim  noftram  efle  ,  &  eo  ufquc.no- 
videri  ,  donee  earn  perfequamur  ,  quod  fi  defierimus  earn  perrequi  ,  de- 
nortram  efle,  &  rurfus  fieri  occupantis.  Plerique  putaverunt,  feram  noo 
aliter  noftram  fieri  ,  ouam  fi  earn  ceperimus  ,  quia  multa  accidere  poffunt  ut 
earn  non  capiamus  ,  quod  verius  eft  ,*  /.  5.  §.  1.  /.  in  laqueum  ,  ff.  de  adquir. 
■rer.  domin.  undc  re  pet  it  us  eft  hie  $.  Non  fufficit  feram  letaliter  vulnerafle ,  fed 
neceflc  eft  capi  ut  noftra  flat  ,  quia  firprus  e  man i bus  elabitur  .  Jure  gentium 
dominium  re  rum  non  adquir:  tur  fine  naturali  pofleffione  ,  id  eft  prebenfione  ; 
/.  t.  /.  3.  $.  Nerauus  ,  ff.  de  adquir.  f  poffeff.  Rem  aliter  diftinxit  Fridericus 
apud  Radevic.  lib.  t.  de  gejl.  ipfius . 

§.  apium. 

APium  fera  natura  eft,  apes  fuapte  natura  fen  funt, fed  confuetudine  man- 
fuefcunt  :  itaque  apes  ,  qua:  in  arbore  noftra  confederint  ,  antequam  al- 
veo  inclufat  fint  ,  non  magis  noftra:  efle  inteUigumur,quam  volucres  ,  qua*  in 
noftra  arbore  nidum  fecerint  ,  ideo  fi  alius  eas  mcluferit ,  earum  dominus  erit , 
ex  hoc  %.  £f  I.  5.  §.  apium  ,  ff.de  adquir.  rer.  domin.  fi  apes  fera  in  arbore 
tua  confederint ,  &.  favos  fecerint ,  fi  quis  eas  vel  favos  abftulcrit ,  non  tenetur 
farti ,  quia  nullius  funt  ,  &  fiunt  occupantis  ,•  /.  fi  apes  ,  ff.  de  furt.  quod  fi 
apes  alveo  inclufa*  fint  ,  &  habeant  confuetudinem  evolandi  ex  alveis  ,  &  re- 
deundi  ,  in  poflefllone  &  patrimonio  noftro  funt;  A  3.  §.  f  quidam  rede ,  ff. 
de  adquir.  poff.  &  earum  furtum  committitur  ,•  /.  Pomponius  ,  §.  1.  ff.  famil. 
ercifc  Hinc  apes  formula  vindicari  ait  Quintil.  declam  13.  Et  tamen  quis  indi- 
gnatur  apes  formula  vindicari ,  cum  venenis  etiam  fiofculi  vindicentut  I  Et  pauk) 
poft  .•  Age ,  ft  met  alrei  furto  abeffem ,  utrum  nulla  daretur  aBio  ?  An  viminis 
modo  xtlifque  texti  pmium  formula  taxaffem  ,  &  per'mde  agerem.  quafi  inanes 
perdidiffitm  >  Hi  ft  fallor^  effet  afiimatio  &  apum .  Hinc  &  apes  vecligales  ,&  ve- 
ttigal  ex  cera  apud  quasdam  gentes ;  Plin.  lib.  zo.  cap.  13.  Liv.  lib.  40. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  7J 

T^Avones ,  columbar ,  cervi ,  &  alia;  farat  manfutfaaa-  ,  quor  abire  &  redire 
X  folent ,  hadenus  tua  effe  intelliguntur ,  donee  habent  am  mum  rede  undi ,  id 
eft  confuetudinem  abeundi  &  redeundi  ,  qua  amifla  tua  efle  definunt  ,  &  fiuot 
primi  occupancis  ,  ex  hoc  §.  /.  4.  &  5.  \.  pavonum  ,  ff.  de  adquir.  rer.  dom. 
ex  quo  in  his  domini  ambigua  poffeffio  efle  dicitur ;  Quintil.  decl.  13.  Quicquid 
jure  poffidetur  injuria  aufertur  ,  ut  volucrer  mites  &  alia  qua  ptr  rujiicas  vil- 
las ,  quaque  ditibus  ctllis  fagtnamitr  ,  in  ambus  tamen  domini  ambigua  Pofjef- 
fto  eft  .  Pavones  ,  columbx ,  &  alia;  hujufmodi  ferae  manfuefa&x ,  funt  in  no^ 
ftro  patrimonio  ,  &  veniunt  in  judicium  familiar  ercifcundx  ,  &  in  his  furrum 
committitur  ,•  /.  Pompmius ,  §.  1.  ff.  famil.  eraif.  I.  3.  §.  quidam  re£ieyde  ad- 
qjt  'tr.  poffeff.  I.  fi  pavenem  ,  de  fun. 

§.  gallinarum . 

GAU'maram  &  anferum  nan  eft  fcra  natura  ,  hujufmodi  funt  antmalia  man. 
fueta  ,  mix  alterius  funt  juris  ,  ac  ferar  manfucfaftx,  ferarum  dominium 
in  naturali  pofleflione  &  occupatione  conftrtit  ,  quandhi  fc.  in  poteftate  nofrra 
funt  ,  &  quafi  manu  tenenrnr.  Gallinx  &  anferes  etiam  ft  evolaverint,  ita  at 
ignoretur  ubi  fint ,  quocumque  loco  fiat  tamen  in  dominio  noftro  tenenrnr ,  ita  ut 
in  his  furtum  committatur  ,  ex  hec  §.  /.  5.  §.  gallinarum  ,  ff.  de  adqu.  rer. 
dentin.  Gallinx  &  anferes  fi  fint  manfuetx  ,  tamen  ft  in  filvas  avolaverint  & 
fiant  agreftes  .  quod  contigiffc  anno  Chrifti  1086.  narrat  Sigebert.  eodem  jure 
cenfenHir  ac  (era:  manfuefaftx,  qux  fi  ad  naturalem  feritatem  redierint  definuat 
efle  noftrx,  &  occupanti  conceduntur ;  quia  etiam  in  manfuetis  latet  animi  fe- 
ritas  ,  qux  facile  in  animum  redire  folet ,  AriftoteL  iibr.i.  de  hift.  animal,  rap. 
1.  &  Gaius,  queni  fecurus  eft  Juftinianus. 

§.  item  ea ,  1. 

TUre  gentium  introduda  bella  ,  diftinfla  dominia  ;  /.  5.  ff.  de  jufl.  &  jur. 
J  fecutx  captivitates  ,  &.  fervitutes  .  Hoc  jure  liberi  homines  bello  capti  fi- 
tnt  fervi  hoftium ,  fed  ft  ab  hoftibus  redierint ,  poftliminio  reciphtnt  priftinam  li- 
bertatem  ,  civitatem  ,  &  omnia  jura  /.  7.  in  pr.  ff.  de  adq.  rer.  domin.  I.  fi 
quos  ,  C.  de  capth.  &  pofilim.  revcrf.  Quintil.  lib.  5.  inftit.  cap.  10.  Ideo  ca- 
ptives ft  in  patriam  fuam  redierint ,  liberes  effe,  quia  bello  part  a  nonnifi  eadem 
vi  poQidtbantur  .  Idem  juris  eft  fi  capti  ab  hoftibus  redempti  fuerint  ,•  /.  ft 
taptivus  ,  ff.  eod.  &  redemptus  alierta  pecunia  protinus  eft  redimentis  ,  quoa<i 
pretium  redemptionis  fblverity  I.  in  bello ,  $.  t  fi  qui*  fervum  ,  ff.  eod.  non  fit 
iervus  redimentis  ,  fed  ei  vinculo  pignoris  natnralis  obltgarur  quoad  fe  ipfum 
buffet     /.  fi  patre  ,  ff.  eod.  I.  2.  C.  eod.  I.  fenatus  ,  %.  ult.  ff.  de  leqat.  \ . 

Eodem  jure  omnia  qux  ab  hoftibus  capiunrur  ftatim  capicntium  fiunt  ,  ex 
hoc  §.  &  I.  5.  k.  ult.  ff.  de  adq.  rer.  dom  in.  I.  1.  §.  1.  ff.  de  adquir.  poffeff. 
Jure  gentium  bcllum  e!t  legitimus  modus  adquirendi  dominii ,  *aKt(tixiir  ,  id  eft 
belli  gerendi  artem  inter  modos  acouirendi  dominii  natura ,  id  eft  iure  gentium, 
conftitutos,  refert  Ariftotel.  lib.  r.  as  rep.  cap.  8.  lii  k,  *  xjxipixir  $i>cu  kt»v- 
xi  tvs  iciu  .  Quapropter  etiam  belli  gerendi  ars  natura  eft  comporata  ad  ad- 
quirendum  .  Hoc  jure  lecatis  Romanorum  a  Gallis  refponfum  apud  Livium  li- 
br.  5.  Se  in  armis  jus  ferre  ,  &  omnia  vivorum  fortium  effe  .  Plerumque  res 
immobile*,  puta  agri  ab  hoftibus  capti,  publicantur,  id  eft  in  filcum  redigunrury 
d.  I.  fi  captivus,  §.1.  Hac  ratione  Africa  per  Juftinianum  recepta  a  Vandalis. 

Tom.  VII.  K 


74      IN      INSTITUTIONUM  jUSTINIANr. 

&  militibus  agios  hoftiles  fibi  vindicantibus  ,  Salomon  PP.  Africa;  eos  denega- 
vit  apod  Procop.  lib.  2.  de  Bell.  Vandalic  fic  fatus:  caprivos  quidem  &  cetera 
tnobilia  militi  cedere  in  prardam  ,  at  agios  ex  hoftibus  captos  in  publicum  re. 
digendos  ,  e  quibus  railites  anoonas  &  Itipendla  ferrent  :  mt  m  (tu  «rJ>«*«JV 
aj  <ni  aKkm  »w«  XP'P***  10  'r  r/KTBarrwr  it  Kaovpu  it***  ml  ttnmit  t  meat  yie 
pi*  tdi  avrliu  hcceiXi  vi y  ngi  Tf  ¥t/(*attw  *PX*  '"'posnttar . 

Ut  captivi,  ita  ck  agri  ab  boftibus  capti,  u  ab  his  recepti  fint,  poftliminio 
priftinum  ftatuot  &  jus  omoe  recipiunt  r  &  eorum  dominium,  redit  ad  prioret 
dominos,-  d.  t.  ft  capthmst  $.  i.  Loci  capta  ab  hoftibus  definunt  efle  facra  vel 
religiofa  ,  fed  fi  ab  hac  caUmirate  fuvrint  liberata  ,  quafi  poftliminio  priftino 
fiatui  redduntur  ;  /.  rum  loca  yff,de  relieief.  &  fumptibui  finer.  Ee  fi  ager, 
cujus  ufusfru&us  alienus  erat,  occuparus  ab  hoftibus,  liberatus  fuerit  ,  poftfimi- 
nio  reftituitur  ufusf ruflus  ;  /.  fi  ager  26.  ff.  qu  'tb.  med.ufusfntR.  amitt.  A  Van. 
dalis  recepta  Africa  ,  ftatuit  Juftitr.  nov.  36.  ut  Afri  paterna  vel  a  vita  vel  pro- 
k-iH  a  cognatis  bona  repeterenr  intra  quinquennium  ,  quod  &  pariter  cooftitu- 
tum  ab  Italia  pulfis  Gothis;  pragmatic.  JuJUnian.  cap.  8  &  n.  Hoc  jurelf- 
raelitar  terram  Chanarki'omm  olim  occupatam  adverfus  poftcros  Sem  ,  non  ut 
alienam  occuparunt  ,  fed  ut  fuam  poftlimrnio  recepcrunt  ;  Auguftin.  de  tempo- 
re ftrm.  105.  Res  quz  funt  apud  holies  nullo  tempore  ufucapi  vel  prxfcribi 
poftunt  ,  ex  t2.  tabul.  adverfus  hoftes  arterna  auSoritas  eft  ;  M.  TulLt.  off*. 
&  jure  pontlficio  prxfcriptio  non  currit  adverfirs  ecclefiim  tempore  hofUIitatis  i 
cm,  prima  ,  can,  pom*  16,  qu,  3.  cap.  ex  transmijj'a  ,  de  prafcript. 


§.  item  lapilli . 


proje&x  funt  ,  fi  quis  enitn  inventas  retiaeat  ,  futtum  committit  ;  §.  ult.  ht- 
fr.  b.  tit. 

$.  item  ea ,  2. 

QUsr  ex  animalibus  dominio  noftro  fubjecKs  nafcuntur ,  jure  natnrali ,  id  eft 
jure  gentium,  noftra  funt ,  ex  toe  %.  &  I.  6.  ff.  de  adou'rr.  rer.  domin.  ut 
fortus  pecoris  ejus  eft, cujus  &  pecus /. 5.  $.2.  de  ret  vmd'ic.  t.vaeea,  de 
evift.  &  partus  ancillar  ejus  eft  ,  cujus  ancilla  ;  /.  7.  C.  de  rei  vsndicet.  Foe- 
tus pecoris  in  frudu  eft  ,  &  ftattm  pleno  jure  adqurrirur  ,  non  tan  turn  domi- 


,  fed  ctiam  bona:  fjdci  wxleiTori  ,  &  fruftuario  ;  /.  in  pecvdum  ,  ff.  de  ufur. 
itaut  fru^Tuarius  gregem  (uppleat,  Ik  in  locum  dcmonuorum  ca  pi  turn  afia  fub- 
mittat/  /.  vrtMj,  ff.  de  ufufr.  I.  pUntmquet  $.  fed  fatus  tff.  de  fur.  dot.  Par- 
tus veto  ancillz  ad  frucluanam  non  pertinet  ,  fed  ad  proprietarium  ,  quia  non 
eft  in  fruftu  y  d.  I.  xetue  UK  d.  I.  in  pecudum  ,  fed  quafi  pars  dominii  ,  pars 
ipfius  anoliar  :  partus  eft  portio  raarris  r  vel  vifeerum  /  /.  1.  $.  1.  ff.  de  in~ 
fpic.  ventr.  Qujntil.  declam.f  358.  Filiam  matri  eripere  coner'u ,  CT  partem  vi- 
Jcerwm  avellis  .  Et  Niobe  de  feptimo  partu  gloriabunda  apud  Ovid.  6.  meti- 
morph. 

Uteri  part  eft  hoc  feptima  ntjht  • 


%.?ra 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  75 

- 

5.  praterta  • 

A  LIuvio  eft  modus  adquirendi  dominii  jure  gentium  :  quod  per  aJluvioaem 
_t\.  agro  noftro  flumen  adjicit  ,  jure  gentium  nobis  adquiritur  :  aliuvio  rrm- 
m  dominium  ,  quia  rautata  forma  prope  intent  fubfbmia  rei  ;  /.  Julianus  , 


!i.  fed  fi  qnist  ff.  ad  eshibend.  Aliuvio  eft  incrementum  latere,  quod  ita| 
atim  accedit  ,  ut  tntelligi  non  poftit  quantum  quoquo  momento  temporis  ad- 
jkiatur,  ex  hoc  §.  &  I.  7.  %  1.  ff.  dt  adquir.  rer.  Aomin.  I.  t.  C.  dt  aliuvio. 
nib.  Sc.  alluvionis  ufusfruous  pertinet  etiam  ad  fructuarium  .*  /.  9.  §.  huic  vici- 
nus  y  ff.  dt  ufufrutl.  Et  fi  alluvione  ager  auSns  eflet  ,  alluvionis  commodum 
cedit  6detcommiflario  ;  /.  fiepe  Itgatum  ,  ff.  dt  Itgat.  3.  Jus  alluvionis 
jure  gentium  coniiiturum  eft  ,  ut  hoc  quaff  capto  pignore  coerceantur  qui 
in  tnunicndis  ripis  fuis  neglieenres  funt  ;  Agenn.  Urbicus  de  limitib.  agror. 
Dt  alluvione  obfervatio  tfi ,  ft  hat  m  octupotoriis  agitur  agris ,  qukquid  jus  a- 
yu*  abflalerit  ,  repetitkmem  nemo  habet,  qtu  res  necejfkatem  rip*  munienda  in- 
jungit ,  ha  tamen  ut  fine  akerius  damno  aukquam  fiat .  Et  mox  .*  Qajfius  Lon- 
girms  vir  pTudentilfimus  juris  anBor  boc  fiatutt,  ut  qukquid  aqua  lambendo  ab- 
Jlulerit  ,  id  pofleflcr  ammat  ,  quoniam  fciticet  ripam  fuam  fine  alteriut  damrta 
tueri  debet. 

Si  ager  vi  ,  id  eft  inundatione  ,  fluminis  ,  vel  paullatim  occupants  eodem 
impetu  ,  vel  paullatim  recedente  flumine  reftituatur  ,  ad  priorem  dominum  re- 
dit  :  flamina  enim  cenfitorum  vice  funguntur,  ut  ex  privato  in  publicum  addi- 
eant,  ex  publico  in  privatum  ;  /.  ergo  ft ,  $.  ollnvioyff.  de  adquh.  rer.  dentin. 
Alluvione  his  adimuntur  ptsedia  ,  illis  donanrur  ,  ut  de  pado,quod  flumen  fre- 
quenter alveum  mutat  ,  dixit  Lucan.  lib.  6. 

Mas  terra  fugit  dominos  ,  hie  rura  colonis 
Accedunt  y  donante  pado . 

Atque  ita  £gyptu<  ,  quia  eft  acceftlo  Nili  ,  di&a  eft  donum  fluminis  j 
Herodot.  lib.  2.  in  AtyvirrQr  rrUnrat  at  yi  ,  ngi  tifor  <w  wraui  '  JEgrptus 
eft  acceffio  terra  ,  &  donum  fluminis.  Jus  alluvionis  locum  non  nabet  in  lacu- 
bus  aut  ftagnis  ,  quia  licet  interdum  crefcant  vel  decrefcant  ,  tamen  fuos  ter- 
minos  retinent  ;  /.  locus  jff.de  adquir.  rer.  dom.  I.  Rjutilia  Polla  ,  dt  cen- 
tral), empt.  nec  in  agris  limiratis  ,•  /.  in  agris  iff.de  adquir.  rer.  damn.  I.  1. 
\.  t  6.  &  7.  ff.  de  fiummii.  id  eft  m  agris  miiitibus  aOignatis,  qui  crant  di- 
ftinftt  certis  limitibus. 

quod  fi  vis  • 

ALluvione  mutator  terra:  dominium,  non  vi  fluminis,  id  eft  abreptione ter- 
ra?,  qui  fit  repentino  impetu  fluminis,  ncmpe  fi  vis  fluminis  partem  ali- 
quant ex  tuo  pnrdio  detraxerii  .  &  vicini  praedio  adjecerit  ,  ea  tua  permanet  . 
Plane  fi  diuthis  vicini  fundo  bnarferit,  &  arbores  quas  fecum  traxit  in  eo  fun- 
do  radices  egerint ,  adquiruntuf  vicino,  ex  hoc  §.  &  I.  7.  §.  quod  fi  vis,  ff.  de 
adquir.  rer.  domin.  Arbor  vi  venti  vel  tempeftatis  radicitus  eruta ,  &  in  alie- 
num  fundum  tranflata ,  priufquam  coaluerit .  id  eft  in  eo  radices  miferit ,  prio- 
n's domini,  ubi  coaluir,  agro  cedit  ,  nam  alio  terra?  alimento  alia  fafta  eft;  /. 
fed  fi  meisy  §.  f  1.  ff.eod.  nec  arbor  eft  priusquam  radices  egerit,  /.  3.  fed 
fi  quis.,ff.  arbor,  fun.  cafar.  &  ita  fi  agri  crufta  ,  id  eft  gleba  terrx  ,  vi  flu- 
minis in  agrum  vicini  tranflata  fit  ,  poteft  vindicari  ,  fi  nondum  coaluerit ,  (e- 
cus  ubi  coaluit  ;  /.  9.  %.  Alfenus  ,  ff.  de  damn.  inftB.  Nec  obftat  /.  5.  §.  de 
arbote  ,  ff.  dt  rei  vind'tcat.  ubi  de  at  bore ,  <jua  in  altenum  agrum  traflata  coa- 
luit &  radices  immifit  ,  priori  arboris  domino  utilis  in  rem  aflKo  datur  ,  ex 

K  ji 


76      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

fcntentia  Vari  &  Nervar  ,  ab  Ul  piano  enim  hie  rcfertur  Vari  &  Nerve  (en  ten- 
tia  quail  explofa  ,  ac  multo  probabilior  eft  prior  fcntentia  ,  qux  eft  Pauli  Sc. 
Alfeni ,  quam  fecurus  eft  Juftinianus  ,  arborem  ,  qua;  in  vicim  fundo  coaluir  , 
&  radices  egit  ,  fundo  vicini  cede  re  ,  quia  coaJitiooc  &  alio  terrx  nutrimen- 
to  ,'alia  fafia  eft  y  J.  arbor  ,  d.  I.  fed  fi  meis . 

f.  infula. 

INfuIa  in  man  enata,  quod  raro  accidit,  occupanti  coneeditw :  infttla  m  flu- 
mine  nata,  quod  frequenter  accidit  ,  fi  medium  fluminis  tenet  ,  communis 
eft  eorum  ,  qui  utrinque  prope  ripam  praidia  poftident  ,  pro  modo  latitu- 
dinis  cujusque  pnrdii ,  quod 'ft  alteri  parti  proximior  fit,  eorum  eft  rantnm,  qui 
ab  ea  parte  prope  ripam  pnrdia  poflidcat ,  cx  hoc  $.  /-  7-  $•  infula ,  ff.  dc  ad- 
quir.  rer.  demin.  I.  1.  fi  infula  ,  dt  flumimb.  Infula  ,  our  furrexit  in  medio 
ruir.:nis,Don  pro  indivifo  communis  eft  eorum, qui  iccundum  ripam  prardia  pof- 
Cdent  ,  fed  rcgionibus  divifis  ,  id  eft  certis  regionibus  pro  modo  ripas  cujusque 

Srxdii  y  /.  inter  eot ,  ff.  de  adquir.  rer.  domin.  Atque  ita-  his,  qui  prope  ripam 
uminis  przdia  pofTidcnt  ,  aquam  de  fiuminc  publico  ducere  licet  ,  pro  modo 
pofTeffionum  ad  irrigandos  agros  y  /.  Imperatores ,  ff.  de  fervit.  ruflie.  Infula  in 
fiuminc  enata  occupantis  eft  .  ft  agri  objacentes  limitati  fuere  „•  /.  t.  %.  ft  in- 
fula ,  ff.  dt  flumimb.  ficut  alkivio  non  habet  locum  hi  agris  limitatis  ,  ita  nec 
hujusmodi  acceffio , qux  contingit  enata  infula  in  flumine:  item  inrola ,  qua;  noa 
alveo  fluminis  cohxret  ,  fed  virgultis  aut  alia  qualibet  levi  materia ,  ita  fuftine- 
tur  in  Huminc ,  ut  (blum  ejus  non  tangat ,  atque  ip(a  mover ur  ,  ut  credkum  eft 
de  Delo  infula  ,  hxc  non  accedit  proximis  pradtis  ,  fed  eft  publici  juris  ,  que* 
madmodum  &  flumen  ,  &  ipfius  fluminis  eft  infula  y  /.  pen.  $.  fi  qua  mfula, 
a.  ff.  de  adquir.  rer.  dentin.  Jure  noftro  infula  in  flumine  nata  non  cedit  proxi- 
mis prxdiis,fcd  Principi , fi  flumen  eft  navigabile,  id  eft  navium  patiens,vel  ex 
quo  fiat  navigabile ,  quia  flumina  navigabiiia ,  vel  ex  qui  bus  fiunt  navigabilia  , 
sumerantur  inter  regalia  y  tap.  tmic.  qua  fint  regalia  in  libris  feudor.  quod  car- 
mine expreftir  Guntherus  lib.  8.  Ligurini. 

Ve&igaly  partus,  cudenda  jura  moneta, 
Eumque  mclendims ,  tetania  ,  flumina  ,  pontes . 
Ncc  abs  jure  infula  nata  in  flumine  navigabili  ejusdem  eft  juris  ac  flumen 
ipfum  ,  nam  &  jure  civili  probibetur  aquam  ducere  e  flumine  publico  ,  fi  ant 
navigabile  eft  ,  aut  ex  eo  aliud  navigabile  fit  y  I.  i.  ff.  de  flumimb.  I.  ft  au- 
tem ,  $.  utt.  ff.  de  aqu.  &  aqu.  pluv.  arrend. 

Alluvione  mutatur  dominium ,  circumluvione  non  item :  ft  flumen  in  duas 
partes,  id  eft  in -duos  rivos,  divifum,  dctnde  infra  in  unum  collefhim , alicujus 
agrum  in  formam  infulx  redegerit ,  is  ager  ejusdem  permanet  cujus  fuit  ,  ut  o- 
ftenditur  in  fin.  b.  §.  C  /.  7.  $.  quod  fi  uno  ,1.  ergo  J.f  i.  ff  dt  adqu'tr.rtt. 
domin.  I.  1.      t  hem  fi  amnis  %ff.  de  flumimb. 

$.  quod  fi  naturali. 

SI  naturali  alveo  in  univerfum  reltfto  flumen  alio  fluere  coeperit  ,  prior  qui- 
dem  alveus  eorum  eft ,  qui  prope  ripam  ejus  przdia  poftident ,  pro  modo  fc. 
latitudinis  cujusque  pnrdii  ,  qui  prope  ripam  fit, novus  autem  alveus  ejus  juris 
effe  incipit  ,  cuius  ec  flumen  ipfum  ,  id  eft  publicus  jure  gentium :  quod  ft  po- 
flea  ad  priorem  alveum  flumen  redierit,  rurfus  novus  alveus  eorum  effe  incipir, 
qui  prope  ripam  ejus  przdia  poftident  ,  ex  ftoc  J.  /.  7.  §.  quod  fi  toto  .  ff.  de 
adquir.  rer.  dom'm.  Novus  alveus  ,  quern  fibi  flumen  duxit  veteri  relicto  ,  in- 
cipit efle  publicus  ,  que  madmodum  flumen  ipfum  ,  quia  impoflibile  eft  ut  al- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  77 

vets  fluminis  publici ,  non  fit  publicus  ;  /.  i.  §.  fimili  modo  ,  jf.  <i#  flttmmit. 
Et  hoc  eft  quod  ait  /.  ergo ,  §.  2.  ff.  de  adqu'tr.  rer.  dom'm.  naturam  fluminis 
hanc  efle  ,  ut  curfu  fuo  mutato  ,  alvei  cauum  mutet  ;  nam  prior  alveus  fit 
eorum  ,  qui  prope  ripam  ejus  prxdia  poflident  ,  &  novus  alveus  publicus  effi- 
citur ,  quia  ille  ager  qui  fuerat  defiit  efle  ,  amifla  propria  forma  d.  I.  7.  §, 
quod  fi  toto .  Dominium  mutator  mutatione  forms  y  velut  rei  interitu  ,  mura- 
ta  forma  prope  intent  fubftanria  rei ;  /.  9.  $.  t  3.  ff.  ad  exhib.  Res  abefle  vi. 
detur  ,  etiam  ea  cujus  corpus  manet ,  fi  forma  mutata  eft:  /.  mulieris  %.  t.ff. 
de  V.  S.  Eleganter  in  hanc  fententiam  Pomponius  in  d.  I.  ergo ,  §.  3.  flumina, 
inquit  ,  cenJitorum  vice  funguntur  ,  ut  ex  privato  in  publicum  addicant  ,  vel 
cx  publco  in  privatum  :  vice  cenlitorum  ,  id  eft  agrimenforum ,  nam  caufafi- 
nium  plerumque  per  agrimenfores  dirimebatur,  nec  oefiderabarcognitionem  prar- 
fidis  ,•  /.  t.  C.  Th.  fin.  regund.  L  can/as  ,  C.  eod.  de  jttrifd.  Ex  quo  frequen- 
ter eveniebat  ,  ut  agrimenfores  in  cauta  finium  arbitri  e  privato  in  publicum 
addicerent  ,  vel  e  publico  in  privatum  .  Si  flu  men  ad  priorcm  alveum  redierit , 
novus  alveus  ftrifto  jure  non  reftituitur  prioribus  dominis,fcd  cedit  vicinioribus 

Kardiis  ,  id  eft  vicinis  »  qui  prope  ripam  pratdia  poflident  ,  quia  ille  ager  out 
erat ,  defiit  efle  ager  ,  amifla  propria  forma  y  d.  I.  7.  $.  quod  fi  toto  .  Sed 
vix  eft  ut  id  obtineat  ,  ut  fubjungirur  in  todem  §.  id  eft  ratio  natural  is  prsrva- 
lere  debet  ,ut  hujus  novi  alvei  a  flumine  omifli ,  proprietas  antiquis  dominis  re- 
ft ituatur. 

§. 

ALvei  mutatione  mufarur  dominium  :  flumen  novum  alveum  facit ,  form  am 
agri  mutat  ,  inundatione  fluminis  non  mutatur  agri  dominium  ,  neque 
enim  inundatio  fundi  fpeciem  commutat ,  &  ob  id  fi  receflerit  aqua ,  id  eft  fta- 
tim  atque  receflerit  ,  fundus  ejus  manet  cujus  &  fuit  ,  ex  hoe  §.  &  /.  7.  §. 
aliud,  ff.de  adqu'tr.  rer.  dom'm.  Et  hoc  accipiendum  eft  de  remporali  inundatione 
fluminis  :  quod  fi  ager ,  cujus  ufusfrultus  legatus  eft  ,  ita  merit  inundatus  ,  ut 
in  ftagnum  aut  palddem  converfus  fit  ,  inundatione  ulusfru£hn  amittitur  ,  cum 
etiam  ipfa  proprietas  eo  cafu  amittatur  ,  fed  fi  aqua  receflerit  ,  reftituitur  pro- 
prietas fimul  oc  ufusfrufhw.-  /.  quid  temen,  §•  2.  /,  fi  ager  23.  ff.  quib.  mod. 
ufusfr.  amitt.  Si  ager  inundatione  fluminis  occupatus  fit  ,  five  paullatim  ,  five 
non  paullatim  ,  id  eft  vi  &  impetu  fluminis,  quamdiu  ager  aquis  inundatur  , 
dominium  amittitur  .  fed  fi  aqua  receflerit  ,  receflu  fluminis  ad  priorem  domi- 
num redit  ;  /.  ergo  §.  3.  de  adqu'tr.  rer.  dom'm. 

§.  quum  ex  aliens  . 

SI  qnis  fpeciem  fecerit  et  fua  materia  ,  certum  eft  cum  efle  dominum  qui 
fpeciem  fecit ,  nam  quod  ex  re  noftra  fit ,  naturali  ratione  noftrum  eft  ;  /. 
de  eo  ,  §.  fi  quit .  ff.  ad  exhib.  Si  quis  ex  aliena  materia  fpeciem  fuo  nomi- 
ne feciftet ,  Proculiani  putabant  hunc  dominum  efle  qui  fecertr ,  quia  quod  fa- 
fium  eft  nullius  ante  fuerat  ,  quod  vero  nullius  eft  fit  primi  occupantis  :  qui 
novam  fpeciem  facit  ,  rem  ipfam  quodammodo  creat  ,  ob  idque  fit  ipfe  domi- 
nus  jure  cujusdam ,  ut  noftri  loquuntur ,  fpecificationis ,  fi  fuo  fc  nomine  fece- 
rit ;  /.  quicquid  %Jtbi  fimul  y&  I.  nifi  T  Toluntate,  ff.  de  adq.  rer.  dom'm.  Sabi- 
niani  volebant,  fpeciei  ex  aliena  materia  fait* , eum  dominum  efle  naturali  ra- 
tione ,  qui  materia:  dominus  fuiflet  ,  quia  quod  ex  re  noftra  fit  ,  naturali  ra- 
tione noftrum  eft  ;  d.  I.  de  to.  &  arbor ,  qua:  ex  terra?  meat  alimento  crevir, 
mea-eft  ;  I. fed  fi  ,  §.  t  2.  ff-  tod.  Inter  nos  tandem  media  placuit  fententia 
fic  diftinguentium  ,  aut  fpecies  ad  priftinam  &  rudem  matcriam  redire  poteft  , 
ut  vas  conflatum  ad  matcriam  arris  vel  argenti  vel  auri  ,  aut  non  poteft  reduci 


78      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

ad  priftinam  rnateriam  ,  ut  vinam  ad  uvas  ,  oleum  ad  olivas  ,  mulfum  ad  vi- 
num  &  mel  ,  priori  cafu  forma  cedit  materia;  ,  &  is  dominns  eft  ,  qai  mate- 
rix  dominus  fuerit  :  fpecies  ex  aliena  materia  confeda  ,  fi  ad  priftinam  nam- 
ram  rcduci  poteft,  ejus  manet  cujus  fuerat  :  ratio  eft,  quia  in  its,  quae  ad  fua 
initia  rcdigi  poflunt  ,  materia  potentior  eft  forma  /  /.  qutfixum ,  §.  Mud  ,  ff* 
de  legal,  j.  pofteriori  cafu  materia  cedit  fornix  ,  &  is  dominus  intelligitur  qui 
fecerit  ,•  /.  7.  $.  turn  quit  dt  adquir.  rerJam'm.  in  qua  fine  dubio  cxpungen- 
d.i  eft  ncgativa:  &  nac  fententia,  fi  quis  ex  alienis  tabulis  navem  fecerit,  ejus 
erit  qui  fecerit  ,  quia  cuprefius,  ex  qua  nav'ts  £a£ta  eft  ,  non  manet  cuprefliis  t 
non  masts  quam  lana  ,  ex  qua  veftis  ,  Iana  non  manet  ,  8c  navis  in  tabulas 
refotvi  non  pot  eft  •  /.  fed  fi  mtit  ,  in  pr.  ff.  tod.  Pugnat  1.  Minicius  ,  ff.  He 
rti  vindicate  in  qua  fi  quis  ex  aliena  matena  navem  xdificaverit,  Julianas  negat 
xdificantts  efle  ,  fed  ejus  cujus  materia  nitt  ,  quod  cotius  navis  wroprieras  cart* 
nx  caufam  fequitur :  carina  fc.  eft  potior  pars  navis;  JaChryfbft.  in  pfalm.40. 
**)  wc  Irty  i  TpWn  ,  ngi  *»r  «  *ko~i»*  ovrientx*  ;  Non  eft  carina  ,  &  qucmoda 
nnfiflit  navigium  ?  Sed  in  hac  lege  refertur  fentenria  Sabinianorum,  quos  Mi- 
nicius &  Julian  us  fecuti  funt.  In  I.  fed  fi  nutty  fententia  Proculianorura ,  quas 
inter  lecuu  eft  media  fententia  aliorum  ,  ut  fi  materia  ad  priorem  fpeciem  rc- 
verti  poftit  *  materia:  dominus  rei  dominium  haberet :  quod  fi  materia  ad  prifti- 
nam fpeciem  reduci  non  poflet  ,  turn  is  dominium  rei  haberet  ,  qui  fpeciei  ef- 
fet  auaor  .  Aliis  placuit  diftinclio  ,  utmm  materia  ,  an  man  us  cflet  jpreciofi- 
or,  plus  ne  effet  pretii  in  opere  ,  quam  in  materia  ,  ut  quod  pluris  eflet  ,  id 
prarvalentia  fua  ad  fe  traheret  id  quod  minus  eflet  ,  quoniam  plerumque  plus 
eft  in  man  us  pretie  ,  quam  in  re  /.  mulierit  ,  ff.  de  V.  S.  Afcon.  in  Ver- 
rin.  3.  Mem*  pretium  dicimr ,  ubi  non  lam  mattri*  ratio ,  quam  manut  at  que  tr- 
tit  ducitur.  Media  Sabinianos  ,  &  Proculianos  inter  fententia  eft  ,  ut  fi  fpecies 
non  poTfit  reduci  ad  priftinam  rnateriam  ,  ejus  fit  qui  fecit  ,  &  exempli  caufa 
proponitur  frumentum  ex  alienis  fpicis  excuflum ,  ut  is  qui  ex  alienis  fpicis  fru- 
menrura  excuflit,  ejus  frumenti  dominus  fiat,  quafi  fpecies  ad  priftinum  ftatum 
reduci  non  poftit  ;  fed  Gaius  non  probat ,  &  verius  efle  oftendit  alienis  e  fpicis 
excuflum  frumentum  ejus  efle  ,  cujus  fpicx  fucrunt  ,  propterea  quoJ  is  ,  qui 
frumentum  e  fpicis  excufllt  ,  non  novam  fpeciem  facit  ,  fed  earn  quz  latebat 
detegit  ;  d.  I.  7.  J.  cum  quit . 

Si  naturalem  rationem  fpeflemus  ,  fi  quis  pa  trim  ex  aliena  materia,  par- 
tim  ex  fua  fpeciem  fecerit  ,  utri usque  fit  communis  ,  pro  rata  cujusque  quan- 
ti  unumquodque  eft.  Si  quis  partim  ex  aliena  materia  Ipeciem  fecerit, puta  ex 
fuo  vjno,  &  alieno  melle  mulfum  mifcuerit ,  aut  ex  fuis  &  alienis  medtcamen- 
tis  emplalhum  aut  collyrium  ,  aut  eit  fua  lana  &  aliena  veftem  fecerit  ,  Ju- 
ftinianus  hie  ait ,  eum  efle  domtnum  qui  fecerit  ,  quia  plus  cootulit  in  opus  , 
cumconralerit  operaoi,qux  pleramque  rem  xquat;  /.  5.  &6.  I. nam  duobut,$. 
t  2.  ff.  pro  foe.  &  partem  materix:  fed  hoc  ita  accipiendum  eft,  ut  fi  fpecies 
ad  priftinam  rnateriam  reduci  non  poflit  ,  hie  qui  fpeciem  fecit  dominus  fit  , 

2uod  oftenditur  in  omnibus  exemplis  qua-  proponunmr  a  Juftiniano  :  alioquin 
materia  ad  priftinam  fpeciem  rcduci  poflit  ,  fi  materia:  feparari  poflunt ,  pu- 
ta fi  quis  ex  are  fuo,  &  alieno  argenro  fpeciem  fecerit  ,  qui  liber  materix  fux 
dominus  manet.  Confufis  materih,  non  inducitur  communio  rei,  quia  materix 
ab  artifkibus  feparari  poflunt  ,-  /.  lacut  ,  $.  1.  ff.  de  adquir.  rtr.  domin.  /.  3. 
§.  mh.  L  5.  §.  1.  de  rei  viridkat. 

J.  Si  tamen. 

A Liena  purpura  intexta  veftimenro  ,  quamvis  pretiofior  fit  purpura  ,  tamen 
acceflioms  vice  cedk  veftimento  ,  ex  hot  $.  &  I.  7.  §.  a.,  ff..  td  exhib: 

quia 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  79 

quia  in  quibus  propria  qualitas  ,  feo  cert*  fpecies  fpedatur  ,  fi  quid  additum 
erit  toto  cedit  ,  id  eft  acceffio  cedit  principalt  ;  /.  fed  fi  meis  ,  §.  1.  ff.  de 
adquir.  rer.  dtmin.  I.  in  rem  ,  $.  a.  dt  rei  vindic.  nimirain  quafi  vifcor  &  coo- 
temptior  .  Hinc  de  medicis  Pliru  lib.  29.  cap.  1.  Mutant ur  circa  agros  fmt en- 
tit  ,  nulla  idem  cenfentey  ne  videtttur  ecceffto  alttriut.  Aliena  purpura  vefti  bi- 
texta  ei  cedit  ,etiam  fi  vefte  gretiofior  fit.  Quarcumque  aliis  junfta  feu  adjefla, 
aiiis  acceffionis  loco  cedunt,  oc  quamdiu  cohxrent,  a  domino  vindicari  ram  pof- 
funt  ,  fed  ad  exhibendum  agi  poteft ,  ut  feparentur  ,  &  portea  vindiccntur  y  d. 
I.  hi  rem  ,  J.  5.  &  fi  furto  (ubrepta  fiat  quae  akeri  rei  junda  font  ,  domino 
datur  aflb  (urn  ,  vel  condiftio  furtiva  adverfus  euifr  qui  fubripuit  d.  I.  in 
rem  ,  §.  4. 

$.  fi  duorum  . 

SI  doorum  materiar  utri  usque  domini  voluntate  confufx  fint ,  corpus ,  quod  ex 
hujusmodi  confu/ione  orrum  eft,  erfichur  commune  ,  five  materia;  fint  ejus- 
dem  generis  ,  puta  fi  vinum  meum  cum  tuo  ,  meum  aurum  aut  argeutum 
cum  tuo  confufum  fit,  five  materia:  fint  diveifi  generis,  puta  fi  ex  vino  meo, 
&  melle  tuo  mulfum  fiat .  vel  ex  auro  meo  &  argento  tuo  eleftrum ,  ex  quo- 
rum  confufione  propria,  id  eft  nova  fpecies,  conftiruirur,  ex  hoc  §.  Cr  I.  7.  % 
voluntas ,  ff.de  adquir.  rtrulomin.  1. t.  §. ult.  de  ret  vindicat.  Commune  autcm 
illud  corpus  intelligitur,  noa  ex  xquis  partibus  ,  fed  pro  rata  ponderis  auri  vel 
argent  i  cujusque ,  &  eo  cafu  datur  aflio  communi  dividundo  /.  ?.  §.  uh.  I, 
4.  &  5.  $.  1.  ff.  dt  rei  vindicat.  Ratio  communionis  eft  ,  quia  focktas  inter 
cos  taato  confenfu  contracla  eft:  fbcietas  non  modo  verbis,  led  &  re  contrahi- 
tur  y  /.  4.  ff.  fro  fee.  Valde  pugnans  viderur  /.  5.  $.  1.  ff.  de  rei  vindicat, 
ubi  fi  ex  melle  meo  &  vino  tuo  mulfum  fa&um  fit  ,  non  eft  commune  ,  fed 
verius  eft  ejus  pothts  eHe  qui  fecit,  quia  mulfum  ex  melle  &  vino  conflatum, 
novam  fpeciem  continet  :  fed  in  hac  lege  agitur  de  confufione,  qux  fa8a  eft, 
non  ex  voluntate  utri usque  domini ,  fed  alterius  dumtaxat  ,  hoc  cafu  confufio- 
ne non  contrahimr  communio  fine  voluntate  domini  :  nemo  ignorans  vel  invi- 
tos  ad  cornmunionem  compellitur  ;  /.  fi  non  fortem  ,  $.  fi  centum  yff.de  con- 
dm.  indtb'it.  Si  res,  qua;  ejusdem  narurar  funt,  ita  confufx  &  commixtx  fint, 
fuhaudi  fine  voluntate  dominorutn  ,  ut  deduci  &  feparari  non  pollute-,  puta  fi 
internum  tuum  &  meum  in  maflam  reda&um  fit  ,  erit'  utri  usque  commune 
pro  rata  ponderis ,  quod  ad  quemque  pertinet  in  mafta ,  eoque  nomine  commuv 
ni  dividundo  agi  poteft  ;  /.  j.  $.  *//.  cum  I.  feq.  ff.  de  ret  vindicat.  &  drvifio 
fit  in  viriles  portiones  ,  alioquin  res  exitum  non  inveniret  .  Si  materix  diverii 
generis,  non  ex  voluntate  dominorum  wnfufx  fint  ,  ita  ut  deduci  &  feparari 
non  po  flint ,  ut  fi  ss  tuum  cum  auro  meo  mixtum  &  confufum  fit,  (quia  ve- 
teres  hare  duo  metalla  femel  confufa  feparandi  artem  non  callebant  ,  cum  non 
dum  aqua  chryfulca  inventa  eflet  ,  cujos  vi  aurum  a  quocumque  merailo  fepa- 
ratur  ,  de  quo  Alciat.  libr.  6.  parerg.  cap.  n.)  mafia  cooflata  ex  arre  tuo  & 
auro  meo  eft  communis,  &  a  finguus  pro  pane  vindicatur,quia  utraquc  mate- 
ria ,  etfi  confufa ,  manet  tamen  fiingulorum  /.  5.  $.  1.  ff.  tod.  id  eft  coofufio 
arris  &  auri  non  murat  dominium  ,  quia  confufio  non  mutat,  fed  mifect  mate- 
ria m  .  Non  idem  eft  fi  plumbum  tuum  .cum  argento  meo  mixrum  fit  ,  non  fit 
commune,  nec  eo  nomine  agetur  communi  dividundo,  quia  plumbum  facile  de- 
duci &  feparari  poteft  ab  argento ,  fed  agetur  in  rem  actione ,  &  quisque  quod 
fuum  eft  vindicator  ,•  d.  1. 5.  $•  1.  Quid  fi  ars  meum  &  argentum  tuum  confla- 
tum ?  fpecies  conflata  ex  utroqne  non  eft  communis ,  quia  cum  diverfi  generis 
ats  ab  argento  fit  ,  ab  artificibus  feparari ,  &  in  priftinam  materiam  reduct  lb- 
let;  I.  loots ,$.1.  ff.  dt  adquir.  rer.domin.  Si  cafu  confuiar  fint  materix ,  corpus 


*o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

ex  us  conflatum  utriasque  domini  commune  eft:  communio  re  contrahitur ,  fi- 
ne confanfu  ,  tacito  legk  intelledu  ,  at  inter  coheredes  &  collegatarios  ,  quos 
ad  focietatem  conjunxit  non  confenfus  ,  fed  res  ,  qui  ion  conmxere  focicta- 
tem  ,  fed  inciderunt  in  earn  ;  $.  3.  infr.  de  oblig.  qu4  at  quafi  centrati.  I.  here- 
sdes ,  §.  non  t  ant  urn,  ff,  famil.  erci/c. 

Qjftxi  fi  frumentum  . 

SI  frumentwm  duo  rum  citra  eoram  voluntatem  confttfum  fit ,  datur  fingulis  in 
rem  aftio ,  in  id  in  quantum  apparet  in  illo  acervo  fuum  cujusque  efle .  Quod  fi 
frumentum  duorum  volunrate  dominorum  commixtum  fit. commune  fit,&dntur 
otrique  aftio  communi  dividundo  ,  ex  h.  §.  &  A5.  ff.  at  ret  vmdicat.  Si  duo- 
rum  frumentum  cafu  &  fine  voluatate  dominorum  commixtum  fit  ,  commune 
non  fit ,  commixtio  hujusmodi  non  inducit  communionem ,  quia  fingula  corpo- 
ra ,  id  eft  fingula  prana,  durant  in  fua  fubftantia,  ex  hoc.  §.  non  magic  quam 
grex  pecorum  non  fit  communis  commixtionc  pecudum  utriusque  domini  ,  ex 
hoc  ipfo  $.  commixtio  pecudum  non  mdjjcit  communionem  ,  quia  grex  conftar 
ex.  pluribus  corporibus  diflin&is  ,  fed  uni  nomini  fubjeftis  ;  /.  rtrum  mixture  , 
ff.  de  ufueap.  Frumento  duorum  cafu  confufo  ,  fiagulis  datut  in  rem  aclio  pro 
modo  frumenti  ,  aibitrio  autem  judicis  continetur,  uc  ipfc  arflimet  quale  cujus- 
que frumentum  fuerit  ,  ex  Ivc  §.  id  eft  judex  atftimabit ,  quaati  fit  frumentum 
cujusque  ,  quia  etfi  utriusque  frumentum  fit  ejusdem  generis  y  non  umen  eft 
ejusdem  qualitatis  &  bonitatis ,  frumento  enim  bono  datur  melius;  Ijibi  autem, 
$.  t  a.  de  V.  5. 

%.  cum  in  fmo. 

SI  quis  in  fuo  (bio  ex  aliena  materia  acdifkaverit  ,  ipfe  intelligtrur  domimis 
ardificii ,  quia  fupcrficies  cedtt  folo,  id  eft  xdifkium  alieno  folo  impofitum, 
ejus  eft  cujus  &  folum  I.' qui  domum  ff.  ad  I.  Aquil.  I.  1.  de  fuperfic.  Na- 
turali  &  civili  ratione  area  five  fblum  trahit  ad  fe  fuperficiem  ,  tanauaoi  par- 
tem minorem  five  acceffionem,  quia  area  eft  pars  maxima  ardificii  y  /.  qui  rts, 
%.ult.  ff.  de  folut.  Hoc  areumento  probabat  Fridericus  I.  adverfus  Adrianum  Pon- 
tifkem  metandi  jus  fibi  &  legatjs  competere  in  ardibu?  Epifcoporum  ,  quod  fi- 
tx  elTent  in  folo  &  allodio  Principis  ,  apud  Radevic.  lib.  2.  cap.  3.  Si  eutem 
in  noflro  folo  &  allodio  funt  palatia  Epiftporum  ,  cum  mvftcio  omne  quod  xdi- 
fieatur  folo  tedat  ,  nefira  funt  <5"  palatia  .  Excipitur  xdificium  mobile  ,  quod 
alio  trasferri  poteft  .•  puta  fi  Titius  horreum  frumentarium  mobile  ex  tabulis  li- 
gneis  in  Seii  prardio  pofuerit ,  non  adquiritur  Seio y  /.  Titiut  ,ff.  de  adquir.  rer. 
dom'tn.  1.  granaria  >  de  aB.  empt.  Nec  tamcn  ideo  dominus  materia.'  defmit 
dominus  ejus  efle  ,  fed  tantisper  non  poteft  earn  vindicare  ,  neque  de  ea  agere 
ad  exhibendum ,  propter  legem  12.  tab.  qua:  prohibet  ,  ne  tignum  alienis  xdi- 
bus  jun&um  folvi  poffit,  fed  at  duplum  pro  eo  prarftetur  afiione  de  tignojun- 
clo,CX  hoc  §.  I.7.  $.  cum  in  fuo,ff.  de  adquir.  rtrJomin.  Li.  de  tian.  junfl. 
I.  gemma ,  ad  exhib.  Tignum  alienis  xdibus  junfhim  non  poteft  vindicari ,  ne- 
que eo  nomine  agi  ad  exhibendum  ,  ne  srdiheia  diruanmr  ,  &  minis  urbs  de- 
(ormetur  ;  d.  I.  t.  de  tign.  junB.  I.  ult.  ff.  ne  quid  in  loc.  publ.  I.  2.  C.  de 
tdifie.  privet. 

Tignum  alienis  ardibus  jun&um  non  poteft  vindicari  ,  propter  legem  12. 
tab.  neque  eo  nomine  ad  exhibendum  agi  ,  nifi  adverfus  eum  ,  qui  kiens  ti- 
gnum alien um  fuis  a:dibus  junxit  ,  fed  non  eo  nomine  agi  poteft  ad  exhiben- 
dum ,  ut  tignum  folvatur  ,  fed  ut  duplum  confequatur  ,  aclionc  de  tigno  jun- 
Qoy  qux  ex  lege  12.  tab.  defcendir  y  /.  in  rem  ,  ^.  tignum,  ff.  de  rei  v'mdicat. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  9c 

d.  I.  qui  ret  y  ult.  Aflio  in  duplum  ,  quae  datur  de  tigno  juneto  ,  eft  de 
tigno  furtivo  :  ccterum  fi  tignum  voluntate  domiai  alienis  atdibus  jun&um  fit , 
in  hoc  dumtaxat  agi  poteft,  ut  vindicetur  folnto  tigno ,  non  ut  in  dupluni  aga- 
tnr  actione  de  tigno  junfto  ,  neque  enim  furtivum  eft  tignum  ,  quod  fciente 
domino  alienis  ambus  junftum  eft  /.  de  to  .  ff.  de  dotut.  inter  vtr.  <Sr  uxmr. 
Si  quis  ex  aliena  materia  in  fuo  folo  sedtneaverk  ,  ardificium  cedit  folo  , 
verumtamen  dominus  materia:  non  definit  ejus  dominus  e/fc ,  quia  res  noftra  fi- 
ne fafio  noftro  ad  alhim  trasferri  non  poteft  ,•  /.  id  quod  nofirum  ,  de  R.  /. 
fed  tantisper  ,  neque  vindicate  earn  poteft  ,  Deque  eo  nomine  ad  eshibendura 
agere,  nifi  dkuto  ardificio.  Ait  tantisper,  quail  Imperator  fignificet  interim  do- 
minium manere  in  (ufpenfo  ,  &  dominum  materia?  qui  fuit  ,  dominum  quidem 
permanerc  ,  verum  non  pleno  jure  ,  &  usquequaquc  ,  fed  ex  parte  ,  &  qua- 
damtenus  ,  ut  foluto  ardificio  dominium  quafi  poftliminio  redintegretur  ;  f.  z. 
C.  de  rei  vindicat.  Sane  non  paritur  civilis  ratio  ,  ut  duo  fimul  fint  domini 
ejusdem  rei  in  folidum  ;  /.  5 .  ult.  ff.  eommedat.  atque  ita  repugnat ,  ut  do- 
minus foli  fit  dominus  ardifkii  ex  aliena  materia  fadi  ,  &  tamen  qui  fuit  do- 
minus mareriar  ejus  dominus  permaneat,  fed  hoc  lege  iz.  tab.  iuductum  eft  fa- 
vore  decoris  publici  atdificiorum  ,  vel  etiam  ex  eo  non  comiogit  ,  ut  duo  fint 
domini  ejusdem  rei  ,  quia  aliud  funt  aides,  aliud  materia  acdium,  aliud  funt 
ardes  ,  aliud  carmen ta  ex  quibus  ardes  conftant  ,  fi  fingulatim  &  feorfim  acci- 
piantur  ,  quia  cum  ardes  dicimus  ,  non  fingulas  res ,  fed  corpus  ipfarum  ardium 
inrelligimus  ,  id  to  qui  aides  poftidet  ,  non  idcirco  fingulas  res  ex  qui  bus  ardes 
conftant  poflidere  intelligitur  :  I.  turn  qui  xdes  ,  ff.  de  ufucap.  I.  qui  uurver- 
fes  ,  de  Mdqu'tr.  poffetf.  Sc  dominus  materia:  non  eil  dominus  acdium  ,  &  e 
contra  ,  ficut  aliud  eft  navis  ,  aliud  materia  y  /.  t  fi  tonvenit  ,  §.  3.  ff.  de 
pigtter.  48. 

Soluto  a-dificio  materi.v  dominum  poteft  earn  vindicare  ,  vel  eo  nomine  ad 
exhibendum  agere ,  nifi  jam  duplum  confecutus  fucrit  a&ioue  de  tigno  junfto, 
ex  hoc  §.  in  fin.  O"  d.  1. 7.  §.  cum  in  fuo ,  I.  fi  quis  ,  §.  fed  in  cctmentis  yff.de 
except,  rei  judical.  Actio  de  tigno  junclo  ,  fi  per  earn  dominus  duplum  confe- 
cutus fit,  tollit  vindicationem  ,  qua;  alioquin  ibluto  ardificio  competeret  :  ratio 
eft ,  quia  lex  1 2.  tab.  cavit ,  ut  duplum  pro  tigno  junclo  prarftaretur ,  non  ergo 
\roluit  lex  &  duplum  folvi  ,  &  tignum  folutum  vindicari  .  Appellatione  tieni 
venit  omnts  materia  ex  qua  ardificium  conftat,  puta  carmenta  &  tabula;,  ex.  hoc 
%.&  d.1.  7.  §.  cum  in  fuo  I.  7.      ed  exbib.  I.  tiSni  ,  de  V.  S. 

ex  dtverfo . 

SI  quis  ex  lua  materia  in  alieno  folo  ardificaverit  ,  prior  dominus  materiam 
vindicare  non  poteft  ,  priusquam  relbluta  fit ,  quia  axlificium  cedit  folo ,  8c 
quod  in  eadem  caufa  raanet  ,  ad  dominum  foli  peninet,  igirur  materiam  vmdi- 
care interim  non  poteft  ,  fed  poteft  de  ea  agere  ad  exhibendum  ,  non  ut  vin- 
dicetur, fed  ut  duplum  prxftetur  adione  de  tigno  junflo,-  A  in  r*m%  ^.upturn, 
ff.  de  rei  vmdicat.  I.  qui  res ,  §.  ult.  de  folut.  Soluto  ardificio  tunc  potent  ma-, 
teriam  vindicare  ,  fi  quis  ex  fua  vel  aliena  materia  in  alieno  /bio  ardificaverit , 
foluto  ardificio  materia  ad  priorem  dominum  redit  ,*  I.  z.  C.  de  rei  vindicat. 
non  quafi  ejus  dominium  ab  eo  aliquando  abfeeflerit  ,  fed  quoniam  ita  rema- 
nebat  prioris  domini  ,  ut  tamen  vindicari  ab  eo  non  poflet  ,  itaque  in  fufpen- 
to  ede  potius  dominium  ,  quam  extindum  videbatur  ,•  d.  I.  qui  res ,  6.  *ream< 
Soluto  ardificio  ,  priori  domino  competit  vindicatio  materiz,  ita  demum  fi 
bona  fide  ignorans  ex  fua  materia  in  alieno  folo  ardificaverit  ,  fi  veto  mala  fi- 
de ,  id  eft  fciens  fe  in  alieno  folo  ardifkare  ,  materiam  vindicare  non  poteft  , 
quinimmo  ejus  amittit  proprietatem ,  nam  donaiTe  matcrum  cenfetur,  ex  hoc  $. 
Tern.  VIL  i 


Sz       IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

/.  7.  t.  ex  dhxrfoy  ff.  de  adtpur.  rtr.  domi*.  I.  fi  farms  f  $.  fi  otrvam  ,  ad  U 
Aqu'tf.  nifi  prober  fe  eon  animo  donandi  a-difkafle  ;  d.  I.  r.  nam  &  przfucn- 
pcio  tollitur  per  conrrariam  probationem . 

Si  bona:  fidci  poflelTor  ia  alieno  folo  stdificaverit  ,  domino  fibi  vindicante 
atdificium  ,  quaii  in  fuo  folo  pofitum ,  fervar  fumprus  per  retentionem  domus  t 
oppofita  eaceptione  doli  audi,  ex  hoe  §.  /.  fm  autem  ,  §.  n/r. ^F.  <l»  ret  vindi- 
eat.  I.  fi  hi  area  ,  de  condia.  indeb'tt.  &  alits  quam  plunbus  .  Quod  fi  fciens 
in  alieno  fob  cdirtcaverit ,  non  fcrvat  irn  pro  las  nifi  tint  neceflartar ,  yel  nifi  pa- 
rat  us  fit  tollcre  zdificium  ,  quod  tolli  pot  eft  fine  difpendio  dooiini  area*  ;  l.im 
fundo ,  /.  Julianus  37.  ff.  de  rti  vindicat.  /.  domum  ,  C.  end.  Si  quis  ex  altenis 
carmenris  in  fuo  folo  xmfkaverit ,  priori  domino  non  comperk  Tiodicatio  crmen to- 
rum  ,  nifi  foluto  afdificio ,  tunc  carmenta  a  priori  domino  vindicari  poffunt  etiam 
fi  poft  tempos  ufucapionis  atdirkium  foliKum  fit ,  quia  ufucaptis  a  boox  fidei  poflef- 
fore  rdibus  ,  fmgula  carmenta,  ex  qui  bus  xdes  conftant,uiucapra  non  intciligun- 
tur;  d.  I.  in  rem,  $.  f  htm  fi  quis,  al.  ult.  Quamdiu  durat  srdificinm  ,  ufu- 
capio  non  currit  contra  dominum  carmentorum  ,  quia  non  poteti  agere  vindica. 
tione  carmentorum,  nee  ufucapto  vel  pnefcriptio  currit  adverfus  cum ,  qui  age- 
re  non  potuit  ;  i.  1.  $.  ult.  C.  de  anmU.  except, 

S.fiTitius. 

PLanta  in  aliemtm  a  gram  tranflata  foto  cedk  ,  fi  modo  ibi  coaluerit  &  radi- 
ces egerit ,  nec  mtereft  utrum  quis  alienam  plan  ram  in  fuo  folo  ,  an  fuaat 
in  alieno  ponat.  Adeoque  planta  cedk  folo  ,  ex  quo  radices  egerit  ,  ut  fi  vi. 
cini  arbor  ita  temm  Titii  prefferir ,  feu  m  terram  Titii  depreffa  fit,ut  in  ejus 
fundum  radices  egerit  ,  Titii  propria  fit  ,  quia  alterius  efle  non  poteft  arbor  , 
quam  cujtrs  in  fundum  radices  egerit  ,  ex  hoc  $.  &  /.  7.  §.  ult.  ff.  de  adauiu  ' 
ear.  domin.  Arbor  cedit  folo  .  ubt  coaluit  ,  quia  alio  terra:  alimento  alia  fa£ra 
videtur  ;  /.  fed  fi  meitt  §.  arbor  tff.  tod.  &  arbor,  que  com  terra  coaluit,  eft 
pan  fundi  ;  /.  Quintus  Matins  yff.de  08.  empt.  I.  d'rwrtio  ,  t  'Hat  /•  7*  §• 
fi  fundum  ,  fotut.  matrim.  Arborum,  qua;  fuodo  continerttur ,  non  eft  fepararum 
corpus  a  fundo  ,  &  ideo  vendrtis  arboribus ,  ut  dominus  arbores  vindicare  em- 
ptor non  noted,  fed  ex  empto  habet  actionem,*  d.  I.  Quintus  Mueiut.  Dean, 
bore ,  que  in  alienum  agrum  tranflata ,  in  quo  coaluit  &  radicem  egir ,  Varus 
&  Nerva  priori  domino  utilem  in  rem  actionem  dabant  ,  quorum  iententiam 
quafi  cxplofam  refert  Ulpian.  in  /.  5.  §.  de  orbvtt ,  ff.  de  ret  vindicet.  St  quis 
vitem  ex  fundo  vicini  in  fuum  vi  aut  clam  depreirerit  feu  defixerit ,  eaque  in 
tundo  fuo  coaluerit  ,  priori  domino  datur  interdidum  quod  vi  aut  clam  ,  poft 
annum  nulla  remanet  actio  ,  quia  radices  vitis ,  qusr  in  fundo  vicini  font ,  e;ut 
fiunt  cuius  fundo  vitis  coaluit ,  quia  funt  acceffiones  ;  /.  ult.  ff.  qmod  vi  tut 
tlem.  Arbor  radiribus  crura  ,  ot  in  alieno  fundo  pofita  ,  priusquam  in  eo  fun- 
do radkes  egerit  &  coaluerit ,  prions  domini  eft  ,  ubi  coaluit  agro  cedit ,  & 
fi  rurfus  ex  eo  fundo  eruta  fit  ,  ad  priorem  dominum  non  redit ,  nam  alio  ter- 
T«f  alimento  alia  videtur  facta  ;  d.  I.  fed  fi  meis ,  §.  trior.  Arbor  cedit  agro  , 
in  quo  maximam  radkum  partem  obtinet  ,  &  cujus  ex  humore  majorem  par- 
tem alitur  ,*  /.  fi  plures  ,  ff.  arbor,  furt.  cafar.  Quod  fi  arbor  prope  confinium 
pofita,  in  vicini  fundum  radices  egerit ,  id  eft  partem  radicum  ,  communis  fit  , 
ex  hoc  §.  *y  d.  t.  7.  ^.  ult.  quia  utriusque  fundi  humore  &  fucco  alitur  ,  ni- 
mirum  pro  regionibus  cujusque  pnrdii  ;  /,  9,  ff.  de  adquir.  rtr.  dmin.  L  or* 
btr ,  nmmun.  drvid. 


$.  qna 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  «, 

§.  qua  ratione . 

SI  cut  plants ,  quae  alieno  in  fundo  coaluit ,  folo  cedit ,  ita  &  frumentum  m 
alieno  agro  fatum :  fed  ut  qui  bona  fide  in  aliano  fundo  xdificavit  ,  domi- 
no vindicantc  fundum,  fervat  impends  ,  per  retentionem  ,  oppofita  exceptione 
doii  mali .  ita  &  qui  alienum  fundum  bona  fide  confevit  fervat  fementem  & 
im  pen  fas  tafias  in  fundo  colendo  ,  ope  ejusdem  exceptionis  ,  ex  hue  §.  &  L 

5 mm  retime  ~ff.de  adquir.  rtr.  Aomin.  Frumentum  in  alieno  too  fatum  .  ce- 
it  domino  (bit  ,  quia  frufrus  non  jure  feminis  &  cultunt  ,  led  jure  (bit  dr. 
dominii  percipiuntur  :  in  fruftibw  magts  corporis  jus  ,  ex  quo  percipiuntur  , 
quam  feminis ,  ex  quo  oriuncnr,afpicitur,ut  eleganter  ait  juiianus  in  I.  qui  feit. 
§.  i.  ff.  de  ujur.  &  eadem  fententia  fruous  nan  beredttati  ,  fed  rebus  ipfs ,  id 
eft  corporibus  unde  nafcuntnr , accepto  feruntur ,  m  fideuommifforia ,  quo- 
tient, ff.  ad  Trtbeil.  Qui  alienum  fundum  donandi  caufa  excolit  ,  non  ha  bet 
retentionem  propter  impenfas  ,  quia  femen  jaSum.  ftatim  domini  entcitur  y  /. 
qui  alienum  ,  ff.  de  donat. 

§.  litter*. 

QCriptura  .licet  couftet  litteris  aurets,  cedit  chart*,  feu  merabranx,  ficut  xdi- 
O  fkium  folo  ,  vel  planta  fundo ,  in  quo  coaluit  &  radices  egit  ,  ex  hot  $. 
Cr  I.  qua  ratione  ,  $.  x.  ff.  de  adquir.  ret.  dentin.  I.  in  rem  actio  ,  $.  fid  Or 
id  quod,  de  ret  vindtc.  Dubitationera  movebar,  quod  fcriptura  ,  oux  eft  longe 
pretfofior ,  videbatur  non  pone  cede  re  charts  auc  membranae  ,  feu  fcriptura  ce- 
dit charts  &  membrane,  quia  fine  ilia  dare  non  poteft  ;d.  i.  fed  &id  quod: 
rum  acceffio ,  licet  pretiofior  ,  cedit  principali  nitura-fua  y  I.  fed  ft  men ,  ff. 
de  adquir*  nr.  dom.  I.  cum  aurum  ,  $.  perveniamtis  ,  de  aur.  &  argent.  Uget. 
Si  Titius  bona  fide  in  aliena  charta  membranave  fcripferit  ,  domino  chart  am 
aut  membranam  vindicante  ,  fervat  impenfas  ,  oppofita  exceptione  doii  mali  , 
ex  hoc  $.  &  d.  I.  qua  ratione  :  doii  enim  exceptio  non  datur  nifi  bona;  fldei 
pofleftori  ;  /.  plane ,  ff.  de  Ixted.  petit.  I.  a.  §.  f  &  generaliter  ,  de  del.  & 
met,  except. 

$.  ft  quit  in  aliens. 

A  N  piftura  tabulx  cederet  ,  non  confenfere  jurisconfulti  :  alii  exhirtima- 
XV.  bant  pi&uram  cedere  tabulx  ,  &  banc  fententiam  fecutus  eft  Paulus  in 
/.  in  rem  ,  §.  fed  <5*  id  quod .  ff.  de  rei  vindic.  Hac  ratione  motus  ,  quod  pi- 
ftura  fine  tabula  flare  non  pot  eft  ,  &  ncccffc  eft  rei  cedere  ,  quod  fine  ilia  cf- 
fc  non  poteft :  alii  contra ,  picruram  tabula:  cedere  ,  quos  inter  fuit  Gaius  in 
/.  qua  ratione.  §.  litter* ,  ff.  de  adquir.  rer.  dom'm.  cujus  fententiam  comptobat 
Imperator  in  hoc  §.  non  alia  ratione  >  quam  quod  ridiculum  fit  piduram  Apel- 
lis  &  Parrhafii  ,  qui  fuere  eximii  picrores  ,  in  acceffionem  viltffimx  tabulx 
cedere  ,  qua:  baud  dubie  fuit  ratio  Gaii  &  aliorum  priorum  ,  qui  eandem  fen- 
tentiam  amplexi  funt,  ut  obfervarur  ex  d.l.  in  rem, in  qua  Paulus  refertquos- 
dam  fibi  contrarios  fenfifle  tabulam  cedere  pi&urx  ,  nimirum  propter  pretium 
piclurx.  Adeo  certe  piflura  in  pretio  cultuque  fuit  ,  ut  Grarcis  cflet  in  nncne- 
ro  artium  liberalium  ,  &  fervis  interdi&a  fuerit  ;  Plin.  lib.  ^5.  tap.  19.  unde 
piclori  ,  qui  pinxit  in  aliena  tabula ,  datur  imaginis  dire&a  vinditario  in  domi- 
num  tabulx  ,  quia  is  jam  eft  dominus  propter  pnrvalentiam  piclurar  ,  fed  ex- 
ceptione doii  fubmovetur  ,  nifi  pretium  tabulx  folvat  :  quod  fi  pidor  penes  fe 
babeat  tabulam  ,  dominus  tabuls  non  habet  direftam  rei  vindicationeni  ,  qu.a 

L  1; 


J4     in     INSTITUTIONUM  justiniani 

jam  is  dominium  ami/it,  idque  in  piGorem  tranflatum  eft,  fed  daturei  ex  bo- 
bo  &  aequo  utilis  vindicatio  ,  fic  tamen  ut  repellatur  exceptione  doli  rtuli  » 
nifi  impenfara  piftunc  folveie  paiatus  lit  ,  ex  hoc  $.  &  d.  I,  qua  ratten  , 
$.  liner*. 

ft  quts  a  nc»  aonttno. 

A Lit  font  fru&us  naturales  ,  qui  fpoote  fua  proveniunt  fine  cultural  &  cu- 
ra  bominis  ,  ut  filva:  carduar  ,  fornum  ,  poma:  alii  funt  mdulhriales ,  qui 
non  line  opera  &  cultuia  proveniunt  ,  m  f rumen  turn  ,  vinum  ;  /.  frutius ,  ff. 
dt  ufmr.  Bonx  fidei  pofleflbr ,  qui  bona  fide  rem  alienam  adquifivit  a  non  domi- 
no ,  five  ex  caufa  onerofa ,  puta  tirulo  emptionis  ,  permutationis  ,  aut  dotis  , 
aut  ex  caufa  lucrativa ,  puta  donationis  aut  legati ,  fru£his  percipiendo  fuos  fa- 
cie ,  pro  cultura  &  cura  ,  ex  hoe  $.  Ait  pro  cuftura  &  cur*  ,  ut  intelliga- 
mus  banc  regulam  acciptendam  efle  de  fruetibus  induftrialibus ,  quos  bonx  had 
poflefTor  percipiendo  fuos  facie,  quia  in  fructibus  percipiendts  domini  locum  ob- 
tinet  ;  !.  qui  frit.  ff.  dt  ufut.  Frufhis  naturales  bona;  fidei  pofleflbr  percipiendo 
fuos  non  tacit  ,•  /.  fruSus ,  ff.  tod.  quinimmo  re  evifta  eos  reftituit ,  licet  corx- 
fumpti  fint  .  Neque  obftat  quod  dicitur  in  /.  bonx  fidei ,  ff.  dt  adquir.  nr.  de- 
ntin, bona?  fidei  poUeflbrem  fruflus  percipiendo  fuos  interim  facerc  ,  non  tan- 
turn  eos  qui  diligentia  &  opera  ejus  pervenerunt ,  fed  omnes ,  id  eft  etiam  na- 
turales ,  quia  boo*  fidei  pofleflbr  frufius  naturales  quidem  fuos  interim  facit 
quoad  res  evincatur  T  fed  re  evifta  eos  reftituit  ,  &  res  ad  nihilum  recidit  . 

Bonx  fidei  poflelfor  fructus  percipiendo  fuos  facit  ,  ftatim  atque  a  fblo  fe- 
parati  funt  ;  d.  I.  qui  frit  ,  $»  1.  Fru&us  fiunt  bona:  fidei  emptoris  ,  etiam 
priufquam  percipiat  ,  id  eft  priufquam  perfefte  percepti  &  co!le£ti  fint  ,  ftatim 
atque  a  folo  feparati  &  demeffi  hint  ;  d.  L  bonx  fidei  .  At  fuperveniente  do- 
mino  y  &  fundum  vindicante  ,  fru&us  extantes  .  nee  dum  confumptos  ,  cum 
fundo  reftituit  ,  confumptos  lucratur  ,  ex  hoc  $.  /.  qusfttum ,  m  fin.  ff.  de  ad- 

Jfu.  rtr.  dtmm.  I.  4.  $.  z.  fin.  rtgund.  1. 4.  $.  lata ,  dt  ufutep.  Perceptio  enim 
rucTuum  inchoat  ,  confumptio  perficit  adquifitionem  fructuum  .  Neque  obflat 
/.  in  pec u  dum  ,  ff.  dt  ufur.  in  qua  fruilus  ftatim  atque  psreepti  funt  dicunrur 
pleno  jure  fieri  bona:  fidei  poftelToris  ,  id  enim  eo  pertinet  ,  ne  requirarur  ufu- 
capio  ;  /.  fulianus  17.  in  fin.  ff.  dt  rti  vhtdkat.  verum  fru&us  extantes  ab  eo 
vindicari  poflunt .  Bonx  fidei  pofleflbr  non  tenetur  reftituere  fruclus  perceptos  , 
ante  litem  contcftatam  ,  nsc  ufuras  pretii  redacxi  ex  venditione  rerum  heredi- 
tariarum  ante  litem  conteflatam  ,  nifi  ex  his  locuptetior  fa3us  fit  ;  I.  1. 
1.  C.  de  petit,  hered.  Igitur  tenetur  reftituere  fru&us  extantes  ,  non  bona  fide 
confumptos  ante  litem  contcftatam  ,  nimirum  quos  bona  fide  confumpfit  dum 
K  fua  ie  abuti  putat  ,  quo  genere  non  fit  locupletior  ,  ut  fi  lautius  vixerit  r 
fiducia  hereditttis  ,  quam  credidit  ad  fe  pertinere  ;  /.  fed  ttfi  Itge  ,  $.  ft  quit 
rt  fua  ,  §.  t  quod  aut  em  ,  ff.  de  petit,  hered. 

Malar  fidei  pofleflbr ,  qui  fundum  alienum  feiens  poftidet  >  cum  fundo  fm- 
clus omBes  etiam  confumptos  reftituere  cogimr  ,  ex  hoc  §.  &  §.  ttfi  in  rem 
btfr.  de  offit.  judic.  I.  certum  ,  C.  de  re'i  vindseai.  &  quidem  fructus  extan- 
tes reftituit  per  rei  vindkationem ,  confumptos  per  condi&onem  fine  caufa  vel 
ex  injufta  caufa  ;  l.j.  C.  dt  nnditl.  ex  leg.  1.  4.  in  fin.  C  de  trim,  txpilar. 
hered.  Bonor  fidei  pofleftbr  non  reftituit  frufhis  perceptos  ante  litem  conteflatam, 
nifi  quatenus  locuptetior  ex  his  fafius  eft;  Lillud  quoqne,  %.prado  y  ff.de  pttit. 
htrtd.  &  horum  quoque  fructuum , quibus  locupletior  h&its  eft,  ufuras  non  pnr- 
ftat  ante  litem  conteflatam;  d.  l.i.  Pnedo,  id  eft  malx  fidei  pofleflbr,  omnes 
fruilus  etiam  perceptos  ante  litem  conteflatam  reftituit  cum  ufuris  ;  d.  I.  Mud, 
S-  pr-tdo  t  I,  turn  qui  ,  jf.  dt  bis  qm*  ut  imii^n.  Milx  fidei  pofleflbi  cutinej 

fruaui 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  85 

fruftus  ante  litem  conteftatam  perceptos  ,  vel  perdpiendos  ,  id  eft  qui  honefte 
percipt  poruerunt  cum  re  ipfa  reflituere  tenetur  ;  /.  fruBus  ff.  de  rei  vin- 
dicat.  &  d.  I.  ctrtum  ,  etfi  inhoneftos  frudus  perceperit  ,  puta  ex  lupanari  , 
etiam  cos  reflituere  tenetur  ,  ne  honefta  inrerpretatio  ,  oon  honefto  qiueftui  lu- 
crum potfefTori  facial;  /.  aruiilarum  ,  %.  fed  &  penfutnes  ,  I.  ft  pojftjjor,  ff.  de 
petit,  bend. 

Bona:  fidei  pofleflbr  ab  initio ,  pod  litem  conteftatam ,  tarn  fruftus  quos  per* 
cepit  vel  percipere  potuit  ,  quam  ufaras  pretii  renrm  ante  litem  conteftatam 
venditarum  a  die  litis  conteftatx  omnino  prarflare  cogitur  ,•  d.  I.  1.  $.  i.  C. 
de  Petit,  bered.  &  d.1.  Julianut,§.  1.  quia  if,  qui  bona  ride  rem  alienampof- 
fidebat  ab  initio  ,  lite  conteflata  incipit  efle  malar  fidei  pofleflbr,  ex  quo  inteU 
lexit  rem  alicnam  efle :  pod  litem  conteftatam  omnes  pofleflbres  pares  funt ;  d. 
t.  fed  etfi  lege ,  J.  fi  ante  litem ,  id  eft  omnes  incipiunt  efle  mala*  fidei  pofleftb- 
res  poft  litem  conteftatam.  Nec  movet  ,  quod  qui  bona  fide  pofledk  ab  initio, 
&  ex  poft  fa£ro  cognovit  rem  alienam  efle,  non  defmit  pcrgere  tuucapere,  alia 
eft  ratio  ufucapioois  ,  alia  pofleiGonis  ,  quoad  adquirendos  fru&us  :  nam  ufuca- 
pio,qux  magis  ex  jure  ,  id  eft  ex  1.  12.  tab.  quam  ex  fafto  hominis  proficilci- 
tur  ,  non  interrumpitur  luperveniente  fcientia  rei  aliena; .  At  pofTeftio  eft  ma- 
gis fafti  quam  juris  ,  &  ad  fadum  pertinet  an  quis  mala  aut  bona  ride  pof- 
fideat  :  ideoque  bona;  fidei  pofleflbr  efle  defmit  ftatira  atque  fcivit  rem  alicnam 
effe  .  Poft  litem  conteftatam  frudus  perceptos  bona;  fidei  pofleflbr  omnimodo 
reftituit  ,  etiam  fi  petitor  eos  percepturus  non  fuerit  ;  /.  cum  hertdius  »  ff.  de 
petit,  beted, 

f.  is  vero. 

DOminus  fru£rns  faos  non  facit  perceptione ,  quia  ante  pcrceptionem  eft  do- 
minus  ,  cum  fru&us  pendcntes  fint  pars  fundi ,  nec  perceptione  adquiratur 
jus  novum  in  fru&ibus ,  quod  eram  feme!  noftrum  eft  ,  ampjiuc  nottrum  fieri 
non  poteft  ;l.  &  m  t  eadem ,  $.  pen.  ff.  de  except,  rei  /udic.  Bona:  fidei  pof- 
leflbr frudus  percipiendo  fuos  facit,  id  eft  ftatim  atque  a  folo  feparati  funt ,  a 
quocumque  aut  quomodocuinquc  fint  feparati  ,  fruftuarius  autem  non  prius  fru- 
ctus  fuos  facit  ,  quam  ipfe  eos  perceperit ,  vel  alius  ejus  nomine  ;  I.  ft  fruBn- 
ariut  y  ff.  quib.  mod.  ufusfruB.  mint.  I.  qui  frit,  §.  pen.  de  ufur.  Ideo  fi  fur 
decerpferit  vel  dcfecncrit  froihis  pendentes  jam  maturos  ,  conditio  furtiva  non 
competit  frufhiario ,  fed  domino  ;  /.  arberibus  ,  §.  J  alt  gnus  y  ff.  de  ufufr. 

Bona;  fidei  pofleflbr  frucrus  fuos  tacit  mox  quam  a  folo  feparati  fint  ,  fru- 
ftuarius  non  prius  quam  ipfe  eos  perceperit  .  Perceptio  frufruum  aliter  fpe4 
£htur  in  perfona  fruftuarii  r  ac  in  perfona  bona:  fidei  pofleflbris  ,  in  frufti- 
bus  percipiendis  plus  juris  habet  bonx  fidei  pofleflbr  quam  fru&uaxius ,  quia  bo- 
os fidei  pofleflbr  quoad  fruftus  percrpt;ndc»  domini  loco  habetur  :  a.  I.  qui 
ftit ,  §.  pen.  St,  ideo  fruftus  fuos  facit  ftatim  atque  a  folo  feparati  lunt  a  quo- 
cumque aut  cnjuscumque  nomine  ,  quia  jus  bona:  fidei  pofleflbris  eft  jus  reale, 
&  quafi  plenum  dominium  continet  :  at  ufu$fru£tus  eft  jus  pcrfonale,  quod  fa- 
ctum perfona:  fruftuarii  defiderat  in  percipiendis  fru&ibus  :  ufusfrucius  eft  jus 
diverfum  a  proprietate  ,  quod  nulla  focietate  dominio  conjungitur  /  /.  *  )  /*- 
turn  ,  $.  proprietarius  ,  ff.  de  ufufr. 

Fruduarius  non  prins  frudus  fuos  facit ,  quam  ipfe  eos  perceperit .  &  ideo 
fi  deceiferit  fru&ibus  pcndentibus  ,  id  eft  nondum  perceotis  licet  maturis  ,  fru- 
ftus  pendentes  non  pertinent  ad  hcrcdcm  fruftuarii  ,  fed  ad  proprietarium  ,  ex 
hoc  %.d.l.  fi  fruSiuarius  ,7.  in  fingulos  tde  arm.  lt$at.  Male  intelligit  Cujac.  ex 
/.  fi  tperas  ,  de  ufufruB.  fruftus  pendentes  ,  vel  perceptos  finito  ufufruSu 
morte  fruiluarii  ,  vel  alio  mode  ,  dividi  inter  beredem  fruftuarii  &  propric- 


U      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 


tar  mm  pro  rata  temporis  quo  nfusfructus  duravk  co  anno  >  nam  hujus  legis  §er- 
mana  fententia  eft  ,  operas  fcrvi  fruftuarii  debeti  quidem  fruftuario  quamdm 
ufusfru&us  durat  ,  quia  opene  Hint  in  fructu  ,  led  fi  fervus  fru&uarius  opera? 
fuas  in  annum  locaverk  ,  pacta  cert  a  mcrcede  finito  ufufruftu  ,  ante  impletura 
tcmpus  location  is  ,  quod  fupereft  ad  proprietarium  perrinere  ,  id  eft  mercedem 
opcrarum  ,  quae  debetur  pro  rcfiduo  tempore  anni  .  adquiri  proprictario  ;  /.  fi 
fenrnt ,  $.  ult.  ff.  de  fiipulat.  fervor,  nude  ex  hac  lege  nequaquam  effki  poteft, 
finito  ufufructu  morte  fruftuarii ,  fruitus  dividi  inter  neredem  fru&uarii  &  pro- 
prietarium pro  rata  temporis  »  qninimmo  contrarinm  inde  evincirur  ,  nimirum 
finito  ufnfruftu  morte  fracVuarii  fruftus  nondom  perceptos  inregros  perrinere  ad 
proprictarium ,  &  mercedes  operarum ,  quae  prarftabuntur  port  mortem  fructuarii, 
perrinere  ad  proprictarium  ,  non  aliter  quam  fruerus  pnediorum  pendentes  tem- 
pore finiti  ufWrucius  .  Igitur  fructuarius  non  tranfmittk  ad  tieredem  fru&us 
PL'tidcntes  &.  nondum  perceptos  ,  fed  fan  turn  quos  dum  viveret  percepit  .  It* 
cum  frucVujna  decciliflet  menlc  decembri  ,  jam  perceptis  omnibus  fruoibus ,  & 
quaxeretur  utrum  penlb  location  is  ,  quar  ex  contractu  non  ante  fequentes  ka- 
le n  das  manias  folvenda  erat,  deberetur  in  to  turn  heredi  frucruariar,  an  di  video- 
da  effet  inter  ejus  heredem  &  propnetarium  I  Sca?vola  refte  refpondit  in  /.  de~ 
fioicia  ,  ff.  de  ufufr.  fnidluaria:  heredem  fua  die  integram  penfiooem  percept u- 
rum  ,  non  abs  jure  ,  quia  fpectatur  tempus  perceptionis  frufluum  ,  non  dies 
folutionis  penfionis:  &  quemadmodum  fi  nulla  locatio  facia  eflet  .  fruerus  per- 
eepti  quxfiti  eflent  fraduario ,  &  confequenter  ab  herede  in  ejus  bereditate  in. 
venti  eflent  ,  ita  &  penfionem  qua*  vicem  fructuum  obtinet  ;  /.  fi  fervus  ,  §. 
locevi ,  ff.  de  furt.  pro  perceptis  fructibus  vivo  fructuario  transmitti  ad  heredem 
fructuarii  aequum  eft. 

In  hoc  convenit  fideicommiftarius  cum  fructuario  ,  quod  fru&us  penden- 
tes tempore  cedentis  fideicommifli  &  poft  adquifitum  ex  caufa  fideicommifli 
dominium  percepti  ad  fideicommmarium  pertinent  ,  licet  major  pars  anni  ante 
diem  fideicommifli  cedentem  prarterierit  ;  /.  Herennius  41.  ff.  de  ufur.  Alia  eft 
ratio  mariti  in  fru£tibus  fundi  dotalis  ,  nimirum  fructus  fundi  dotalis  ejus  anni, 
quo  morte  vel  divortio  folutum  eft  marrimonium  ,  dividuotur  inter  viram  & 
UKorem  vel  heredem  alterutrius  pro  rata  temporis  quo  matrimonium  co  anno 
ftctit  ;  /.  frm&us  ,  §.  Pepinianut  ,  ff.  fotut.  ma  trim.  I.  unic.  §.  t  cumque  ex 
Jiipulatu  ,  verf.  fed  &  novifftmi .  C.  de  ret  uxor.  aS.  quia  fru&us  dotis  perti- 
nent ad  maritum  propter  on  era  matrimonii  ;  /.  pro  oneribut  ,  C.  de  iur.  dot. 
ergo  quatenus  maritus  fuftinuit  00 era  matrimonii  .  At  fruftuarius  fructus  fuos 
non  tacit  ,  nifi  perceptione  ,  &  quatenus  eos  percepit  ,  ut  fructus  beneficii  vel 
pnrbendr  dividuntur  inter  heredem  beneficiarii  &  fucceflbrem  pro  rata  anni  ; 
d.  {.frufhts.  quia  beneficium  datur  propter  ofneium  ;  cap.  ult.  derefcript.  in  6. 

Fructuarius  non  aliter  fructus  fuos  facir  ,  quam  fi  ipfe  cos  perceperit  , 
nec  transmittit  ad  heredem  nifi  fructus  perceptos  :  idemque  fere  in  colono  eft, 
ut  ait  Imperator  in  fine  hujnt  $.  Exemplo  (ruduarii  colon  us  fructus  fuos  non 
facit,  nifi  quos  ipfe  perceperit  ,  ideoque  fruclibus  pendentibus  a  fure  fublatts, 
conditio  furtiva  non  datur  colono  ,  fed  proprictario  ;  /.  cum  in  plxres ,  §.  t 
meffem ,  ff.  locat.  Hoc  autem  diflcrt  a  frufJuario  colonus,  quod  fruitus  penden- 
tes tempore  finiti  ufusfruftus  non  pertinent  ad  heredem  fructuarii  .  fed  ad  pro. 
prietarium  T  at  fi  colonus  intra  tempo ra  locationis  decefierit  ,  fructus  transmit- 
tit ad  heredem  ,  quia  heres  in  conductione  fuccedit  ,•  §.  ult.  infr.  de  locat.  /. 
viam ,  /.  contractus  ,  C.  eod.  &  ideo  Imperator  adaecit  paniculam  fere. 


§.  pi 


LIBRUM     SECUNDUM  f 

§.  in  pecudum  . 

FdEtus  pecoris  eft  in  fnxShx  ,  ficut  Uc  ,  pilus ,  Una ,  ac  proinde  naturali  juar 
ad  frufluarium  ,  &  bona:  fidci  pciTefTbrem  peninet  ,  ex  hoc  %.  Cr  I.  in 
pecudum  ,  ff.  dt  ufur.  I.  bona  fidei  ,  ff.  dt  adqu'tr.  nr.  domin.  Hoc  jure  foe- 
tus dotalis  pecoris  ad  maritum  peninet  ,  quia  in  frudibas  computatur  ,•  /.  p(t~ 
rurnqmt  ,  $.  /«/  ff. de  Ait  ficut  lac,  pilus,  Una  ,  id  eft  una  Varro  2.  de 

ovium  ,  pilus  capraram  vel  cameloram  :  catneli  enim  tondentur  at  arietes ,  quo  re  raft-  Cap. 
pendunt  veftigal  annuum,  ut  ait  Ambrof.  efifi.*%.  Panusvero  ancilla:  in  fru-  11. 
thi  non  eft  ,  itaqtie  non  ad  fru£tuarium  ,  fed  ad  proprictarium  pertinet ,  quia 
incongruum  videtur  hominem  in  fruclu  cite  ,  cum  omnes  frucftis  rerum  natura 
hominum  gratia  comparaverit ,  nt  fcriptum  eft  in  hoe  $.  &  d.  I.  in  pecudum. 
lit  hoc  eft  quod  ait  Ulpian.  in  /.  vttus  fuh  quaflio  ,  ff.  de  u/ufruti.  Panum 
ancillx  non  cfle  in  fru£hi  ,  neque  enim  in  frudu  hominis  homo  efle  poteft  , 
id  eft  dignitas  hominis  nequaquam  fert,ut  partus  ancilla:  fit  in  fruc'ru,  ficut  foe- 
tus pecorum  .  ne  homo  homini  fit  vice  pecudis  :  aliam  ratkmem  baud  minus 
fpectantem  ad  dignitatem  hominis  tradit  idem  Ulpian.  in  /.  ancillarum  yff.de 
petit,  heredit.  ancillarum  partus  frufius  efle  non  exiftimari ,  quia  non  remere, 
rd  eft  non  fine  caufa , ancilla:  ejus  rei  caufa  comparanrur  ut  pariant,id  eft  utu 
Ihas  &  rru&us  ancillarum  non  seftimatur  ex  parru ,  ei  fobole ,  led  maxime  ex 
opens  &  famulitio,  etfi  foeminar  videantur  in  primis  ad  panum  nata*,  &  prar- 
cipuum  munus  fetninarum  fit  accipere  ac  tueri  conceptum  ;  /.  quaritur ,  §. 
1.  ff,  de  adil.  edit!,  unde  ancillis  plerumque  libertas  data  fi  tres  peperiflent  ; 
/.  Arefcufa  .  ff.  de  fiat.  horn.  I.  3.  $.  ult.  dt  flatnlib.  vel  vacatio  operis  fi  tres, 
libertas  fi  plures  peperiflent  j  Columcll.  de  re  ruftic.  lib.  1.  cap.  8.  Fem'mis 
quoque  fotcundtoribus  ,  quorum  in  fobcie  ttnus  fuh  numerus  ,  honor  dart  debet  , 
eiiam  nonnumquam  &  libenatem  dtdimus  y  cum  complures  natos  educaffent ,  nam 
cut  tres  tram  filii  vacati*  ytui  plum  libertar  quoque  cmtingtbat.  Hac  de  re  ve- 
teres  inter  rait  quaeftio  ,  an  nanus  ancilla:  eflet  in  fra£h  ?  de  qua  meminit 
Tull.  r.  dt  finib.  led  Bruti  fententia  obtinuit,  panum  ancill*  non  efle  Hi  fru- 
clu  ,  id  eft  m  ufufrudu  ,  fed  peninere  ad  proprictarium  ,  ut  refen  Ulpian.  in 
d.  1.  veins.  Eadem  ratione  panus  ancilla:  dotal  is  non  eft  in  lucro  mariti;  d.  I. 
plerumque :  quod  verum  eft  in  ancillis  non  a-ftimatis  in  dotem  datis  ,  nam  fi 
arftimata:  data-  fint ,  partus  ancillarum  ad  maritum  peninet ,  quia  periculum  do- 
th fuftinet  /.  in  bts  rebus  ,  $  mmtcipia  ,  ff.  folut.  mat  rem.  Licet  vera  partus 
ancillx  non  fint  hi  fru&u  ,  tamen  caufa  it  acceflionis  nomine  veniont  in  refti- 
tutionem  hereditatis  vel  ret  certx  ,  non  minus  quam  fi  in  fruflu  e(Tent  ,*  d.  I, 
ancHlarum  ,  /.  pruterea ,  ff.  de  rei  vindicat.  &  mora  fafta  in  reflituendo  fidci- 
commiflb  ,  panus  quoque  ancillamm  venhmt  in  reftitututionem  fideicommifii ; 
I.  rtfpondit  tff,  de  mfnu  /.  dedutla,  §.  hereditatem  ,  ad  SC.  Trtbtll. 

%.  fed  ft  gretis . 

FEtuJ  pecoris  eft  in  fruflu  ,  &  ad  fru&uarium  peninet  ;  fed  fruftuariut  , 
qui  greg»  ufumtruftum  habet  ,  ex  agnatis,  id  eft  ex  fcetura,  gregem  fup- 
plere  debet ,  id  eft  in  locum  demonoorum  capitum  vel  inutilium  ,  alia  fubfti- 
tuere  fcu  fubminere  .  Sicut  qui  fundi  ufumfruclum  habet  ,  in  locum  demor- 
tuarum  vinearum  vel  arborum  ,  alias  debet  fubftiruere  ,  ex  bcr  $.  &  I.  vetut 
qi<sftiO)  cum  feqq.  ff.  de  ufufrud.  Ratio  eft ,  quia  frucniarius  facit  quidem  fru- 
ftus  fuos  ,  fed  rede  colere  ,  &  tamquam  bonus  paterfamilias  uti  debet ,  ut  ait 
Juftinian.  hie  ,  feu  boni  viri  arbrtratu  ;  /.  item  fi  fundi  tff.  de  ufufrucl.  Boni 
autem  patrisC  eft  ex  feem  gregem  fupplere  ;  Columell.  Sb.  j.  cap.  3.  Boni 


Digitized  by  Google 


*8       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINTANI 

p  Mflarts  vel  prim*  curs  eft  ,  amis  omnibus ,  in  demorturrum  vitkfarumque  ovi- 
um  locum  ,  totidem  vel  etiam  plura  capita  fuifiituere  .  Virgil.  3.  georgic. 
Atqut  aliam  ex  alia  gemrando  fuffice  pnlem. 

Et  mox. 

&  fobolem  armento  fort'tre  quotamis 
Eadem  ratioae  maritus  quidem  lucratur  rectus  doralium  pecoram  ,  fie  ta- 
men  ut  gresem  fuppleat  ,  fubmiffis  in  locum  demortuorum  ca  pi  turn  ex  agna- 
tis  ;  d.  I.  plerumque  ,  $.  fed  foetus  .  Idem  in  herede  rogato  reftifuere  hcredi- 
utem  ,■  /.  deduct*  ,  J.  hertdttattm  ,  jf.  «J  TrrAf//. 

f.  thefaum. 

EX  conftit.  D.  Adriani  fi  qui;  in  fuo  fundo  thefaurum  mvenerit ,  totum  ju- 
re naturali  fibi  adquirit,  ex  hoc  %.  quia  thefaurus  eft  vetus  quxdam  depo- 
fitio  pecuniar  ,  cuius  non  extat  memoria  ,  ut  jam  dominant  non  habeat  ,  ac 
pro  Hide  quod  nullius  fit  ,  primo  occupant  i  conceditur  y  /.  nunquam  ,  $.  1.  ff. 
do  adquir.  rtr.  dom'm.  Itaque  fi  quis  fundum  mertatus ,  in  eo  theiaurum  inve- 
nerit >ejus  dominus  efficitury  /.  a  tut  ore  ,ff.  de  rti  vtiidicat.  Thefaurus  in  pro- 
prio  inventus  non  prius  fit  inveotoris  ,  quam  loco  motu?  fit  y  /.  3.  §.  Nerati- 
us  y  ff.  de  adquir.  pojfeff.  At  fi  quis  thefaurum  in  alieno  (undo  non  data  ope- 
ra ,  fed  fortuito  invenerit  ■,  dimidium  domino  foli  ,  dimidium  inventori  conce- 
ditur t  ex  hoc  $.  &  I.  fi  is  qui  ,  J.  1.  ff.  de  adquir.  rtr.  dom'm.  quia  thesau- 
rus eft  donum  fortuna;  y  d.  I.  fi  is  qui ,  feu  Dei  beneficium  y  /.  uuic.  C.  da 
thefaur.  lib.  10.  Quod  fi  quis  data  opera  in  alieno  theiaurum  invenerit  ,  to- 
tum domino  foli  reftituit  ,  quia  in  alieno  fundo  thefaurum  quasrere  non  licet , 
invito  vel  nolente  domino  y  d.  L  unic.  Si  maritus  in  fundo  dotali  theiaurum 
invenerit  ,  non  totum  fibi  adquirit,  quafi  eflet  fruftus  dotis  ,  quia  thefaurus  in 
frufhj  non  computatur  ,  fed  pars  dimidia  cedit  marito  ,  altera  mulien  ,  quafi 
in  alieno  mventi  y  /.  fru&us  ,  §.  fi  fundum  ,  ff.  folut.  matrim.  Ex  conftirutio- 
tie  D.  Adriani  fi  quis  hi  loco  facro  vel  religtofo  thefaurum  fortuito  cafu  inve- 
nerit ,  totum  fibi  adquirit  quafi  m  fuo  inveniflet  ,  ex  hoc  §.  Thefauri  in  Jo. 
cis  facris  &  jelipofis  ,  puta  in  ardibus  facris  &  monumentis  deponebanrur  , 
tutelar  caufa  .  Tria  noillia  talentorum  in  monumento  Davidis  ab  Hyrcano  re- 
perra  tradit  Jofeph  lib.  1$.  cap.  16.  Non  fiebarrt  tamen  religiofi  etfi  in  monu- 
mento inventi  efient  y  /.  4.  $.  non  fit  locus ,  /.  D'rvi.ff.  ad  L.  Jul.  ptculat.  At 
ex  conftit.  Divorum  fratrum  ,  id  eft  Antonini  &  Veri  ,  fi  in  loco  relieiofo 
vel  monumento  thefaurus  inventus  fuerit  ,  pars  dimidia  fifco  vindicatur  ,  altera 
cedit  inventori  y  L  3.  §.  pen.  ff.  de  /ur.  fife,  nee  terenda  opera  ut  ilia  jura  in- 
vicem  conciliemus  ,  nimirum  funt  diverfx  conrtitutioncs  Principum  ,  quorum 
alius  macis  ,  alius  minus  ftuduit  commodis  fifci  ,  &  Juftinianus  conftitutionem 
Adriani  iecotus  eft  ,  tamquam  narnrali  a-quitati  congruentiorem  .  Et  conftitut. 
etiam  Adriani  fi  in  loco  nfcali  ,  vel  Cafaris  ,  id  eft  fundo  privato  Principis  , 
thefaurus  fortuito  inventus  fuerit ,  dimidia  adquiritur  fifco ,  vel  rei  privatx  Prin- 
cipis ,  dimidia  inventori ,  &  in  eo  non  diffenfit  conftirutio  Divorum  fratrupt  y 
d.  I.  3.  §.  pen.  Conftitutionem  Adriani  refert  Span,  in  ejus  vit.  fed  omiAt  ca- 
fum  thefauri  inventi  in  loco  facro  vet  religiofo  .  Conftitutiontbus  pofterioribus 
res  alitcr  difponitur  .  Conftitutione  Conftantini ,  qui  thefaurum  invenit  in  fuo , 
nihil  fibi  adquirit ,  nifi  ultro  deferat  fifco ,  quo  cafu  dimidiam  confequitur ,  di- 
midiam  fifcus  ,  I.  1.  C.  Th.  de  thefaur.  Ex  Conftit.  Leon,  fi  quis  in  fuo  the- 
faurum invenerit  ,  five  fortuito  ,  five  data  opera  ,  dummodo  fine  mala  arte  , 
totum  fibi  adquirit  y  /.  un.  C.  eod.  Legibus  Gothicis  tbefiiurus  quocumque  loco 
inventus  ex  afic  redigitur  in  fifcum  ;  Caifiodor.  6.  ur.  8.  Depofitiva  pecunia  , 
qua  longa  vetufiate  tompetentes  demina  amiferunt  ,    htquifitime  tua  noftris  up-  . 

plkan- 


Digitized  by  Google 


DE      PETIT.     rtEREDIT.  t§ 

niatu?  ex  teftamento  legarJ  caufa  ,  ut  falfum  teftarnentum  dicat  morandar  vel 
fruirrandx  folutionis  legati  caufa,  vel  fi  legatum  cx  teftamento  petatur  ,  &  ab 
herede  fcripto  per  exceptionem  teftaraenrum  falfum  efle  dicatur,  prius  quarrerwr 
an  debeatur,  prarmifla  cognitione  falfi,  fi  probationer  fint  in  promptu,  fi  heres 
fcriptus  paratus  Ut,  id  eft  offerat  litem  conteftari,  &  dicat  modo  conftat,  mo. 
do  agatur?  I.fi  is  a  quo  ,  infra,  ut  in  pofieff.  legator,  hoc  cafu  ceflat  fatisda- 
tio,&  expeaandm  eft  eventus  judicii  ;  I.  dole,  infra,  ad  leg.  falcid.  Et  fi  te- 
ftamentum  falfum  efle  dicatur ,  id  eft  ille  ipfe ,  qui  teftarnentum  falfi  accufat , 
interim  legatum  petat  ex  eodem  teftamento,  fi  fufcepta  cognitio  eft,  id  eft  It. 
te  femel  conteftata  fuper  quxftiooe  falfi ,  non  eft  dandum  legatum .  Ratio  da- 
bitandi  em ,  quod  accufatio  falfi  non  obftat  qnominus  interim  legatum  peti 
poflit .  fa  kern  oblata  per  legatarium  faosdatione ,  «t  proxime  difhim  eft  .  Sed 
ratio  decidendi  ea  eft  ,  legatarius ,  qui  falfi  teftarnentum  accufat,  non  poteft  pe- 
tere  legatum  ex  hoc  teftamento  ,  quia  fibi  ipfi  contrarins  eft  ,  fecum  pugnare 
videtur  ,  qui  petit  legatum  ex  judicio  defuncti  ,  quod  ipfe  impugnat  :  non  au- 
ditur  contraria  vel  pugnantia  allegans  vel  poftulaos  ;  /.  i.  C.  de  furt.  Et  fi 
pronuntietur  falfum  efle  teftarnentum  ,  non  debetur  legatum  ,  quia  nihil  debe- 
tur  ex  falfo  teftamento:  &  fi  legatarius  vi&us  fit  in  a&ione  falfi  .  nihil  con- 
iequetur  ex  eo  teftamento,  quia  indtgnus  eft  judicio  defuncli, qui  id  ipfum  im- 
pugnavit;  l.pcfl  legatum,  §.  i.  infr.  de  his  qux  ut  indign. 

L.  7. 

PErhioni  hercditatis  non  poteft  fieri  pracjudiciom  per  caufam  iiberalem ,  pro- 
pter au&oritatem  cernnrnviralis  judicii;  /.  Drvus ,  fupra  ,  h.  tit.  I.  ult.  C. 
h.  tit.  I.  non  dijiinguemus  ,  §.  fi  is  facial  ,  de  recept.  qui  arb'rtr.  rtcep.  I.  ult. 
de  tabul.  exhib.  I.  fi  pofi  litem  ,  de  except,  minor  adio  non  movetur  ,  dum 
major  fperarur;  /.  per  minorem ,  de  judic.  Si  libertas  Sticho  teftamento  relifla 
fit  ,  in  quo  exrraneus  eft  heres  inftitutus  filio  exheredato  ,  &  Stichus  ex  tefta- 
mento libertatem  fibi  competere  dkat  ,  id  eft  petat  libertatem  cx  teftamento  , 
ex  fenatusconfulto  judicium  libertatis  fuftmetur ,  donee  conquerente  filio  exhere- 
dato judicium  inorficiufi  tellamenti  peranum  fit  ,  ne  prarjuaicium  fiat  petition! 
hercditatis.  Et  hoc  comprobarum  eft  refcripto  D.  Trajani,ex  quo  judicium  li- 
bertatis  ditfertur  ,  donee  judicium  de  inofficiofo  mducatur  ,  id  eft  (blvatur  , 
perimatur  peremptione  ,  id  eft  ceflabone  triennii  ,  litis  inftantia  fc.  perhnitur 
non  agendo  per  triennhim /.  &  pofl  ediBum  ,  §.  cirtumdutlo  ,  de  judic.  I. 
properandmm  ,  C.  end.  I.  cum  lite  mart u a  ,  ff.  judic.  ftlv.  vel  donee  judicium  fi- 
nem  accipiat  per  fentennam  definitivam  ;  I.  1.  de  re  judic,  I.  fmgulis  ,  da  ex.. 
ctpt.  rei  judic. 

$.  it  a  demum. 

EX  refcripto  D.  Pit  judicium  liberale  demum  fuftinetur,  fi  jam  de  mofficio- 
fo  judicium ,  per  querelam  fc  inofficiofi ,  conteftatum  fit  ,  fed  fi  non  lit 
conteftatum,  non  expeetatur  liberale  judicium,  non  ditfertur  in  quinquennium , 
quo.  finirur  querela  inofficiofi  ,*  /.  fcimus  ,  §.  ult.  C.  de  inoffic.  tefl.  ne  mora 
nat  fervituti .  id  eft  petitioni  libertatis  ,  fed  fummatim  judex  arftimabit ,  id  eft 
prartor  in  urbe  vel  prarfes  in  provinces ,  qui  de  liberali  caufa  extra  ordinem 
cognofcit  ,•  /.  non  dijiinguemus ,  J.  de  liberali ,  de  recept.  qui  arbitr.  reccper.  I.  2. 
C.  de  pedan.  judic.  judex ,  inquam ,  fummatim  cognof  cet  ,  an  forte  bona  fide 
moveatur  querela  inofficiofi  teitamenti ,  &  fi  id  vifum  fit  ,  prarftituer  modicum 
t  em  pus ,  intra  quod  fiat  conteftatio  querelz  inofficiofi  teftamenti  ,  intra  quod  fi 
non  fucrit  conteftatum  ,  judex  libertatis  jubetur  partibus  futs  fungi  ,  id  eft  co- 
gnofcere  &  pronuntiare  fuper  liberali  caufa  .  Ex  conftitutione  Juftinjani  judi- 
Tom.VUL  M 


REGIT;     AD  TIT. 

cium  liberale  fuftinetur  ,  fi  intra  annum  petitio  hereditatis  finem  aecipiat ,  St, 
poft  annum  libertas  competit .  etiam  fi  petitio  hereditatis  nondum  finem  acce-> 
peril ;  /.  ult.  C.  b,  tit.  Quod  conititutum  eft  Uvore  libertatis, oe  longior  mo- 
ra Ubertati  fiat. 

§.  quotient , 

OUotiens  quis  patirar  controverfiam  libertatis  y  &  hereditatis  y  puta  fervur 
beres  inltitutus  teftamento , fi  non  ex  teftamento  fe  liberum  efle  cheat, fed 
alias  a  teftatore  inter  vivos  manumifium ,  non  debet  impedirt  libertatis  cau- 
fa  •  licet  judicium  de  teftainento  moveri  fperetur  ,  dummodo  tamen  prjfdicatur 


judici  ltberalis  caufa; ,  ne  ullum  adminiculum ,  id-  eft  probattonem  libertatis ,  ex 
co  teftamento  admittat  ,  quia  hoc  cafu  per  libcralerrr  caufam  nullum  fit  prz- 
judicium  hereditati ,  id  eft  petitioni  hereditatis, dummodo  nullum  adminiculum, 
id  eft  probatio  libertatis .  petatur  ex  teftamento  ,  put*  fi  liberum  k  non  dtcat 
ex  teflamento ,  fed  ex  alia  caufa ,  puta  ex  manumiftionc  inter  vivos  ,  Alias  fi 
de  hereditate  ,  &  libertate  agatur  ,  prius  caufa.  libertatis  agi  debet  ,  led  fi  de 
hereditate  agatur ,  &  incidenter  de  liberate  ,  prius  quidem  ordinanda  eft  caufa 
libertatis ,  fed  ei  qui  libertate  utitur  ,  id  eft  qui  eft  in  pofleflione  libertatis  , 
fufEcit  ad  victoriam ,  id  eft  ut  vincat  in  caufa  libertatis ,  de  hereditate  ,  id  clt 
in  caufa  hereditatis  ,  fecuadum  cum  efle  pronunciatum  ;  /.  a.  de  ordin.  f 
gnit. 

L,  8, 

OUi  ignorans  vires  teftatnenti  judicium  defuiiAi  fecutus  eft* id  eft  qui  igno- 
rans  adiit  hereditatem  ex  teflamento ,  quod  putabat  valere  ,  cum  non  va- 
icret  y  non  prohibetur  adire  hereditatem  ab  inteftato  ,  ex  b.  I.  quia  qui 
adiit  hereditatem  ex  teftamento  ,  quod  putat  valere  ,  non  videtur  repudiate  le- 
gitimam  hereditatem  ;  /.  mater ,  §.  ceterum  ,  fupr.  pro**  tit.  Qui  legatum  acce- 
pit  ex  teftamento , quod  putat  valere,  non  prohinemr  ex  caufa  injufti  rupti  irriti 
teftamenti ,  hereditatem  vindicate  ab  inteftato  ,  ft  modo  pritts  legatum  reftkuat 
poftdibri  hereditatis  ,  accepta  cautioner  evicla  hereditate  y  ill  a  legarum  reftirui  , 
maxime  ft  non  per  calumniam  ,  id  eft  calumniandi  animo  ,  vexandi  ,  &  di- 
ftring?ndi  adverfarit  caufa  ,  fed  per  errorem  petat  hereditatem  ,  credens  tcfta- 
mentum  valere  .  Qnod  fi  qui  agnovit  legatum  ex  teflamento  ,  pent  heredita- 
tem per  calumntam,  non  admittitur  ad  petitionem  hereditatis,-  /.  ptjlquam  ,©* 
feq.  intra  ,  b.  tit.  fed  qui  fciens  tdlamemum  non  valere  ,  adiit  hereditatem 
ex  teftamento  ,  non  poteft  poftea  petere  herediratem  ab  inteftato  ,  quia  rcnun- 
tiaflc  videtur  legitime  hereditari    d.  I,  pcflquam  y  I.  2.  C  de  fideicommff. 

L,  9, 

Egulariter  petitio  hereditatis  datur  non  tanture  adverfus  eum  ,  qui  univer- 
Iv  lam  hereditatem  poftidet  ,  fed  etiam  adverfus  poffeflbrem  return  fingula- 
rum,  qui  rem  unam  hereditariam  vel  jus  aliquod  hereditarium ,  puta  actionem 
vel  fervitutem ,  poftidet  vel  qua  fi  poffider ,  dummodo  pro  herede  vel  pro  pof- 
fenbre  poffidcat  ,  ex  h.  I.  &  I.  bereditttir  ,  C.  h.  tit.  Ratio  dubirandi  erat , 
quod  petitio  hereditatis ,  cum  (it  aclio  in  rem  universalis,  videtur  non  efle  dan- 
da  adverfus  poflefforem  rerum  fingufarum  ,  five  in  jure  five  in  corporibus  con- 
fidant, fed  potius  videtur  danda  vindicatio  ,  qux  eft  aftio  in  rem  particularis  ; 
/.  cogi  ,  C.  b,  tit.  I.  pen.  C.  in  quibus  eauf.  ctff.  long,  temp,  prjtfcript.  I.  ofli- 
cium ,  infra ,  de  rei  vind.  Ratio  decidendi  h.tc  eft  ,  gcneraliter  quidem  petitio 
hereditatis  datur  maxime  adverfus  eum  qui  hereditatem  ex  afle  vel  ex  parte 
poftidet,  fed  tamen  petitio  hereditatis  datur  adverfus  eum  qui  rem  unam  here- 


Digitized  by  Google 


D  E      PETIT.      HEREDIT,  01 

ditariam  poflidet ,  dummodo  «tm  pro  herede  vel  pro  pofleflbre  poffideat  ,•  /. 
pro*,  infra  ,  h.  ut.  /.  etfi  non  \  totam ,  &  tribus  fetjq.  fi  tjuts  omiff.  cattf.  te- 
fiam.  quia  tituli  pro  herede  &  pro  pofleflbre  funt  tituli  univcrfales  poflidendi : 
pernio  hereditatis  non  datur  adverfus  eum  qui  eerto  titulo  poflidet  ,  puta  ex 
empto  vel  dooato  ,  fed  eo  nomine  comparata  eft  vindicatio  ;  d,  I.  ngt. 

JL  10. 

PEtitio  hereditatis  datur  adverfus  eum  qui  poflidet  rem  nereditariam  vet  mi- 
nimam ,  ex  A.  /.  &  d.  I.  etfi  non  totam ,  quia  fufficit  ut  earn  pro  herede 
vel  pro  pofleflbre  poflideat.  Qui  rem  hereditariam  vel  minimam  poflidet ,  con - 
veniri  poteft  petitiooe  hereditatis,  ne  prar judicium  fiat  herodUati-,  id  eft  petitio- 


TYEtitio  hereditatis  eft  aftio  in  rem  univerfalis,  qua  quis  intendit  nereditatem 

X    fuam  efle,  in  totum  vel  ex  parte  .  Et  qui  agit  petitiooe  herediutis  petit 

hereditatem  in  totum  vel  ex  parte  ex  qua  heres  eil  :  fed  fi  pofleflbr  rei  certx 

conveniarar  hac  afKone  ,  quia  convenitur  ut  pofTeflbr  certx  tei  ,  non  tenetur 

plus  pncltare,  quam  poflideat,oc  liberatur  cedendo  rem  quam  poflidet t  qui  fClariusde. 

fttitorioyl.  t  tilt,  infra  ,  de  rei  vindic.  I.  quod  debet ur  ,  de  pecul.  ad  ofiicium  fumjWr  ex 

judicis  pertinct  ,  ut  id  mntum  veniat  in  reftirutione  ,  quod  reus  poflidet ,  quia  /  l£  « 

in  aftione  in  rem  non  perfona ,  fed  res  convenitur /.  Imperatores  ,  infra ,  de  {'-m^  ^ *  ZOa 

publican.  I.  denique  ,  de  jur.  fife  Et  aftio  in  rem  nafcitur  ex  pmemi  poflcf-  ^_  *  ^pff, 

lione  ;  /.  non  alias ,  §.  Jed  ft  poftulatur  ,  de  judic.  1.  unic.  C.  de  alienat.  ju-  '^ert^\  ' 

die.  mutand.  cauf.  fail,  unde  non  darur  cum  effeftu  adverfus  qnemquam  ,  nifl 

quatenus  poflidet.  Hereditas  univerfalis  eft  in  aftione,  in  petirione ,  fed  res  fin- 

gulie  qua?  poflidentur  funt  tan  rum  in  conderrmatione  &  praftatione  ,  &  afiio  , 

qua-  fua  natura  ell  univerfalis  ,  modum  &  fingularitatem  recipit  ex  modo  pof- 

Icflionis  rei  feu  adverfaru « 

X.  ti. 

PEtitio  hereditatis  datur  adverfus  eum  qui  pro  herede  vel  pro  poffeflbre  pof« 
fidet ;  /.  regjtlariter  ,  fupra  ,  h.  tit.  I.  cogi ,  C.  h.  tit.  pro  herede  poflidet 
qui  ,  cum  non  fit  heres  ex  teftamento  vel  ab  inteftato  ,  per  errorem  putat  ft 
hcredem  efle  ,  &  poflidet  pro  herede  ,  animo  heredis,  &  opbione  tituli  here- 
dis, vel  qui,  fciens  fe  hercdem  non  efle,  poflidet  quafi  hem ,  id  eft  per  men. 
dacium  jacrat  fe  heredem  efle  .  Pro  herede  poflidet  &  bonorum  pofleflbr  ,  id 
eft  cui  prat  or  dedit  bonorum  pofleflionem  ,  quia  honorum  pofleflbr  pro  herede 
habetur  ;  /.  1.  2.  &  3.  infra,  de  honor,  poljeff,  I.  in  eonditionibus  ,  fi  patro- 
nm  ,  de  cond.  &  dem.  Hereditatis  anpellatione  bonorum  poirelTio  continetur  ; 
I.  hereditatis  ,  de  V.  S. 

$.  pro  t  pojfejfore, 

PRo  pofleflbre  poflidet  prardo  ,  id  eft  mala?  fidet  pofleflbr ,  qui  poflidet  rem 
alienam , fciens  fe  nullum  habere  titulum  feu  caufam  poflidendi. 

L.  12. 

T])Etitio  hereditatis  datur  adverfus  eum  qui  pro  pofleflbre  poflidet ,  pro  poflef- 
JL  fore  poflidet  prardo,  id  eft  malac  fidei  pofleffor,  qui  interrogatus  cur  pofli- 
deat ,  refpondet ,  quia  poflideo ,  id  eft  non  poteft  allegare  aliam  caufam  poflef- 
fionis  ,  quam  poffideo  ,  quia  poflideo ,  ex  hat  I.  &  imt.  feq.  Pctitio  heredi- 

M  ij 


Digitized  by  Google 


« 


9*  RECIT.     AD  TIT. 

tatts  datur  adverfus  eum  qui  pro  herede  vel  pro  pofleflbre  poffider,  non  daruf 
adverfus  cum  «jui  habct  alkjuem  titulum  pofleffionts  fuac  ,  puta  ex  empto  vel 
donato;  /.  cogiy  C.  h.  tit.  Poflefior  conventus  petitione  hereditatis ,  non  tenc- 
tnr  dicere  titulum  pofiefllonis  fua:  ,  puta  titalum  fpecialem  empti ,  dooati ,  taw 
men  tenetur  dicere  an  pro  herede  vel  pro  pofieOore  poflideat  y  d.  I.  n&i  >  C 
b,  t  iu 

I.  13.  %.  1. 

REgulariter  peritio  hereditatis  datur  tantum  adverfus  eum  qui  pro  herede 
vel  pro  pofleflbre  poffviet;  l.rt£ularittry  fupr.  huie.  Petitio  hereditatis  non 
darar  adverfus  titulo  poffidentem  ,  puta  ex  caufa  emptioois  ,  donationis ,  dotis, 
vel  legati  .  Titulus  eft  caufa  poffidendi  ,  puta  emptio  ,  donatio  ,  dos  ,  lega- 
turn  /  /.  1.  infr.  pro  dot.  I.  f  nulla  ,  C.  at  rti  vindic.  1.  hereditattm  ,  C.  in 
quib.  cauf.  cejf.  long.  temp,  ptxftr'ipt.  Interdum  tamen  peritio  hereditatis  datur 
adverfus  titulo  poffidentem  ,  puta  cx  empto  ,  donato  ,  dote  vel  legato ,  quafi 
adverfus  eum  qui  pro  herede  poffider  ,  quia  qui  fciens  poffidet  cum  ntulo 
n«lk>  ,  pro  pofleflbre  poflidere  intelligitur  .  £t  hoe  eft  quod  dicitur  .-  Omni- 
bus titults  ,  titulum  pro  poffeffort  h&ert  ,  &  quafi  iniun&um  ,  id  eft  adjun- 
fiam ,  ttft .  Exempli  gratia  fi  quis  fciens  a  furiofo  emerit ,  pro  pofleflbre  poftt- 
det  ,  quia-  emptio  nulla  eft  .  Et  fi  vir  vel  uxor  conftaute  matrimonio  rem  ex 
caufa  donationis  acceperit*.  pro  pofleflbre  poffidet ,  ut  hie  &  I.  quod  uxor ,  infra, 
dt  adqu.  poffeff.  quia  donatio  non  valet  ,  licet  morte  &  filentio  confirmetuc  ; 
/.  cum  hie  flatus  y  infra  ,  de  don.  int.  vin&  uxor.  &  ideo  petitione  hereditatis 
tcnetur.  Item  fi  a  puella  minore  12.  annis  ,  quafi  dotem  fciens  accepetim,  pro 
pofleflbre  poffideo,  &  conveniri  poflum  petitione  hereditatis,  quia  cum  pueila 
minore  1 2.  annis  ,  non  funt  nupnar,  neque  uxor  r  neque  dos  :  %.  fi  adverfus  , 
inft.  dt  ttupt.  1.  quafitum  .  dt  fponfalib.  /.  4~  dt  rit.  nupt.  I.  j.  dt  jur.  dot. 
item  fi  fcienti  legatum  folutum  eft  ex  falfa  caufa  legati  ,  enm  legatum  non 
eilet  ,  pro  pofleflbre  pofliiet  ,  &  ideo  conveniri  poteft  petitione  hereditatis  . 

§.  is  auttm, 

PEtitio  hereditatis  datur  adverfus  pofleftbrem  heredrratis  vel  adverfus  eum 
qui  dolo  defiit  poflidere  .  Dolus  enim  pro  pofTeftione  eft  ;  /.  fed  etfi  ,  §. 
perindt  ,  infra  ,  h.  tit.  I.  f  qui  dolo  T  dt  R.  J.  qni  dolo  defiit  poffidere  ,  pro 
poflefibra  habetur ,  ne  dolus  ei  profit  ,  ut  libererur  ,  Demofthen.  in  Aphob. 
irtfti  [/.if  yip  <v»  xaSiyHxait  yrip&  tciV  futppiS'»r  it  xixkiw  ft  i  ueiwt  9  QKktxcT- 
pw>  ievtp  in  u'wot  Sjeat ,  Nam  de  his ,  qua  prtrouricatus  ts  ,  lex  tfk  qus  pa- 
lam  fubet  tt  aqut  ttneri  y  at  fi  ipft  habtres .  Ratio  dubitandi  erat,  quod  actio 
»  rem  ,  five  univerfalis  ,  five  fpecialis  t  ex  prarfenri  pofleflione  nafcitur  ;  /.  non 
alias  >  §.  fed  fi  pcfiulatur  ,  dt  judic.  Et  pofleffio  parit  in  rem  a£?ionem  ;  /. 
vnic.  C.  dt  alien.  Judic.  mut.  eauf.  faEl.  Ergo  petitio  hereditatis  non  datur, 
nifi  adverfus  poflellorcm .  Tamen  petitio  hereditatis  datur  adverfus  eum  qui  do- 
lo defiit  poffidere  <  quia  in  pemam  doli  pro  pofiefibre  habetur  .  Qui  reftituit 
licreditatem  ex  fideicommifTo  inutili  f  non  tenetur  petitione  hereditatis ,  quia  re- 
llituta  hereditate  defiit  poflidere  ,  nifi  dolo  fecit  ,  id  eft  fciens  alii  T  quam  cui 
deberet ,  reftrtuerit  ,  nam  &  dolus  prxtcritus  venit  in  petitione  hexediutis , 
quafi  dolo  deficrit  poffidere. 

$.  Nerat'tus. 

T)Etitio  hereditatis  darar'  adverfus  eum  qui  pro  herede  vel  pro  pofteffore 
J.  poffidet  ,  vel  adverfus  heredem  ejus  qui  pro*  herede  •  vel  pro  poffeffore  pof- 
fidebat ,  quia  hcres  fuccedit  in  omne  jus  &  vitiuni  defundi  ,  ideoque  ignora- 

tione 


Digitized  by  Google 


DE     PETIT.      HEREDIT.  9j 

tione  fua  vkia  defun&i  non  exdudk ,  id  eft  non  effugit  ;  /.  turn  beret  ,  infra ,     Cujac  9. 
de  d'tv.  &temp.  pttfaipt.  item  petitio  hereditatis  datur  adverfus  heredem  ejus,  o£/*.  2.5. 
qui  pro  herede  vel  pro  pofleflbre  poffidebat ,  etiam  15  putavit  heres  cas  res  er 
hac  hereditate  effe  quar  fibi  data  eft  ,  id  eft  etiam  fi  putavit  eas  res  fuifle  de- 
ftmai. 

$.  cvod  fi  gutt  • 

DIre&a  petitio  hereditatis  non  datur  adverfus  tirulo  poffidentem  ,  in  eurtt 
qui  habet  aliquem  titulum  pofll'lTionis  fax,*  /.  regulariter ,  fupra  ,  h.  tit, 

ra  non  datur  adverfus  emptorem  herediratis  ,  quia  emptor  hereditatis  ,  licet 
emptor  univcrfitatk ,  eft  uagtrlaris  fucceiTor  ,  habet  tantam  titulum  fingula- 
rem  poffeffionis  fua» ,  id  eft  caufam  emptionis ,  ideoque  Gneularum  dumtaxat  re- 
rum  nomine  conveniendus  eft  ,  ideoque  fpcciali  in  rem  a&ione  ;  /.  2.  /.  here- 
ditatis ,  m  fin.  C.  h.  tit.  &  emptor  herediratis  non  poteft  conveniri  a  credi- 
toribus  legatariis  &  fwleicommiflariis  ,  fed  tantum  venditor  hereditatis  ,  falva 
ei  a&tone  evi&ionis  adverfus  emptorem  ;  /.  2.  C.  de  Ixrtdit.  vel  ad.  vendir, 
utilis  tamen  petitio  hereditatis  datur  in  emptorem  hereditatis :  ratio  fubjungkur, 
ne  fingulis  ,  id  eft  plurrbus  judiciis,  vexetnr,fi  conveniatnr  vice  heredxs  ab  eo 
qui  dicit  fe  heredem  effe ,  &  ubi  obtmuerk  in  caufa  petitionis  hereditatis ,  &  a 
te  fubmeverit  eum  qui  agebar  petitione  hereditatis  ,  teneatur  fe  defendere  ad- 
verfus venditorem  agentem  de  eviction?  ex  caufa  vendirat  heredkatis  .  Durum 
eft  diftringi  in  plures  adverfarios  ;  /.  &  antillarum  r  §.  ult.  infra  ,  de  pecul.  I, 
ne  in  plures  >  ae  etereitor.  aB.  utilis  petitio  hereditatis  datur  in  emptorem  he- 
reditatis, temper  enkn  direfta  datur  in  venditorem  heredkatis  .  Venditor  here- 
ditatis non  delink  teneri  petitione  hereditatis ,  quia  femel  he  res  non  delink  efle 
hercs .  Utilis  petitio  hereditatis  datur  in  emptorem  ,  maxime  fi  venditor  non 
extet ,  id  eft  u  non  fit  folvendo  ,  vel  decedent  fine  herede  ,  inanis  effct  adio 
qua:  contra  eum  moveretur,  propter  inopiam  debitoris  „•  /.  nam  irt  fupra  ,  de 
d»L  vel  11  venditor  modico  pretio  vendiderit  ,  &  bona:  fidei  pofleflbr  fuk  y  ut 
confulatur  ei  ad  quern  pertinct  hercditas,  ne  cogatur  agerc  petitione  hereditatis 
contra  venditorem,  a  quo  pretium  acceptum  tantum  recepturus  eft,  fi  eflfet  bo- 
ss fidei  pofleflbr ,  nam  bonz  fidei  pofleflbr  y  qui  hcreditatem  vendidit ,  non  te- 
netur  nil]  acctptnm  pretium  reftituere ,  adeoquc  nec  nifi  in  quantum  ex  eo  lo- 
cuoletior  faflus  eft  ;  /.  fed  &  ftt§.  (onfuluity  infra,  b,  ut.  Utilis  petitio  he- 
reditatis datur  in  emptorem  hereditatis ,  five  bona:  five  malar  fidei  pofleffor  fit , 
etiam  fi  fciens  alicnam  hereditatem  emerit  a  non  domino ,  non  hoc  colore ,  quail 
qui  fciens  alicnam  hereditatem  emit  ,  pro  poffeflbre  poffideat ,  quia  prardo  non 
eft  ,  fed  datur  in  emptorem  hereditatis  tamquam  emptcrem  uuiverfitatis  }  §> 
fi  quit  ffient  ,  infra  ,  h.  L 

$.  idem  erit  dieendum. 

PEtitio  hereditatis  datur  adverfus  fideicommiflarium ,  cui  reftituta  foerk  here- 
ditas ex  caufa  fideicommifft  leu  venditionk  ex  caufa  fideicommiffi  :  puta 
fi  heres  juflus  fit  parvo  pretio  vendere  Tkio  hereditatem  ,  earn  vendiderit,  quia 
perinde  eft  ac  fi  rogaras  effet  reftituere  Tkio  heredrtatem  certo  pretio  ,  ut  fi 
heres  juflus  fit  alium  heredem  mftituere ,  perinde  eft  ac  fi  heres  rogatus  eflet 
reftituere  hereditatem  Titio  ;  I.  films f.  §.  ut  quis  heredem  ,  de  legat.  1.  I.  en 
feSe  y  in  pr.  ad  Trtbell.  I.  in  ratime  30.  %.  tametfi ,  ad  leg.  faleid.  I.  nec  ant-* 
teyC.de  fur.  deliver.  Ab  herede  enim  pcti  non  cxpedit  permodicum  pre- 
tium hahente  ,  id  eft  fi  modico  pretio  vendiderit  ex  fiddcommiffo.ex  volunta- 
te  teftatoris  ,  quia  out  vendiderit  hereditatem  ,  cum  effet  bona*  fidei  pofleflbr , 
non  tcnetur  in  ampiius,  quam  reftituere  pretium  quod  accepit,  &  quatenus  ex 


Digitized  by  Google 


RECIT.     AD  TIT. 

tior  faftus  eft  ;  l.ftd  etfi,  §  confuluit,  infra ,  h.  tit.  Petitio  heredi. 
adverfus  fideicornmiflarium ,  cui  reftiruta  eft  hereditas  ex  caufa  fidei- 
cnmmiffi  vel  venditions  ex  <aufe  fideicommiffi ,  quia  reftiruta  hereditate  fidei- 
commuTarius  eft  heredis  loco;  $.  f  <7  Neronii%  infl.  de  fideic.  heredit.  Si  quis 
ex  caufa  fideicommiffi  reftitueric  herediratem  vel  fingulas  res  pratftiterit  ,  peti 
ab  co  hereditas  poteft  ,  nimirum  ft  folvit  indebttum  fideicommi/Turrt  ex  tefta- 
mento  nullo  irrito  ,  quia  habet  condi£honem  earum  return ,  qua;  ex  ilia  caufa 
foluta:  funt,  &  veluti  juris  poifcflbr  eft  ,  muho  magis  fi  pretia  renim  hercdi- 
tarianim  ,  quas  diftraxit ,  id  eft  in  pluris  vendidit ,  ante  Tertirutam  herediratem 
poftea  folvit  ndeicommiflario  ,  peti  ab  eo  hereditas  poteft  ,  quia  aeque  habet 
toadi£Honcm  /.  quod  f  fi  in  diemy  §.ult.  infra,  b.  t'tu 

5.  fid  &  fi  ret enl a. 

T)Etitio  hereditatis  datur  in  eum  qui  pro  berede  vel  pro  poiTcflbre  poffidct 
J.  hereditatem  vel  rem  hereditariam  licet  minimam  ;  /.  regularity  ,  <Jr  fta. 
fupr.  h.  th.  ideo  petitio  hereditatis  datur  adverfus  faercdem ,  id  eft  heredem  pu- 
tatrvum  ,  qui ,  retcnta  certa  quantitate ,  hereditatem  reftituere  rogatos  eft  & 
hereditatem  rcftituit  retenta  certa  quantitate  ,  vel  modica  ,  quia  earn  jure  here- 
dirario  poffidet.  Retentio  ilia  fit  jure  hereditario  ,  &  ex  pecunia  hereditaria  : 
petitio  etiam  datur  adverfus  fideicomrniftarium  ,  cui  reftiruta  eft  hereditas  ex 
fideicommuTo  ,  quia  reftituta  hereditate  ,  fideicornmifiarius  eft  heredis  lo- 
co ;  <j.  t  &  Neronis  ,  infl.  de  fideic.  hered.  Quod  fi  accepta  certa  Quan- 
titate heres  rogarus  fit  rcftituere  bereditarem  ,  Papinianus  exifttmavir  peri- 
ttonem  non  dari  adverfus  heredem  qui  reftiruit  hereditatem  ,  accepta  certa 
quantitate  ,  quotiiam  quod  conditionis  implendx  caufa  datur  heredi  ,  pro  he. 
rede  non  poJUdetur  ,  jure  hereditario  non  capitur  ,  led  mortis  caufa  ,  ut  hie 
Cf  1.  qui  pretio  ,  /.  quod  conditionis  ,  de  mort.  cauf.  don.  I.  fi  quit  fub  condu 
time ,  fx  quisomiff.  cauf.  teflam.  Aliud  eft  fi  libcrtas  Sticfao  relicta  fit  fub  con- 
ditione  dandi  decern  vel  viginti  ,  quod  conditionis  implendae  caufa  datur  a  fta. 
tulibero  .  pro  hered*  capitUT  ,  quia  dari  intelligitur  ex  peconia  hereditaria  ,  ni- 
mirum de  peculio  ,  quod  eft  hereditaris  ,  ideoque  quod  conditionis  tmplend* 
caufa  datur  a  ftatulibero ,  imputatur  in  quartam  falcidiam  &  Trebellianicam  • 
L  id  Mutern  ,  verf.  fane,  *d  ieg.  falcid.  I.  quod  fittuliber.  de  mort.  ctuf.  donat. 

PEtitio  hereditatis  datur  etiam  in  heredem  qui  reftiruit  hereditatem  ex  eau- 
fa  fideicommiili  ,  nulla  deducltone  vel  retentione  fa£ta  ,  propter  folos  fru- 
ctus  quos  retinet ,  id  eft  quos  percepit  ex  hereditate  ,  &  qui  non  ven'tunt  in 
reftitutione  fidc:cotmnifli  ;  /.  in  fidekenaniffaria  ,  infra  ,  *d  Trebell.  quia  heres 
in  reftituenda  hereditate  non  reftiruit  fruclus  perceptos,  &  cos  retinet  quafi  he- 
res ,  arque  ira  verura  eft  dicere  quod  aliquid  poflidet  feu  retinet  ex  hereditate . 
Ratio  dubirandi  erat  ,  quod  fruous  percepti  non  veniunt  in  reftitutione  fidei- 
commifti,  quia  non  tarn  hereditati,  quam  rebus  ipfis,  id  eft  corporibus  heredi- 
tariis,  acccpto  fcruntur;  d.l.  in  fideiommiffaria .  Hoc  verum  eft  in  vero  here- 
de  fruflus  perceptos  poft  adrtam  hereditatem ,  non  heredhati  ,  fed  rebus  ipfis  , 
id  eft  corporibus  hereditarlis ,  accepro  fori,  quia  adita  femel  heredi  tas ,  non  eft 
amphus  heredtras,  fed  eft  patrimonium  heredis  ;  /.  1.  de  fiparat.  aliud  eft  in 
fallo  herede,  qui  Teftituit  hereditatem  ex  falfo  nullo  vel  irrito  teftamento,  qui. 
que  perceptos  impqtat  hercditati  ,  quia  ex  faifo  nullo  vet  irrito  tellamen- 
to  adita  hereditas  manet  hereditas . 

S-f 


Digitized  by  Google 


DE     PETIT.  HEREDIT. 

$.  fi  quis  ft* 


PEtitio  hereditatis  direfta  non  datur  adverfus  emptorem  hereditatis,  etiam  fi 
fciens  alietiam  hereditatem  emerit  a  non  domino  .  Ratio  dubitandi  erat  , 
quod  emptor  hereditatis  ,  qui  fciens  alienam  hereditatcm  emit  ,  quafi  pro  pof- 
leflore  poflidet,  quia  videtur  fine  thulo,  fine  caufa  poflidcrc  .  Sed  directa  pe- 
titio  hereditatis  non  datur  adverfus  emptorem  hereditatis  ,  etiam  fi  fciens  alie- 
nam hereditatcm  emerit,  quia  nemo  prxdo  eft  qui  prctium  numeravit  ,  ut  hie 
CT  /.  t  126.  de  R.J.  Mali  fidei  poffeflbr  eft.  quia  fciens  rem  alienam  emit 
a  non  domino,  fed  non  eft  pnrdo,quia  ha  bet  aliquera  titulum  pofleflionis  fux, 
neinpe  contracrum  qualemcumque  ,  &  nutnerationem  pretii  >  fed  utilis  petit io 
hereditatis  datur  in  emptorem  hereditatis  ,  tamquam  in  emptorem  univerfitatis, 
quia  emptor  hereditatis  eft  heredis  loco  ;  /.  z.  C.  de  btrtd.  vel  aft.  vendit,  /. 2. 
§.  cum  quis  iff.  tod,  tit.  I.  fi  tit.  commun.  pradicr, 

%.  hem  fi  quit  a  fifco. 

UTilis  petitio  hereditatis  datur  adveffus  eum  qui  a  fifco  hereditatem  emit, 
quafi  vacantem ,  quia  eft  emptor  univerfTtatis ,  &  fuccedit  in  jus  univer- 
fum  defundi  .  Ex  quo  qui  bona  vacantia  a  fifco  comparavit  ,  tenetur  excipere 
acriones  ,  quae  contra  defunclum  competebant  ;  /.  eum  qui  41.  ,  de  jure  fife. 
Hodie  qui  rem  alienam  emit  a  fifco,  ftatim  fecurus  eft  adverfus  dommum  vel 
creditorem  hypothecarium  ,  falva  ei  actionc  adverfus  fifcum  intra  quadriennium/ 
/.  2.  &  J.  C.  de  quadr.  profcript.  §.  ult.  infl.  de>  ufucap.  SC.  de  petitione  he* 
reditatis  locum  habet  contra  emptorem  hereditatis  caducar,  ex  parte  vel  afle  fi- 
fco quarfitz  ,  &  bonorum  vacantium  fifco  delatorom  ;  /.  item  veniunt  ,  §.  ait 
fenatus.  infr.  h.  tit.  Ei,  qui  totam  hereditatcm,  vel  partem  hereditatis  emit  a 
fifco  ,  datur  actio  ,  per  quam  univerfa  bona  confequatur  ,  quemadmodum  ei  , 
cut  ex  Trebelliano  reftituta  eft  hereditas,  datur  petitio  hereditatis  ,  quia  eft  he- 
tedis  loco  ;  Lei  qui  partes  t  infr.  A.  tin 

apud  Marctllum  . 

SI  mulier  alienam  hereditatem  in  dotem  dederit ,  marirus  conftante  ma  trim  o— 
nio  conveniri  poteft  utili  petitione  hereditatis.  Ratio  dubitandi  erat  ,  quod 
maritus  pro  dote  poflidet  hereditatem  ,  id  eft  habet  titulum  fpectafem  poficflio- 
nit  fux ,  nempe  caufam  dotis  y  immo  maritus  poflidet  dotem  titulo  onerofo 
propter  onera  matrimonii  ?-  /.  pro  oneribus ,  C.  de  jur.  dot.  quia  petitio  heredi- 
tatis non  datur  contra  tttulo  poflldentem  ,  ergo  non  datur  contra  heredem 
emptoris,qui  poftidebat  pro  emptore,  quafi  pro  nerede  poffideat .  Petitio  here- 
ditatis datur  adverfus  heredem, etiam  earum  reran  nomine, quas  defunclus  pro 
emptore  poftidebat,  quia  pro  herede  poffidere  intelligitur  :  &  hoc  eft  quod  in-  _  . 
finuatur  his  verbis >  quafi  pro  herede  poffideat.  ~ "'ac*  9* 

wj,  T  *$• 


%  fi  quis  abferuis  . 

I>  Egulariter  petitio  hereditatis  datur  contra  eum  ,  qui  pro  herede  vel  pro 
V  poflcflbre  poflidet  /  /.  regulariter  ,  &  feq.  fupra ,  b.  tit.  Idcirco  fi  quis  ab- 
fentis  nomine  poffideat  hereditatem  ,  quafi  procurator  voluntarius  vel  negotio- 
rum  geftor  ablentis  ,  conveniri  non  poteft  petitione  hereditatis  ,  cum  fit  mcer- 
tum  an  dominus  ratum  habeat  ,  quia  quamdiu  incertum  eft  an  dominus  ra- 
tum  habiturus  fit  ,  non  videtur  pro  herede  vel  pro  pofleflbre  poffidere  qui 


Digitized  by  Google 


96  HECIt     AD  TIT. 

contemplation  alterius,  id  eft  alterius  nomine  poflidet,  quia  non  fibi  poflidet, 
fed  domino ,  non  eft  verus  pofleflbr  ,  is  poflidet  cujus  nomine  poflidet,  poflef- 
fio  retinetur  per  procuratorem  ;  /.  quod  meo ,  infra  ,  de  adguir.  poffejj.  Sed  ft 
dn minus  rarum  non  habeat ,  id  eft  intra  tempos  ex  quo  abfens  (circ  potait  he. 
reditatem  ejus  nomine  ab  alio  poflideri ,  quod  tempos  deflnitur  arbitno  judicis, 
,  quia  domino  ratum  non  habente ,  jam  procurator  quafi  prardo  eft ,  id  eft 
prxdone,pro  poflefl'ore,  fuo  nomine  poflidet ,  poteft  conveniri  petitione  he- 

$.  non  Jolum. 

PEtitio  hereditatts  datur  adverfus  wm,  qoi  proherede  vel  pro  poffeflbre  pof- 
fidct  rem  hereditariam  ,  vel  mmimam  y  I.  rtgmlarittr  ,  &  feq.  fopra  ,  h. 
tit.  petitio  hereditatis  dator  non  folum  adverfus  cum ,  qui  rem  hereditariam  pofl 
fidet,  fed  &  adverfus  eum  qui  nihil  ex  heredttate  poflidet ,  nempe  qoi  fe  obru- 
Jit  liti,  quafi  poflidcret  cum  non  poflideret,  ut  decipem  a&orem,&  eum  mo- 
ra retur  ,  quominus  contra  verum  pofleflbrem  ageret  :  qui  fe  oflert  liti  quafi 
pofleflbr  cum  non  poflideat  ,  quafi  pofleflbr  tenerur  petitione  hereditatts  ,  pro- 
pter dolum :  idem  in  fpeciali  a&ione  in  rem  ;  /.  is  qui  ft  obtain  ,  infra  ,  dt 
rei  vindicat.  Lult.fi  ufusfruS.  ptt.  Qm'  fe  lki  obtulit  tamquam  pofleflbr  cum 
non  poflideret,  tenerur  petitione  hereditatis,  fi  tamquam  pofleflbr  judicium  ac- 
ccpertt,  id  eft  litem  conteftatus  fit  ,  nifi  actor  ab  initio  I  wis  fciverit  eum  non 
poflidere  ,  quia  fcicas  non  eft  deceptus  .  Qui  fe  liti  obtulit  ,  tenerur  petitione 
hereditatis ,  non  ut  reftituat  rem  quam  non  habet  ,  non  ttt  prarftet  rei  arftitna- 
tionem  quam  falib  diirit  fe  poflidere  ,  fed  tcnetur  in  id  quod  aSoris  uuerfuit 
aon  decipi;  I. qui  fe  liti  obtulit,  infta,  b.  tit.  1.  pen.  dt  M. 

$.  penult, 

PEtitio  hereditatts  datur  contra  cum  ,  qoi  poflidet  hereditatem  vel  res  here- 
ditaria* ,  vel  dolo  defiit  poflidere,  quia  dolus  pro  pofleflione  eft;  J.  it  in- 
tern qui  rtflituit ,  fupra ,  h.  I.  non  ut  reftituat  rem  quam  non  habet  ,  fed  ut 
prarftet  litis  arftimationem  ,  qux  eft  loco  rei  :  led  fi  alius  naAus  potfe/Tionem , 
quam  ego  dolo  amifi  ,  paratos  fit  judicium  pati  &  non  reftitucre .  Marcellus 
ait  cvanefcere  litis  arftimationem ,  id  eft  condemnationem  de  pratftanda  litis  arfti- 
matione  ,  nifi  petentis  interfit  adhuc  prarftari  litis  arftimationem  potius  quam 
rem  .  Sed  fi  is  ,  qui  dolo  defiit  poflidere ,  prius  conveniator  ,  &  condemnetur , 
prxftando  litis  arftimationem  non  liberal  eum  qui  poflidet  ,  quia  proprii  deli- 
Cojacts.  &i,  id  eft  doli  fui,  poenam  fuftinet,-  /.  i.  %.pUne ,  4t  tuttl.  &  rat.  difirah. 
obf.  19. 

$.  uit. 

IN  petitione  hereditatis  veorunt  univerfz  res  hereditariar  ,  five  confiftant  in 
jure  ,  Ave  in  corporibus  hereditariis  ,  ex  h.  §.  /.  hem  videndum ,  $.  uit.  tu 
tit.  Inde  hcreditas  peti  poteft  a  debitore  hcreditario  quafi  a  juris  pofleflore ,  nam 
&  a  juris  pofleflbribus  nereditas  peti  poteft  ,  ex  h.  §.  /.  fundum  qui  ,  in  fin. 
infr.  jamil.  errifc.  Ratio  dubitandi  erac  ,  quod  petitio  hereditatis  datur  tantum 
adverfus  pofleflbrem  return  hereditariarum :  jura ,  cum  fint  incorporalia ,  proprie 
non  poflidentur,  ideoque  nec  tradhionem  ncc  ufucapionem  recipiunr,-  I.  feruut, 
§.  1.  infra ,  de  adquir.  rer.  dam.  Ergo  videbatur  debitor  hereditarius  non  pof- 
le  conveniri  petitione  hereditatis  :  tamen  debitor  hereditarius  ,  quafi  pofleflor 
juris  poteft  conveniri  petitione  hereditatis  ,  quia  etfi  jura  proprie  non  pofli- 
dentur ,  tamen  quafi  poflidenrur,  &  quafi  tradition  em  recipiunt,  ut  fervitutes, 
in  quibus  patientia  domini  fundi  fervieoris  ,  qui  patitur  vicinum  uti  ferviture  , 

.pro 


Digitized  by  Google 


L I B  R  U  M  SECUNDUM 


97 


tdeo  aulem . 

HIE  fervitutes  prediorum  appellantur  ,  quooiam  fine  prstdiis  conftitui  non 
poflunt  ,  nemo  enim  poteft  adquirere  fervitutem  rufh'cam  vel  urbanam  , 
niti  habeat  rwlicum  pnrdium  vel  urbanum , ex  hoc  §.  <Jr  /.  i.  §.i.  ff.  commun. 
frxJ.  Opponitur  /.  Labeo  ,  ff.  de  fervit.  ruflic.  ubi  aedificio  nondum  xdiikato , 
&  aquae  nondum  invents,  fervitus  imponi  poteft  ,  fed  utraque  confertur  in  id 
tempus  ,  quo  xdificium  factum  erit  ,  vel  aqua  inventa  ,  &  ira  viam  <tipula-> 
ri  pofle  ad  fundum ,  fc  Tub  conditione  fi  meus  faftus  fuerit  ;  /.  txiftimt , 
dt  V.  O. 

§.  ult. 

SErvitutes  conftituuntur  pa&onibus ,  &  ftipulationtbus ,  ex  bee  $.  ut  &  ufus- 
fruftus  y  /.  j.ff.  de  ufufr.  id  eft  paction  i  bus  in  contractu  fa&s  ,  &  ftipu- 
lationibus  vallatis  pa&o  divifionis  ,  quod  traditione  fumpfit  effecTum  ,  fervitus 
conftitui  poteft  maxime  fi  pafto  ftipulatio  fubdita  fit  ;  /.  cum  efftnt  ,  ff.  de 
fervit.  ruflic.  Servitutes  conftituuntur  etiam  aliis  conventionibus  ,  ut  contra  fhi 
cmptionis  &  vendition  is  ,•  /.  ult.  ff.  h.  tit.  I.  fi  a  tt  ,  fi  fervit.  vindicet.  Ce- 
terum  ut  fervitus  conftituatur ,  prater  conventionem,  requiritur  iraditio  vel  quad 
traditio  ,  id  clt  ufus  fervitutis  ex  parte  dominanris  ,  &  cautio  vel  patientia 
ex  parte  fervientis  ,  id  eft  ut  qui  fervirutem  vendidit  ,  caveat  omptori  per  fe 
non  fieri  quominus  eo  jure  uri  poflit  ,  vel  pariatur  emptorcm  uti  fervitute/ 
<L  I.  ult.  I.  i.  §.  ult.  ff.  de  fervit.  ruflic.  I.  ft  ego.,  §.  I.  ff.  de  public) an. 

Seryitus  etiam  conftituitur  ad/udicatione  in  judicio  familiar  ercifcundx ,  vel 
communi  dividundo  ,  cum  arbiter  huic  vel  illi  judicio  addifrus  ,  fundum  uni 
adjudicat .  poteft  ei  imponere  fervirutem  ,  ut  altcrius  prxdio  ferviat  ;  /.  item 
Labeo  ,  fed  etiam  ,  ff.  famil.  ercifc.  I.  ut  fundus  ,  ff.  commun.  divid.  idem 
in  ufufruttu  ;  /.  ufusfrutlus  6.  §.  t.  ff  de  ufufruQ. 

Ser  virus  quoque  conftituitur  teftamento ,  ut  fi  fervitus  teftamento  per  dam. 
natiooem  legetur  ,  puta  fi  heres  teftamento  damnatus  fit  ,  ne  altius  ardes  fuas 
tollat ,  neve  luminibus  ardium  viciui  officiat  ,  ex  hoc  §.  /.  fi  teftamento  ,  ff.  de 
fervit.  urban.  I.  potefl ,  commun.  prod.  Et  hx  funt  fervitutes ,  quas  a  patre ,  te- 
ftamento fc.  relinqui  dixit  M-  Tull.  pro  Cxcinn^f^  duElus  ,  hauflus  ,  itert 
actus  a  patre  t  fed  rata  au&oritas  ha  rum  return  omnium  a  jure  c'tvili  fumitut  . 

Servitures  rufticac  &  urbanx  non  poflunt  ufucapi  ,  non  diverfa  rarione,  ut 
voluit  Cujac  fed  eadem  ,  ncnipe  quia  non  poflidentur  cum  fint  incorporates  ; 
I.  fervitutes  14.  ff.  h.  tit.  &  hoc  eft  quod  ait  lex  ,  idem  &  in  lervituti- 
bus  prxdiorum  urbanorum  obfervari  ,  id  eft  fervitutes  urbanas  non  ufucapi  , 
ficut  rufticas  ,  de  quibus  prius  actum  eft  ,  quia  xque  funt  incorporates  ,  &  con- 
fcquenter  non  recipiunt  poflefltoncm  ,  nec  ufucapionem  ;  /.  fervut  qui  ,  %  in- 
corporates 9ff.  de  adquit.  rer.  domin.  Et  quod  icriptum  eft  in  /.  a.  §.  ult.  ff. 
de  ufueap.  fervit utum  urban.! rum  ufucapionem  lege  Scribonia  fublatam  etfe  , 
nititur  eadem  ratione  ,  quia  non  poflide-nrur  cum  fint  incorporales  ,  ac  confe- 
quenter  non  adtnittunt  ufucapionem  ,  qux  non  currit  fine  poffeflione.  Ejusdem 
rci  argumentum  eft  ,  quod  fervitutes  per  fe  nusquam  longo  tempore  ufucapi 
poflunt  ,  cum  prxdits  poflunt  ;  /.  fi  aliena  ,  $.  1.  ff.  tod.  oervitutcs  enim  per 
(s  non  ufucapiuntur  ,  quod  non  poffideantur ,  led  ufucaptis  prxdiis ,  quibus  hx- 
rent  ,  una  cum  ipfis  ufucapiuntur  .  Servitutes  tamen  longo  tempore  prxferibi 
poflunt  ,•  /.  fi  quis  dint  una  ,  ff.  fi  fervit.  vindicet.  I.  1.  C.  de  fervit.  &  aqu. 
nimirum  fervitutes  ,  qux  habent  continuant  caufam,  adquiruntur  longo  tempo- 
re ,  id  eft  decennio  inter  prxfentesjck  vicennio  inter  ablentes  ;  d.  1.  ]i  quis  din- 
Tom.  VII.  N 


98     IN  institution™  justintani 

turnoy  &  d.  I.  i.  Servitutes  discontinue  ,  feu  quar  continuant  canfam  non  ha- 
bent ,  non  adquirunrur ,  nil!  tempore  imrnemoriali  ;  /.  ult.  ff.  dt  *qu.  &  aqu. 
pluv.  arcend.  I.  hoc  jurt ,  §.  ductus  aaut  ,  dt  aqu.  quot.  &  *fi'tv.  jure  civili 
fervirutes  adquinmtur  longo  tempore  line  tirulo ;  d.1.  ft  quit  diuturm .  Et  hoc 
eft  quod  ait  d.  1. 1.  longi  tern  pons  confuetudtnern  fervituris  vicem  obtinere,  id 
eft  lervitutis  conftitutar  .  Tamen  moribus  noftris  fcrv'rrutes  urbanx  &  ruftica; 
nullo  tempore  prafcribuntur  fine  tirulo  ?  quia  ufus  fervituris  jure  famtliaritatis 
aon  parit  poficlltoncm  y  /.  qui  jure  famtliaritatis  ,  ff.  de  adquir.  pofftff. 


Dt  ufufruBu  . 
CAP.  IV. 
In  frint. 

USusfruAus  eft  jus  alienis  rebus  utendi  fruendi ,  falva  reram  fubftantia  ;  l.i. 
ff.  h.  tit.  C  inn.  h.  tit.  Ufusfru£rus  conftfttt  in  jure ,  quia  eft  fervitus  . 
Servitutes  funt  jura  pradiorum ,  uiusiruchjs  verfatur  in  rebus  alienis,  qui  enim 
proprietatem  habet  ,  non  jure  lervitutis  ,  fed  jure  dommii  urirur  fruitur  ,  quia 
nemini  res  fua  fervit,-  /.  5.  in  ft.  ff.  ft  ufusfr.  pet  at.  unde  hrrc  deftnitio  non 
convenit  ufufru&ui  conjunclo  cum  proprietate ,  quern  DD.  vocant  ufumfrufhim 
cauiaiem ,  quia  omnem  caulam  continet ,  &  minus  proprie  dicirur  ufusfruCrus , 
&  quod  dicirur  in  /.  4.  ff.  h.  tit.  &  aliis  pluribus  locis ,  urumfruQum  in  mul- 
tis  caiibus  eOc  partem  dommii,  partem  fundi,  improprie  recipiendum  eft, pro- 
prie enim  ufuwudus  non  eft  pars  fundi  ,  non  eft  pars  dommii  ,  fed  fervitus/ 
/.  reftt ,  ff.  dt  V.  S.  non  eft  pars  fundi  ,  fed  partis  inftar  obtinet  ,  quia  omne 
emolumentum  rei  continet  f.  cum  filius  ,  $.  dom'mus  ,  /.  Mjcviut,  $.  pen.  ff. 
de  legat.i.  Ait  falva  rcruni  fubftantia,  quia  ufusfmclus  non  confiftit  in  his  re- 
bus, quar  ufu  confumunrur  ,  ut  vinum  ot  oleum  ,  quorum  potius  eft  abufus 
quam  ufus  ;  M.  Tull.  in  topic.  &  Donat.  in  Andria  .  Ufusfrudus  eft  jus  in 
corpore ,  quo  fublato  ,  ipfum  ufumfmclum  tolli  necefle  eft  ;  /•  2.  ff.  h.  tit.  & 
in  ipfo  hit.  L  tit.  cum  enim  ufusfruQus  per  fe  conftare  non  poflit  ,  &  con- 
H(ht  in  corpore,  ipfo  fublato,  interest  necefle  eft.  Rei  mutatione  intefit  ufus- 
1  wSt  us .  puta  ardium  ufufru£tu  legato ,  ft  ardes  corruerint  ,  ufusfruclus  cxttngui- 
tur,  adeo  ut  nec  area:  nec  cxmentorum  debeatur  ;  /.  5.  $.  1.  ff.  quib.  mod. 
p/usfruB.  amitt.  I.  qui  ufumfrutlum  ,  ff.  h.  tit.  Alhjd  eft  in  legato  proprieta- 
tis ,  ft  infula  legau  combufta  (it,  area  vindicari  poteft  ;  /.  ft  grtgt  ^ff.  de  It- 
gat.  u 

5-  1. 

USusfruftus  conftituitur  teftamento ,  ut  G  ufusfruclus  legarus  fit ,  vel  pa- 
clionibus  &  fhpulationibus  ,  ex  hoc  §•  tSt  I.  &  6.  ff.  h.  tit.  Con- 
fthuitur  &  adjudicatiooe  ?  ft  arbiter  familiar  ercifcundx  t  vel  com  muni  dividun- 
do,  alii  proprietatem  adjudicaverit,  alii  ufumfrailum  y  d.  L  6.  $.  cmJHtuitur  : 
quibw  modis  conftitui  fervitutem ,  difturn  eft     ult.  fupr.  tit.  pro*. 

§.  conjlituitur  . 

USusfruAus  proprie  conftitui  rur  tan  turn  in  fundis  ,  &  ardibus  ,  fervis  ,  ju- 
mentis ,  &  ceteris  rebus  ,  qua;  ufu  non  confumunrur  .  Ufusfruclus  non 
datur  in  his  rebus,  quar  ufu  confumuntur,  veluti  frurnento ,  vino,  &  oleo,& 

vefti- 


Digitized  by  Google 


VI  BRUM      SECUNDUM.  99 

veftibus )  vel  pecunia ,  quar  Licet  ofa  non  coafunutur ,  tamen  ipfo  ufu  &  affi- 
dua  pefmutatione  quodammodo  confumitur  ,  ia  his  potiut  eft  abafus  ,  quam 
ufus ,  ut  obfervatum  eft  init.  h.  tit.  ex  Tutlio  &  Donato  ,  vel  quaii  ufusfru* 
ftus  in  his  conftituitur  ,  remedio  cautionts  SC.  introdu&x  ,  ut  fruftuarius  ca- 
veat ,  fe  finito  ufufrudu  tantumdem ,  vel  xftimationetn  reftitatunim ,  ex  hoc  §. 
tT  1. 2.  &  7.  ff.  de  ufufr.  tar.  rtr.  qua  ufu.  confum.  Fruihiarius  rerum ,  qu* 
ufu  confumuntur ,  cam  fc  finito  ufufru&u  rem  e/usdem  qualitatis  vel  xftiraa- 
tionem  reftnuturum :  fraduarius  autem  reram,  que  ufu  non  coofumuntur,  pu- 
ta  is  cui  ufusfraftus  fundi  tegatus  eft ,  heredi  cavere  debet  fe  ufurum  fruiturum 
boni  viri  arbitrate  ,  &  finito  ufufruitu  rem  reftituturum  ;  /.  1.  &  pafllm  ,  ff. 
ufusfru'cl.  qutmad.  caveat.  Etiam  mater ,  cui  ufusfru£rus  reliftus  eft ,  heredi  bus 
film  cavere  debet  ,  fe  ul'uram  fruituram  boni  viri  arbitratu  ;  /.  pen.  ff.  tod.  I. 
tutori  fruBu  ,  ff.  de  ufufr.  legat.  Et  mulier  ,  qux  ob  fecundas  nuptias  ami  fit 
proprietatem  rerum  ,  qua;  a  priore  viro  ad  earn  pervenerunt ,  &  folum  ufum- 
fruftum  ret i net ,  fi  res  mobiles  fint ,  debet  cavere  fe  eas  poft  mortem  reftitu- 
turum liberie  priori*  matrimonii  ,*  l.hac  ediQalit  §.  1.  C.  de  fecund,  nupt.  So- 
lus pater,  qui  a  lege  ufumfrudum  habet  in  bonis  adventitiis  filiorum,  quos  ia 
poteftare  habet  ,  non  tenetur  cavere  rem  falvam  fore  ,  ob  parernam  reveren- 
ttam  ,•  /.  ult.  $.  f  4.  verf.  hoc  procut  dubio  ,  C.  de  ben.  qua  liber.  Extra  per- 
fonam  oarris ,  matri  vet  cuilibet  fru&uario  extraneo  caurio  fru&uaria  teftamen- 
to  remitti  non  poteft  ;  l.t.  C.  de  ufufruB.  I.  fcire  debetit ,  C.  ut  in  poff.  /e- 
gat.  ne  fruchiario  detur  occafio  delinquendi  &  grafiandi  in  bonis  ,  quorum 
uiusfru&us  rcli£has  eft >  ut  notat  Accurf.  in  d.  I,  i» 

§.  finitur  • 

USusfrufrus  certis  modi;  extinguitur  ,  &  ad  proprietatem  revertiror  ,  ne  fi 
perpetuus  fieret,  inutilis  eftet  proprieus,  Temper  abfeedente  ufufru£ru ,  e* 
hoc  §.  &  I.  3.  §.  ne  tamen ,  ff.  h.  tit.  qux  ratio  eft  cur  ufusfruftus  ,  fi  reip. 
vel  municipio  legatus  fit,  finiatur  centum  annis  ;  /.  an  ufusfrutlus  ,  ff.  b.  ttt. 
I.  fi  ufusfruBus  8.  de  ufufr.  lee  at. 

Ufusfrufius  finitur  morte  frufiuarii  ,quia  ufusfruQus  eft  jus  perfonale,quod 
non  tranfit  ad  heredem  ,  &  cum  perfona  extinguitur  ,  &  redit  ad  proprieta- 
rium  ,  ex  hoc  §.  &  I.  3.  §.  ult.  ff.  quib.  mod.  ufusfr.  amitt.  I.  3.  /.  fi  domi- 
na  y  C.  eod.  t  de  ufufr.  I.  cum  in  fundo  ,  ff.  de  jur.  dot.  I.  ufufru&u  ,  folut. 
matrim.  Ob  id  Titio  cum  morietur  ufusfradus  inutiliter  legatur  ,  quia  in  id 
tern  pus  confertur  ,  quo  a  perfona  difcedere  incipit ;  /.  Titio  yff.  h.  tit.  Et  fi 
Titius  fundum  Marvio  legaverit  dedu&o  ufufruihi  ,  quatenus  hie  ufusfruftus 
penes  heredem  maneret ,  jegatum  eft  utile  ,  quia  ufusfruftm  finitur  morte  pri- 
mi  heredis,  hoc  cafu  heredis  appellatio  coarctatur  ad  proximum  heredem  >  ne- 

rad  ulteriores  extenditur  /.  antiquitat ,  C.  h.  tit.  Et  fi  ufusfrudus  reliclus 
reip.  vel  municipio  ,  finitur  centum  annis  velut  morte  ,  quia  hoc  vitse  fpa- 
tium  iongiffimum  eft  ;  d.  I.  an  ufusfruSut ,  &  d.l.  ft  ufusfrutlut :  &  excidio 
civitatis,  velut  morte  ,  idem  ufus  fruit  us  perrmitur  il.fi  ufusfrutlut ,  ff.  quib. 
mod.  ufusfr.  am'tttat. 

Ufusfruelus  finitur  etiam  morte  civili,puta  capitis  deminutione , quafi  mu-  a.  y#  ;n  ter„ 
tatione  perfonx;  /.  t  2.  &  J.  ff.  de  capit.  minut.  I.  fervus  ,  §.  ult.  ff.  de  m\n\l  /. 
adimtni.  ttgat.  idque  etiam  minima  capitis  deminutione ,  puta  adoptione  t  vel      ,  quib. 
emancipatione ,  qux  non  fine  mutatione  perfonx  fiebat ,  quod  fieret  per  imagi-  m^ '  ufusfr[ 
nariam  venditionem  .  Ex  conftit.  Juftiniani  ufusfrudus  amittitur  maxima  &  amitt. 
media  capitis  deminutione ,  non  minima  ,•  /.  pen.  §.  ult.  C.  h.  tit.  quia  ftarus 
perfonx  mutatur  capitis  deminutione  maxima  vel  media ,  putt  fervhute  pornx, 
vel  deport  a  done ,  qux  libenatem  vel  civitatem  adimit. 

N  ii 


Digitized  by  Google 


<m      IN      INSTITUTIOMUM      J  USTrNIANI. 


Ufusfruftus  amittitur  non  utendo  per  legitimum  tempus  .  dim  ufusfrn- 
ftus  amittebatur  non  utendo  per  annum  in  rebus  mohilibus  ,  per  biennium  in- 
rebus  immobilibus  •  £x  conititutiooe  Jutliniani  ufusfruftus  amittitur  non  men- 
do  deceonio  inter  prxfeates,  vicennio  inter  abfentes  ;  I.  pen.  C.  h.  tit.  I.  pen. 
C.  de  fervit.  &  aqu.  I.  ult.  C.  de  prtfcript.  long.  temp.  I.  cum  netiffimi ,  f.  in 
his ,  C.  dt  prafcript.  30.  tnn.  Quo*  intelligendum  eft  de  ufufruftu  rerum  im- 
mobiliuro,  nam  ufusfruftus  rerum  mobilium  nonutendo  amittitur  pnrfcriptione 
triennii  ,  quia  co  tempore  res  mobiles  ufucapiebantur  y  /.  emit,  C.  de  ufucap. 
iransformand. 

Ufusfruftus  finitur  non  men  do  per  modum  &  tempns ,  ex  htc  &  I. pen, 
C.  b.  tit.  id  eft  non  utendo  per  modum  &  tempus  ,  quo  conrtitutus  eft  :  puta 
ft  is ,  qui  ufumfruftum  babet ,  utatur  tantum  quafi  ufuarius ,  jus  fiium  amittit; 
/.  //  qui ,  ff.  quib.  mod.  ufusfrud.  am'nt.  vel  fi  fruftuarius  non  reft*  utitur 
&  quafi  bonus  paterf.  proprietarius  tmpone  poteft  uti  &  aburi  re  fiu  ,  cum  fit 
quilibet  rei  fux  moderator  &.  arbiter  ,-  /.  tn  re  mandate  ,  C  mnndat.  Idco 
Nerva  de  thefauro  domi  invenxo ,  quarcoti  Attico  quid  fieret ,  utere ,  mqun,ac 


ft  rat.  de  vie.  Sopbijlar.  libr.  2.  &  Zonar.  tn  Nerva .  Sed  fruftuarius  rede  cole- 
re  ,  &  quafi  bonus  paterf.  uti  debet  ;  $.  fed  ft  gregis ,  (opr.  de  rer.  divif.  Fru- 
ftuarius omnes  fruftus  ,  qui  ex  fundo  percrpiuntur  ,  fuos  facit  ,  fic  umen  ut 
boni  viri  arhitraiu  utatur  fruatur,  nam  &  cogi  poteft  refte  colere  /.  item  fi 
fundi ,  ff.  b.  tit.  Fruftuarius  non  debet  opera  mancipiorum  abuti  ,  fed  fecun- 
dum  co  rum  conditionem  uti  ,  puta  mancipiis  urbanis  non  poteft  uti  in  opere 
ruftico  ;  I.  fed  ft  quid,  §.  mancipiorum  ,  ff.  b.  tit.  Fruftuarius  fundum  dete- 
riorem  facerc  non  debet ,  puta  villam  dj'rucre  ,  arbores  frugiferas  cxcidere  ;  /. 
ex  ftlva  ,  /.  ft  cxjus  ,  $.  fruQuarius  ,  ff.  h.  tit.  Ideoque  fruftuario  non  prius 
datur  aftio  de  ufufruftu ,  quam  caveat  de  utendo  fraendo  boni  viri  arbitratu  . 
Denique  fruftuarius  m  omnibus  modum  utendi  fruendi  ten  ere  debet  t  ne  fua 
{eritate  vel  fevitia  res  corrumpat ,  alioquin  etiam  tcnetur  aftione  legis  Aqui- 
Jiae d,  I.  fed  ft  quid.,  %.  tf  generaliter  :  ut  fi  olcas ,  vel  uvas  immature  le- 
gerity /.  ft  fervut  y  §.  t  fi  olivam,  cum  feq.  ff.  ad  I.  Aauil. 

Item  ufusfruftus  amittitur  celfione  ,  quia  in  jure  cefuone  ornne  jus  amit- 
titur. In  jure  eeffio  eft  fpecies  alienationis  rerum  mancipi  &  necmancipi ,  apud 
Ulpian.  lib,  regular,  tit,  de  domin.  §.  9.  Varr.  de  re  ruftic  libr.  2.  cap.  to. 
In  emptimibus  dominium  legit ixnum  Jet  fere  res  perficiunt  tJi  htredttatem  /ufiam 
ad'tit  )  ft  ut  debuit  mancipio  ab  eo  acttpit  ,  a  qua  jure  civili  petuit ,  aut  ft  in 
jure  cejftt  ,  cui  potuit  cedere  ,  £f  id  ttbi  oportutt .  UlWiruaus  finitur  ceffione, 
ft  domino  proprietatis  a  fruftuario  cedatur  ,  alioquin  fi  ccdatur  extraneo  nihil 
agitur  ,  id  eft  urusfruftus  non  tranfit  ad  extraneum ,  fed  ad  dominum  proprie- 
tatis revertitur.  Idco  fi  extrancus  cum  cflet  do  minus  plena:  proprietatis,  ufum. 
fru^tuin  fundi  pro  muliere  in  dotem  dederit,  divortio  foluto  rnatrimonio ,  ma- 
xitus  non  cedet  ufumfrnftum  mulieri  ,  quia  ufusfruftus  a  fruSuario  cedi  non 
poteft  extraneo ,  id  eft  ci  qui  proprietatem  non  habet  ,  fed  remedii  loco  exco- 
citacum  eft  ,  ur  Jocet  vel  vendat  nummo  uno  ufumfruclurn  t  id  eft  fruftus  mu- 
lieri, ita  ut  jus  ipfum  ufusfruftus  remaneat  penes  maritum,perceptio  vero  fru- 
ftuum  ad  mulierem  pertmeat ;  /.  fi  ufusfruttus  ,  ff.  de  /ur.  det.  L  ufufmUu  , 
falut.  ma  (rim. 

Ufusfruftus  finitur  confblidatione  feu  confufione  ,  fi  fi-uftuarius  proprieta- 
tem adquirat ,  ex  hoc  $.  /.  ft  fervus ,  ff.quib.  mod.  ufusfruS.  amitt.  L  4.  uftts- 
fruB.  quern,  cav.  vel  fi  ufumfruftum  adquirat  proprietarius  ;  /.  2.  ff.  de  ufufr. 
adoefcend.  adquifitione  proprietatis  confunditur  ufusfruftus  6l  quarlibet  alia  fer- 
vitus  ,  quia  nemini  res  fua  fervire  poteft/  I. uti  fru't ,  ff.  ft  ufusfr.  petat. 

Denique  ufusfruftus  exttnguitur  rci  interim  ,  feu  mutatione  ,  fi  ardes  qua' 


mrfus  anxie  idem  petenti ,  etiam  abuti 


ru:n 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  ,OI 

nm  ufusfrttctus  alienus  eft,  incendio  coofumpta:  fint,  vel  rerrx  aiotu,  vel  vi- 
tio  fuo  corruerint ,  ufusfru&us  extineuitur  ,  &  ne  area:  quidem  nec  camen to- 
rum  ufusfru&us  dcbetw  ,  ex  hoc  §.  7.  f  repeti  ,  %.  rei  mutatione  ,  /.  quid  tt- 
men ,  $.  ia  navis  .  ff.  quilt,  mod.  ufusfr.  amitt.  eft  enim  jus  in  corpora  ,  quo 
fubUro ,  ipfum  tolli  necefle  eft ;  /.  2.  ff.  h.  tit.  ufusfrufrus  non  nm  falva  rei 
fubftantia  pcrmanet  ,  mutata  autem  forma,  prope  interimitur  fubftantia  rei  ; 
'*  9-  t  J-  ff'  *d  exhibend.  Et  reftitutis  xdibus  ,  etiam  iisdcm  carmen- 
tis  ,  ufutfrudus  non  reftituitur  ;  d.  I.  quid  tsvatn  ,  $.  in  navis  ,  quia  do. 
xmis  reftituta  alia  wdetur  quam  olim  fuit. 

i.  uh. 

Flnito  ufufrufru  morte  ant  capitis  deminutione  fruftturii  ,  fi  wius  fit  fru- 
ftuarius ,  ufusfrudus  revertitur  ad  proprietatem  ,  St  ex  eo  nudar  propric- 
tatis  dominas  incipir  habere  plenam  proprietatem  ,  ex  hoc  $.  quod  fi  d«obtw 
cjusdcm  fundi  ufusfr»<frus  legatus  fuerit,  pars  etiam  a§nita  &  poftea  amiffa  ac 
crefcit  coliegatario  ;  /.  i.  §.  pen.  ff.  dt  ufufr.  tccrtfc. 


De  ufu    &  habitat tone. 
CAP.  V. 
In  print. 

USusfrudns  eft  jus  alienis  rebus  utendi  fhiend! ,  quoad  rei  fnbftantia  ferre 
poteft :  ufus  eft  jus  alienis  rebus  utendi  quoad  ncccffitatem  ufuarii  pertiner; 
I.  plenum,  $.  i.  ff.  h.  tit.  I.  ft  alii  ,  ff.  de  ufufruB.  Ufos  tisdem  modis  confli- 
tuitur  &  finitur  quibus  ufusfruSus ,  ex  init.  h.  tit.  /.  i.  ff.  h.  tit.  I.  in  fin. 
d,  ufufrua. 

$•  i. 

USuartos  minus  juris  habet  quam  fru&uarius ,  ufus  differt  ab  ufufru£hi  quafj 
pars  a  toto  ;  /.  per  fervum  ,  §.  i.  ff.  t  h.  tit.  Quidquid  in  fundo  na- 
fcitur ,  aut  inde  pcrcipitur ,  frucxuarii  eft  omnino  ,*  /.  item  ft  ,  ff.  de  ufufrutt. 
Ufuarius  autem  Iruflus  fuos  facit  ,  quatenus  nccclTe  eft  ad  ufum  fuum  .  De 
modo  ufus  inter  prudentes  non  convenit  in  omnibus  :  in  co  confentientes  fue- 
re  Sabinus  &  Ncrva , ufuarium  fru&ibus  naturalibus >puta  oleribus ,  pomis ,  flo- 
ribus ,  foeno ,  &  lignis  ad  ufum  quotidianum  uti  pode  ,  id  eft  quatenus  ei  ne- 
eefle eft,  non  ad  compendium,  id  eft  promercii,  leu  vendendi  caufa,  ad  ufum 
non  ad  abufiim  ,■  /.  plenum ,  §.  i.  ff.  h.  tit.  &  hoc  addebat  Ncrva  ftramentis 
etiam  uforum  .  Sed  in  eo  difcrepantes  fuerc  ,  quod  Nerva  negabat  ufuarium 
oleo ,  frumento ,  &  aliis  frugibus',  qua;  culturam  defiderant ,  ufurum  :  at  Sabi- 
nus, Caflius  ,  &  alii,  quos  probat  Ulpian.  in  d.  I.  plenum  ,  fenferunt  etiam 
ex  his ,  quae  in  fundo  nafcuntur  ,  poffc  ufuarium  fumere  quod  ad  viihrm  fibi 
fur  que  fufficiat  ,  quz  fuit  etiam  feruentia  Pauli  in  /.  fundi  ,  h.  tit.  Nimium 
fupinc  Tribonianus ,  Nerv*  fententiam  fecutus ,  ait  hoc  loco  ,  ufuarium  nihil  alte- 
ring habere  intelligi ,  quam  ,  ut  oleribus  ,  pomis ,  floribus  ,  foeno  ,  &  ftramen- 
tis utarur,  ha-c  enim  fuit  quidem  fententia  Nerva:,  fed  earn  a  Sabino,  Ulpia- 
no ,  Paulo  &  aliis  explofam  meminiffe  debuit :  ufuarius  habitare  poteft  in  fun- 
do ufuario  haitenus ,  ut  neque  domino  fundi  moleflus  fit  ,  neque  iis  ,  per 
quos  opera  ruftica  fiunt  ,  impedimento  fit  ,  cx  hoc  §.  /.  .t  *aVtt  w  f***9 » 


io*      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

ff.  h.  tit.  intellige  quoad  culturam  fundi  ,  alias-  ufuarius  poteft  prohibere  do- 
minum  ,  ne  acceaat  ad  fundum  /.  fi  babitath  >  §.  t  ult'mu  ff.  n.  tit.  tuft  co- 
lendi  caula . 

Ufuarius  nulli  alii  jus  ,  quod  haber  ,  locate,,  vendere  ,  aut  gratis  concede- 
jre  potcft quum  is,  qui  ufumfru£tum  habet ,  poflit  hate  omnia  facere,ex  hoc  §. 
/.  tnque  eo  [undo  ,  ff.  h.  tit.  Ufuarius  non  poteft  frudus  locare  ,  quia  ufus  eft 
fervitus  perfooalis  ut  ufusfru&us  perfonaljifima  ,  ita  ut  non  egrcchatur 

perfonam  illius,  cui  ufus  reliclus  eft-  Ufuarius  tamen  potcft  inquilinura  recipe  - 
re,  etiam  mercede  accepts, diim  ipfc  quoque inbabitet  ,fed  non  poteft  ardes  lo- 
care fcorfim  ,•  /.  4.  init.  f.  fed  neque  ,  ff.  h.  tit.  Fruduarius  vera  potcft  uti 
frui  per  fe .  vel  alii  frulrum  locare ,  vendere ,  donare ,  quia  in  fruclu  eft  locare 
poflTe ,  vendere  ,  donare  /.  arboribus ,  t  ufufruQuanus  ,  f.  non  utitur  ,  & 
ftq.ff.  de  ufufr.  Et  hoc  diftat  legatum  reditus  fundi  a  legato  uf usfruclus ,  quod 
frurtuarius  per  fe  fruitur  ,  &  percipit  fruftus  vel  alii  fruendos  locat  ,  is  vera 
cui  reditus  fundi  legatus  eft  ,  non  poteft  per  fe  frui  ,  fed  per  man  us  domini  ; 
/.  t  fundi  JEbutiani  t  ff.  de  ufufruti.  legau  I.  arboribus  »$►  2.  de  ufufruti. 

5.  item  is  qui. 

OUi  ardium  ufum  habet  ,  jus  quod  habet  ad  alium  transferre  non  poteft , 
fed  tamen  ipfe  poteft  habitare  cum  uxore ,  &  familia,6c  iibertis*&  po- 
tcft hofphem  recipe  re ,  ex  hoc  %.  /.  2.  3.  <5*  4.  ff.  h.  tit.  quod  tamen 
dubitatione  non  cannfte  (rgnincat  Juftinianus  hoc  toco  ,  cum  ait  vix  receptum 
fuifte  ,  nimirum  quia  ufus  eft  perfbnalis  ,  vixque  perfonam  egredirur  .  Si  mu> 
lieri  ufus  zdium  rctidus  fir  y  cum  marito  &  liberis  habitare  poteft  ,  hac  ratio- 
ne  ne  ei  matrimonio  carendum  foret  cum  uti  vult  dbmo ,  ut  ait  Juftinjan.  hie 
quod  furrrptum  eft  ex  t.  4.  §-  mufieri ,  ff.  k.  tit.  Eadem  ratkxie  liberta ,  cuius 
nuptiis  patron  us  confcnfrt  ,  non  tenetur  prxftare  operas  ,  quia  in  officio  mari- 
ti  efle  debet ;  t.fuut  patnmts,  ff.  de  oper.  libertor. 

§.  item  it  ad  quern. 

IS  qui  fervi  vel  jumcnti  ufum  habet ,  ipfe  tanram  opera  &  mimirerio  ejus 
uti  poteft  ,  fed  jus  fuum  transferre  ad  alium  non  poteft  ,  ex  hoc  $.  id  eft 
operas  locate,  vel  alii  utendas  concedere  non  poteft  :  L  plenum  t  §.  (i  ufus ,  ~ 
b.  tit.  quia  ufus  cum  Gt  fcrvitus  perfbnalis  ,  utentu 
requitit » 

§.  fed  Ct  fi  pecorum . 


ad  flercorandum  agrum  ,  cujus  ufum  habet ,  ex  hoc  §.  &  d.1.  plenum,  §.  fed 
fi  pecorij  .  Etum  modko  lafte  ufurum  additur  in  d.  $.  fed  ft  pemis . 

XJOn  levis  inter  veteres  fuit  controverfia  in  legato  habitationis ,  an  habita- 
J.N  tio  funilis  effct  ufui ,  an  ufuifrucrui  ,  an  tertium  quoddam  jus  proprium 
conit.tujret  i  Ulpian.  ex  Papiniano  in  /.  ft  habit  at  to  ,  ff.  h.  tit.  ait ,  habitatio- 
nem  effcitu  ipfo  idem  pene  efle  quod  ufum  .  Et  quidem  habiratio  in  eo  ma- 
pis  accedit  ufui  quam  ufuifrucrui ,  quod  habiratio  neque  vendi .  neque  locari  , 
»        Honari  poteft,  ficut  ufus  ipfe,  adeoque  habitatio  non  minus  juris  habet, 

quam 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  i0j 

J turn  ufus ,  ita  ut  legatarius  habitationis  hofpitem  &  inquilinnm  recipere  pof- 
t,  dummodo  cum  ipfis  inhabitet  :  fed  &  utiii  fimilis  in  eo  eft  habiratio  non 
minus  quam  ufuifrufhii ,  quod  morte  finitur  ,  nec  tranfit  ad  heredem  ;  d.  I.  fi 
habitatio ,  quia  eft  lctvitus  perfonalis ,  qux  turn  perfona  extinguitur  .  Alii  pu- 
tabant ,  habitationem  macis  accedere  uluifrudhii ,  &  locart  poffe  ficut  ufomfru- 
#um  ,  quo*  inter  fait  Marcellus  ,  &  iidem  credebant  legatum  habitationis , 
arque  ac  ufusfra£ras  non  cedere  nifi  a  die  adita:  hereditatis  /.  ft  habitatio  f  ff. 
quand.  dies  lea  at.  ced.  Tenia  erat  fententia  quorumdam  ,  habitationem  neque 
ul'umfru£him  neque  ufum  efle  ,  fed  propriam  &  fpecialem  naturam  fortiri  , 
ouatemn  habitatio  non  amirtitur  neque  ntendo  neque  capitis  demiuutione ;  d. 
f.  ft  habitatio ,  /.  pen.  ff.  de  capit.  minut.  Ubi  ratio  h#c  redditur ,  quia  lega- 
tum habitationis  in  facto  non  in  jure  tonfiftit  ,  quod  &  nomen  ipfiim  habita- 
tionis demonftrat, qua;  confiftit  in  a£hi  &  fa&o.Jufliniano  in  human ior em  fen- 
tentiam  propeufiori ,  placuit  habitationem  propius  accedere  ufuifruftui  quam  ufui, 
&  legata  habitatione  ,  legatario  non  folum  nabkare  ,  fed  ctiam  habitationem 
locare  licere  ;  /.  cum  anttquitas  ,  C.  de  ufufr.  quae  quamvLs  de  fola  location* 
loquatur  ,  facile  trahi  pea  ell  ad  donauonem. 


Dt  ufucap.  &  Ions'*  tempou  prxfeript. 
CAP.      VL  * 
In  pftne. 

HActenus  Juftmianus  expofuit  modos  adquirendi  re  rum  dominii  jure  gen- 
tium ,  nunc  idem  tranfit  ad  modos  civiles  adquirendi  dominii  ,  ac  pri- 
mum  de  ufucapione  rraclarum  inftituit.  Jure  civili^ia  eft  12.  tabulis  ufucapio- 
ne dominium  adquiritur .  Ufucapio  eft  adjeclio  dominii  per  cominuationem  pof- 
feflionis  temporis  lege  definiti  ;  /.  3.  ff.  h,  tit.   Ufucapione  transferror  domi- 
nium, unde  ufucapio  habct  vim  alienationis  .  &  alienationis  appellatione  con- 
tinetur,  qui  enim  patirur  ufucapi  alienate  videtur  ,*  /.  alienationis  ff.  de  V.  S. 
£t  hoc  ell  quod  ait  /.  tradithnibus  ,  C.  de  pail,  traditione  &  ufucapione  do- 
minia  rerum  transferri ,  id  eft  traditione  facia  a  non  domino  ,  8c  per  pofleflio- 
nem  fecuta  ufucapione.  Ufucapio  dicitur  adjeftio  dominii  ,  quia  ut  alluvione 
paullatim  &  lenfim  dominium  adquiritur ,  ita  per  poffefllotiem  illam,per  quam 
ulucapio  perficrtur  ,  paullatim  dominium  magis  adjichur  quam  adquiritur  ,  dici- 
tur etiam  adjeclio  potius ,  quam  adquifitio ,  quia  ufucapio  magis  procedit  a  le- 
ge ,  quam  ex  faclo  hommis ,  &  poflcflione ,  &  beneficio  temporis  *,  M.  Tull. 
pro  Cicinn.  Fundus  a  pane  reltnqui  potefl  >  at  ufucapio  fundi  non  a  patre  re- 
linquitur ,  fed  a  legibus .  Nec  difpari  loquendi  formula ,  quae  bona  a  Deo  profi- 
cifcuntur  dicuntur  adjici ,  quia  non  meritis  hominum  ,fed  mera  Dei  gratia  ad- 
quirunrur  ;  Matth.  7.  pr'mum  qutritt  regnum  Dei  ,  &  hxt  omnia  adjicientur 
vobis  .  Grarci  vporibitrvrai .  Additur  per  cominuationem  polfeflionis ,  quia  ufu- 
capio non  currit  fine  polfcflione  ;  /.  fine  polfcffkne  ,  ff.  h.  iit.^  unde  ufucapio 
«  pofleffione  nomen  accepit,  ufus  enim  polTcffio  eft  ;  /.  quicflio  yff.  de  V.  S. 
Et  pofleffio  pro  ipfa  ufucapione  accipitur;  /.  denique ,  ff.  ex  quib.  cauf.  major. 
&  hare  continuam  non  interruptam  poffeffionem  rcquirit  ,■  /.  nunquam  ,  §.  1. 
ff.  b.  tit.  Continna  autem  poffeffio  dicirur ,  non  folum  cux  penes  unum  eua- 
demque  femper  eft ,  verum  etiam  qua:  ab  uno  ad  alium  legitime  rranflata  foe- 
fit  ,  vcluti  a  defunclo  in  heredem  «  vel  a  venditore  in  emntorem  ,  fi  me<lio 
tempore  alius  non  poflederit  ;  /.  pojfeffh  ,  ff.  h.  tit.  I.  pen.  $.  1.  ff.  de  d'rverf. 


,o4      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

&  ttmpotattb.  prxfeript.  Sequitur  temporis  lege  deftaiti  jure  civrli  >  M  eft  12. 
tabulis  .  Res  mobiles  anno  jufucapiebanrur  ,  res  immobiles  bieonio ;  M.  TulL 
pro  Cardan.  Ltx  ufkm  O"  autlmtatem  fundi  jubtt  tfft  toenmum  .  Et  idem  in 
topicis:  ufus  auchritas  fundi  biennium  eft  ,  id  eft  pofleflio  biennii  prxbet  au- 
ftoritatem  &  tkulum  ,  ex  quo  dominium  adquiritur  .  Apertius  Plinius  libr.  5. 
epiftola  1.  fcis  tt  non  fubftrtpfiffe  merum ,  O"  jam  bitnnium  tronfifft  ,  omniaqut 
ufuccpifft  .  Sed  conftitutione  Juftiniani  res  mobiles  ufucapiuntur  trienni©  ,  res 
knmobiles  decennio  inter  prarfentes  ,  vicennb  inter  abfemes  y  /,  unic.  C.  it 
ufucap.  transform,  ex  qua  introducla  eft  ufucapio  Juftkrianea  .  Prxfentes  funt  , 
qui  domicilium  ha  bent  in  eadem  provinda  r  abfentes  qui  extra  provinciam  y  /. 
mh.  C.  dt  prxfeript.  long,  ttmpor.  Ante  conftitutionem  Theodofix  >unioris  nulla 
alia  nota  fuit ,  quam  longi  temporis  prarfcriptio ,  id  eft  decenoii  inter  prarfentes, 
vicennii  inter  abfentes,  primus  TTheodofius  conftituir,ut  afbones  orntres  in  rem 
▼el  in  perfonam  mixta:  ,  vel  hypothecariar  tollerentiir  prxferiptione  30.  anno- 
rum  ,•  /.  ficut  y  C.  de  prxfeript.  30.  ann.  quam  laudat  Syrmrach.  libr.  5.  epift. 
31.  Trig'mta  annorum  ditbur  huanuit  at  at  pojfeffioms  .  Et  Sidon.  libr.  8.  epift.6. 
Ftr  ipfum  fere  tempus  ltx  dt  prxferiptiont  irictnnti  fuerat  pnquhitata ,  cujut  pe- 
rtmptoriis  abolita  rubrieity  lis  omn'u  in  ftxtum  traaa  quinquennium  ttrminabx- 
tur  .  Patronam  human i  generis  vocat  CafTiodor.  5.  vtr.  37.  Sed  conftirutiooc 
JuiKniani  ail  i  ones  hypothecariar  pnrfcribuntur  tantum  40.  annis  /.  cum  not  if - 
fimi  yC.  de  prxfeript.  jo.  ami.  qua;  non  fervrarur  m  Gallia,  omues  enim  ago- 
nes ,  etiam  nypothzcanar,  una  pnrfcriptionc  30.  annorum  extinguuntur. 

Ufucapio  requirit  bonam  ndem  ab  initio  ,  fupsrveniens  mala  fides  non  in- 
rerrumpir  ufucapionem  bona  fide  corptatn  /.  bonx  fidei  ,  1.  ff.  dt  adquir. 
rer.  domin.  Etiam  ex  conftitutionibus  prrlcriptio  longi  temporis  ,  quar  eft  ufu- 
capio Juftinianea  ,  bona  fide  inchoata  etiam  ex  caufa  lucrativa  ,  non  in  terra  m- 
pituf  titperveniente  mala  fide  &  feientia  rei  aliens  ;  d.  I.  tm.  dt  ufoeap.  trans- 
form. I.  pen.  C.  tie  prxfeript.  long,  ttmpor.  Jnre  pontificio  perpetua  bona  fide? 
requirirur  in  prarfcriptjooe  y  cap.  ult.  At  praftript.  Ufucapio  jure  ctviU  non  pto- 
cedit  fine  titulo,  ex  hit.  h.  tit.  I.  Ctlfusfff.  h.tit.  I.  impr*ba}  C  dt  adquir. 
pojjef}'.  id  eft  niii  res  tradita  (it  ex  jufta  caufa  adquirendi  domino  ,  fatten*  me- 
dia ufucapione,  put  a  e*  caufa  venditionis  vel  donationis  a  non  domino  facia, 
qua?  fi  fieret  a  domino  ftaiim  dominium  transferret  ,  idem  in  praricriptione  lon- 
_gi  temporis  ;  d.  I.  unic.  &  I.  4.  C.  de  prxfeript.  long,  temper.  Prarfcriptio  ve- 
to loneilTwni  temporis ,  qua;  eft  jo.  vel  40.  annoram  ,  nullum  requirit  titulom; 
/.  2.  C.  de  prxfeript.  3c.  ami.  Unde  fola  poilcRione  absque  titulo  jus  fuum  tue- 
batur  Balduinus  Comes  Flandreafis  adverfus  Phiiippum  A.  apud  Guillelm.  Ba- 
ton. Philippid.  lib.  i. 

Jusqut  mi  hi  defend'tt  in  lis  ,  poffeffto  ftla  .  Hoc  tmum  valde  nota  n  J  urn 
eft  ,  quod  prxferiptio  cujoscumoue  temporis  non  adquiritur  ex  falfo  titulo  y  /. 
ult.  C.  dt  itfutup.  pro  dot.  I.  ult.  C.  de  ufucap.  pro  denat.  I.  ficut  falfi ,  Cad 
I.  Cornel,  dt  falf.  contra  veritatem  non  prarfcribitar  ;  TertulL  de  veland.  yir- 
ginib,  cap.  7.  Hoc  exigert  veritatem  ,  cui  ntmo  prxfcribtrt  potefl  ,  mn  fpatium. 
tcmpoTum ,  mn  patnimia  ptrfonarum  ,  non  pr'tvilegium  regitnum . 

$.  fed  aliquando , 

Liber  homo  f  Id  eft  liber  homo  qui  bona  fide  fervit  ,  res  facta  vel  religto- 
(a  ,  item  ferxus  fugitivus  ntillo  tempore  etiam  a  bona;  fidei  pofleflbre  ufu- 
capi  poffunt,  ex  hoc  Cr  I.  ufucapioney  ff.  h.  tit.  res  facta  vel  religiofa  ufu- 
capi  non  poteft .  Hoc  jure  jus  fepufcri  longa  poflcftionc  non  adquiritur  ei ,  cui 
jure  non  com  petit  y  /.  4.  ff.  dt  mort.  inferend.  id  ell  longo  tempore  non  pra> 
fcribitur  fine  titulo  y  /.  nunumentorum  ,  C.dt  rtligiof.  adcoque  forum  id  eft  ve- 

ftibu- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  105 

fttbufam  fepukri  ufucapi  vmt  lex  fepulcmum ,  de  qui  M.  Tull.  a.  de  tegib. 
jtes  facrar  vel  religiofa;  nullo  tempore  ufucapi  poilunt ,  quia  noa  funt  in  com- 
mcrcio  hominum  ,  &  adverfus  Deum  nulla  eft  pratfcriptio  ;  idem  Tuli.  de  haruipic 
Hoc  fi  minus  chili  jure  perfcriptum  eft  f  lege  tamtn  natura  communi  Jure  gen- 
tium faneitum  eft  ,  ut  nihil  mortales  a  Dtis  immortal/bus  ufueaptn  pojpnt .  Ho- 
die  attiones  ,  quar  competunt  ecdefiis  monafleriis  vel  tliis  locis  piis  ,  fublata 
prxfcriptione  centum  annorum  ,  quam  Juftinianus  dederat  cedents  ;  /.  +  ut 
enter ,  C.  de  SS.  tcclef.   tollunrur  pratferiptione  40.  annorum  ,  Tola  ecclefia 
Romana  gaudet  prxferiptioue  centum  annorum;  mv.  JuJUn.  tai.  cap.  6.  autk. 
*juas  aBiones  ,  C.  de  SS.  ecclef.  cap.  de  quarts  ,  tap.  ad  auAientiamy  de  pro* 
feript.  Etiam  res  publicse  ufucapi  non  poflunt  ;  d.  /.  ufucapionem  ,  yel  bngo 
tempore  prarfcrrbi  ;  l.pttfcript'n  ,  ff.  K  tit.  i.viamtde  via  public.  State  epHL 
79.  Jurisronfulti  negant  quicquem  publicum  ufucapi .  Ratio  eft  ,  quia  non  hint 
m  commercio.  Alia  ratione  farvus  fugitivus  non  poteft  ufucapi  ,  nimirum  quia 
furtivus  eft  ,  quod  fui  furtum  (acere  intelligatur  ,-  /.  ancilla ,  ff.  dt  furt.  I.  \  i. 
C,  dt  firvit  fug'"-  Appofite  Martial,  libr.  11.  epigr.  55. 
J  pedibus  didicert  manus  peccare  proterva , 
JVwi  miror  furtm  ,  qui  fugitivus  erat . 

J.  furt  me .  §.  quod  autem  1.  &  1.  $.  aliquando. 

LEge  1  z.  tab.  &  lege  t  Atmta  Tes  furtivsc  ,  lege  Julia  &  Plautia  res  vf 
pofleflar ,  (ongo  tempore  etiam  a  bona;  fidei  polteflbre  ufucapi  non  poflunr4 
«  hoc  J.  /.  4.      quod  autem  ,  /.  non  folum ,  ff.  k  tit.  I.  fciens ,  C.  de  ufucap, 
pro  empt.  Cell.  libr.  17.  cap.  17.  legit  vtttris  t  Atinia  verba  funt ,  quod  fubre- 
ptum  erit ,  ejus  rei  attma  auBoritas  tfh  .  Res  funivx  vel  vi  pofleflar  ,  etiam 
a  bona?  fidei  poffe.Tore  ufucapi  non  poflunt,  quia  vitium  poflefnonis  a  majori~ 
bus  contractual  rranfit  in  focceflbrem    l.vitiat  C.  de  adquir.  poffeff.  Idea  re: 
fart iva  nullo  tempore  ufucapi  poteft  ,  niG  prius  in  poteftatem  domini  redierit  ; 
§.  aliquando .  /.  4.  $.  t  quod  autem  ,  /.  non  folum ,  $.  a.  /.  tdt.  ff.  h.  tit.  d.  I. 
fciens  ,  /.  ult.  ff.  de  vi  honor,  rapt,  quia  nirtiva:  rei  vitium  purgarur  ex  quo 
rcdiit  in  poteftatem  domini ,  &  quatnvis  pofleflio  per  procuratorem  adquiri  pof* 
fit,  tamen  res  furtiva  non  videiur  rediifle  in  poteitatem  domini  ,  ad  hoc  ut 
ufucapi  pofllt ,  quia  contra  ftatui  captiofum  erit  ,*  /.  ft  rem ,  ff.  h.  tit.  nimirum 
ft  admittas  vitium  rei  furtivaf  purgari  .  re  redeunte  in  poteftatem  procuratoris , 
etiam  ignoranre  domino ,  periculum  eft  ne  procurator  cum  fure  pacifcawr  per 
collufionem  .  Igitur  res  funivx  ufucapi  non  poflunt  etiam  a  bona:  fidei  poflef- 
1  ore  ,  ni/1  prius  res  redeat  in  domini  poteftatem .  Et  hoc  eft  quod  voluit  Jurti- 
nianus,cum  air,unde  in  rebus  mobilibus  non  facile  procedit^ut  bona?  fidei  pof- 
felToribus  ufucapio  competat ,  quia  fc.  vitium  furti  ,  quod  in  mobilibus  tantum 
locum  habet ,  non  in  immobilibus ,-  /.  quam  rem  ,  ff.  k.  tit.  rem  fcquitur  quo- 
cumque  pervenerit ,  nec  prius  purgarur ,  ita  ut  res  ufucapi  poflit ,  quam  res  re- 
deat  in  poteftatem  ipfius  domini  .  In  rebus  autem  immobibbus  expeditior  erat 
ufucaptendi  caufa ,  quoniam  earum  furtum  non  committitur  ,  unde  fi  quis  fins 
vi  fundi  alieni  pofleflionem  naclus  cflet  ,  qua;  va caret  vel  ex  ocgltgentia  do- 
mini, vel  ob  cafum  domini  defuncli  fine  herede ,  vel  loogiorem  ejus  abfentiam, 
his  cafibus  ipfe  quidem  primus  pc^flbr  ufucapere  non  potent  ,  quoniam  iotjpl- 
ligebat  fe  alicnum  roflidcre  ,  &  ob  id  m.'la  fide  poflidebat ,  fed  fi  alii  bona  fi- 
de poflidenti  tradidiflct ,  is  ufucar>iel>at ,  quia  neque  vi  pofleflum  ,  neque  furti* 
vum  erat  ,  rei  immotiilis  enim  uirtum  non  committitur  ,•  d.  I.  quam  rem  ,  /. 
furtum ,  $.  1.  eod.tit.  §.quod  autem  2.  Ex  coni'it.  Julliniani,  qui  vacuam  pof- 
fefTionem  rei  alienx  propria  aucloritate  occupavit  ,  ut  pnedo  intelligitur  :  ridi- 
culum  enim  eft  diccre  vel  audire  ,  quod  per  ignorantiam  quis  rem  alienam  , 
Ttm.Vll.  O  quaii 


<to6      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

quafi  propriam  occupavit  t  omoes  enim  fcire  debent ,  quod  fuum  nan  eft  ai> 
ten  us  efie  ,  tamen  rem  pcxl'cribcre  poteft  poffeffione  30.  annorum  ;  I.  ult. 
C.  und.  vi. 

$.  fed  tamen  .  §.  item  fi  it .  $.  al'tis  quoque .  $.  aliquando  . 

SI  heres  Fern  alienarn  f  pats  rem  defunfio  commodatain  aut  locatam  aut 
apud  eum  dcpofiram,  per  errorem  exi;timam  elfe  hereditariam  alienaveritr 
&  bona  fide  accipienti,  id  ell  ignorant! ,  tradiderit,  ex  caulk  venditionis  dona- 
tionis  vel  dotis  ,  nihil  impedit  quia  a  bona:  fidei  poffeflbre  res  ufucapi  poffit  , 
quia  in  ea  re  furtum  non  committitur  ,  cum  abfit  animus  furandi  ;  fed  r«- 
men,  Lpotefl  pluribut,\  inpr.cum  l.feq.ffhait.  Eademratione  fiis,ad  quem 
nfusfrudu?  ancillar  perriner  ,  per  errorem  juris  par  turn  ancillx  fuum  effe  cre- 
dens  atienavcrit ,  &  bona  fide  accipienti  vendiderit  vel  donaverit,  uiucapio  pro- 
cedit  bonx  fidei  noffeffori ,  quia  in  ea  re  virium  furti  non  contrahitur  y  %.  item 
fi  is  j  A.  I.  poteji  pluribus  ,  $.  item  fi  quis .  Alii  Cunt  cafus ,  in  quibus  ft  qois 
rem  alienarn  bona  fide  alienaverir  ,  &  bona  fide  accipienti  tradiderit  ,  furtum 
non  committitur ,  &  res  a  bonx  fidei  poftefibre  ufucapi  poteft  ;  §.  al'tis  quo- 
que ,  cuius  rei  argumenrum  occurrit  in  /.  mandatum  ,  ff.  mondot.  ubi  (1  heres 
Titii ,  qui  a  venaliciario  ,  id  eft  fervorum  mangone  ,  mandatum  fufceperat  de 
fervis  vendendis ,  &  re  integra  defunfius  erat  ,  per  errorem  juris  non  intelli- 
gent mandatum  finicum  morte  mandatarii  re  integra  t  non  animo  furandi ,  fed 
exequendi  mandati,  fervos  vendiderit ,  cos  a  bona:  fidei  emptore  ufucapi  placuk. 

$.  rts  fi/ci. 

REs  flfci  ufucapi  non  poffunt  ,  fed  bona  vacantia  ,  nondum  fifco  nunciata, 
&  incorporara  fifco  ,  a  bonar  fidei  emptore  ufucapi  poffunt  >  ex  confute- 
tionibu?  Princimim ,  ex  hoc  $.  &  I.  quamvts ,  ff.  h.  ut.  Lege  Julia  bona  va- 
cantia .  id  eft  bona  inteftacorom .  qui  fine  herede  deccflerint  >  fifco  vindicantur; 
/.  quidam  ,      quotient,  ff.  de  legat.  1.  I.  vacantia  ,  C.  de  ion.  vacant,  quod 
fi  intra  quadriennium  a  fifco  non  vindicentur  ,  ettam  ab  injufto  poffeflbre  ufu- 
capiuntur  ,  pra-fcriptione  quadriennii  ,•  /.  1.  C.  de  quadriem.  prafcriot.  I.  intra 
quatuor  ,  ff.  de  diver f.  &  temporal,  prxfeript.  I.  1.  $.  divas  t  ff.  de  jut.  fife 
t.  6.  $.  certe ,  fi  quis  omiff.  cauf.  tefi.  Combtut.  Anallafii .  tributa  &  ve&iga- 
lia ,  qux  fifco  debentur,  ceffatione  enjusque  temporis  in  folvendis  his  non  pne> 
fcribuntur  ;  /.  comperit ,  C.  de  prufcript.  30.  amtor.  Sed  prxdia  fifcalia  vel  pa- 
trimonialia  ,  id  eft  privata  Principis  ,  poffeffione  40.  annorum  prxferibuntur  . 
falvo  canone  feu  cenfu  annuo d.  I.  comperit .  Jus  aqux  ducende ,  pertinens  ad 
fundum  rei  privatar  Principis  ,  nulla  tcmporis  prxferiptione  amitti  verum  eft  ; 
/.  ufus  aqux ,  C.  de  fund,  rei  privata  ,  nc  negjigentia  ,  vel  colludb  procurato- 
fum  flfci  ,  jus  Principis  facile  tollatur  .  In  Gallia  patrimonium  regium  ,  quod 
vocant  ,  ex  quacumque  caufa  eft  inalienabile  &  imprxfcriptibile , 
&  fi  alienetur  ,  quocumque  tempore  tevocari  poteft  ,  cujus  juris  luculenta  ar- 
sumenta  extant  apud  Gregor.  Tur.  libr.  6.  cap.  45.  annal.  Fuldenf.  in  am.i^x. 
&  Synod.  Meldenf.  can.  20.  Idemque  juris  fuiffc  in  Hungaria  liquet  ex  cap, 
'tnulleBo ,  de  fmrefurando. 

§.  error  autem . 

ERror  falfx  caufx  non  prodeft  ad  ufucapionem  ,  ut  fi  quis  putet  rem  fiU 
donatam  vel  legs  tarn  vel  cmptam  vel  hercditariam ,  qux  donata  vel  le* 
gata  vel  empta  non  eft  ,  vel  aliena  fuit  ,  ex  hot  %.  I.  Celfus ,  ff.  h.  tit.  1. 1. 
ff.  pro  donat.  I.  ult.  C.  eod.  Li.  &  3.  ff  pro  legat.  I.  6.  pro  dtttiitl.  quia 

ufu- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     StCUN'DUlM.  107 

trfncapto  tion  piocedir  ,  non  praxedente '  vero  tifuto  f  I.  tilt.  C.  de  ttfitcap. 
f  pro  hered.  I.  diutina ,  C.  de  prtfcript.  long,  temper.  Exceptio  eft  nifijuftam 
<aufam  erroris  habucrit ,  puta  fi  res  quafi  empta  mdita  fit  domino  pcrfervum, 
vcl  procuratorem ,  cui  res  emenda  mandata  erat ,  vel  res  quad  legata  tradita  fit 
ab  herede  ,  quae  legata  non  erat ,  tunc  enim  ufucapit  pro  fuo  /  /.  quod  tw/- 
go  ,  ff.  pro  tmpt.  7.  pen.   §.  ult.  pro  fuo. 

$.  dmtmt* 

JUre  civili  in  ufacapiooe  non  fiebat  acceflio  pofleflionum  ,  id  eft  poflfefllo  de* 
fundi  non  conjungebatur  cum  pofie/Tione  hcredis  ,  ad  implendam  ufucapio- 
aem  ,  idque ,  nt  faJJor,  propter  anguftias  temporis  prxTcriprionis  ,  quod  erat 
anni  in  rebus  mobilibus ,  biennii  in  immobilibus  .  Ex  conftirationihus  in  prx- 
ienwione  longi  temporis  pofleffio  bona  fide  inchoata  a  defunelo  prodeft  hered  i» 
&  bondrum  pofleflbri,  ad  implendam  prxferiptkmem  ,  licet  ipfe  fciat  prasdium 
alienum  efle  ,ex  hoe  §.  J.Pompmius,  $.  t  io.ff.de  aiqun.  peffeff.  I. 1.  §.  ft 
dtfunEhtty  pro  empr.  I.  de  acttffiombus ,  Lpen.  de  d'rverf.  &  temper*!,  prtfeript. 
I.  pen.  C.  de  pr.tfcript.  long.  temp.  Ufocapio  reqnirit  poireflioaem  continuant 
&  non  tnterruptam  ;  /.  nunqutm  ,  $.  i.  ff.  h.  tit.  verura  polfcflto  bona  fide 
coepta  a  defun&o,  morte  ufucapionris  non  tntmumpitur .  flc  cominuarur  in  pcr- 
fona  heredrs ,  quia  heres  perfonam  defuncli  fuftinet  ,•  /.  heres  ,  ff..  b.  tit.  E  di- 
verfo  pofleflio  mala  fide  ccepta  a  defunQo  ,  non  prodeft  heredi  ,  vel  bonorum 
pofleflbri ,  licet  ignorantt  ,  ex  hoe  $.  qnia  heres  fuccedit  in  vitium  defun&i  L 
pen.  C.  dt  adqu'te.  poffeff.  Certe  mala  rides  auftoris ,  non  nocet  bonx  fidei  em. 

ni ,  quo  minus  ulucapiat  ;  /.  quam  rem ,  ff.  h.  tit.  quod  intellisendum  eft , 
ya  utatur  acceffiooe  ,  id  eft  poffeffione  auftoris  ,  alioquin  ci  obeft  exceptio 
de  dolo  au&oris  ;  /.  epmd  Cclfum ,  $.  de  akSorit  yff.dedol.&  met.  except. 
non  enim  viriofa  pofleflio  potcft  adjungi  non  vitiofa:  ;  d.  I.  PompcmtHs,  §.  nit. 
In  prarfcriptione  longi  temporis  tempora  non  conjungebantur  inter  emptorem 
&  venditorem  ,  &  b;rc  fuit  fententia  Juliani  mi.fi  jedes ,  §.  i.  ff.  de  fervi- 
tut.  urbsn.  quia  plenius  eft  jus  fucceflwnts,  quam  emptknis  ;  d.  I.  Pomfxm'iut, 
§.  tju/tfaum  .  Ex  refcripto  D.  Severi  (k.  Antonini  tempora  coniuneuntur  inter 
emptorem  &  venditorem  ad  implendam  ufocapionem,  ex  hoc  t3"  L  pen.  $. 
t.  ff.  de  diverf.  Cv  temper,  prdjer'tpt.  Immo  in  ufiicapione  }uftmiaoea  rei  mo- 
bilis  ,  inter  aodDrem  bonx  fidei  ,  &  fiiccWforcm  malx  fidei  tempora  conti* 
noantur  ;  /.  mtk.  C.  de  ufuetp.  trtmsformend. 

$.  ult. 

EX  edifto  D.  Marci  ,  res  alien  a  a  fifco  empta  non  poteft  revocari  a  majo- 
re  port  quinquennium ,  a  minore  vel  abfente  reip.  caufa ,  etiam  poft  quio* 
quennium  revocari  poteft  ,  ex  hoc  §.  I.  uh.  C.  fi  tdverf.  fife  I.  veque  jC.de 
reft'it.  milk.  Ex  conftitutione  Zenonis ,  fi  fifcus  rem  alienam  vendiderit  vcl  do- 
naverit ,  non  revocatur  venditio  ,  fed  domino  vel  creditori  hypothecario  faJva 
eft  a£lio  in  rem  vel  hypothecaria  adverfus  fifcum  intra  quadrteonium  ,  ex  Imc 
$.  Li.  I.  bene  *  ZmOtte y  C.  de  quedriam.  pr/cfcript.  Rei  aliens  venditio  a  fi- 
fco facta  fuftinetur,  propter  fidem  &  aucloritatem  haftar  fifcalis  ,  ne  dedpian- 
tur  contrahemes  cum  fiico  .  Res  aliena  empta  a  fifco  intelligirur  empta  quafi 
a  domino  .  quia  Principis  omnia  efle  imeHigunrur  ;  d.  I.  heme  *  Zenone  .  Et 
boc  jure  fifcus  rem  communem  cum  privato  in  folidum  vendere  poteft ,  etiam 
invito  focio ,  fi  communis  fit ,  vel  ex  minima  parte  ;  l.x.  C.  de  temmun.  rer. 
tlienat.  I.  unk.  C.  de  vendit.  rer.  fi/cal.  libr.  10.  Tarn  en  fi  fifcus  rem  vindi- 
eet  a  privato,  pendente  lite  poffefforera  expellcre  non  poteft  ;  /.  defenfioah 


,o«      IN      INSTITiJTIONUM  JUSTINIANI. 

Jt  jut*,  fife,  moribut  vero  Gallick  pendente  lite  cum  fifto  ,  pofieflbr  fijbmo. 
vetur  ,  inje&a  mana  regia. 


De  donat. 
CAP.  VII. 
Frinc. 

T"\Onatio  refertUT  inter  modos  tiviles  adqurrendi  hoc  loco ,  &  $.  ult.  infir.  B. 
JL/  tit.  turn  quia  non  fit,  nifi  inter  tives  Romanos  ,  peregrinus  non  poteft 
capere  ex  caufa  donationk  vel  hereditatk  ,-  /.  i.  C.  de  hered.  in/lit.  turn  quia 
donatio  jure  civili  non  perficiebatur  nudo  confenfu  ,  fed  interpofita  ftipulatio- 
ne  &  traditione  ;  /.  2.  §.  alhtd  jurit ,  /.  qui  id  quod  ,  ff.  h.  tit.  /.  Papinia- 
nus y  de  dorut.  inter  vir.  &  uxor,  vel  per  mancipationem  »  id  eft  imaginariam 
venditionem  ,  qua:  fiebat  per  xs  &  libram  y  /.  4.  &  7.  C.  Th.  h.  tit.  Hodie 
donatio  perficitur  nudo  confcnfu,ex  confth.  Juftiniani,-  I.  nit.  C.  h.  tit. 

Donatio  eft  mera  liberalitas,  quae  nullo  jure  cogente  tribuitur ;  l.donari  t 
ff.  h.  tit.  I.  donari ,  de  R.  J.  unde  donatio  remuneratoria  .  non  eft  mera  do- 
natio  ,  led  merces  officii  y  /.  hot  jure  ,  $.  Labto  ,  /.  Aquilius ,  ff.  L  tit.  Jot 
Chryfoftom.  in  1.  ad  Corinth,  homil.  28*  tup**  y*p  u  «'x  mfiotffi  ,  x*~ 
&t  ,  nc  atvS'oorr ,  erat  en'tm  donatio  ,  non  per mut  alio ,  &  gratia  ,  non  rtmuna- 
ratio.  Et  donatio  collata  a  pat  re  in  filium  ob  bene  merita  non  confertur  Bar- 
tolo  in  /.  1.  $.  net  eaflrenfe  ,  ff.  de  eollat.  honor.  Et  donatio  ob  rem  ,  puta  fi 
nomen  meum  aJJumpferis  ,  non  eft  propne  donatio  ,  fed  contradus  ;  d.  L  hot 
jure  ,  in  fin. 


DOnatio  alia  eft  mortis  carrfa  T  alia  inter  vivos  :  donatio  mortis  cauia  eft  « 
quae  fit  propter  mortis  fufpicionem  ,  ha  at  non  aliter  donator  rem  do- 
natarii  cfle  velk ,  quam  fi  eo  fuperfthe  moriatur ,  ex  hoe  §.  Ties  funt  fpeciei 
mortk  cauia  donationis .  Prima  eft,  quz  fit  nullo  pratfentk  periculi  fola 
cogitattone  mortalitatis . Alia  eft, quae  fit  imminente  periculo  mortk, ita  ut  res 
ftatim  fiat  accipientis .  Tenia  eft ,  quae  fit  imminente  mortis  periculo  ,  ita  ut  res 
ftatim  non  fiat  accipientis,  fed  tunc  demum  cum  mors  fecuta  fuerity/.  2.  l.ft- 
njtut  y  $.  mortis  caufa  ,  ff.  f  de  more.  eauf.  donat. 

Donatio  mortis  cauia  revocatur  reconvalefcentia  donatoris  ,  vel  nuda  por- 
nitentia ,  vel  prarmortuo  donatario  ,  ex  hoc  fj.  I.  fi  mortis  caufa  29.  turn  feq. 
ff.  de  mart,  cauf.  donat.  I.  nm  omnis ,  de  reb.  credit.  Donatio  mortk  cauia  ita 
fieri  poteft,  ut  nullo  cafu  revocerar  ,  ne  fi  convalucrit  quidem  donator  y  /.  fi 
aliviam  ,  /.  fenatus%  §.  mortis ,  in  fin.  ff.  de  mart.  auf.  donat.  tamen  ubi  ita 
donatur  mortis  caufa ,  nt  nullo  cafu  revocetur  ,  caufa  donandi  magk  eft  quam 
mortis  caufa  donatio  ,  &  perinde  haberi  debet  atque  alia  quzvis  inter  vivos 
donatio  .  Ideoque  inter  virum  &  uxorem  non  vain  ,  nec  in  ea  falcidiz  locus 
eft  ,  quafi  in  monk  caufa  donatione;  I.  ubi  ita  donatur ,  ff.  tod.  Exertiplo  do- 
nationis monk  caufa  rcfignatio  beneficii  facta  ob  caufam  valetudinis  ,  vel  in- 
grcflum  monafterii  revocatur ,  fi  refignans  convalucrit ,  vel  e  monafterio  abierity 
can.  Gcnfaldtts  17.  qu.  2.  cap.  beneficium  ,  de  regular,  in  6.  Conftitutione 
Juftiniani  donationes  monk  caufa  per  omnia  (ere  legatis  comparantur  ,  ex  lw 
%•  &  I-  »dt.  C.  de  mm.  cauf.  donat.  I.  Marcellus ,  /.  illud ,  ff.  tod.  idque  va- 
rik  argument^  .  I.  quibus  donationes  mortis  caufa  capere  ,  ikdem  legata  ca- 
per- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  ,09 

perc  licet I.  omnibus,  ff.  tod.  II.  donatariis  mortis  caufa , ut  heredibtx  3c  le- 
gataries vel  fideicommiffariis  fubftitui  poteft  directo .  vel  per  fideicommiflTum  ;  /. 
ut  heredibus ,  /.  cum  pater  ,  §.  1.  ff.  de  Itgat.i.  I.  Publius ,  $.  1.  /.  avta  ,ff. 
dt  eondit.  &  demonflr.  I.  ab  to  ,  C.  <fc  fideicommiff.  III.  in  donation! bus 
mortis  caufa ,  ficut  &  legatis  ,  falcidiz  locus  eft  ;  I.  quod  bonis  ,  ff.  ad  I.  fal- 
tid.  I.  5.  /.fen.  C.  i«  donatur ,  jf.  A. fir.  IV.  donatio  mortis  cau- 

fa requirit  quinque  teftes  ,  quia  inftar  ultima:  voluntatis  habet  ,  in  qua  faltem 
quinque  teftes  requinintur ,-  l.uh.  §.ult.  C.  de  codicill.  Ait  fere,  nam  dona  no- 
nes mortis  caufa  in  quibusdam  a  legatis  ditferunt  ,  puta  donationes  mortis  cau- 
fa ab  inteftato  fatlat  non  comparantur  legatis ,  fi  filius  emancipatus  pratcritu% 
peticrit  bonorum  poiTeifionem  contra  tabulas  .  Teilamento  facto  ,  tuenda;  funt 
donationes  mortis  caufa  facia;  except  is  perfonis ,  id  eft  liberts  oc  parentibus  usque 
ad  virilem  ,   fed  fi  excedant  virilem  ,  donatarii  morris  caufa  debent  confcrre 
emancipate  prxterito  pro  rata  ad  virilem  portionem  ,  id  eft  ut  habeant  virilem 
portionem  ,  in  donationibus  mortis  caufa ,  ficut  in  portionibus  hereditariis  &  le- 
gatis .  Quod  fi  pater  inteftarus  decefferit ,  non  poterit  qucri  filius ,  qui  fuccedit 
ab  inteftato  fuper  donationibus  mortis  caufa  ,  id  eft  donatarii  mortis  caufa  non 
debent  conferre  ei  virilem, quia  hoc  cafu  nulla  poteft  fieri  comparatio  inter  le- 
gata &  monis  caufa  donationes  ,  cum  non  fit  tegmentum,-  l.fi  filius  ,ff.  da 
It  gat.  prjtjland.  contr.  tabul.  Item  donationes  mortis  caufa  cedunt  a  raorte  do- 
natoris ,  legata  ab  apertis  tabulis  fecundum  legem  Papiam     /.  ult.  ff.  h.  tit. 
Sed  conftit.  Juftiniani  legata  cedunt  &  a  mortc  teftatoris,-  /.  unic.  $.  in  novif- 
fimo  ,  C.  de  caduc.  tollend.  &  interdiclum  quod  legatorum  non  darur  heredi 
fcripto  adverfus  eum  qui  poffidet  ex  heredirate  bonisve  ex  mortis  caufa  dona- 
tione;  /.  1.  §•  fi  quis  ex  mortis  ,  ff.  quod  legat.  Aliud  in  legato,  &  qui  fair 
fum  vel  inofficiolum  teftamentum  dixit  ,  nee  obtinuit ,  non  repellitur  a  dona* 
tione  mortis  caufa  ,  atque  in  hac  re  donatio  mortis  caufa  non  comparatur  le- 
gato ,•  /•  pofi  legttum  ,  $.  qui  mortis  ,  ff.  de  his  qua  ut  indign.  quia  dona- 
tio caufa  monis  non  pendet  ex  tefiamento  .  Denique  donatio  mortis  caufa 
fieri  poteft  a  filiot  qui  teftamentum  facere  non  poteft  ,  legatum  non  item  , 
L  tarn  is  ,  ff.  de  most.  cauf.  donat. 

DOnatio  inter  vivos  eft  ,  qui  fine  ulla  mortis  cogiratione  fit  ,  ex  hoe  $. 
hujusmodi  donatio  ftatim  transfert  dominium  ,  unde  direda  dicitur  /.  1. 
C.  Tk  h.  tit.  &  fcmel  perfech  ,  temcTC  revocari  non  poteft  ,  vel  conditioner 
non  recipit  ;  /.  ptrft&a,  C.  de  donat.  qua  fub.  mod.  Vclles  nec  ns  donare  ah 
initio  liberum  fuit,  fed  donatione  feme!  perfe&a  ,  pornitere  non  licet  ;  /.  vel- 
les  net  ne ,  C.  dt  rtvocani.  donat.  Ait  temere  ,  quia  donatio  femel  perfecla , 
non  refcinditur ,  nifi  ex  caufis  ingratitudinis  in  judicio  comprobatis  ,  ex  hoe  $. 
/.  pert.  &  ult.  C.  de  revocand.  dona:.  Aclio  ingrati  donationis  revocandz  cau- 
fa perpetua  eft,  &  com  petit  donated  adverfus  donatarium,  quantocumque  tem- 
pore rem  donatam  poftederit  ,  fed  hare  aclio  eft  perfonalis  ,  &  fi  donator  in 
diem  vitz  filuerit,  nou  datur  heredi  douatoris ,  ncc  in  heredem  donatarii,-  /.  1. 
/.  his  folis ,  /.  ult.  C.  rod.  Ratio  eft  ,  quia  hare  aclio  magis  vindi&c  ,  quam 
rei  perfecuttonem  continet  y  d.  I.  his  fobs  ,  immo  non  datur  matri  ,  qua:  do- 
navit  liberis,  fi  tranfierit  ad  fecundas  nuptias,  vel  inhonefte  vixerit  ,•  d.  I.  his 
folis,  nifi  ex  graviffimis  caufis,  puta  fi  vita*  ipfius  infidias  ,  vel  manus  impias 
in  earn  intulerit ,  vel  totius  (ubftantix  damnum  molitus  fit  auth.  quod  mater, 
C.  eod.  &  hzc  poena  fecundarum  nuptiarum  locum  habet  in  matre  ,  non  in 
patre  . 

Olim  donatio  non  perficiebatur  nudo  confenfu,  fed  interpofita  ftipulau'one; 

\ 


no      IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

I.  a.  $.  aliud  juris  ,  /.  qui  id  quod  ,  ff.  h.  tit.  I.  Pspiniamu  ,  areV  not.  ff.  de 
dmat.  inter  vtr.  &  uxor,  vel  re  ,  iaeft  corporali  rradirione  ,  ex  caufa  do* 
natioois  fafia  ;  /.  i.  /.  pan.  C.  Th.  h.  tit.  Dooat.  in  Andria  in  hare  verba:  Do/ 
Pamph'itt  efiydecem  talent*:  arcipio.  We  n't  ft  dixiffet  accipio  dot  nan  effiett  da- 
tit  tn'tm  ab  arceptume  nnfirmatur  ,  ntc  potefi  vtderi  datum  id  quod  nan  fit 
acctptum  .  Vel  tradttiooe  civili ,  pata  rctemione  ufusfruftus ,  quae  pro  traditio- 
ne  habetur  ;  I.  quitquit ,  C.  b.  tit.  Conftit.  Juftin.  donatio  inter  vivos ,  tx?m- 
plo  venditionis,  nudo  confenfu  perficitur  ,  in  ut  tradkionis  neceffitas  incumbac 
donatori  ,  tx  hoe  t.  fi  quit  argtntum ,  fed  fi  quidem ,  C.  h.  tit.  In  Gal- 
lia ,  quar  moribus  Jegntn  mftar  utitnr ,  donatio  nulla  eft ,  nifi  fequatur  tradirio 
douner  &  rtttmr  ne  vtut  .  Conftirutionc  Conftanrini  donatio  non  fiebat  fme 
fcripto  ,  &  tabulis  ,  advocaris  vicinis  ,  &  ceftibus  quamplurimis  .  quorum  fide 
probari  poflet  abfuifte  vim  &  irmptionem  /  /.  t.  C  Th.  k.  tit.  I.  donatio  f  C. 
evd.  Conftit.  Juftin.  donatio  in  fcriptis  vel  fine  fcriptis  cudo  confenfu  perfici- 
tur ,  ex  hoc  $.  &  d.  I.  fi  quit  *r  een  turn ,  $.  fed  fi  quidem  .  Con  (lit.  Zenoois 
fi  donatio  fiat  in  fcriptis  per  tabefiionem  vel  alinm  ,  non  indiget  fubferiprione 
teftium ,  fed  fuflkit  fubferiptio  donaroris  ;  /.  in  donationibus  ,  C.  tod.  Be  do- 
natio, qux  infinuatur  apud  a£ra ,  non  requirit  advocation  em  teftium  ,  quia  fii- 
peniuum  eft  privatum  teftimonium  ,  cam  publics  monumenta  fufficiant  j  d.  U 
tn  donatimibut  :  qua  in  re  donatio  inter  vivos  diftat  a  donatione  mortis  cau- 
fa  ,  qux  licet  ex  fcripto  flat  ,  exigit  quinque  teftes  ,  quia  inftar  habet  ultima; 
voluntatis  ;  /.  ult.  C.  de  dmat.  cauf.  mart. 

Olim  nulla  donatio  indigebat  infinuatione  :  primus  Confranrinus  omnem 
donationem ,  five  dire&am  ,  id  eft  inter  vivos ,  five  mortis  caufa  {  five  puram , 
five  conditionalem ,  apud  aSa  ktftnuari  voluit  /.  t .  C.  Th.  h.  ttt.  I.  donatio , 
C.  tod.  quod  tamcn  ipfe  patri  fuo  tribuit  >  /.  i.  C.  Th.  de  fponfal'tb.  Poft  Con- 
(taminum  Theodoftus  eas  donationes  tantum  infirraari  voluit  ,  quar  excederent 
200.  aureos ;  /.  utt.  C.  Th.  eod.  Poft  Theodofium  Juftinianus  primum  fanxit  , 
ne  donationes  infinuatione  indigerent  usque  ad  ?oo.  anreos  /.  faneimut ,  C.  h. 
tit.  poftea  usque  ad  500.  aureos  ,  quar  vero  excederent  500.  aureos  ,  fine  infi- 
nuatione non  valerent,  ultra  500.  aureos,-  d.  I.  faneimut ,  &  d.  t.  fi  quit  ar* 
gottum  ,  §.  ult.  Quod  locum  nabuit  in  donationibus  faftis  civitatibus ,  ecclefiij, 
&  aliis  locis  piis  /  d.  I.  femamw ,  /.  Hind  ■,  C.  de  SS.  ecelef.  excipiuatur  do. 
nationcs  imperialcs ,  id  eft  fadac  a  Principe  in  privatos  ,  vel  donationes  faftae 
in  caufas  pitftunas  ,  puta  in  redemption  em  capavornm  ,  vel  donationes  collatae 
in  milites  a  magiftro  militum ,  vel  donationes  faftar  in  eos  ,  quorum  aedes  incen- 
dio  vel  ruina  corrupw  funt ,  in  fubfidium  refecrionis  ;  d.  I.  faneimut ,  d.  I. 
fi  quit  argentuw,  nov.  52.  cap.  2.  Excipiuntur  &  mortis  caufa  donationes  ,  qua* 
kiftnuatione  non  indigent ,  cujuscumqiie  quantitatis  fint  ;  /.  utt.  C.  de  mm.  cauf. 
dt-nat.  quia  nuda  pcenitentia  revocannir  £c  morte  tantum  confirmantur  -  Dos 
oucque  6c  donatio  propter  nuptias ,  etiam  ab  exrraneo  facia  mulieri  dotis  con- 
flitnendz  caufa ,  itulrmatkme  non  eget ,  licet  excedat  500.  aureos  ;  /.  ult.  C.  da 
jut.  dot.  quia  dos  non  eft  donatio  ,  fed  contraclus  ;  /.  exi^tre  dttem  yff.de 
die.  Conftitutione  fegia  omnes  donationes  inter  vivos  infmuationem  def»deranr  , 
al  :oqnin  nullz  &  irritac  funt ,  demtis  donationibus  mobilinm :  fed  jure  quo  uti- 
tur  tenatns  Tolofanus  ,  exceptio  non  infinuacx  donationis  non  poteft  opponi  t 
nifi  a  credkoribus . 

$.  eft  CT  aliud. 

ALia  eft  donatio  inter  vivos  ,  qux  ante  Conftit.  Juftmiani  vocabarar  dofia- 
tio  ante  nuptias ,  quia  tacitam  in  fe  condition  em  babebat ,  fi  nupria;  fe- 
querentur ,  unde  quod  donarum  eft  inter  fponfos ,  non  fecutis  nuptiis  repetirur; 
/.  fi  prtfidi  ,  C.  de  dotut t.  ante  nupt.  Et  bujusmodi  donatio  non  fiebat  poft- 

nuptias, 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  an 

nuptias,  fed  tantum  ante  nuptias  ,  &  hoc  genus  donationis  veteribus  prude  mi  - 
bus  incognitum  &  a  junioribus  Principtbus  introdu&um  ait  Juftinianus  hie.  Pri. 
mi  ex  Imperatoribus  fuere  Diocletian  us  &  Maximianus.a  quibus  id  genus  do- 
nationis ntemoria  celebrarum  ;  /.  fi  ante  ,  C.  de  donat.  ante  nupt.  I.  fi  out- 
dem ,  C.  de  donat.  inter  vir.  &  uxor,  fed  tamen  Modcftino  noa  ignotam  fuif- 
fe  conftat  ex  /.  inter  tot » ff.  de  donat.  inter  vir.  &  uxor.  Igirur  donatio  ante 
nuptias  vocabatur ,  quia  ante  nuptias  tan  rum  nebat  .  Primus  D.  Juftinus  con. 
ftituit  ,  ut  ficut  dos  conftante  matrimonio  augeri  poteft  /  /.  inter  foctrum  ,  §. 
eum  inter  ,  ff.  de  pa8.  dotatib.  I.  etiam  fiyC.de  jur.  dot.  &  donatio  ante 
nuptias  conftante  matrimonio  augeri  poflet ;  /.  fi  conftante  ,  C.  de  donat.  ante 
nupt.  Nec  obftitit  quod  donatio  inter  vimm  &  uxorem  vetaretur ,  quia  verum 
eft  donationem  fimplicem  inter  virum  tk.  uxorem  vetitam  efle,at  donatio  pro- 
pter nuptias  non  eft  fimplex  donatio  fed  donatio  propter  dot  em  ,  donatio  quali 
antipheraa  ,  &  contraria  dori ,  quae  fc.  contra  dotem  offerrur  ex  parte  viri , 
unde  reccntiores  dotalitium  vocant  ;  rap.  ex  parte ,  de  fan  competent.  Donatio 
/implex  non  eft  propter  nuptias  ,  led  propter  nuptias  vetita  eft  ,  quia  neque 
proprer  nupriarum  affedionem  fit  ,  qua;  jam  contralto  funt ,  fed  propter  alias 
caufas ,  &  libidinem  ,  vel  unius  partis  egeftatem  y  /.  ult.  in  pr.  C.  de  do- 
nat.  ante  nupt. 

Eadem  conftit.  Juftinus  addidit,ut  dotis  &  donationis  aufbr  conftante  ma- 
trimonio arquale  augmenrum  fit ,  id  eft  cjusdem  quantitatis ,  pafra  nimirum  de 
lucro  aufla?  dotis  vel  donationis  propter  nuptias  ex  conventione  jam  ineuntur, 
vel  ad  modum  priorum  pa&orum  ,  qua:  ab  initio  fafta  funt  ante  nuptias  m 
dote  vel  donatione  propter  nuptias  conftituenda  .  Et  jus  hypothecarnm  ,  quod 
datur  mulieri  agenti  de  augmento  dotis  vel  donationis  propter  nuptias,  non  re- 
tro trahitur  ad  tempus  prions  dotis ,  vel  donationis  propter  nuptias ,  fed  ad  tem- 
pos quo  dos  vel  donatio  propter  nuptias  au&a  eft  ;  d.  I.  fi  cmflante  .  Privile- 
gium  dotis,  ut  mulier  prxferatur  creditoribus  hypothecariis  etiam  anterioribus  , 
.  non  habet  locum  in  augmento  dotis  vel  donationis  propter  nuptias  ,  fed  fer- 
vatur  privilegium  temporis;  l.de  rebus,  C.  de  donat.  ante  nupt.  I.  affiduis  ,C. 
qui  potior,  in  pignor.  I.  fi  quidem,  C.de  donat.  inter  vir.  Cf  uxor. 

Secuta  eft  Juftiniani  conftirutio  .  ut  donatio  propter  nuptias  ,  non  folum 
conftante  matrimonio  augeri  poflit ,  fed  etiam  de  novo  conftitui  exemplo  dotis, 
ex  fjoc  §.  CT  d.  I.  ult.  C.  de  donat.  ante  nupt.  Ait  exemplo  dotis ,  dos  enim 
conftante  matrimonio  augeri  vel  conftitui  poteft  ;  /.  i.  /.  fi  pater  ,  jr.  de  pad. 
dotalib.  Martian.  Capelta  lib.  9.  quo  difto,  arc  anus  Hie  prtfci  juris  affertor  , 
magna  nepotum  obfecrauone  confulitur ,  refpcnditque  ,  regufariter  etiam  matrimo- 
nio copulate .  dotem  dicer t  [eminent  viro  nullis  legibus  prohiberi .  Et  eadem  con- 
ftirutione  erleftum  .  ut  donario  propter  nuptias  dotis  quantitatem  non  excedar, 
&  pafla  de  lucro  dotis  valeant  &  in  donatione  propter  nuptias  ,  etiam  fi  ea 
de  re  nihil  actum  fit ,  intaQa  mancnte  conftitut.  Leon  is ,  quae  ell  in  /.  ex  mor- 
teyC.de  donat.  ant.  nupt.  qux  lucra  dotis  &  donationis  propter  nuptias  cxar- 
quat ,  in  quota  non  in  quantitate  .  Eademque  conftitutione  impofitum  ,  ut  qua 
oltm  vocabatur  donatio  ante  nuptias ,  vocaretur  propter  nuptias  ,  cum  conftan- 
te matrimonio  in  totum  fieri  vel  augeri  poflet;  d.  I.  ult.  &  hoc  %.  Nihilomi- 
nus  in  novellis  Juftiniani  eadem  fxpius  vocatur  donatio  ante  nuptias,  meraoria 
veteris  appellationis  .  Poftremo  vero  Juftinianus  conftituit,  ut  dotis  &  donatio- 
nis propter  nuptias  augmentum  squaua  fint  in  quantitate  ,  &  fi  in  mobilibus 
augeatur  dos  ,  mulieri  in  eo  augmento  non  detur  ,  nifi  privilegium  temporis  / 
nov.  97.  cap.  t  *•  **tk.  fed  jam  necejfe  eft  ,  C.  de  donat.  ant.  nupt. 


m      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

Ure  veteri  obi  amis  ex  dominis  communem  fervum  vindifla  vel  teftamento 
manumittebat ,  partem  fuam  amittebat  ,  &  manumittentis  pars  adcrefcebat 
-  focio  ,  ut  traditur  hie  &  1. 1.  §.  jut  autem  ,C.  de  commun.  ferv.  manumiff. 
&  apud  Ulpian.  libr.  regular,  tit.  I.  $.  19.  £t  Paul.  4.  ftnttnt.  tit.  12.  Ratio 
erat  ,  quia  focius  prarrer  fifcum  rem  communem  in  folidum  vendcre  alienarc 
non  poteft ,  invito  focio  ;  /.  1.  &  2.  C.  de  comm.  nr.  alienat.  I.  unic.  C.  de 
vendtt.  rfr.fi/eal.  libr.  10.  Sed  favore  libertatis  Juftinianus  conftituit,  ut  fi  unas 
e  dominis  communem  fervum  manumiferit ,  manumiflio  rata  fit ,  focio  indemnt 
fervato  ,  id  eft  pane  pretii  ei  numerata  ,  pro  adb'matione  qua;  fiet  fecundum 
qualitatcm  fcrvi  ,  ex  hoc  §.  <T  d.  I. 1.  Et  ita  celTat  jus  aderefcendi . 

Quit,  alienate  Ik.  vel  non, 

CAP.  VIII. 

A  Lienaw  proprium  eft  domini  ;  §.  per  tradittonem ,  fupr.  dt  nr.  dhif.  I.  in 
J\  rt  mandate  ,  C.  mandat.  Alienationis  nomine  continetur  aon  folum  do- 
minti  alienatio ,  puta  venditio  donatio  permutatio  ,  fed  etiam  conftitutio  ufus- 
fruQus  vel  fervitutis,  pignus,  hyporheca,  emphyreufis ;  t.ult.  C.de  rtb.  alien, 
tun  alien,  cap.  5.  de  nb.  ecclef.  nan  altenand. 

Internum  even  it,  ut  domino  alienarc  non  Ikeat,  non  domino  liceat.  Le- 
gc  Julia  maritus  non  poteft  alienarc  vel  obligare  fundum  dotaicm  ,  quamvis 
apfius  lit  dommus  ex  caufa  dotis;  I.+.  ff.  de  fund,  dotal.  Hac  lege  hoc  intcreft 
inter  aticnationem  ,  &  obligationcm  fundi  dotalis  ,  quod  fundus  dotalis  a  ma- 
xito  alicnari  poteft  ,  confentiente  muliere  ,  obligari  autem  nullo  modo  poteft  , 
neque  invita  ,  neque  confentiente  muliere     /.  unie.  $.  &  turn  leu  ,  C.  de  ret 
uxor.  atl.  Lex  Julia  diftriftius  pronibet  obligationem  fundi  dotalis  ,  quam  alie- 
ftationem  ,  quia  factlius  mulier  con  fen tk  hypothecar  quam  alienation! .  Quam 
ob  caufam  SC.  Vellcjanum  fuccurrit  muiieri  intercedenti  pro  alio,  non  donarr- 
ti  ,  quia  facilius  mulier  le  olvligat ,  quam  alicui  donet'y  /.  4.  $.  1.  ff.  ad  Vet- 
lejan.  Legi  Juliar  de  (undo  dotaii  locus  fuit  tantum  in  prardiis  Itaticis  ,  non  in 
prardiis  provinciaiibus  ;  d.  1.  un.  §.  &  cum  lex  ,  &  in  fundo  inarftknato  ,  qui 
proprie  dotalis  eft  ,  arftimatus  enim  libcrc  a  marito  alicnari  poteft  ,  quia  dotis 
nrllimatio  eft  venditio  .*  d.  I.  unic.  $.  &  cum  lex ,  verf.  in  [undo  ,  mfi  eleclio 
fit  mulieris ,  utrum  foluro  matrimonio  fundum  repctar  ,  aut  sftimatJonem  ,•  /. 
quod  fi  fundus ,  fi.  de  fund,  dotal.   Immo  fundus  dotalis  arftimatus  ,  etiam  fi 
poftea  convenerit  ,  ut  is  ipfe  fundus  reftituatur  foluto  matrimonio  non  afti- 
mato  ,  adhuc  poteft  alicnari  a  marito  volente  muliere    /.  ult.  ff.  de  patl.  do- 
tal 10.  I.  ajlimatit  y  Jolut.  matrtm.  Prscterca  legi  Julia?  de  fundo  dotaii  locus  tan- 
4um  eft  in  rebus  foli ,  quod  ft  res  dotalis  fit  mobilis  poteft  alicnari  a  marito  , 
fi  fit  folvendo  ,-  /•  res  in  dotemtff.  de  jur.  dot.  I.  3.  C.  eod.  I. fervum  21.  ff. 
t  Hzc  I-  fub      mantimiff.  I.  t  gued  ft  ,  de  pail,  dotalib.  I.  1.  C.  de  ferv.  pi  en.  dat.  ma. 
h.  tit.  defide-  numiff.  Hoc  jure  fiipcrficies  funai  dotalis,  poteft  alicnari  a  marito  confentiente 
ratur.V.  1.^.  muliere  ;  /.  fi  ex  lapidicinis  yff.  de  jur.  dot.  quia  fuperficium  ,  quod  folo  tnar- 
%.  2.  de  fuit  dificatum  eft ,  non  eft  foil  .  Conftitut.  Juftiniani  fublata  differentia    qua:  erat 
(7  leeit.      >nter  pt*dia  Italica  ,  &  Provincialia ,  fundi  dotalis  alienatio,  &  obligario  om- 
nino  prohibctur  ,  five  invita  five  confentiente  muliere  ,  ne  mulier  fragiiitate 
fexus  facile  confentiens ,  in  repentinam  labarur  inopiam    d,  A  unic.  $.  Cr  cum 

Ux  . 


J 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  itJ 

lex .  Jure  pontificio  ,  hujusmodi  alienatio  coofenfn  muKeris  ticla  valet  ,  acce- 
dente  ipfius  jurejurando  ;  cap.  cum  coutingat  ,  de  /urejur.  cap.  licet  ,  eod.  tit. 
in  6.  Mulier  ipfa  conftante  mammon io  res  dotales  alienare  ,  vel  donare  non 
poteft  ,  cam  ret  quxfitat  marito  dominium  invito  auferrc  non  poftit  ,"  /.  fi 
prxd'ium  ,  /.  uhi  adhuc,  C  de  jur.  dot.  I.  conftante ,  C  de  donat. 

4.  L 

XTOn  eft  novum  ,  nt  qui  dominium  non  habeat  ,  alii  dominium  prarbeat , 
X\J  nam  &  creditor  pigneratirius  vendendo  ,  caufam  dominii  pneftat ,  quant 
ipfc  non  habuit    /.  non  eft  novum  yff~.de  adquir.  ttr.  domin.  Dominium  eniar 

Jignork  non  mnsfertnr  in  creditorem ,  fed  manet  penes  debitorcm  y  /.  pignut , 
de  figner.  a8.  Si  convenerit  ab  initio ,  vel  poftea  inter  debitorcm  &  crcdi- 
to  rem  de  vendendo  pignore  ,  orcditori  pignus  vcndere  licet  -ex  pafrione  ,  quod 
fi  nihil  convenerit ,  nthilominus  licet  credirori  pignus  vcndere  ,  quia  ex  volun- 
rate  debitoris  alienari  mtelligirur  ;  I.  \  fi  convenit ,  ff.  eod.  quod  rcpetitum  eft 
in  hoc  §.  Nimirum  pactum  de  vendendo  pignore  >  tacite  inter  pofmjm  ab  initio 
cenferur ,  quia  hujusmodi  naftum  contzaftibus  pigneraririis  adjici  folebar,  ut  fi 
ad  diem  pecurria  foluta  non  cflet  ,  liceret  creditori  poft  denuntiationcm  pignus 
vcndere  t  wide  id  pactum  vulgare  dicirur  /.  4.  C  eod.  Ubt  vera  cosvenit  de 


,  ««j«ior  pignus  vendere  non  poteft  ,  aufi  poft  triaarn 
denuntiationem ,  debkore  non  folvcnte  ;  L  4.  ff.  eod.  Ubi  convenerit  de  ven. 
dendo  pignore ,  tone  fufEcit  unica  denuntiario ;  /.  4.  C.  de  diflraB.  pignor.  Er 
«onftitut.  Jaftintani  ettam  fi  nihil  convenerit  de  dillrahendo  pignore,  creditor  po- 
tent pignns  vcndere  port  biennium  a  die  denundationk  vel  condemnations  de- 
bitoris ;  /-  utt.  $.1.  C.  de  fur.  domin.  impetr. 

Poft  denuntiationem  debitorc  ccfTante  ,  pignus  publice  fub  hafta  vendi  de- 
fcet  ;  d.  I.  4.  <5*  L  qua  fpeeialiter  (  C.  eod.  Quod  fi  creditor  rem  teneat  tub 
fpecie  pignoris  ,  quz  antichrefis  dicitur  ,  non  poteft  compellere  debitorcm  it 
pignns  luat  ,  quia  antichrefis  eft  fpecies  pignoris  ,  quz  contrahitur  ea  lege  ,  ut 
creditor  fru£us  percipiat  vice  ufurarum  ,  donee  pecunia  folvatur  ;  /.  fi  is  qui 
kmat%  l.ff.de  ptgnorib.  I.  fi  ea  lege,  C.  de  etfur. 


PUpfllus  fine  tutoris  auftorkate'  nihH  alienare  poteft  :  ob  id  fi  popillus  <oi- 
ptarn  mutuam  pecuniam  dederk  fine  tutore ,  non  obligat  fibi  accipientcm, 
quia  mutnucn  non  contrahitur,  nifi  pecunia  fiat  accipientis ;  A,  2.  %.  appellate  t 
ff.  de  ret.  credit,  ideoque  nurnmi  fi  extent  ,  vmdicantur  ;  fi  bona  fide  confiim. 
pti  funt ,  condicuntur;  fi  mala  fide  ,  de  his  «d  exhibetadum  agi  poteft,  ex  hoc 
$.  /.  obligari,  ff.  de  auBor.  tut.  I.  non  emnis ,  §.  1.  de  ret.  credit.  Quod  po- 
ilrcmum  dubitatione  non  carcbat,  quia  ad  exhibendum  agitur  ,  ut  res  exhibit* 
vindicetur ;  /.  t  a.  $.    ff.  ad  cuhihend.  At  confumpta  pecunia  ,  non  eft  locus     .  _  . 
exhibitioni,  fed  recte  agitur  ad  exhibendum,  non  ut  res  exhibeatur,  fed  ut  in     •  ~omfr 
lkem  juretur  ,  id  eft  prarftetur  quanti  afior  kirarus  litem  a&imaverk.  Ex  qui-  l**Js*3'  61 
bos  enim  caufis  res  extantes  vindicaatur,  bona  fide  confumptx  coodicun tur ,  vel   .  tuJ  ,an." 
fi  mala  fide  confumptar  fiot ,  ad  exhibendum  agi  poteft  ,•  /. «.  in  princ.  Cr     P  Pp'•",,,  /• 
fi  quit  remyff.  ad  exhibend.  I.  5.  C.  eod.  I.  fi  beret,  ff,de  It  gat,  t.  qui  enim  x2~\ 
mala  fide  dcfiit  poffidere ,  pro  pofleflbre  habetur  t  dolus  pro  polTeffione  «ft    L  ,f '  ,#  *** 
qui  rtftitutre  yff.derei  vindkat.  I.  qui  delo,  de  R.  J.  P?™*- 

Si  debitor  pupilb  folverit  fine  tutoris  aucloritate ,  non  liberatur;  /.  pupil.  ***♦• 
le,ff.  de  /Jut.  Immo  ex  conflit.  Juftin.  pupillo  ruto  non  fcJvitur ,  nifi,  prar- 
ter  aucloritatem  tutoris ,  accedat  fententia  judkis  ;  /.  faneimus  25.  /.  nnlittu. 
Tom.  Vll.  P 


Digitized  by  Google 


tH      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

tionem  ,  C.  tie  adminiftr.  tutor.  L  ait  pratar  ,  §.  fed  &  fi  ,  ff.  dt 
)  Quod  fi  debitor  pupillo  fiue  tutore  iohrerit  ,  &  pecunia  lalva  lit ,  vel  ex  ea 

pupilias  tocupletior  fa&us  fit,  &  adhuc  eandcm  pecuniam  petat,  repellirur  et- 
ceptionc  doti  mali  ,  good  fi  pecunia  corri'umpta  &  perdixa  fit ,  debitor  non  rue* 
tur  fe  cxceptione  dfou  mali ,  &  iterom  compdlitur  folvere  ,  quia  pupillo  fine 
tutore  temere  folvi  non  poteft  >  ex  hoc  §.  &  d.  I.  pupitlo . 

Pupillus  mutuam  pecuniam  accipieado  non  obhgatur  ,  ne  quidem  natura- 
liter,  nifi  ex  ea  tocupletior  faftus  (it  ,  quo  cafu  folutam  pecuniam  condiccre 
non  poteft  ,*  /.  pupillus  y  ff.  dt  olfig.  &  a£i.  /.  quod  pupiUas  de  cttditi.  tn- 
debit.  quia  folutum  ex  naturali  obligatione  non  condicitur  .  Pupillus  fine  tuto- 
ris  audoritate  folvere  boa  pot  eft  t  &  fi  folvat  non  liberatur  ,  quia  nummos 
non  fatit  accipientis,  &  nummi  fi  extent  viadicari  poflunt ,  plane  fi  eonfumpti 
fint  liberabitur  ,  ex  hoc  $.  I.  quod  ft  forte  y%.  ult.  ff.  de  folut.  L  obligart  % 
<).  2.  de  auBor.  tut. 


Per  qutu  per/on.  attq.  adquir. 
CAY.  IX. 

In  print. 

XTOn  Iblum  per  nostnetipfos  adquirimos  ,  led  etiam  per  cos ,  qoos  in  pa* 
X\l  teftate  habemus  ,  ut  per  fiberos  ,  vel  per  fervos  noflros  ,  vel  alie- 
nos  ,  in  quibus  uuimfrunum  habemus  ,  vel  per  tibeioi  homines  ,  kt  eft  pro- 
curators ,  vel  fervos  alienos  ,  quos  bona  ride  pcffidemus  ,  ex  but.  b.  tit. 
<&  1.  adqn'mmtta  ,  ff.  de  adquir.  ret.  domin. 

*•  *• 

JUre  cTvili  qnicqufd  filiusf.  adquirebat  ,  patri  adquirebat  y  excepto  pecufio  e»- 
ftrenfi  ,  ex  hoc  §.  /.  i.  ff.  fi  a  partnte  quit  manumiff.  I.  ex  not*  ,  de  ta- 
firenf.  ptcul.  ita  ut  confeOim  ei  adquirevetur  ,  neque  m  omen  to  aliquo  fubfi- 
fteret  in  perfona  ejus  ,  per  quern  adqiurebatur I.  placet ,  ff.  de  adquir.  hered. 
Ideo  pleromque  filiif.  cum  a  matre  inftituebantur ,  vel  a  cognatis  vel  extraueis, 
inftituebantur  fub  conditione  ,  fi  a  patre  emancipati  eflent  ,  ne  ufusfru£».us  ad 
patrem  petvenhret  ;  /.  3.  $.  fi  betes  %  ff.  de  minorib.  I.  ult.  dt  petit,  hered.  L 
quidam ,  de  hered.  mfltt.  I.  C.  de  in  ft  it.  &fubft\u  Tranqufll.  in  Vitell.  cap. 
i>.  Hunc  hetdem  a  matre  fub  conditione  infiitutum  ,  fi  de  potefittt  pants  ex'tf- 
fet  y  men*  tm'tfit .  Jnre  civili  y  inquam  ,  qnicquid  filiusf.  adquirebat  patri  adqui- 
rebat ,  excepto  peculio  caflrenn  ,  filiusf.  enim  in  caftreafi  peculio  pro  patref. 
habctur  ;  /.  2.  ff.  ad  Maccd.  &  liberorom  peculiom  ,  prater  caflrenie  ,  poft 
mortem  patrrs  ven'iebat  in  divifione  hereditaus ;  /.  certum  eft ,  C.  famil.  erdfe. 
i.  filix  tttet  yC.de  collar.  Et  filiqf.  mortoo ,  pater  bona  ejus  adventitia  occu- 
pabat  jure  peculii ,  non  jure  hereditatis  ,  quafi  pater  y  non  quafi  he  res  fl.fi 
tnfantiy  §.  1.  C.  de  fur.  deliber.  Si  mater  nlio,qui  in  patris  poteflate  erat  ,  do- 
uaffet ,  donatio  patri  quxrebatnr  ,•  /.  5.  f.  fecundum  yff.de  donat.  Inter  vir.  & 
•xor.  Primus  Conftantinus  tonftitoit,  ut  in  bonis  matenris,  ufusfroftus  dumta- 
xat  patri  adquireretnr ,  dommio  manente  penes  liberos  ,•  /.  x.  C.  dt  ban.  ma- 
tern.  Idem  ftaroerc  Arcadios  &  Honorius  m  bonis  materni  generis  >  id  eft  pro* 
■feSis  a  matre ,  vel  avo  matemo  ;  /.  2.  C.  eod.  Idem  Theodofius  &  Valenti- 
«ianus  in  bonis  filiif.  quarfitis  ex  caufa  matrimonii  ,  id  eft  ex  caufa  dotts  .  vel 

dona- 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      SECUNDUM  115 

donationis  propter  nuprias  ;  1. 1.  C.  de  ban.  qua  liber.  Idem  Leo  8c  Anthe- 
mius  in  bonis  quzfitts  ex  lucro  nuptiali ;  /.  a.  &  5.  C.  eod.  Tandem  conlrit. 
Juftiniani  eo  res  dedufta  eft ,  ut  utosfruaut  tolas  parti  relinqueretur  ,  etiam  in 
omnibus  advenritiis,  id  eft  quxfitis  ex  alia  qincumque  caufa,quam  ex  fubftan- 
tia  patris  ,  puta  liberalhate  fortune ,  vel  laborious  propriis ,  &  ut  in  bonis  ca- 
ftrenfibus ,  vel  quafi  caftrcnfibus ,  pater  nihil  omirino  juris  baberet  ,  nec  ufam- 
f mi  rum,  nec  pioprietatem ,  ex  hoc  $.  Cf  I.  cum  oportet,  C.  tod.  m  bonis  pro. 
fectrriis  nihil  a  Tnftiniano  mutatnm  ,  peculii  profieaitii-  dominium  remanet  pc. 
nes  patrem ,  filiusf.  ejus  nudum  habet  uftim  oc  adrainiftratiooem  /.  ult.  ff.  de 
vecui.  lejrat.  Et  hoc  eft  quod  intellexit  Juftin.  in  d.1.  cum  oportet,  cum  ait  in 
bonis  aliunde  qnxfitis  ,  quam  ex  fubftantia  patris  ,  ufumiru&um  folura  patri 
adquiri ,  ex  hoc  enim  fequhur  peculium  a  patre  profedum  pleno  jure  efle  in 
bonis  parcmum  .  In  bonis  advemitiis  ufustruftus  patri  adqtriritur  .  Excipiuntur 
duo  cafus .  Primus  eft  ,  fi  bona  a  matre  vel  avo  matemo  vel  alio  filiofamilia* 
data  vel  relifta  fint,ca  lege  ne  ufusfnj£tus  ad  patrem  perveniat;  nov.  117.  cap. 
1.  auth.  excipituTyC.  de  ben.  qux  liber.  Secuadus  cafus  eft,  fi  filiusf.  fine  libe- 
tis  defuncrus  fit  ,  pater  &  mater  &  fratres  defun&i  fimul  tuccedunt  in  bo- 
nis ejus  advenritiis  pro  virilibus  portionibus  pleno  jure  ,  nullo  ufufhiihi 
refervato  p*m  j  nov.  118.  cap.  2.  auth.  defunSo  ,  C.  ad  Tert/ll.  auth. 
item  hereditos  ,  C.  de  ben.  qua  liber. 

$.  hoc  quoque  . 

T)Ater  filio  emancipate  peculio  non  adempto  peculium  donafTe  intelligimr  ; 
J.     l.dmtmnes  51.  §.  pater  qui  ,  ff.  de  doner.  I.  five  emancipatis  ,  C.  tod. 
Conftirutione  Conftammi  ,  qua:  integra  extat  in  /.  1.  C.  Tb.  de  ben.  matern. 
pater  filium  emancipando  in  bonis  ,  qnz  adquififionem  effugiebant  ,  id  eft  in 
bonis  matemis,  vet  locris  nuptialibtr? ,  tertiam  partem  propnetatis  retinebat  in 
prarmium  emancipationis  .  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  /.  /i  viva  matre  ,  C.  tod. 
patrem  emancipando  liberos  ,  premium  delatae  emancipationis  accipere  .  Ante 
Conltantfnum  etiam  fi  liberi  cmancipati  eftent  matre  hiperftite  ,  poft  ejus  mor- 
tem pater  in  bonis  matemis  nihil  juris  retinebat  ,  neque  proprietatem  ,  nsque 
cfumfru&um .  Ccnllirutione  Theodofii  liberis  emancipatis  vivente  matre, pater 
in  bonis  matemis  rulit  virilem  ufusfrufhis  inter  liberos  ,  five  onus ,  five  plures 
eftent  ;  d.  I.  fi  viva  matre.  Tandem  conftirutione  Juftiniani  .  quia  captiofum 
videbatur  filium  cmancipan  damno  return  fuarum  ,  patri  filium  emancipanti 
ufbsfruftus  dimidiar  tan  rum  partis  bonorum  adventitiorurn  conceflus  eft,  ex  hoc 
&  I.  cum  oportet ,  §.  pen.  C.  de  ben.  qua  liber.  Et  hoc  eft  quod  ait  Juftin. 
tn  I.  ult.  C.  de  em  one  i pat.  liber,  patrem,  qui  liberos  emancipavtt ,  legitima  ju- 
ra omnino  habere  ,  etfi  ea  fpecialirer  in  emancipatione  fibi  non  fervaverit  ,  id 
eft  femiffcm  ufusfruczus ,  &  jus  fuccedendi .  Hodie  pater ,  qui  filium  emancipa- 
vit ,  omnino  ufumfru&um  amittit  in  adventitiis  ,  turn  quia  ufusfrudus  in  bis 
patri  adquiritur  jure  parrix  poteftatis  ;  /.  1.  &  peffim,  C.  de  ben.  mattm.  qua 
iublara,6t  ipfum  ufumfrucTura  rolli  necefle  eft, cum  quia  ufusfru&us  tacite  re- 
mittitur emancipatione  ;  d.  I.  donationes ,  §.  pater  gut ,  quia  emancipatione  fi- 
liusf.  fit  fni  juns ,  &  idooeus  ut  fibi  deinceps  omnia  in  folidum  adquirat  ,  ni- 
hil patri  :  unde  emanciparns  eleganter  dicitur  a  parente  habere  beneficium  bo- 
norum quatrendorum  ;  I.  u  ff.  fi  *  psnnu  quit  wtantamff.  fit. 

§.  item  f  veb'u. 

QUicquid  fervns  adquirit  vel  ex  traditione  ,  fada  fc  ex  jufta  caufa  adqui^ 
rendi  dominii  ,  vel  ex  ftipulatu ,  donatione  ,  vel  legato ,  vel  ex  qualibet 

P  ji 


ri6       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

alia  caufa,  domino  adquirit  etiam  invito,  &  ignorant! ,  quia  fervus  nihil  finim 
habere  jure  civili  potelt ,  ex  hoc  %.  t.  adqummtur  y  $.  i.  I.  etiam  tmitis,  ff,  de 
cdqtm.  rer.  domin.  I.  fervus  vet  ante  ,  de  V.  Ov  /.  quemadmodum ,  de  jur.  dot. 
tennis  non  habet  perfonam  ,  in  qua  dominium  coniiftat  ;  /.  debitor ,  §.  ult.ff. 
de  ltg*t-  *•  Quicquid  fervus  adquirit  ,  domino  adquirit  ,  prxterquam  ex  cauk 
fceremtatis .  Si  Tennis  hcres  inftitutus  fit  ,  non  potelt  adire  hereaicatero  &  earn 
adquirere  domino,  fine  juflu  domini ,  ita  at  juffus  prxcedat  ,  nec  (ufRciat  raw 
fihabitio ,  ex  he  §.  /.  fi  quis  mihi ,  §»  jujfum ,  <fc  adejuir.  heredit.  Singu  la- 
te eft  in  fifco ,  quod  fi  fervus  fifci  heres  inftitutus  fit  t  juflu  Procuratoris  Cz. 
feris  adeundo  hereditatem  earn  adquirit  Cxfiun  volenti  ,  id  eft  ratum  habenti 
d.  /.  fi  quis  mihi  ,  J.  t  fi  fifir  ,  I.  aufertur ,  §.  pe».  We  jur.  fife.  Semis 
non  poteft  adire  hereditatem ,  &  earn  adquirere  domino  injuflu  domini ,  ne  do- 
minus  infeiens  &  invitus  per  fervwn  impLicetur  ooeribus  hereditariis :  aliud  in 
legato ,  quia  legatum  eft  fine  one  re  ;  /.  fi  hereditatem  y  ff.  mandat. 

Non  modo  proprietas ,  fed  etiam  pefieiTio  per  lervum  domino  adquiritur  j 
cujuscumque  enim  rei  poflerTionem  fervus  adepeus  fucrit  ,  id  domin  us  poflidere 
kitelligitar ,  undo  per  lervum  dominus  ufucapere  r  vel  longo  tempore  adquirere 
pored  ,  ex  hoc  §.  /.  adquiruntur  T  $.  non  fotum  y  ff.  de  adquir.  rer.  domin.  /. 
quod  fervus- y  dt  adquir.  pojfeff.  PofleflVo  per  fervum.  adquiritur  domino  r  quia 

?|uamvis  pofieffio  fit  fa£h  ,  &  fervus  fibi  adquirere  poMvt  ca  qutr  funt  meri 
afli  ,*  d.  I.  quad  fervus  y&t.  qui  htredi ,  ff.  de  condit.  &  demonflrat.  poflef- 
fio  non  eft  meri  tafti ,  ac  plurimum  de  jure  mutuarur  ,*  /.  poffeffio ,  49.  ff.  de 
adquir.  pvjjeff.  Ex  poffcrTKMie  enim  dominium  adquiritur  ,  ex  caufa  pecttlii  do- 
mino etiam  ignoranti  per  femim  pofle/Do  ,  &  per  earn  ufucapio  adquiritur  : 
I.  \  1.  $.  item  ,  &  I.  3.  §.  ceterum  ,  ff.  tod.  I.  tumqtum  y  §.  fi  fervus  ,  de 
ufucap.  Voluntate  domini  poflldere  iareUigitur  fervus ,  qui  pecutium  habet  per- 
mitrente  domino  r  per  libcram  perlbnam  puta  per  procuratorem  ignoranti 
pofletfio  adquiritur  ,  fed  ufucapio  non  procedit  nifi  fdenti  &  volenti  ;  /. 
poffejfio  y  49.  $.  ult.  ff.  de  rndquir.  peffeff, 

$.  de  its* 

✓"NUidqutd  fervus  frofhiarius  ,  id  eft  cujos  nfusfru&us  afterius  eft  ,  adquirii 
ex  re  frucluarii  ,  vel  ex  operis  fuis,  adquirit  fnnftuario  ,  quia  fervi  ope>- 
r*  funt  in  fm&a  \  I.  i.  tr  4.  ff.  de  oper.  ferv.  Extra  hos  catus ,  quod 
fervus  frocluarius  adquirit  ,  id  adqnirir  domino  non  fru&uario  :  puta  fi  fervus 
heres  inllitutus  fit ,  aat  quid  ei  legatum  ,  aut  donatum  hereditas  ,  aut  lega- 
tum frucluario  non  adquiritur ,  fed  domino  ,  ex  hoe  §«  /.  aditio ,  %  prxterta , 
ff.  de  ttdquir.  heredit.  1.  fruiiuer'w  ,  de  adqair.  rer.  dom'tt.  ubi  ratio  redditur  , 

Juod  in  operis  fervi  hereditas  non  fit  .  Quod  fi  fervas  fructuarius  ex  re  fru- 
tuarii ,  yet  ex  operis  ipfins ,  proprictario  nomtnatim  ftipuletur  ,  ipfi  propriera- 
rio  adquirit ,  fed  frucluarto  darur  condiclto  adverfiis  proprienrium  ;  I.  pen.  ff. 
de  fiipulat.  ferv.  Ulpian.  ex  labeone  diftinguitTcujus  gratia  6c.  contemplationc 
hereditas  data,  vel  legatum  rclifrarn  fit  y  utrum  propnetarii ,  an 
fi  fruAuarii  ,  ipfi  adqniratur  ;  /.  fi  fervi  ,  cum  Jtq.  ff.  de  ufufr.  Idem  in  bo- 
na' fidei  poflelforc  quod  in  fruclnario  ,  quod  liber  homo ,  vel  fervus  ahenus , 
qui  bona  fide  fervit ,  adquirit  ex  operis  fuis  ,  vel  ex  re  bona;  fidci  pofleiforis , 
illi  adquirit  :  quod  fi  heres  inftituttis ,  vel  legatum  ei  reliclum  fit,  hereditatem 
legstumve  non  adquirit  bona?  fidei  pofleflbri ,  quia  neque  ex  re  bona:  fidei  pof- 
fefibris ,  neque  ex  operis  fuis  id  fit ,  nulra  eft  Opera  lervi  in  aditioue  hereaita- 
tis,-  /.  edquirumur  ,  J.  pen.  I.  liber  komey  I.  qui  bona  ^  ff.  de  adqu'rr.  rer.  do- 
fain.  Excipitur  nifi  contemplatione  bona*  fidei  polTciToris  heres  inftirutus  fit,  vel 
fesjatum  ei  rcliclum  ,  hoc  cafu  adeundo  hereditatem  adquirit  bona?  fidei  poflef- 

fori, 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  i,7 

fori ,  quia  ex  re  bo  ox  fidei  pofTeflbris ,  noo  ez  operis  fuis  adquirere  mfelligi. 
tw  y  a.  I.  aditio ,  §.  ult.  Quod  (ervus  fru£hurius ,  vel  liber  homo ,  aut  fervus 
alienu? ,  qui  bona  fide  (ervit  ,  adquirit  ex  operis  fuis,  vel  ex  re  fru&uarii ,  aut 
bona;  fidei  pofleflbris  ,  adquirit  fructuario  ,  vel  bona:  fidei  pofleflbri  ,  fed  bona* 
fidei  pofleflbri ,  noo  ante  quam  ubi  ufuceperic  fervum  ,  quia  ufucapione  fit  do- 
minus  ,  ex  omnibus  caufts  per  eum  adquiritur .  Fru&uarius  autem  ufucapere 
fervum  noo  poteft  ,  primum  quia  Don  pofftdet  ,  fed  eft  in  pofleflionc  y  /.  6. 
§.  is  quiyff.  de  prtcar.  hoc  eft  non  poffidet  civil  iter  ,  fed  naturaliter  y  /.  na- 
turaliter ,  ff.  de  adquir.  poffeff.  Naturaliter  poflidere  dicitur  qui  fciens  in  alie- 
ns rei  poflelTtone  eft  y  /.  *  )  10.  ff.  eod.  turn  quia  malam  fidem  habet  ,  cum 
fciat  rem  efle  alienam  ,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  adquiruntur  ,  %.  ult.  Non  folum 
dominium  ,  fed  etiam  poJTeffio  per  fervum  rruduarium  ,  vel  fervum  alienum 
qui  bona  fide  poflidetur ,  vel  libcrum  hominem  qui  bona  fide  fervit  ,  fru&ua- 
no ,  vel  bona*  fidei  pofleflbri  adquiritur  ,  ncmpe  fi  adquifitb  fiat  ex  re  fru- 
ftuarii,  vel  bona:  fidei  pofleflbris,  vel  ex  operis  fervi  ,  vel  liheri  honcunis  qui 
bona  fide  fervit,  ex  hoc  §.  &  I.  pofftffio  ,  ff.  de  adquh.  pofftff. 

§.  ex  his . 

PEr  liberam  hominem  ,  qui  neque  noftro  juri  fubjectns  eft  ,  neque  bona  fi- 
de poflidetur  ,  vel  per  alienum  fervum  ,  in  quo  neque  ufum frustum  ha. 
bemus ,  neque  juftam  poflefllonem  ,  nihil  adquiri  poteft  .  Et  hoc  eft  quod  di- 
citur, per  extraneam  perfonam  nihil  adquiri  pofle,  ex  hoc  J.  &  I.  i.  C.  h.  tit, 
- I.  i.  I.  per  procuratorem ,  C.  de  adqu.tr.  poffeff.  Ratio  eft  quia  nemo  alteri  fti- 
pulari  poteft  ,  prarterquam  filiusf.  patri ,  fervus  domino  y  /.  quo  tutela  ,  %  ult. 
de  R.  J.  I.  ftipxletio  ijht ,  $.  alteri  ,  Je  V.  O.  Hujus  regular  exceptio  eft  , 
quod  per  liberam  perfonam  ,  veluti  per  procuratorem ,  pofleflio  adquiri  poteft  , 
ex  conflitutione  D.  Severi  ,  &  per  pofleflionem  dominium  fi  res  tradita  fit  a 
domino ,  vel  ufucapio  ,  id  eft  ufucapiendi  caufa ,  feu  occafio  ,  fi  res  tradita  fit 
a  non  domino  ,  ex  hoe  $.  d.  I.  \.  d.  I.  per  procuratorem  ,  /.  fi  procurator  ,  ff. 
de  adq.  rtr.  domin.  Pr*terca  per  procuratorem  noftro  nomine  indebttum  fol- 
ventem  conditio  indebiti  nobis  adquiritur  y  /.  qui  heredity  &  feq.  ff.  de  con- 
di&.  indtbit.  &  fimiliter  ceni  conditio  de  credita  pecunia  nobis  adquiritur  per 
alium ,  qui  noftro  nomine  pecuniam  credidit  y  /.  9.  $.  t  fi  nummoi ,  /.  finpt- 
lar'ta ,  ff.  de  reb.  credit,  nec  non  a&io  hypothecaria  ,  vel  jus  pignoris  ,  fi  mu- 
tuo  accefltt  hypotheca  vel  pignts  y  /.  i.  C.  h.  tit. 

§.  utu 

HAclenus  Juftioianus  expofuit  modos  civiles  adquirendi  res  fingulas  ,  pata 
ufucapione ,  vel  donatione 4  jure  antiquo  enim  res  universe  ufucapt  non 
poflunt  ,  fca  fin°ulx  dumtaxat  ,  de  quo  jurisprudentes  ridet  Seneca  de  benef. 
libr.  6.  cap.  5.  jurisconfultorum ,  inqutt ,  ifla  acuta  ineptia  funt ,  qui  hertdtta- 
tem  negant  ufucapi  peffe  ,  fed  ea  qua  in  hertditate  funt  .  Ita  gregis  univerfi 
nulla  eft  ufucapio  ,  fed  fingulorum  capitum  f  ficut  pofleflio  ,  ita  &  ufucapio  y 
/.  rerum  ,  §«  ult.  ff  de  ufucap.  Et  eodem  jure  res  univerfa:  donari  non  pos- 
funt  ,  fed  fingulat  dumtaxat  y  /.  licet ,  C.  de  pa8.  I.  oris  alieni  ,  C.  de  donat. 
Lex  Cincia  <tonattonibus  modum  impofuit  ,  ut  valerent  tantum  usque  ad  do- 
centos  aureos  y  /•  fant  'mut ,  C.  tod.  quo  pertinet  /.  cum  de  modo ,  ff.  eod.  ubi 
quarritur  de  modo  donationis  .  Deinceps  exponuntur  univerfaies  modi  civiles 
adquirendi.  Hi  funt  ,  herediras  ,  bonorum  pofleflio  ,  adroga:io  ,  &  addifHo  bo- 
norum,  hi  modi  civiles  dicuntur  ,  quatenus  jus  civile  latins  accipitur  &  com- 
plcftitur  jus  prxtotium  ,  nam  bonorum  pofleflio  eft  juris  prztorii  .  Hereditas 


,,8     IN      I NSTIT  UTIONUM  JUSTINIAN! 

eft  fucceflio  in  ontverfum  jus  defon^i  ,-  /.  nihil  eft  aliud  ,  ff.  de  V.  S.  I.  he- 
rttlitai  nihil,  de  R.  J.  ftulte  M.  Tull.  in  topit.  hereditatem  definit,  pecuniam 
efle ,  mat  morte  alkujus  ad  quempiam  pervenit :  ac  ejusdetn  erroris  confeuta- 
neus  Seneca  de  btnef.  libr.6.  cap.  5.  nihil  aliud  hercditatem  efle  credidit ,  quam 
ea  qua*  in  hered  irate  fuot  .  Com  enim  bereditas  in  jure  confiftat  ,  maximum 
difenmen  eft  inter  bereditatem  ,  &  res  hereditaria1;,  heredjxas  eft  jus  in  corpora* 
le ,  res  hereditaria;  £unr  corpora  ,  quibus  cooftat  bereditas . 

Porro  bereditas  vel  defertur  ex  teftaraemo  ,  de  quo  in  hoc  libra  dketur , 
vel  ab  uiteftato  ,  de  quo  in  libro  fequenti  .  Heredkas  alia  defertur  ex  tefta- 
mento ,  alia  ab  intcftato  ;/.  1.  ff.  de  petit,  bend.  I.  6.  qua  in  fraud,  credit. 
heredkas  pafris  &  coruracTibu';  dari  noa  poteft  /.  licet,  I.  patlum  quad  deta- 
il ,  C.  de  paS.  I.  heredkas ,  C.  de  pacL  convent,  quia  pa&a  de  fucccdendo  tol- 
\  Sub  cit,  lunt  Ubertatem  teftandi  ;  I.  f  fi  quit  ,  in  pr.ff.de  legat.  t.  &  induennt  vo- 

tit. extant  It.  turn  captandar  mortis;  l.ult.  C.  de  paB.  Morihtis  Gallia;  ctiam  paclis  here. 

fiquh^.  25.  ditas  dari  poteft,  dumroodo  donatio  fiat  in  contractu  matrimonii i 

ii-  7--  79-  

112. in-  &  »  !  -    

hoc  non  di- 

cunt.Vid. /.  De  tejtamentts. 

de  legat.  3.  CAP.  X, 

in  feme. 

T  TEreditas  fsftamentaria ,  vel  legitima ,  eft  modus  emits  adquirendi  univer- 
X.  A  falts  rerum  dominii ;  totum  fus  tcftamentorum  pendet  ex  jure  civil i,fo- 
li  cives  Romani  heredes  inftimi  poflunt  ;  L  Divtu  ,  /.  fed  fi  ecceptt  yff.de 
jur.fifci,  &  cum  peregrinis  nulla  eft  teftamenti  faflio  ,•  /.  1.  C.  de  hered.  in. 
flit.  Unde  &  Varro  de  re  ruftic.  libr.  2.  cap.  to.  inter  modos  ,  qui  bus  legiti- 
mum  dominium  perficitur ,  refert  jufta:  hereditatis  aditionem . 

Teftamentum  eft  voluntatis  noftrar  jufta  fententia  d?  eo  quod  quis  poft 
mortem  fuam  fieri  vult  ;  /.  1.  ff.  qui  teflam.  fac.  Ait  jufta  fententia  ,  id  eft 
folemnis  &  (ecundum  Kgulas  juris  civilis  ordinata  .  QuintiL  declamat.  508. 
Quid  eft  enim  teftamentum  *  voluntas  defunSii  configneta  jure  legibusque  ctvita- 
tis&c.  Cum  enim  quaeritur ,  an  teftamentum  valeat ,  hoc  maxime  fpeftatur ,  an 
fecundum  regulas  juris  conditum  fit  ;  L  4.  ff.  eod.  &  teftamentum  vim  fen- 
tentia: &  legis  obtinct  ;  /.  verbis  tegis ,  ff.  de  V.  S.  cuique  liherum  eft  fupre- 
mx  voluntatis  arbitrium  ,•  /.  t.  C.  de  SS.  ecclef.  Adcoque  teftamenta  ,  quae 
fiunt  coram  Principe  ,  eadem  gaudent  libertate  ,  voluntatem  enim  hominum 
Princeps  audit ,  non  jubct  ;  /.  omnium ,  C.  de  teftament.  &  teftamenta  priva- 
torum  pari  religione  ac  leges  publics  obferyantur  ;  M.  Tull.  Phil  i  pp.  t.  in 
publkis  atlis  nihil  eft  lege  gravtus ,  in  privatis  firm tffmt urn  eft  teftamentum .  Et 
tit  intelligarous  teftatorem  in  ea  re  privati  modum  excedere  ,  &  lcsiftatoris  of- 
ficio fungi,  teftator  ipfe  poteft  multam  iadicere  heredi  t  fi  ejus  voluntati  non 
pareat  ,•  /.  in  teftamento  ,  ff.  de  condit.  &  dtmonftrat.  U  ft  quis  fepmlcrum  , 
§.  funus,  de  religiof.  &  fumpt.  funev.  M.  Tull.  Verrin.  4.  in  cujus  teftamen- 
to quodam  loco  ,  fi  commiffitm  quid  effet ,  mult  a  erat  Veneri  .  Immo  jure  no- 
viflimo  fi  hcres  in  exfequenda  voluntate  defumfri  ceflaverit  intra  annum  ab  adi- 
ta  heredi  tatc  ,  hereditas  et  aufcrtur  deducla  Falcidia  ,  &  portio  vacans  adcrefcit 
cohered i  ,  &  poft  cum  legitimo  heredi ;  nov.  1.  de  hered.  &  felcid.  Quod  non 
fervari  in  Gallia  teftem  habemus  Rcbuffum  .  Ait  etiam  volunutis  noftrx  jufta 
fententia ,  id  eft  folemnior  difpofitio ,  ut  teftamentum  diftinguatur  a  codicillis, 
qui  continent  minus  folemnem  voluntatem     /.  non  codieiUum  ,  C.  de  tefla- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  n9 

mtnt.  I.  ft  idem  y  C.de  codicill.  Unde  injuftum  dicirur  teftamentum  ,  in  quo 
folemnia  juris  omuTa  font ;  /.  i.  ff.  de  iniuft.  nipt.  Ait  etiam  voluntatis  fen- 
tentia,  unde  teftamento  nomen  ,  quod  fit  tcftatio  mentis  ,  ut  ait  Jullinianus 
hie  y  &  ante  cum  Gell.  ex  Servio  Sulpitio  libr.  6.  cap.  iz.  Ait  de  eo  quod 
quis  pod  mortem  foam  fieri  vulr  , quia  teftamentum  morte  confirmar-ar,&*mu. 
tan  poteft  usque  ad  mortem  ,  ambulatoria  eft  voluntas  hominis  usque  ad  mor- 
tem .  Nemo  enim  earn  fibi  poteft  legem  dicere,  ne  a  priore  voluntate  recede- 
re  liceat ;  /.  ft  quis ,  in  prbuip'u  ,  de  legat.  &  a  jure  prorfus  alien  urn  quod 
narrarur  de  quiWdam  invitis  juftis  ,  ut  natam  Chilperici  Regis  ,  Gothorum 
Regi  nuntam  in  Hifpaniam  deducerent  ,  teftamento  condito  legem  dixiife  ,  ut 
ftatim  atque  auditum  eifet  fe  Hifpanix  fines  attigifle  illud  aperiretur ,  quaG 
ceito  nuntio  monis ,  de  quo  Gregor.  Tur.  libr.  7.  cap.  5. 

$■  L 

IUre  civili  tria  fuere  teftamcntorum  genera.  Umim  quod  fiebat  calatis  comi- 
tiis  in  concione  populi .  Alteram  in  procin&u  ,  cum  e  caftris  milites  cin- 
cti  in  proelium ,  in  aciem  defcenderent .  Tertium  per  «  &  libram ,  id  eft  par 
imaginariam  familiar  venditionem ,  adhibitis  libripende,  &  familix  emptore,  ex 
hoc  $.  de  quo  fufius  Gell.  libr.  15.  cap.  26.  &  Theophil.  hoc  loco. 

Teftamemum  in  procinclu  fiebat  ,  fine  folemnibus  ,  fine  tabulis  ,  id  eft 
fine  folemnibus  mancipation!?  ,  coram  quatuor  ,  aut  quinque  teftibus;  Plut.  in 
Coriolan.  Unde  hujusmodi  teftamentum  fine  libra  &  tabulis  conflci  ait  M.TulU 
1.  de  oraf.  Ac  fe  tamquam  in  procinclu  teftamentum  faceret  fine  libra  ,  atque 
tabulis ,  pepulum  Romanum  m/iituere  dixiffet .  Et  hoc  genus  teftamenti  fua  seta- 
tc  exolevifle  fcribit  idem  Tull.  2.  de  natur.  Deor.  Bella  ,  quibus  nip.  falus 
continetur  ,  mills  aufpiciis  adminijhrantur  ,  nulla  peremnia  fervantur  ,  nulla  ex 
mcuminibus  ,  nstlli  wri  voeantur ,  ex  quo  in  procinclu  teflamenta  perierunt . 

Teftamentum  per  xs  &  libram  fiebat  per  imaginariam  venditionem  fami- 
liar ,  adhibitis  quinque  teftibus  ,  8c  libripende  &  familix  emptore  ,  qux  omnia 
folemnia  defiderat  Quintii.  dedamat.  308.  Non  dixerim  ego  teftamentum  ,  cut 
vumerus  Jignatorum  deeft  ,  non  dixerim  teftamentum  ,  cut  iibripens  ,  &  emptor 
familia  ,  &  cetera  juri  neeeffaria  .  Familia?  emptor  erat  imaginarius  five  fidu- 
ciarios  emptor  hereditatis  ,  qui  mox  heredi  hereditatcm  temancipabat  ,  five  re. 
vendebat ,  quod  minus  afiecutus  eft  Plut.  de  fera  numin.  vindiH.  cum  ait,  Ro- 
manes ,  ubi  reftamenu  conferibunt ,  alios  heredes  relinquere ,  aliis  vcro  patrimo- 
nium  ipfum  vendere,  quod  ratione  carere  videatur .  Hoc  genus  tertamenti ,  non- 
dum  ex  ufu  fublatum  temporibus  Augufti  indicat  Tranquill.  in  Nenn.  cap. 
3.  cum  ait  ,  Domitium  emptorem  familix  pecunixque  adhibitum  in  tefta- 
mento Augufti  .  Et  hoc  genus  teftamenti ,  licet  dmtius  pcrmanluTet  >  fua 
xtate  in  ulu  effe  defiifle  ah  Jullinianus  in  fin.  b.  $. 

§.  fed  pradiBa . 

Flxdicla  teftamentorum  genera  funt  de  jure  civili  ,  neque  teftium  figna  ,  id 
eft  obfignationes ,  requirunt  .  Jure  nrxtorio  alia  condendi  teftamenti  for- 
ma inrroducra  eft ,  hoc  jure  teftamenta  flunt  fine  folemnibus  mancipationis ,  & 
feptem  teftium  hgna  requirunt  ,  ex  hoc  §.  Nimitum  teltamentis  apuonebantur 
figna  teftium  ,  id  eft  figilla  ,  annulo  fculpturam  vel  tmaginem  habente  ;  /.  ad 
ttliiumy  $.  ft  ouis  &  feq.  ff.  qui  tefl.  fac.  Jul.  Cxfar  de  bell.  Gallic  libr.  u 
Vulgo  totit  taliris  teftamenta  obfignabantur  .  Ediflo  Neronis,  ex  quo  SC.  fa- 
from  ,  in  teftamentis  fignatores  reqotrebantur ,  apud  Tranquill.  in  Nerone  cap. 
17.  Paul.  4.  feat.  6.  Hoc  jure  imtum  eft  teftamentum  >  fi  teftcs  non  figna ve- 


no      IN  INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

nnt  teftamentum  ,  fuo  vel  alieno  annulo  nihil  refert  ;  /.  fi  uwu  ,  C.  A. 
t'tt.  In  teftamentis  non  tantura  figua  teftium  *  fed  &  fubfcripcioues  requirun- 
tttl  ;  d.  I.  ad  teftium  ,  §.  fi  quit . 

fed  cum  pauitatim. 

fUre  conftitutionum  ex  motibus  &  ufu  horn  bum  dedu&o ,  conciliate  jure  d- 
|  vili  cum  prartorio  ,  inveota  eft  alia  forma  teftamenti  faciendi  ,  compofita 
ex  folemnibus  utriusque  juris  civiiis  &  prartorii  ,  &  hujusmodi  teftamentum 
vocarur  in  fcriptis  ,  quia  requiric  fcripturam  ,  vel  folemne  >  quia  requirk  mul- 
tas  folemnitatcs ,  vel  arcanum  feu  myfbxum ,  quia  ka  fieri  poteft  ,ut  teftes  la- 
test voluntas  teftatork . 

In  conficiendo  folemni  teftamento  multa  requiruntur  folemnia.  Primo.nu- 
merus  fcptem  teftium  ,  quern  jus  civile  quodammodo  requirebat  ,  ut  ait  Jufti- 
nian.  in  hoc  §.  Quia  prater  quinque  teftes  aderat  &  libripens  &  familiar  em- 
ptor ,  qui  loco  teftium  erant  ,  quatenus  teftamcnti  res  non  ad  ipfos  fed  ad  he- 
redes  &  legatarios  fpefiabat .  Ainoto  ltbripende  &  familiar  emptore  ,  quinque 
teftibus  duos  adjecit  pr&rtor,  qui  fcptem  numemm  compleat  ,  qui  eft  folemnis 
numerus  teftium  in  teftamentis  ;  /.  htrtdts  ,  ff.  qui  ttjum.  fat.  In  teftamento 
requiruntur  feptem  teftes  tires  Romani  puberes  ;  /.  fi  umu  ,  /.  kmc  con/ultiffi- 
ma  ,  C.  h.  tk.  except  is  ceitis  cafibus  ,  ut  in  teftamento  rure  fa&o  fiafficic  nu- 
merus  quinque  teftkim ,  quod  ibi  dole  copia  teftium  ,•  /.  «/r.  C.  tod.  la  tefta- 
mento (ado  tempore  peftis  metu  contagion  is  ,  non  remittitur  numerus  feptem 
teftium  ,  fed  hoc  indulgcrur ,  ut  feorfim  a  teftatore  fubfcribant ,  &  obfigoent  te- 
ftamentum  ;  /.  Gt/ut.  C.  tod.  Ex  u(u  forenfi  tarviente  pefte  fuftkit  numerus 
quinque  teftium  .  Teftamentum  olographum  ,  id  eft  propria  manu  teftatoris 
perlcriptum ,  non  valet  line  fubferiptione ,  8c  obfignatione  leptem  teftium  ;  /. 
turn  antiquitas  ,  $•  cum  auttm  t  C.  b.  tit.  nifi  inter  liberos  c  auth.  quod  jtne 
fubferiptione ,  C.  tod.  sec  obtinuk  nov,  Valentiniani  a.  d*  tefiamentit ,  volemis 
otographum  teflamentum  valere  fine  teftibus  extra  cafum  liberorum . 

Teftamentum  impeifeflum  ,  id  eft  minus  folemne  ,  &.  defectum  numero 
feptem  teftium  ,  non  valet  nifi  inter  liberos ,  quod  fi  admixta  fit  extranea  per- 
fona .  non  valet  quod  ad  illam ,  fed  pars  non  capieutis  adcrefoit  Jiberis  ;  /.  bee 
t  V.  fi  fecit,  confulufftma  ,  §.  «f  hnperfe&o ,  C.  h.  tit.  I.  t  filium  que*  ,  C.  femil.  enifi. 
Et  junge  /.  Imperfefhim  teftamentum  inter  liberos  valet ,  fi  probefur  faltem  duobus  tefti- 
ult.  C.  end.  bus  ;  gioff.  Cf  DD.  in  d.  auth.  quod  fine  .  Ufai  enim  numerus  teftium  non 
adjickur  ,  duo  fuffieiunt ;  /.  ubi  numtrus  ,  ff.  do  tefiib.  Idem  eft  in  teftamen- 
to ad  pias  caulks ;  cap.  rtlttumy  h.tit.  quia  pia  caula  gaudet  favore  liberorum. 
Quinimmo  moribus  Tolofanis  in  teftamentis  fuffieiunt  duo  aut  tres  teftes  . 
nam  in  folemnibus  teftamento  rum  (ervantur  leges  moresque  locorum  i  L  fi 
Cujac  (on-  non  fpteioli.  Q,  b.  tit.  I.  a.  C.  quemadm.  tejltm.  iper.  ut  &  in  coatraftibus  ; 
fult.  25.        lap .  cum  dileSuf  ,  do  fid.  infirumtnt.   In  teliamento  militts  quoque  fuffieiunt 
duo  teftes  /  /.  D'ruus  Tnjtnus  ,  I.  Lucius  ,  ff.  do  ttflam.  milit.   In  teftamento 
caret,  quod  non  aliter  quam  per  nuncupationem  fieri  poteft , requiruntur  feptem 
teftes ,  &  tabularius  leu  tabellio ,  vel  oftavus  teftts ,  qui  fupplet  vicem  tabula- 
rii  y  /.  hoc  confultiffmo  ,  C.  qui  ttfiom.  foe.  Ut  in  folemni  teftamento ,  fi  te- 
stator fit  imperitus  littetarum  ,  vel  fubfcribere  nequeat,  o£tavus  teftis  adhiben- 
dus  eft ,  qui  pro  eo  fnbfcribat  ;  I.  hoc  confulnffima  ,  in  prim.  C.  h.  tit.  Se- 
cundO)  in  teftamento  folemni  requiritur  prarfentia  teftium,  ex  hoc  %.  id  eft  ut 
teftes  eodem  tempore  &  loco  fiat  in  confpeelu  teftatoris  ,  alwqui  teftamen- 
tum non  valet ;  d.  L  fi  non  fpuioli ,  d.  I.  fi  unus  .  Et  ut  teftes  fine  rogati  ; 
d.  I.  box  confuliifflma .  Tertio ,  ut  teftamentum  fiat  uno  contextu  ,  tit  hoc  ipfo 
$.  id  eft  nullo  attu  alieno  interpofito;  /.  btrtdts  ptlam,  §.  ult.  ff.  qui  teftom. 


Digitized  by  Google 


II  BR  UM      SECUNDUM.  m 

fac,  &  d.  L  hoc  confultijima  ,  nt  nail  us  aftas  fuperfluus  ,  &  non  necefTarim 
intcrmifceatur /.  cum  antiquhat ,  C.  h.  tit.  Quarto  ,  fubfcriptio  teftatoris ,  etc 
hoc  § .  Nimiram  teftator  ,  <|ui  coodituras  eft  teltamentum  folemne  ,  id  confi- 
gnatHm^  vcl  ligarum ,  vel  claufum ,  iavolaramqae  debet  oflerre  feptem  teftibus, 
3t  coram  his  palam  profiteri  ,  id  Aium  efle  teftamenrum  ,  &  in  reliqua  parte 
teflamemi,  id  eft  in  ima  cera ,  fubfcribere  coram  teftibus;  d,  I.  hae  eovfultiffi- 
ma .  Ezcipitur  nifl  teflatnentum  fit  olographum ,  id  eft  matm  teftatoris  perfcri- 
ptum  ,  in  hoc  enim  non  requirirur  fubfcriptio  teftatoris  ,  vel  alterius  pro  eo  , 
Jed  fufficit  obfignatio  &  fubfcriptio  tedium  ;  d.  I.  cum  ontiquitas ,  vel  nifi  te- 
ftator fit  impentus  litterarum ,  vel  fubfcribere  non  valeat,quo  cafu  oftavus  te- 
ibs  adhibetur,  qui  fubfcrihat  pro  00/  d.  I.  hac  ccmfultiffvma .  Quinto,ut  teftes 
fuhfcribant  &  fignent  -tcllzmentum  ,  ex  bee  $.  &  d.  I.  hae  eonfulcijfima  ,  pro- 
pria manu  teftes,  ita  fubfcribere  oportet :  Ego  L.  Titius  C.  Seii  teft  amentum, 
ebfignavi  i  I.  pen.  ff.  qui  tefiam.  fac.  Sioguli  teftes  debent  fubfcribere  pro  k  , 
&  unus  non  poteft  fubfcribere  pro  alio  ,  nifi  ki  teftamento  ruri  fz€te ,  ubi  non 
eft  copia  Imeratonan  ;  /.  mtt.  C.  h.  tit.  Igitur  in  teftamento  folemni  requi- 
runrur  fubferiptiones ,  &  fignacula  .teftium  ,  &  fubferiptioncs  teftium  conftiru- 
tionibus  inrrodu&x  font  ,  fignacula  jure  pnrtorio  ,  ex  Aw      diutius  durafle 
ofum  obfignatioais  teftium  etiam  in  Gallia  teftis  Gregor.  Turonenf.  de  mira- 
cul.  libr.  1.  cap.  31.  Teflamentum  fuum  Petit  MummoJui  fcribi  ,  munitumqua 
fubfcnpihmbut  ,  &  figillit  ,  &c.   Sed  hodie  apud  nos  fubferiptiones  teftruna 
fuflkiunt  ,  nee  requirunxur  fignacula  teUiura  ,  quia  non  eft  communis  ufus  fi. 
gilloruxn.. 

*  fid  i  bis 


/^Onfthnt.  Jnftiniani  prirmtm  in  teftamento  folemni  defideratam  ,  at  no  men 
V-*  heredis  fcribarur  manu  teftatoris  ,  vel  teftium  in  fabferiptioniba?  /  L  ju~ 
btmus ,  C.  b.tit.  Poftea  etiam  illitterato  permiflum  per  alium  fcribere  n  omnia 
heredum  ,  nec  ea  prodere  tertians  ;  nov.  juft'm.  119.  cap.  9.  Hoc  jure  licebat 
etiam  illitterato  condere  teftamenrum  folentme  >  cum  nomen  heredis  per  alium 
polTet  fcribere  ,  ignorantibus  teftibns :  fed  hodie  aliad  judicatur ,  ne  teftamentam 
pendeat  ex  aliena  fide  &  arbitrio;  /.  ilia  inftitutio  ,  ff.  de  bered.  tnfl.it .  A  Ju- 
ihniano  requifita  fnnt  &  alia  in  teftamento  folemni  ,  hoc  loco  omtflfa  ,  nimi- 
tnm  inftftutio  heredis ;  /.  non  eod'tcillum  ,  /.  ambigu'ttates  ,  C.  h,  tit.  Item  ut 
teftes  fim  fpectalker  rogati  ;  /.  bat  cwfultiffima  ,  C.  h.  tit.  1.  heredet  palam , 
§.  rw  tejiamentis,  f.  qui  teflam.  fac.   ut  dies  &  conful  adferibatur  ,  ah'oqain 
teframentum  fine  die  &  confule  non  valet  ;  L  i.  $.  diem  ,  ff.  teflam.  qmemadm. 
aper.  I.  3.  C.  eod.  Etiam  in  teftamento  parentis  inter  liberos  dies  &  confut 
defideratur ;  autb.  quod  fine,  C-  h.  tit.  Vemaculi  ufus  hnjus  juris  locuples  te- 
ftts  M.  Tnll.  libr.  13.  epift.  29.  JEttr  Corcyram  venit  ,  ibi  eft  mortuut  tefta- 
mento ,  quod  Roma  Paulo  &  Manello  eonfulibus  ftcerat .  Nec  modo  in  tefta- 
mentis,  fed  etiam  in  aliis  inftrumentis  publicis  dies  &  annus  prxponitur  cum 
nomine  Principis  y  /.  1.  C.  de  *pocL  public  nov.  Juftin.  47.  capitul.  libr.  6. 
cap.  146.  r<rn.  inter  dtleEhs ,  de  fid.  inflrum.  A  pud  Judzos  inftrumentis  tarn 
pnvaris ,  qoam  publicis  annum  Symeonis  Pontificrs  przponi  (bliram  ficribit  Jo- 
feph  libr.  13.  cap.  ti.  Concilits  Catholicorum  femper  adhibitum  annum  Sc. 
coofulem ,  fecus  omiftum  in  hxreticorum  conciliabalis ,  ne  falfi  convinci  poftent, 
Auguftin.  in  Irrevicul.  collet. 


$.  pojfunt 

IN  teftamento  folemni  requtruntur  fubferiptiones  &  fignacula  teftium  ,  teftes 
omnes  uno  annulo  fuo  vel  alieoo  tdtinientum  fignare  poflunt,ex  hoc  $.  /. 
TcmVIL  Q. 


,n      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

ad  teftium  ,  $.  fignum  ,  ff.  qui  teflsm,  Veteres  habebant  annul  os ,  quibns  lir- 
tens  vel  alia  initrumcnta  pubtica  aut  privata  obilgnabant  y  Trebell.  Pollio 
in  Claudio  .*  l/xari  <?*  fillet  annulum  jtgdlaric'tum  qutfi  privatus  injlituit  . 
£t  Augultin.  epift.  1 5.  Hanc  epiflolam  fignatam  mifi  gttnulo  y  qui  expri. 
nth  faaem  homunis  attemdentts  in  lotus  .  Hisque  annulis  ma  lime  utebantur  t 
obfignandis  teitamentis  -y  Senec  epift.  Cum  ad  vudimonium  advocatus  de~ 
f colder  cm  y  aut  tabuits  ttjlamenti  annulum  iuprimetem  . 

§•  tefies  autem . 

IN  teftamentis  idonei  redes  fiint  ii  ,  cum  quibus  teftamenrJ  fa&io  eft  »  ex 
hoc  §.  &  Ulpian.  /#Ar.  regular,  tit.  dt  teflament.  id  eft  qui  heredes  inftitui, 
vel  ex  teitamento  capere  pollunt  ,  licet  wftamentum  facere  non  valeant  .  Do. 
plex  enim  eit  teitamcnti  tactto ,  aftiva  &  pafliva  .  Activa  eit  corum  qui  te- 
ftamentum  facere  poflunt .  Pafliva  eorum  qui  ex  teftamento  capere  poflbnr  .•  $. 
in  extraneis  y  infr.  dt  hered.  quatit.  (3"  different.  Teitamenti  faSiortem  habere 
thcuntur ,  qui  ex  teitamento  capere  poflunt ,  licet  tettamenrum  facere  non  pof- 
f5nt    /.  fitiusf.  in  peine,  ff.  qui  ttftem.  Tamen  proprie  illi  habent  teitamenti 
facltonem ,  qui  teftamentum  facere  poflunt  ,  cum  his  autem  eit  teitamenti  fa- 
ftio  qui  ex  teftamento  capere  poflunt :  nonsolli  tamen  in  teftamentis  teites  ef- 
fe  non  poflunt  ,  licet  ex  teftamento  capere  poffint  ,  ut  mulier  in  teitamento 
teitis  efle  non  pot  eft ,  licet  in  judicio  teftis  efle  pofTit  ,  ex  bee  ^  &  I.  qui  te~ 
Jiamemo ,  §.  mulier  yff.  qui  teftam  I.  tx  to  ,  de  tejlib.  Etiam  in  contriilibus 
mulier  teVti?  efle  non  poteft  ;  n<rv.  Leon.  48.  An  heimaphroditus  in  teilamen- 
to  teftis  efle  poflit ,  quatitas  fexus  incalefcenris  ,  id  eft  prxvalentis  oftendit  ;  L 
repetundarum ,  $.  1.  ff.  de  ttftib.  Item  impuberes  &  fervi  in  teftamentis  te- 
ites adhiberi  non  poflunt  ,  ex  hoe  %.  in  teftamentis  requirnntur  teites  puberes 
cives  Romani  ,*  /.  hoc  cmfultiffimj  yC.  h.  tit.  Impuberes  fc.  quia  noodum  ple- 
num animi  judicium  habent  ,  fervi  quia  funt  incapaces  eorum  qux  font  juris 
civilis  ,  &  pro  morruis  habentur  /  /.  qui  teftamento,  §.  fervut  ,  ff.  qui  teftam. 
Qua  ratiooe  &  monachi  prole  fli  pronibentur  teftes  efle  in  tcftamenm  ,  quia 
tnortua  eit  vox  eorum  ;  can.  nultus  monackur,  2.  qu.  7.  fynod.  6.  in  TruU, 
ean.  41.  Harretici  tamen  non  vetantur  teftes  efle  in  teftamentis  ,  propter  utili. 
tatem  puhlicam,  ne  probationum  copia  coerceamr  ;  /.  oumimt  y  in  Jim.  C.  de 
Itreiie.  Furiofus  in  teitamento  teftis  adhiberi  non  poreit  ,  cum  compos  mentis 
non  fit  ,  nifi  tempore  dilocidi  intervalli ,  fi  habeat  intervalla  furohs ,  ex  hec  §. 
&  I.  qui  ttftemevtoy  §.  ne  furio/ur ,  ff.  qui  teflament.  Idem  juris  eit  in  mutis, 
tf.  funis ,  ex  hoc  §.  in  maris ,  quia  teftari  non  poflunt  quid  agatur  ,  in  furdis 
qnia  non  intelligent  qnid  agatur ,  quamvis  in  teflem  admittatur  is  qui  lins>uam 
leftatoris  non  intelligit  ,  cum  fumciat  ut  fcnfu  pcrcipiat  ,  cuinam  ret  adhibitu* 
6t  f  d.  I.  qui  tefiameuto  ,  f .  fen.  Is  cut  bonis  interaitftum  eft ,  id  efo  prodigur, 
cni  a  prctore  bo  no  rum  admin  iftratione  intetdidnm  eft ,  nec  teftari ,  nec  in  a  lie- 
no  teitamento  teftis  efle  poteft ,  ex  hoc  %.  &  I.  it  cut  lege  yff.  qui  tejiem.  Li- 
cet ex  alieno  teftamento  capere  poflk /.  j.  ff.  de  adqu'tr.  hired.  Denique  ii , 
qui  Icgibus  funt  improbi  &  inteftabiles  .  in  teitamento  *eites  adhiberi  non  pof- 
runt ,  cum  nec  teftamentum  faciant,  quales  funt  damnati  ob  carmen  famolum; 
ejt  hoe  J.  d.  I.  is  tut  lege  ,  $.  i,  I.  00  carmen  ,  ff.  de  tejiih.  quia  actio  inju- 
tiarum  eft  famofa .  Ha,c  duo  conjungit  lex  12.  taK  impnbus  iniejitbiltsque  ejlo, 
apud  Gell.  libr.6.  tap. 7.  &Hbr.\ii.  cap.  13.  InteftabiliS  eft,  cujus  ttilimonium 
lege  non  iedpitur    /.  cum  lege,  ff.  qui  tefttm. 


f.fed 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  «j 

§.  fed  cum  aliquis. 

TEftium  conditio  infpicitur  tempore  teftamentt,  non  mortis ;  I.  td  ttflium, 
§.  i.  ff.  qui  teftam.  Ideo  cum  quaritur,  an  quis  eflet  idoneus  teftis  in 
teftamento  faciendo  t  fpefratur  tempos  tcftamenti  ,  nee  nocet  cafus  fuperveniens, 
validitas  aclunm  non  debet  pendere  ex  cafu  incerto  ;  I.  pane  furiofo,  ff.  de  his 
qui  funt  fui  vel  alien,  jur.  putt  ft  teftis  quo  tempore  teftamemum  obfignavit 
pro  libera  habebarur,  Doftea  fervus  apparuerit  ,  teftamenrum  non  infinaatur  , 
ex  hoc  $.  ty  I.  i.  C.  h.  tit.  Sic  &  gefta  a  fcrvo,  qui  furtive  praetoris  vel  ju- 
dicis  officio  fundus  eft ,  rata  funt  propter  utilkatem  pnblicam  ;  J.  Barbarius  , 
ff.  de  affic.  ptttw.  I.  a.  C.  de  /extent.  &  interlace. 

§.  peter. 

T)Ater  &  filius  ,  qui  in  poteftate  ejus  eft  ,  aut  duo  fratres  ,  qui  in  ejusdem 
J.  patris  poteftate  (tint  ,  in  eodem  teftamento  vel  negotio  teftes  adhibcri 
pofTunt  ,  quoniam  nihil  nocet  ex  una  domo  plures  teftes  alieno  negotio  adhi- 
oeri  ,  ex  hoc  §.  /.  pater  &  filius  ,  ff.  de  teftib.  1.  ad  tejlium  ,  qui  ttflam.  far. 
Fratres ,  qui  in  ejusdem  patris  poteftate  funt ,  ex  cadem  domo  teftes  acciri  di- 
tuntur,  quia  conjun£H  funt  per  patriam  poteflatem  ,  qur  eft  vinculum  fami- 
liar ,  ut  eleganter  dicitur  in  /.  t  eum  bonis  ,  de  adquir.  hered.  verumtamen  Ii- 
cet  pater  &  filius  crafeantur  una  &  eadem  perlbna  ob  vinculum  pa  friar  pote- 
ftatis,-  /.  cum  fcimus ,  §.  nit.  C.  de  agricol.  ty  ctnftt.  tamen  in  alieno  tefta- 
mento teftes  adhibcri  nihil  vetat  ,  quia  in  alieno  negotio  ,  ubi  son  fpe&a. 
tur  patria  poteflas ,  pro 


§.  in 


'Hius  in  teftamento  patris  idoneus  teftis  non  eft, vel  pater  in  teftamento  fi- 
lii ,  ex  hoc  §.  /.  qui  teftamento  ,  ff.  qui  tedam.  I.  teflit  idoneus  ,  ff.  da 
tefiib.  puta  fi  filiusf.  teftetur  de  caftrenn  pecutio  port  miflionem  intra  annum  ; 
L  ttji amenta ,  ff.  de  ttflam.  milit.  Filiif.  milites  de  pecutio  caftrenfi  jure  mili- 
tari  teftari  pofiunt,  dum  militant ,  vel  poft  mifTionem  intra  annum :  quod  fi  fi- 
liusf.  teftetur  de  caftrenfi  peculio  ante  miflionem  ,  pater  in  ejus  teftamento  te- 
ftis adhiberi  poteft  ;  d.  I.  qui  teftamento ,  §.  per  emtrarium ~  Item  frater  in  te- 
ftamento fratris  teftis  effc  non  poteft ,  quia  reprobatur  in  ea  re  domefticum  te- 
ftimonium  d.  $.  per  contrarium ,  &  «r  hoc  %.  Idonei  non  funt  teftes  de  do- 
mo ,•  /.  teftes  ,  ff.  de  tefiib. 

%.fed 


IN  teftamento  per  *s  &  libram, familiar  emptor;  vel  qtrisquam  ,qui  in  ejus 
poteftate  effet,  teftis  efle  non  potent,  quoniam  familiar  mancipatio,  id  eft 
tmagmaria  hm*ditatis  venditio  ,  quam  in  teftamento  faciendo  celcbrari  tnoris 
erat ,  inter  teftatorem  &  familiar  emptorem  fiebat  *,  Ulpian.  libr.  regular,  tit. 
de  teftemevt.  Totum  negothim  agebatur  cum  familiar  em  pro  re ,  heres  erat  quafi 
extraneus .  Ideo  heres  fcriprus ,  vel  ei  conjunct ,  puta  pater  vel  filius  vel  fra- 
tres ,  non  prohibebantur  teftes  elfe  in  eodem  teftamento ,  fed  ne  hoc  jure  abu- 
terenrur  fuadebatur,  tefte  Juftiniano  hoc  loco.  M.  Tull.  pro  Milon.  Una  fui, 
tefiamentum  Cyri  ftmul  obfignavi  cum  Clodio  teflamentum  autem  palam  fece~ 
rat ,  *y  ilium  hertdem ,  &  me  fcripferat  .  Hodie  neque  heres  fcriptus  ,  neque 
ii  ,  qui  ei  conjunfii  funt ,  in  eodem  teftamento  teftes  efle  pofTunt  ,  ex  Ixc  %. 
&  I.  qui  teftamento  ,  ff.  qui  ttflam.  fac.  quia  tota  res  agitur  cum  hcrede  fcri- 

0,  «j 


,Z4      IN      INST  ITUTIONUM  JUSTINIANI. 
pto ,  nec  quisquam  in  re  fua  idoneus  teftis  intelligitur,  /.  mliuttff.  de  tefiib. 

§.  leeatariis . 

T  Egattrii ,  &  fideicommiflarii ,  &  qur  eis  conjunfli  funt ,  in  teftamento  te- 
I  4  ftcs  efle  poflunt  ,  ex  hoc      t.  qui  teftamento ,  in  fr'tnc.  ff.  qui  teftam. 
Neaue  obftat  ,  quod  ki  re  propria  terns  audiri  non  debet ;  /.  omnibus  ,  C.  de 
teftih.  Ratio  n.  k.  rare  eft ,  quia  legatarii  non  funt  juris  fucce  fibres  ,  heredes 
funt  juris  univeru ,  legatarii  rerum  fingularum    /.  quadam  funt  +  §.  i.  ff.  de 
tdend*  Alia  ratio  eft  t  quia  teftamentum  confirmatur  teftibus  ,*  I.  fi  outs  ita  , 
ff.  de  Ttk.  dub.  atqoe  ita  legaram  reliftum  teftibus  officii  remunerandr  caufa  , 
utile  efle  confenuneum  eft  -  Scriptor,  idemque  obfigirator  teftamenti,  non  pro- 
hibetur  efle  teftis  in  teftamcnto  ; /.  Domitius  ,  ff.qui  teftam.  tamen  non  po- 
teft fibi  quicquam  adferibere  in  eodem  teftamento  ;  /.  i.  C  tot.  tit.  C.  de  his 
qui  fibi  ad/crib,  in  teftam.  I.  D'rvus  Claudius  x  \  ff.  ad  I.  Cornel,  de  falf. 
Tranquill.  in  Neron-.  cap»  17.  Centum ,  ne  quts  eheni  teftamenti  fcriptor  ,  te- 
C.  BlcfenfL  gatum  fibi  edferibtret .  Quod  conlbrutionibus  regiis  comprobatum  eft  .  Diffan- 
a.r.6-}.  Aik  "bus  teftamenta,  id  eft  jurisperitis,qui  di&aodis  teftamcntis  adhibebantur.  (Vix 
k:L  art.  27.  enim  fie)>«  teftamentum  fine  jurisperito  ;  /.  Lucius  88.  §.  ult.  ff.  de  lex>at*  1. 

Tranquill.  in  Neron.  eap.^i.  Arrian.  inEpiftet.  libr.  2.  cap.11.  Ainmian.  libr. 
28. )  «  teftibus  teftamento  adhibitis  ,  quod  vuk*tcftator  legate  poteft  ,  ex  hoe 
§.  &  I.  di£lamibus ,  C.  h.  tit.  Quod  genus  legati  velut  premium-  fidet  teftium. 
non  improbat  Symmach.  epift-  55.  libr.  10.  Cum  teflamenti  jure  confetti  ftdem 
recitatio  publicaret ,  calumnte  minis  obfeBa  tfl  y  quod  fienatores  nefcto  out  4  ex 
eadem  voiuntatt  cepiffent  ,  adduntur  etiam  fcripta  divalia  ,  quibus  adjl'tptdatio 
cujusdam  remote  ell  ,  qui  fuant  juviffe  cam/am  teflimonio  diceretur  ,  quefi  vert 
ftmile  effet  exemplum  ,  ut  levis  honor ,  quo  fubferiptores  ob  amieitiam  defunSus 
afperftrat  ylegitimum  po[)'(t  abolcrt  judicium  r  nam  ft  his  tegibus  viveremus  ini- 
micis  fignetoribus  tutius  uteremur  ,  quorum  off  en  fa  nihil  de  teflatoris  humanita- 
te  exiteret .  Non  probat  Plinw  epift.  to.  libr.  2.  ne  via  patcat  improlujjimv  ge- 
neri  falfi  . 

$.  nihil  autem. 

TEftamentum  in  qnavis  materia  fcribi  poteft  r  puta  rabuiis  ligneis  vel  m 
charta  membranave  1  ex  hoc  §.  I.  1.  ff.  de  boner.  po(f.  fee.  tevuL  Plcrum- 
que  teftamenta  conferibebantur  in  tabulis  ligneis  ,  nnde  bonorum  pofteflto  con- 
na  tabirlas,  qux  datur  liberU  emancipatis  teftamento  prateritis  ,  dicitur  bono- 
rum  pofleflto  centra  Hgnum    /.  quod  vulgo ,  ff.  de  btmer.  poffeff.  tontr.  tab, 

$.  fid  ey  unum  . 

UN  urn  &  idem  teftamentum  pluribos  exempGs  ,  plnribus  codidbus  confici 
poteft  }  fecundum  receptam  obfervationem  omnibus  faelis  ,  ex  hoc  §.  /. 
unum ,  ff.  qut  teflem.  ita  ut  fingulis  ttbulis  adhibit*  fint  folemnitates  juris ,  quae 
in  teftamentis  deHderantur  r  puta  fubferiptiones  &  figna  teftium  /  /.  fi  binx ,  ff. 
de  injufl.  rupt.  &  teftamentum,  quamvis  duobus  exempKs  fcriprum  ,  unum  eft 
teftamentum  ,  non  duo  y  &  ideo  li  binar  teftamenti  tabular  proferantur  ,  6c  in 
alreris  centum  ,  in  altis  quinquaginta  Titio  legata  fint  ,  unum  eft  legatum  ,  & 
minor  fumma  debetur  ,•  /.  Sempnnius  ,  ff.  t  de  leget.  a,  Teftamenu  veto 
duobus  exemplis  conferibi  moris  erat ,  propter  varios  cafus  ;  d.  I.  Sempnnius  , 
Ik.  ita  teftamenta  Ptolemei  Regis  ,  Augufti,  &  Tiberii  duobus  codkibus  con- 
fcripta  teftantur  Jul.  Carfar  3.  de  bell.  thil.  Tranquill.  in  Augujl  cap.  101. 
in  Tiber,  cap.  76. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  125 
§.  ult. 

ALiud  eft  teftamentum  folemne  five  in  fcriptis ,  quod  non  fit  fine  fcriptura, 
aliud  fine  fcriptis  ,  quod  fit  per  nuncupationem  hcredis  fine  fcriptura . 
Forma  hujus  teftamenti  eft, quod  teftator  fine  fcriptis  palam  nuncupat  heredem 
coram  feptem  teftibus  rogatis ,  ex  Ixtc  §.  /.  hertdet  palam  ,  in  print.  &  §.  in 
teftamentis  tJf.  qui  ttfttrm.  I.  bar  tmfuitiffma  ,  $.  per  nuncupat tontm  ,  /.  in  te- 
ftamentis ,  C.  h.  tit.  Ex  hoc  teftamento  datur  bonorum  pofleflio  fecundum  ta- 
bula* ;  /.  ft  its  fcriptum  ,  in  fin.  ff.  de  honor,  poffeff.  fee.  tabul.  I.  2.  C.  eod. 
Et  hoc  genus  teftamenti  dicitur  nuncuparivum  ,  quia  teftator  palam  &  coram 
teftibus  propria  voce  nuncupat  heredem  ;  d.  I.  heredes  palam ,  Tranquill.  in 
vit.  Horat.  Deceffu  hertdt  Augujlo  palam  nuncupate  .  Id  genus  teftamenti  fit 
fine  fcriptis ,  plerumque  tamen  in  fcriptum  rcdigehatur  ,  non  folemnitatis  ,  fed 
memoriat  &  probationts  gratia ,  &  ita  modo  obfervatum  ex  M.  Tullio  in  Mi. 
loniana ,  tabulas  teftamenti  cujusdam  Cyri  obfignaras  ab  ipfo  Tullio,  licet  ille 
palam  tegmentum  feciflet :  &  non  fine  fcriptura  fuifle  tcflamentum  Domitii , 
quod  ante  ofto  &  decern  annos  erat  nuncupatum ,  indicat  Plin.  libr.  8.  epift.  t  18. 
Quin  etiam  Domitius  Afer ,  qui  Mot  in  nomen  affumpfit ,  reliquit  ttfiamentum 
ante  o&o  &  derem  annos  nuncupatum  .  Teftamentum  nuncupativum  licet  fcri- 
ptum (it ,  non  arftimatur  ex  fcriptura  ,  fed  nuncupatione ,  fcriptura  ad  proban- 
da™ voluntatem  defunfti  tantum  inrerponitur,  nc  morte  teftium  ,  vel  oblivions 
ejus  memoria  intercidat ,  ut  &  in  obligation! bus  ,  qux  confenfu  contrahuntur  ; 
/.  4.  ff.  de  fid.  inflrum.  I. 4.  de  pignorib.  I.  cum  res ,  C.  de  probat.  Ideo  in 
teftamentis  nuncupative  error  fcriptura  facile  fuppletur ,  quia  plus  nuncupatum 
minus  fcriptum  creditur  ;/.!.$./»  autem ,  ff.  de  hered.  tnfiit.  I.  errort ,  C.  b. 
tit.  Hoc  genus  teftamenti  proditum  eft  ex  jure  civili ,  ut  ait  Juftin.  hoc  loco  , 
&  conftitutionibus  probatum ,  ut  conftitutione  Juftiniani  ,  &  ante  con  flit.  Con- 
ftantini  ,  qua  permiflum  teftari  in  fcriptis  vel  fine  fcriptis  iypm^ut ;  Eufeb.  de 
vit.  Conflantin.  libr.  4.  cap.  26.  Jure  oratorio  ignotum  fuit  hoc  genus  tefta- 
menti ,  jus  emm  prxtorium  in  teftamentis  fcripturam  requirit  ,•  $.  fed  pradi- 
8  a  ,  fupr.  h.  tit. 


De  militar.  teflamenta. 
CAP.  XI. 

In 


HIc  titulus  ccnceptiH  eft  de  militari  teftamento  ,  id  eft  de  teftamento  ju- 
re militari  confe&o  ,  aliud  enim  eft  tcftamentum  militis  a  teftamento 
militari ,  nam  milites  jure  communi  teftari  poflunt  fi  velint  ;  /.  3.  /.  Titius  , 
ff.  h.  tit.  &  fi  v  a  caret ,  farpius  hoc  modo  teftabamur  ;  JuLCxfar  dcbeil.  Gal- 
lic, libr.  1 .  Totis  cajtris  teflamenta  obftgnabant ,  &  qui  not!  militat ,  jure  mili- 
tari teftari  poteft  fi  fit  in  hoftico  ,  &  illic  decedat  ;  /.  ult.  ff.  h.  tit.  I.  unic. 
de  boner,  poffeff.  ex  tefiam.  milit. 

Pagani  teftantur  jure  communi ,  id  eft  fervatis  folemnibus  juris .  Paganus  .  _  . 
eft  quisquis  non  militat ;  /.  t  1.  ff.  h.  tit.  I.  filiusf.  de  liber.  &  poflb.  Ter-  J  .Fotlu!\,ra~ 
tull.  de  pallio  cap. 4.  Rupices  in  urbanis .fcurras  in  forenfibus ,  pagams  in  mi-  \"  Fc'slt.ex 
litaribus  .  Milites  teftantur  jure  proprio  fine  ullis  folemnibus  .  Hoc  jure  tefta-     3*  *•  t,tm 
mentum  in  procinltu  fiebat  fine  libra  ,  &  tabults  ,  id  eft  fine  folemnibus ;  M. 


Digitized  by  Google 


,2<S      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANL 

Tull.  I.  de  orator,  tamquam  in  proe'mSlu  t  eft  amentum  faeeret  fine  libra  ,  atque 
tabufis .  Conftitutionibus  Principutn  in  teftatnentis  miliram  remittunrur  foletnni. 
tates  juris  propter  nimiam  imperitiam  eorum ,  at  ait  Juftin.  hut.  h.  tit.  id  eft 
propter  fimplkhatem  militarem  ;  /.  i.  ff.  h.  tit.  I.  3.  C.  tod.  quia  milites  de- 
cet  magis  arma  fcire  quam  jura  ;  /.  fcimus  ,  C.  d*  jur.  deliber.  &  militibus  , 
cunfta  manu  &  ferro  aeere  affuetis  .  facile  remittitur  ignorant ia  rerum  form- 
fium  ;  Tacit,  in  Agricol.  Credunt  pierique  miliraribus  ingeniis  fubtilitattm  dt- 
efft ,  quia  eaflrtnfis  juris  diEiio  fecura  &  obtufior.  at  plura  manu  agtns  collide- 
tatem  fori  non  exerteat  .  Eadem  festcntia  Quintil.  libr.  11.  inftrt.  cap.  1.  fim~ 
pliciora  militant  decent  .  Conftitutionibus  Principura  militum  imperirix  venia 
datur  ;  /.  t  rmpuberi ,  ff.  de  admintftr.  tut.  Unde  &  mititaribos  viris ,  fi  quid 
mcautras  dixermt,  ignokendum  ait  Auguftin.  contr.  Gaudenr.  libr.  1.  cap.  j. 
Si  quid  erjro  ifie  wjicr  tatnqttsm  la'uus  militant  dixit  incautius  ,  quit  ei  nam 
itno/cat  ?  Et  milirum  orario  (implex  &  inculra  probarur  Cedren.  in  Ifaacio 
Comncno ,  fi  clptxir  .  ^gt  rfa<o»<Bxm*  fifytmw  ,  fimphcibus  &"  mditarwus  ver- 
bis ,  Conftitutione  Jnuiniani  milites  qucmodo  pofTmt,  ant  quomodo  velint  te- 
ftari  pofTunt  in  fcriptis  vel  fine  Icri pt is  ,  videlicet  dum  in  expeditione  occupati 
funt  ;  /.  pen.  t  C.  h.  tit.  unde  hauftum  ell  in'ttium  h.  tit.  Privilegtum  mili- 
tum ex  hac  conftitutione  non  habet  locum ,  nifi  in  militibus  in  expeditione  de- 
gentibus,  Bafilica  i»  rpnixrtJV.  Ante  confiitutionem  Juftiniani  milites  jure  rai- 
litari  teftari  poterant  ,  omni  militia?  tempore  ,  etiam  extra  expeditioncm  ;  /. 
quad  con/iitutum ,  ff.  h.  tit.  &  quod  tribuitur  Conftanrino  in  A  milites ,  C.  h. 
tit.  milites  in  expeditione  degentes  quoquomodo  velint  ,  aut  quoquomodo  poC 
fint ,  teftari  poffe  ,  fapit  manum  Triboniant  ;  riujus  enim  juris  au£rorem  k 
profiterur  Julttnianus ,  ne  milites  jure  milkari  teftari  poffint  ,  quam  in  expedi- 
tione ,  id  eft  in  acie ,  vel  in  itinere ,  vel  in  caftris  .  Expedirio  eft  belli  decur* 
fits  ;  Vegrt.  libr.  3.  cap.  3.  in  omnibus  preeliis  expeditionis  conditio  talis  eft  . 
Et  Cafliod.  1.  var.  17.  Hane  merito  expeditienem  nominant  ma/ores ,  quia  mtnt 
Aev«ia  preeliis  ,  non  debet  aliis  cogitationibus  oaupari  .  Milites  vero  citra  ex- 
pedition cm  degentes  in  aliis  locis  «  vel  in  fuis  ardibus  .  id  eft  domi  accepto 
commeatu ,  jure  com  muni  teftari  debent  .  Male  Theopttilns  interpretatur  ,  in 
fuis  fedetis  ,  quar  funt  ftativa  ,•  /.  milites  ,  C.  de  epiftopali  audient.  cotmans 
enim  eft  leaio,  in  fuis  adibus  ,  in  aliis  cafibus  fpectantibus  ad  privilegia  mi- 
litum ,  ut  in  /.  ult.  C.  de  refihut.  milit.  (f  I.  ult.  C.  quib.  mm  obitt.  long, 
temper,  prafcript.  quibus  longi  tcmporis  prrfcriptio ,  vel  tempus  petenda;  in  in- 
tegrum  reftitutionis  non  currit  quiacm  adverfus  milites  tempore  expeditionis  , 
fecus  eo  tempore  quo  fuere  in  aliis  locis,  vel  in  fuis  ardibus  citra  expeditionis 
neceffitatem  .  Et  ccrte  valde  durum  cflet  in  teftamentis  &  aliis  ,  milites  non 
frui  privitegio  militum  ,  etiam  in  fedetis  feu  ftativis  ,  quibus  non  folvitur  ex- 
pediiio  8c  belli  neceffitas  .  Et  ita  hodie  obtinuit  militum  teftamenta  jure  mili- 
tnri  valere ,  quar  fafla  eftent ,  non  modo  in  prcelio ,  vel  caftris  ,  fed  etiam  in 
ftativis ,  feu  prafidiis  ,  quia  totum  iUud  tempus  expeditionis  appelladone  conti- 
nctux. 

S.  1. 

EX  refcripto  D.  Trajani  pnvilegium  militum  ,  ut  quoquomodo  fafia  ab  his 
teftamenta  rata  fint ,  fie  intclligi  debet,  modo  conftet  de  voluntate  ,  fal- 
tem  adhibit  is  duobus  teftibus  ,  &  hoc  eft  quod  dicitur  in  /.  D'nms  Trajanus  , 
ff.  h.  tit.  unde  delibatus  eft  hit  comuatis  ad  hoc  hommibus  \  duos  enim 
teftes  ad  minus  requirit  plural  is  elocutio ,  ubi  enim  numerus  teftium  non  add- 
citur,  duo  fufficiunt ;  /.  ubitff.  de  tejiib.  Eadem  eft  fententia  Pauli  in  I.  Lu- 
cius ,  ff.  h.  tit.  Ait  militibus  quoquomodo  velint  &  quoquomodo  pofllat  ,  te- 
ilari  licere,  modo  voluntas  teftantis  legitimis  probationibus  oftendatur  .  LegirU 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  117 

mr  enim  probationes  diet  non  poflunt  ,  ubi  non  eft  numcrus  faltem  duorutn 
tedium  .  Perperam  Theophilus ,  unicam  teftem  defiderat  ,  quia  unius  teftimo- 
nium  nullum  eft  .  Tdtamennun  mtlitis  fieri  debet  data  opera  ,  &  convocark 
ad  hoc  teftibus,  id  eft  teftamenti  faciendi  confilio  :  ceterum  fi  quis  miles  fina- 
pliciter  dixerit  >  fe  aliquom  heredem  facere  ,  non  o porter  hoc  pro  teftamento 
obfervari,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  Divut  Trajanus  .  Heredis  inititutio  non  fit  nuda 
ja£btione ,  vel  deftinatione  ,  fed  (blemnt  declaratione  voluntatis  ,  hSti  coram 
vocatis  ad  hoc  teftibus  .  Deftinatio  non  eft  donatio .  vel  inftitutio  ;  /.  cum  pa- 
ter ,  a  pita  ,  ff.  de  legal.  a.  /.  fi  nondum  ,  C.  at  fart.  I.  1.  C.  Tb.  de  do- 
mat.  Ac  proinde  fi  quis  fmperatorem  fe  heredem  fachirum  fefc  jafiavcrit,  fo- 
cus non  occupat  hereditatem  ;  /.  ult.  ff.  qui  teftam.  fac. 

a 

9.  quinimiHO  . 

Miles  mutus  &  furdns  jure  militari  teftari  poteft  ante  caufariam  mifTionem, 
dum  in  numcris  manet ,  ex  bee  §.  &  I,  4.  ff.  h.  tit.  Quod  intelligen- 
dum  eft  de  muto  vel  furdo  facto  ex  cafu  poft  militiam  ,  puta  ex  vulnere  ac- 
cepto ,  vel  morbo  contrafto  in  militia ,  alioquin  vix  mutum  &  furdum  in  mi- 
littam  receptum  credtbile  eflet  .  Paganus  mutus  &  furdus  teftari  rwn,  poteft  fi- 
ne bencficio  Principis  ;  Lqui  in  poteflate  ,  &  feq.  ff.  qui  teftam.  Confthut. 

iuftio.  introdufta  eft  dtftinctio  hare  ,  furdus  &  mutus  fimul  natura  omnino  te- 
nmentum  facere  non  poteft  :  furdus.  &  mutus  ex  cafu  ,  fi  fit  peritus  Iittera- 
rum  ,  teftamentum  fenpto  fua  manu  facere  poteft  :  furdus  natura  vel  cafu 
omnino  teftari  poteft ,  quia  nemo  ita  furdus  eft ,  qui  penirus  non  exauduu  ,  fi 
quis  fupra  illius  cerebrum  obloquatur ,  ut  placuit  Cello :  mutus  vel  naturaliter 
vel  ex  cafu  teftamentum  fua  manu  fcribere  poteft,  fi  fit  peritus  Utterarum  ;  k 
dtfcTitis  t  C.  tod* 

S- fed  haSiems . 

X  yC  IUres  jure  militari  teftari  non  poflunt ,  nifi  quamdiu  militant ,  &  in  ex- 
1VX  oeditione  verfantur :  vetcrani  poft  miflionem  ,  vel  milites  extra  expedi- 
tionem  jure  communi  teftari  debent  ,  ex  bee  §.  &  I.  pen.  C.  b.  tit.  Tefta- 
mentum in  militia  jure  militari  fa&um ,  poft  miflionem  intra  annum  tan  turn 
valet  ,  ex  hoe  §.  &  I.  fi  miles  yff.de  hiuft.  rupt.  id  eft  fi  miles  intra  an- 
num poft  miflionem  deceflerir ,  quia  privifeeia  eorum  .  qui  reip.  caufa  abfunt » 
perfeverant  intra  annum  poftquam  reip.  cauta  abefte  defierunt  ;  item  qui  , 
fupr.  de  extuf at.  tutor.  Hocce  privilegium ,  ut  teftamentum  in  militia  (a£him  ju. 
re  militari  valeat  intra  annum  poft  miflionem  ,  ad  eos  dumtaxat  pertinet ,  qui 
mitti  folent ,  id  eft  qui  miflione  militare  definunt ,  non  ad  prarfectos  &  tribu- 
nos ,  qui  fucceflbribus  accept  is  militare  definunt ;  /.  quod  conftitutum  y  ff.  h.  tit, 
Idemque  beneficium  locum  habet  in  teftamentis  eorum  ,  qui  honeftam  vel  cau- 
fariam miffionem  meruerunt  \  nam  teftamenta  eorum ,  qui  ignominiar  caufa  mif- 
fi  funt ,  ftatim  definunt  jure  militari  valere  /.  teftamenta  eorum  ,  ff.  b.  tit.  I. 
ex  teftamento  ,  C.eod.  Et  quod  dicitur,  teftamentum  jure  militari  factum  vale* 
re  ,  fi  miles  intra  annum  poft  miflionem  deceflerit ,  verum  eft  ,  etiam  fi  poft 
annum  conditio  inftitutionis  exttterit  ;  /.  quod  dicitur  yff.  eod.  tit.  quia  con- 
ditio inftitutioni  appofita  quandocumque  exiftens  retro  trahitur  ad  tempuS 
mortis    /.  poteft  ,  ff.  de  btrtdibui  inftuuend.  • 

l/td  &fi  quit. 

SI  quis  ante  miliriam  non  jure  &  folemniter  fecerit  teftamentum  ,  &  poftea 
miles  fad  us  fit ,  teftamentum  ,  quod  jure  communi  nullum  crat  ,  ex  pott 


,*8      IN      IN5TITUTI0NUM  JUSTINIANI 

fafto  convalefcir  ,  &  jure  militari  valet  ,  fi  hoc  miles  maluerit  ,  id  eft  poft- 
quam  miles  fa&us  eft  declaraverit  fe  velle  illud  teftamentum  valet*  .  puta  fi 
quanlam  adjecit  ,  vel  detraxit  ,•  /.  idemqve ,  $.  i.  /.  tribunal ,  $.  t.  /.  Titius^ 
ff.  h.tit.  vel  etiam  fi  mtlitis  voluntas  coatraria  non  fit  ,•  /.  /«  fraudem  ,  §.  /«- 
ftammium ,  jf.  A.  /ir.  id  eft  ntfi  appareat  contraria  voluntas  teuton's  volentis 
illud  teftamentum  valere  jure  communi  .  Teftamentum  fc.  ante  miliriam  fa- 
ctum ,  11  tcftator  poftea  miles  &£tus  fit ,  jure  militari  valet ,  quafi  ex  nova  vo- 
luntate  ,  ex  hoc  §.  quia  teftamentum  militare  nuda  voluntare  petfkitur ,  volun- 
tas milias  teftamentum  eft  ;  /.  ejus  mil  n't  s  ,  §.  «//.  /.  t  miles  ft  tejlamewum , 
ff.  h.  tit,  Ut  &  teftamentum  militare  nuda  voluntate  rampitur  ,  fi  cancelia- 
tum ,  vel  incifum  fuerit  &  rurfus  nuia  voluntate  rcconvalekit  ,  fi  mox  annulo 
obfignatum  fit,  pcrnitentia  mutate  voluntatis  ,  renovandi  teftamenti  animo;^. 
/.  in  fraudem  ,  %.  i.  &  prius  teftameotum  mHitis  ruptum  per  pofterius ,  ex  no- 
va  militis  voluntate  redintegratur  ,  fi  teftator  figniftcaverit  ,  fe  ad  prius  tcfta. 
xneiitum  redire  yejlc  ;  I,  cctssurio ,  ff.  h.  tit, 

•«...-.  f  ,;t  .  ■  t 

%.  dt tuque . 

t>  ;  '  |  ••  '.  \. 

OUamvis  pagani  teftamentum  irritum  fiat  minima  capitis  diminutione  ;  §. 
#/io,  inlr.  qu'tb.  mod.  ttjUm.  infirm,  puta  emancipatione  ,  adrogatione  , 
vel  adoptione,  teftamentum  militis  non  infirmatur  capitis  diminutione  te- 
ftatoris ,  puta  emancipatione ,  vel  adrogatione  ,  ex  hoc  §.  Cum  enim  filiu;f.  in 
caftrenfi  peculio  pro  patref.  habcatur,  ut  de  eo  ceilari  valeat,quod  ad  hoc  non 
vidctur  capite  minui ,  live  emancipetur  ,  five  adrogetur  ,  ideoque  teftamentum 
ejus  non  fit  irritum  emancipatione  ,  vel  adrogatione  ,•  /.  ft  quis ,  ult.  ff.  dt 
injitfi.  rupt.  Vel  fi  filiusf.  miles  teftamentum  fecerit  ,  turn  a  patre  emancipa- 
te ,  vel  in  adoptione  datus  fit  ,  teftamentum  ejus  ante  emancipationem  vel 
dationcm  in  adoptionem  fafrum  valet  ,  quafi  ex  nova  voluntate  ,  ut  dicitur 
hoc  loco  ,  0"  in  I.  mills  filiusf.  ff.  h.  tit. 

§.  ult. 

TTMliusf.  miles  potcft  tcftari  jure  fuo  de  peculio  caftrenfi  ;  filiusf.  poteft  tefta- 
X  «  jure  communi  de  peculio  quafi  caftrenfi  ,  ex  he  §.  /.  ult.  C.  de  moff. 
teflum.  I.  ult.  C.  qui  tejlam.  quia  fiiiu'sf.  in  peculio  caflrenfi  &  quafi  caftrenfi 
pro  patrci  habctur  ;  I.  i.  4-  nec  eufireufe  y  ff-  de  collat.  I.  ^.  ad  Mated.  Hoc 
juris  commune  eft  ,  quod  querela  mofticiofi  non  habet  locum  in  teftamento  de 
pecidio  caftrenfi,  vel  quafi  caftrenfi  ;  /.  ttjlamtttum  ,  /.  ult.  C  de  imtffic.  te~ 
leee  lemina  y  &  auth.  presbyters  I.  C.  de  Epifc.  &  cleric.  Fi- 
liu^i.  te.lan  non  poteft  de  peculio  paganico,ne  quidem  permittente  patre,-/. 6. 
ff.  qui  tejlam.  I.  ult.  §.  v  uerf.  filiis  autem ,  C.  de  bon.  qux  liber,  quia  tefta- 
menti  faftio  eft  juris  publici  t  quod  privatorum  confenfii  remirri  non  potefl :  fi. 
liusf.  tamen  voluntate  patris  mortis  caufa  donare  poteft  ;  /.  filiusf.  pari  au- 
tem ,  ff.  de  denat.  quia  donatio  eft  jwris  privati . 

Peculium  eft  patrimonium  filiit  vel  fervi ,  qnod  patris  vel  domini  permif- 
fu  lial^tur  feparatum  a  rationibus  paterni^  vd  dominicis  ,•  /.  5.  §.  f  ult.  ff. 
de  ptcul.  Tripjex  autem  ell  peculium  filiif.  paganicum  ,  caftrenfe,  &  quafi  ca- 
ftrenfe.  Cailrcnfe  eft,  quod  filiusf.  occafione  armata.  militia;  adquifivix  ,•  /-  ca- 
Jlrevfe ,  ff.  de  cajlreuf.  pecul.  Quafi  caOrenfe  ,  quod  filiisf.  qua"fitum  eft  occa- 
lione  quali  c.illrenfib  militia?  ,  puta  patroniT  caulamm  ,  magiftm  iludiorum  libc- 
ralium  ,  archiatris  &  aliis  omnibus  qui  laiaria  ,  vel  ftipendia  accipiunt  de  pu- 
blico y  d.  I.  ult.  C.  de  inoffie.  teftam.  I.  4.  C.  de  advocat.  d'tvtrf.  judicter. 
t  T  ex  lfta  /.  f  prcximity  C.  de  prcxim.  facr.  fnin.  vel  quidquid  partum  eft  occafione  la- 
de- cne 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM. 

erst  militia* ;  /.  e urn  lege ,  C  dt  Ep'tfc.  &  <terk.  vel  donatur  a  Principe  vel  dcfideratur  . 
Augufta ;  /.  pen-  C.  de  boa.  qua  liber.  Extant  //. 

Sunt  &  alia  privilegia  tnilitum  m  reftamemis  ordinandi;  >  qua;  hoc  looo  pnximos  i. 
adjicere  opera  pretium  eft  .  Nimirum  miles  pro  parte  teftatas,  pro  pane  iwe-  0*  8.  v.  G 
flatus  pot  eft  decedere  :  puta  poteft  teftari  de  bonis  jpagants  ,  &  de  caltrenfibus  probant.  Fa- 
oon  reuari  ,  vel  e  contra  ;  L  i.  &  z.  C  b.  tit.  Et  G  miles  Titium  ex  cer-  ck  L  velut. 
to  fundo  heredem  fcripfcrit  ,  quantum  ad  cetera  creditur  mtefhms  decefluTe    C.  de  mdftf- 
I.  fi  miles  6.  ff.  h.  tit.  Miles  quoque  poteft  decedere  cum  duo  bus  teftaaneotis  ,•  for.  <&  do- 
lt quarebatur  ,  ff.  h.  tit.  m  qua  G  miles  ,  qui  habcbat  jam  faftum  teftamen-  meflk. 
rum ,  aliud  fecerit  ,  &  in  eo  heredis  fkfet  commiferit  ,  ut  prius  teftamentum 
valeret ,  teftamentum  prius  non  rumpitur  per  pofterius ,  &  prius  quod  ipfo  ju- 
re non  valet  ,  per  fideicommtirnn  valet ,  id  eft  converritar  in  cauum  fiaeicom- 
mifli  ,  cui  conjungenda  eft  /.  miles  fi  teftamentum  ,  ff.  h.  tit.  ex  qua  miles  , 
qui  plura  per  vamos  dies  fcribit  teftamenta ,  farpe  facere  teRamenta  ,  id  eft  plu- 
nbus  cum  teftamentis  velle  decedere  intelligitur  ,  quod  probarur  ,  quia  in  te- 
ftamentis  militum  fpe&arur  nuda  voluntas  teftaroris  .  Item  miles  ex  tempore 
vel  ad  ton  pus  heredem  rnitituere  poteft  ;  /.  in  fraudem      miles ,  /.  miles  ,41. 
ff.  b.  tit.  t.  rerti  juris  ,  C.  eod.  Contra  paganus  non  poteft  fcribere  heredem 
ex  die  vei  ad  diem ,  fed  qui  heres  fcriptus  eft  ex  die  vel  ad  diem  ,  circum- 
fcripto  die  fit  ftatim  heres ,  heresque  permanet     /.  bereditas  $4.  ff.  de  bend, 
inftn.  Item  lex  falcidia  non  ha  bet  locum  in  teftamento  rmlttis  ,*  /.  fi  cent- 
rum y  §.  ult.  turn  L  feq.  ff.  b.  tit.  I.  in  teftamento ,  12.  C.  eod.  1.  fi  poft  mif- 
ftmem ,  cum  l.feci.  ff.  ad  l.fahid.  Denioue  miles  poteft  direfiro  ftibftituere  in 
secundum  cafum  Alio  puberi ,  extraneove  heredi  inftituto  ;  I.  tenturio  ,  ff.  de 
vulgar,  tr  pupillar. 

1  1  =a 

Quib.  tun  eft  permiff.  fac.  teftamento 
CAP.  XII, 
In  princ 

Filiusf.  etiam  permirtente  pane  teftari  non  poteft ,  ex  ink.  b.  tit.  &  7.  qui 
in  potefiate  ,  ff.  qui  teflam.  I.  pen.  C.  eod.  duplici  ratione .  Una  quia  fi- 
liusf.  nihil  habet  in  bonis  de  quo  diiponat  .  Altera  quia  teftamenti  fa&io  eft  a 
lege,  &  darnr  foli  parrifamilias  lege  t2.  tab.  I. ■verbis  legisyff.de  V.S.  Ideo- 
que  non  poteft  a  parre  vel  avo,  privato  homine,  concedi.  Filiusf.  t  cum  patris 
pernaiflii  morris  caufa  donate  poteft  ;  /.  filiusf.  §.  pari  outer*  ,  ff.  de  donat.  L 
torn  isy%.  1.  ff.  de  mart.  cauf.  donat.  quia  donatio  non  eft  a  lege  ,  &  pen- 
det  ex  voluntate  hommis .  Ab  hac  regula  excipitur  filiusf.  miles ,  qui  poteft  te- 
ftari de  peculio  caftrenft  ,  ex  init.  b.  tit.  I.  ult.  C.  b.  tit.  Juvenal,  fatir.  16. 
Solis  praterea  teflandi  militibus  jus 
Vivo  pane  datur ,  nam  qua  funt  porta  hbore 
Militia y  placuit  mm  effe  in  carport  ten/us. 
Quod  fi  filiusf.  miles ,  qui  habebat  peculium  caftrenfe  ,  inteftarus  decefle- 
rit ,  pater  peculium  caftrenfe  occupat ,  jure  peculii  ,  non  hcrcditatis  %  1.  t»  2. 
ff.  de  ceftrenf.  petal.  I.  filiusf.  ff.  ad  leg.  faleid.  I.  fi  infanti ,  $.  1.  C.  de  jur. 
dtl'tber.  &  hoc  jure  pater  non  ten  etui  creditoribus  peculiaribus  ultra  vires  pe- 
culii .  Jure  novo ,  G  filiusf.  inteftarus  deceflerit ,  nutlis  liberis  vel  fratribus  fu- 
perilitibus,  peculium  inteftati  ad  patrem  pertinebit  ,  ita  ut  liberi  &  fratres  pa- 
tti  pnrierantur  ;  /.  ult.  C.  comm.  dt  fucceff.  Et  hoc  eft ,  quod  ait  Juftinianus 
Tom.  VII.  R 


r3o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

hie  inteftati  filiif.  peculium  caftrenfc  ,  nullis  liberis  vel  fratribus  fuperrtitibus  ad 
patrem  jure  com  muni  pertinerc.  Jure  noviffimo  deftm£to  filio  fine  liberis,  fix. 
ties  utrinque  defrado  coojundi  cum  patre  fuccedunt  in  capita  ,  id  eft  in  viri- 
les  portiones  ;  nov.  1 1 8.  cap.  x.  auth.  defuntlo  ,  C.  ad  Tertyll. 

Filiusf.  poteft  teftari  de  peculio  cart  rent!  ,  quia  peculium  caftrenfc  eft  pro- 
prium  patrimonium  filiilamiltas  ;  /.  I.  §.  nee  cajlrenfe  y  ff.  de  collet,  bo  tor.  Ita 
ut  ncquc  a  patre  ei  adimi  poflit  ,  Deque  a  credttoribus  paternis  diftrahi  ob  set 
alien um  patris,  &  mortuo  patre  cum  fratribus  non-  conferatur ,  nequ?  veniat  in 
judicium  familir  ercifcundx  ,  ut  oftenditur  hie  &  d.  \  I.  i.  §.  nec  cajlrenfe , 
&  l.i.  C.  de  cafir.  pecul.  Hbr.  iz.  Fliusf.  non  poteft  teftari  nifi  de  peculio  ca- 
ftrenfi,  vel  quafi  caftrenfi  ,-  /.  ult.  C.  qui  teflament.  Idem  teftari  non  poteft  de 
peculio  adventirio  ,  ne  quidem  iis  cafibus ,  quibus  in  eo  plenum  jus  ha  bet  >  vi- 
vo patre  ,  ut  in  cafibus  /.  pen.  C.  eod.  &  /.  Imperaeor  ,  ff.  ad  Trtbell.  Ita- 
que  fi  filiusf.  teftatus  fit  de  peculio  paganico  ,  tertamenrum  nullum  eft  ,  licet 
lui  juris  faflus  deceflerit  »  ut  hie  &  d.  L  pen.  I.  i.  §.  fed  fi  filiusf.  de  le- 
gal. 5.  Opponitur  /.  ult.  \.  t  5.  verf.  fil'tis  autem  ,  C.  de  bon.  que  liber,  ubi 
juftin.  ait,  fe  filiisf.  his  durmaxat  cafibus ,  quibus  ufusfru&us  apod  parentes  eon- 
liiturus  ,  dionec  parentes  vivunt  ,  de  iisdem  rebus  non  permittere  teftari  ,  unde 
aliis  caiibus  ,  quibus  pecul  it  ad  vent  it  ii  ufusfrufrus  patri  non  adquiritur  ,  ted  fi- 
ll us  plenum  dominium  ha  bet  ,  ei  teftamenti  faclionem  permittere  vidctur:  fed 
Juftin.  ipfe  occurrit  obje&ioni  in  d.  I.  pen.  dum  vetat  ne  ex  d.  I.  ult.  argua- 
tur  filiumf.  pofle  teftari  in  iis  rebus  ,  quarum  ufusfruclus  patri  non  adquiritur  . 
Filiusf.  poteft  teftari  de  bonis  adventitits  patris  confenfu  ad  pias  caufas  ;  erg. 
cap.  Hetty  de  fepultur.  in  6.  vel  inter  liberos,  quia  favor  liberorum  idem  eft 
qui  pia:  caufar. 

§.  prxterea . 

IMpuberes  tertamenrum  facere  non  poflunr,quia  nullum  eft  eorum  animt  ju- 
dicium ,  ex  hoe  §.  /.  a  qua  state ,  ff.  qui  tellam.  I.  4.  C.  eod.  id  eft  non 
habent  certum  animi  judicium .  Impubes  quamiiu  eft  in  poteftate  rutoris  ,  vix 
differt  a  fervo,  tametfi  fit  dominus  rerum  fuarum,  {tie  t  ta^tpu  tif.u  xt/g^O" 
»«V<jw  mr  ,  epirt.  ad  Galar.  cap.  4.  Item  furiofi  teftamentum  facere  non  pofftmr, 
quia  mentis  expertes  funt  ,  nifi  tempore  dilucidi  intervalli  ,  fed  teftamentum 
ante  furorem  factum  non  infirmatur  iuperveniente  furore  ,  ex  hoe  §.  Cf  I.  qui 
teflamento ,  §.  ne  furiofustff.  qui  teftam.  I.  furiofum  ,  C.  eod.  Furor  fuperve- 
niens  non  vitiar  teftamentum  ,  nec  ullum  aliud  negotium  te&e  geftum  ;  d.  I. 
qui  teflamento  .*  nec  folvit  matrimontum  y  /.  patre  furiofo  ,  ff.  de  his  qui  fui 
vel  alitni  juris  funt .  In  t  eft  a  mentis  cum  quarritur  t  an  teftatori  fit  faftio  tefta- 
menti y  fpeAatur  tempus  teftamenti ,  non  tempus  mortis  §.  in  eutraneis  ,  in- 
fra ,  de  tiered,  nualit.  &  different.  Impubes  &  furiofus  tertamenrum  facere  non 
poflunr  ,  nec  norum  teftamentum  convatefcit  fi  impubes  poftea  pubes  ,  vel  fu- 
riofus mentis  compos  ,  faflus  decefferit  >  ex  hoc  quia  in  tcftamentis  fpefta. 
tur  tempus  teftamenti. 

J.  item  prodtgtts . 

PRodigus  ,  cui  bonorom  adminiftrattone  interdlc^um  eft  ,  teftamentum  facere 
non  poteft  .  fed  ante  honorum  interdiclionem  fadum  teftamentum  ratum 
eft  ,  ex  hie  §.  &  I,  is  cut  lege  ,ff.  qui  teflonu  fac.  quia  is  ,  cui  bonis  inter- 
I  Lege  didum  eft  ,  furiofo  comparatur  ;  /.  t.  ff.  de  curat,  fnriof.  t  &  <)uod  ad  bona 
fie  :  &  quoad  pen i net  furiofi  facit  exitum  ,•  /.  his  qui  ,  ht  fin,  ff.  de  tutor.  &  cur.  dat.  & 
bona  oerti-  exemjjlo  furiofl  proauetendo  ooa  obbgaturj  /.  is  cui  bonis,  dt  V.O. 
net  ,  furio- 
fum facit  c- 

litum.  %.item 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM 

$.  item  /Urdus. 


S Urdus  &  mutns  non  Temper  teftamentum  facere  poftunt  ,  ex  hoc  §.  /.  qui 
in  poteftate ,  ff.  qui  t  eft  am.  fee.  Alt ,  non  Temper,  quia  cerm  cafibus  te- 
ftari  eis  permittitur .  Ex  conftit.  Juftiniani  Tardus  &  mutus  fimul  narura ,  ne- 
que teftamentum ,  neque  codicillos  facere  ,  neque  fideicommiflum  relinquere  , 
neque  mortis  caufa  donare  noted :  furdus  &  mums  ex  cafu  ,  puta  adverfa  valt- 
tudine ,  vel  alio  cafu ,  fi  (it  peritus  litteranira  teftamentum  faa  manu  fcribere 
potett:  furdus  natura  vcl  cafu  omnino  teftari  potert,  quia  nemo  ita  furdus  eft, 
qui  penitus  non  exaudiat ,  fi  quis  fupra  cerebrum  illius  loquatur  ,  ut  placuit 
Cello.  Mums  vel  natura  vet  cafu  teftamentum  fua  manu  icribere  poteft,  fi 
fit  peritus  litterarum  ,•  /.  difentis  *  C.  qui  teftam.  fac. 

$.  etcus. 

C£cus  teftamentum  facere  non  pot  eft  ,  nifi  ex  forma  prarfcripta  a  Juftinia- 
no  hie  &  in  I.  hac  cmfultifftma ,  C.  qui  tefl.  fac.  ex  qua  in  teftametu 
to  csrei  feptem  requiruntur  .  I.  ut  teftamentum  catci  flat  per  nuncupatio- 
nem ,  non  per  fcripturam  propter  metum  falfi.  II.  ut  praeter  feptem  teftes  ad- 
hibeatur  tabularius,  id  eft  tabellio,qui  conferibat  teftamentum,  vel  fi  tabularii 
copia  non  fit  ,  ejus  loco  adhtbeatur  o&avus  teftis .  III.  ut  teftator  coram  te- 
ftibus  palam  edicat,  fe  eos  convocafle  ,  ut  fine  fcripto  tefterur  ,  &  ut  palam 
nuncupet  nomina  heredum  ,  &  digniutes.fingulorum  &  judicia  ,  &  partes  ex 
qui  bus  eos  inftituit .  IV.  ut  hxc  omnia  fiant  uno  eodemque  tempore,  id  eft 
uno  contextu  ,  eadem  ferie  .  V.  ut  tabularius  perfcribat  teftamentum  coram 
feptem  ceftibus  ,  vel  recitet  quod  alter  fcripfrt  dictante  carco  .  VI.  ut  tefta- 
tor .  poft  recitatum  teftamentum  ,  profiteatur  fc  judicium  fuum  agnofcere  ,  id 
eft  hanc  eflc  fuam  ooviOimam  voluntatem  ,  &  cx  animi  fententia  qua?  lefta 
&  redtata  font  fe  difpofuifle  .  VII.  ut  tabularius  fimul  &  teftes  fubferi- 
bant  &  obfignent 

$.  *//. 

OUi  apod  hoftes  eft  ,  id  eft  qui  eft  in  poteftate  hoftium  ,  ut  captirus  , 
tertamentum  facere  non  poteft  ,  quia  eft  fervus  hoftium  ,  &  teftamen- 
tum ab  eo  interim  fadum ,  quamvis  ab  hoftibus  pofHimmio  redierit , 
non  valet ,  ex  hoe  $.  &  I.  ejus  qui  ,  ff.  qui  teftam.  fac.  Sed  teftamentum 
faflum  ante  captiviratem  ,  licet  lrrrrum  factum  fit  captivirate ,  fi  ab  hoftibus 
redierit  convaletcit  ficlione  poftliminii  ,  quia  hac  fiAione  ,  qui  redtit  ab  hofti- 
bus  fingitur  Temper  in  ctvitate  fuifle  /.  rttn ,  ff.  dt  captrv.  <¥  poftlrm.  reverf. 
Si  apud  hoftes  decefterir ,  teftamentum  valet  f&ione  legis  CorneIiar,ex  qua  qui 
deceffit  apud  hoftes  fingitur  decefluTe  primo  captivitatis  momento;  /.  lege  Cor- 
nell a  ,  ff.  qui  teflam.  1.6.  %.  quettnus ,  de  htjufl.  rupt.  I.  lex  Cornelia  de  vul- 
gar, ty  fm filler.  I.  i.  /.  t  eaptum  jC.de  poftl.  reverf.  Monacht  profeffi  non  j  Melius  ex 
poffunt  teftari  de  peculio ,  etiam  ex  dtfpenfatione  ponttficia ,  quia  abdicatio  pro-  ^  omHjm 
prietatis  ita  eft  conjunera  regula:  monaftica;  ,  ut  ca  non  poffit  rcmitti  nec  a  &  je 

lummo  Pontifice  ;  cap.  cum  ad  monaflerium ,  de  fiat,  monach.  maxime  in  Gal-  cat)tfVm  '  & 
lia ,  ubi  folus  Princeps  difpenfat  in  temporalibus  ,  cum  in  his  fupcriorem  non  nvo/. 
agnolcat;  cap.  per  venerabt'.em  ,  qui  fil.  fint  legit. 


IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 


De  txbatdat.  liberorum  . 


CAP. 


XIII. 


In  peine. 


T  Ege  is.  tab.  Uberi  rmpune  prateriri ,  vrl  exheredari  poteram  ,  quia  hae 
JL*  lege  libera  &  foluta  erat  teftandi  potefias  ,  &  teftamcntum  vicem  legij 
©btinebat.  Uti  quisqoe  lega/Iit  fus  rei.  ita  jus  efto;  I.  verbis  legit,  ff.  de  VS. 
Pollea  ex  interpretattone  prudeDtum  »  1,  12.  tab,  ufu  evaluit ,  ut  liberi,  qui 
eflent  in  poteftate  tcftatoris  ,  nominatim  inftituendi  eflent  ,  vel  exheredandi  , 
alioquin  teftamcntum  ipfo  jure  nullum  eflcr  >  ut  his  &  I.  inter  cetera  ,  ff.  de 
liber.  &  pofth.  I.  ult.  §.  fancimus  ,  C.  de  liber,  preterit,  vet  exheredat.  idque 
five  filiusf.  miles ,  five  paganus  cflet;  /.  filiusf.  ff.  de  liber.  &  pofth.  quia  cum 
filiusf.  vivo  patre  quodammodo  dominns  exiftimetur  ;  /.  in  Juis,  ff.  tod.  vifum 
eft  aon  definere  effe  domioum  ,  &  bona  noo  cenferi  et  a  patre  adempta  ,  nili 
nominatim  er  adempta  fun  exheredationc .  Hocque  ita  verum  eft ,  ut  leftamen- 
tum ,  in  quo  filiusf.  prxterirus  eft  ,  non  cosvalefcat  ,  etiam  fi  filius  patre  fu- 
perftite  moriarur  ,*  /.  fi  filius ,  ff.  etd.  propter  reg.  Catonianam  ,  ex  qua  tcfta- 
mentum ,  quod  ab  initio  non  valet ,  convalefcere  non  poteft  ,•  /.  1.  ff.  de  reg. 
Ceton.  Et  ex  teftamemo  ,  in  quo  filiusf.  pnrteritus  eft  ,  nihil  debctur  ,  ncque 
libertates ,  ncque  legata  ,  fi  filius  prarteritus  qnerarnr:  quod  fi  bonis  abftineat , 
licet  teltamenrum  ipfo  jure  nullum  fit  ,  tarn  en  voluntas  teftatoris  ex  a-quo  & 
bono  foftinetur  ,  &  heredi  fcripto  datur  bonorum  poflcfllo  fecundam  tan.  /. 
filio  preterito ,  ff.de  tnjujl.  rupt.  Filio  prater ito ,  teftamcntum  ipfo  ;nre  nullum 
efty  quod  fi  fill  a  ,  vel  nepos,  aut  neptis  ex  filio,  &  rcliqui  liberi  fnerint  prx- 
terki ,  jure  veteri  noo  faciunt  teftamentum  nullum  ,  fed  fcriptis  hercdibus  ad- 
crcfcunt ,  id  eft  quafi  jure  adcrefcendi  conjunguntuf ,  &  accedunt  fcriptis  hr. 
xedibus  ,  &  cum  cis  foxcedunt  in  portioncm  certam  ,  nempe  fcriptis  fuis  herc- 
dibus adcrefcunt  in  virilem  portionem ,  fcriptis  autem  extraneis  adcrefcunt  in  fe- 
iniflem  ,  ex  init.  h.  tit.  tT  I.  ult.  C.  de  liber,  preterit,  vet  exhtred.  Ulpian. 
iibr.  reg.  tit.  22.  Paul.  libr.  3.  Jent.  tit.  4.  Jure  veteri  alii  liberi  porter  filium 
poteranr  nominatim  vet  inter  ceteros  exheredari  ,  ex  init.  h.  tit.  hoc  modo  , 
rtltani  exbertdet  Junto  ;  d.  I.  mlt.  filias  &  ncpotes  nominatim  exheredare  ne- 
ccfle  non  erat ,  fatis  erat  inter  ceteros  exheredari ,  veluti  fi  teftator  diceret ,  Pm- 
tlims  filius  meut  heres  efto ,  eeteri  exheredet  Junto  :  inter  ceteros  filia  &  ncpo- 
tes ex  fibo  refle  exheredantor  ;  /.  Titius  ,  ff.  de  liber.  &  pofth.  I.  Lucius  ,  de 
htrtd.  inflit.  Nominatim  exheredari  filius  vidctur,  fi  ha  exneredetur ,  Titius  fi- 
Itut  mens  exberts  efio ,  five  ita  exheredet  or ,  filius  nteus  exberts  efte ,  non  adje- 
clo  proprio  nomine  fi  modo  unicus  fit  filius  ,  ex  init.  b.  tit.  Uerfie.  namhutim^ 
l.i.  ff.  de  liber.  &  pofth.  cerium  eniro  eft  quod  djfignatur  fuo  no  nine,  aut 
ea  demonitratrone  r  qn:e  nominis  vice  fungitvr  y  /.  tertunt  ,  ff.  de  rtb.  credit. 
Nominatim  exheredari  vidctur  &  unicus  films  .  fi  ita  tellator  fcripfit  ,  Ti- 
tius hern^  efit  ,  ceteri  filii  exheredes  Junto  ;  d.  I.  Titius  i  quia  pluialis  elo- 


POfihumi  Uberi,  vel  heredes  inftitui  debetrt ,  vel  exheredari.  Pofthumo  prr- 
tcrito  ,  cujutcumque  gradus  vel  foxus ,  valet  quidem  telhmentum  k.  fi 


$.  r. 


LI  BRUM     SECUNDUM.  t33 

non  nafcator  port  hum  us  ;  fed  rumpitur  agnatione  pofthumi  ,  ex  hoc  §.  /.  i.  & 
1.  $.  ex  his  >ff.\de  injuji.  rupt.  I.  i.  &  3.  C.  de  poflh.  htred.  inflit.  M. 
Tull.  pro  Csrcim  :  Crtdt  huic  tefli  ?  has  cempnba  tabula f  ?  hoe  non  potefl  ; 
tut  films  egnatus  fit ,« jus  teftamentum  non  tfft  rupt  urn  judita?  Et  idem  1.  de 
orator.  Nam  quit  to  teflamento  ,  quod  paterfamilias  ante  fecit  ,  quam  ti  filius 
natus  eft  ,  hercditaiem  petit  >  'terns  ,  qura  couftat  agnafcendo  rwr.pi  teftarnentum. 
Teftamentum  rumpitur  agnatione  pofthumi  ,  quia  qui  in  utero  eft  ,  quoties  de 
commodo  ipfius  qimitur ,  pro  jam  nato  habetur;  /.  qui  in  utero?.  ff.de  flat, 
bomin.  Teftamentum  rumpitur  agnatione  pofthumi ,  fi  vitalis  perfe&e  natus  fit, 
etiam  fi  natus  illko  deceflerit ,  modo  vrvus  natus  fit ,  &  natus  homo  non  mon- 
ftrum,  nam  partus  monftrofus  agnatione  non  rumpit  teftamentum  ;  /.  2.  &  j. 
C.  dt  pofibx  htred.  inflit.  Ut  &  fi  multer  abortuat  fecerit,  abortu  non  rumpi- 
tur ,  ex  Ixk  §,  &  d.  l.i.  &  I.  qui  mortui  yff.  At  V.  S.  Agnatione  potthumi 
mafcurr  rumpitur  teftamentum  ,  nifi  nominatim  mftirutus  fit  >  vel  exheredatus  , 
ex  hot  §.  Cf  I.  3.  ff.  de  injuji.  rupt.  ubi  agnofces  manum  Triboniani  ,&  pro  eo> 
quod  Icriptum  ccat ,  pofthumi  wilts  ftxus ,  ab  illo  (vb)e&amy  pofthumi  per  viri- 
le* fexum  defcendtutes  .  Femirre  pofthumi  ,  vel  nominatim ,  vel  inter  cete- 
ros  exheredari  pofiunt  ,  dummodo  inter  ceteros  exheredatb  legatum  adjecrum 
fit ,  ne  per  obhvionem  pnrteritar  videantur  ,  ex  hoc  &  Ufpian.  libr.  ret.  . 
tit.  22.  Con  (lit-  Juftiniani  pofthumi  urrrusquc  fetus  ,  five  malculini  ,  five  fe- 
minini ,  nominatim  inftituenai  funt ,  vel  exheredandi  y  /.  utr.  §.  ult.  C.  dt  //'- 
her.  prxttrit.  vel  exberetL  Pofthurous  hoc  jure  potuit  exheredari ,  licet  nihil  de- 
mereri  pofiit  de  patre  ,  qui  nondum  eft  in  rebus  humanis ;  /.  poflhumus ,  ff.  dt 
imff.  teflam.  quia  in  caulk  exheredationis  non  tantum  fpeftantur  merita  exhe- 
redari ,  fed  etiam  parentum  ,•  /.  a.  ft  emancipatus  5.  ff.  de  honor,  pejfeff. 
tontr.  tab.  Hodie  vera  pofthumi  exheredari  non  poflunt  ,  quia  nulla  exhercda- 
tioms  caufa  cadit  in  pofthumos  vel  infantes  i  L  fi  quis  in  ftto  ,  §.  ult.  C.  dt 
imff.  teflam.  Item  caufa  exheredationis  nominatim  infcicnda  eft  teftamento  : 
tnv.  r  1 5.  am h.  non  licet ,  C.  de  liber,  praterit.  vel  exhered.  qua;  autem  caufa 
tnvenietur  in  pofthumo  ?  Nec  pofthumus  pot  eft  exheredari  00  culpam  patris  , 
quia  non  debet  quisquam  alieno  odio  pracgravari  ;  d.  I.  fi  quis  in  fuo  ,  /.  jDi- 
vi  fratrts  »  ff.  de  juu  patrons  t.  I.  Paulus  rt/pondit ,  ff.  de  ban.  liberttr. 

rT*tEflamentum  rnmpituT  agnatione  pofthumi  fui  prxterki  ,•  I.  quod  dhitur  , 
X  ff'  t  de  liber.  &  poflh.  Suus  heres  dicirur  qui  fuir  in  potellate  monen- 
tis ,  &  primum  in  ipfius  familia  gradum  obtine*  in  caufa  fnccedendi  ,  infpeclo 
tempore  mortis,  quod  impicitur  quo  tics  de  fui  heredts  jure  quarritnr,-  /.  fcripto^ 
ff.  untie  liber.  I.  fi  filiusf.  ff.  de  teflam.  milit.  &  funs  heres  dicitur ,  quia  he- 
redera  ipfum  efficit  lex  ,  non  pater,*  /.  in  furs,  ff.  de  liber.  &  pcflhnm.  I. ult. 
dt  ben.  darnnat.  Sous  pofthumus  eft ,  qui  fi  vivo  patre  nafceretur ,  in  ejus  po- 
teftate  nafceretur ,  &  primum  ab  eo  gradum  ofetineret  .  Pofthumoramr  fuo  runt 
loco  funt  &  hi  ,  qui  in  fuorum  locum  fuccedendo  quafi  agnafcendo  flunt  fui 
herei?s  ,  ut  nepotes  ex  filio ,  morruo  patre  vivo  avo ,  jura  Initatis  quafi  agna- 
fcendo nancifcuntur  ,  ideoque  nominatim  inftituendi  funt ,  vel  exheredandi  ,  ne 
agnafcendo  teftamentum  rum  pant  ,  idqoe  lege  Velleja  provifum  eft  ,  ex  hoc 
&  I.  poflhumecum ,  ff.  de  mjufl.  rupt.  unde  vocamur  pofthumi  Velltjani ,  quod 
lege  Velleja  de  his  caveatur .  Nepos  ex  filio  foperftite  poteft  rmpurre  pra-teriri 
ab  avo  ,  nec  nccefte  eft  ,  ut  exheredetur ,  quia  non  eft  fuus  heres, quippe  quern 
pater ,  idemque  filius,  qui  eft  in  medio  mortis  tempore  antevenir  ;  /.  fi  quit 
pofthumus ,  fi  filium  yff.de  liber.  &  pefthum.  I.  fi  quis  filio  ,  de  in/ufl. 
rupt.  1.  feripto  ,  unde  liber.  Et  avus  non  tenetur  nepotem  ex  fiUo  inftituere  vel 


,34      IN      INSTITUTIONUM  JUSTTNIANI 

exheredare ,  nifi  in  cafum  legjs  VelUj* ,  id  eft  ne  fi  forte  pane  fublato  de  me- 
dio vivo  adhuc  avo  ,  in  locum  filii  fuccederet  ,  teftamentum  quafi  agnatione 
fui  beredis  rumperctur  ;  /.  Callus  ,  fequenti  parte  ,  $.  t  videndum  t  ff.  de 
liber.  &  poflh.  Alias  nepoti  preterito  ex  filio  pra>defuncl<j,datur  bonomm  pof- 
fertio  contra  tabulas,  eft  enim  quod  avo  impute  tur  cur  cum  tdlifncntuni  con- 
dew  nepotem  noo  exheredavit  ;  /.  3.  $.  ft  emancipate  ,  #.  <fc  honor,  pojjeff. 
ctntr,  tahul, 

s. 


rjre  civili  liberos  emancipates  neque  inftituere  neque  exheredare  necefle 
eft  ,  quia  non  funt  fui  hercdes  ,  ex  hoe  $ .  &  pro  extraneis  habentur  ;  /. 
qutn  ettam  ,  ff.  de  tit.  nufi.  sec  fui  hercdes  dici  poffunt  ;  $.  emancipati  t 
tnfr.  de  heredit.  qu£  ab  inteftat.  Jure  oratorio  autem  emancipati  debent  infti- 
tui  ,  vel  exheredari  ,  mafculi  nominatim  ,  fern  mar  inter  cereros  ,  alioquin  fuit 
vel  emancipatis  pr arteritis  datur  bonorum  pofleflto  contra  tabulas ,  ex  hue  £.  & 
I.  1.  ff.  de  honor,  pofftff.  omtr.  tab.  quia  pnrtor  emancipatos  ,  qui  capitis  di. 
mmutione,  id  eft  cmancipationc,  deficrunt  fui  hercdes  efle,  refcifla  eoram  ca- 


pitis diminuuone  ,  quafi  in  integrum  reftituit  ,  data  eis  bonorum  pofleflione  ,* 
L  fed  cum  patnm,  $.  1.  ff.  de  boner,  poffeff.  Emancipatos  pnetentus  ,  neque 
ab  inteftato  heres  efle  pot  eft  ,  neque  ex  tcftamemo  ;  quia  heredis  no  men  eft 
juris  civilis ,  cui  emancipates  omnino  eft  incognitas  ,  Ted  fi  teftamento  pa- 
tris prarteritus  fit  ,  datur  ei  bonorum  pofleflio  contra  ubulas  ,  aut  ab  inte- 
ftato bonorum  pofleflio  unde  Jibcri. 

$.  adoptivi, 

ADoptivi  liberi  ,  quamdiu  funt  in  poteftate  patris  adoptivi  ,  debent  tnftirai 
vel  exheredari ,  &  fi  pnteriti  fint  ,  eis  aatur  bonorum  pofleflio  contra 
tabulas ,  ex  hoc  §.  &  I.  t.  ff.  de  Conor,  poffeff.  ctntr.  tab.  /.!.$.  liberos ,  fi 
tabid,  teflam.  null,  txtab.  quia  adoptivi  eodem  jure  habentur  quo  naturales,id 
eft  per  adoptionem  fuorum  jus  &  nomen  nancifcuntur  ;  /.  ft  te ,  C.  dt  fuis  , 
ty  legh'im.  I.  8.  de  injuft.  rupt.  Li.de  adopt.  Emancipati  a  patre  adoptive 
impune  prarteriri  pofliint  ,  nec  datur  prateritis  bonorum  pofleflio  contra  tabu- 
las ,  quia  a  patre  adoptivo  femel  emancipati  amittunt  nomen  liberorum  ,  & 
adoptionis  jus  omnino  diffolvitur  per  emancipationem  :  d.  I.  1.  $.  liberos  ,  C 
/.  4.  eod.  tit.  £  diverfo  adoprivos  quamdiu  in  aliena  familia  funt ,  pater  natu- 
talis  neque  mftituere  neque  exheredare  necefle  habet  ,  quia  per  adoptionem 
t  ran  scant  in  alienam  famifiam  ,  quod  fi  a  patre  adoptivo  emancipati  fuerint , 
tunc  ejusdem  juris  habentur  ,  in  quo  eflcnt  fi  a  patre  naturali  emancipati  efc 
fent  ,  ex  hoc  §.  id  eft  emancipatis  a  patre  adoptivo  ,  &  teftamento  patris  na- 
turalis  prateritis ,  datur  bonorum  pofleflio  contra  tabulas  patris  naturalis  ,  quz 
datur  naturalibus  emancipatis  prateritis  ,  quia  adoptivi  a  patre  adoptivo  eman- 
cipati, non  rccipiunt  jus  fuorum,  led  jus  narurale  liberorum ;  d.  1. 4. 


$.  fed  hot  quidem. 

JUrc  veteri  mafculi  nominatim  inftituendi  vel  exheredaudi  erant ,  femtnar  & 
Uberi  fecundi  vel  ultcrioris  gradus  nominatim  vel  inter  cereros  exheredari 
poterant.  Jure  novo,  id  eft  conftit.  JufHniani  ,omnes  cujuscumque  fexus  &  gra- 
dus ,  five  jam  nati  ,  five  pofthumi  ,  five  fui ,  five  erriiincipati  ,  nominatim  de- 
bent inftkui  vel  exheredari ,  alioquin  tamquam  prarteriri  rum  punt  teftameatum, 
ex  hoc  $.  &  I.  ult.  C.  de  liber,  proterh.  vel  exhered.  Ratio  conftit.  triplex  eft. 
quia  lege  12.  tab-  mafculi  &  fanioar  ex  xquo  fuccedunt  patri  intefta- 
to i 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     SECUNDUM.  135 

to;  /.  lege  I  J.  tab.  Cde  legit,  htrtd.  Secunda,quia  &  jure  prxtorio  mafculis 
&  femims  arque  defcrtur  bonorum  polfeflio .  Tertia ,  quia  Jure  naturali  mifcu- 
li  &  feminar  eodem  jure  cenfcntur  ,  &  our  drrTerentiam  inducunt  ,  nature  ac- 
cufatores  exiftunt  ,  cur  non  omnes  mafcu!  os  creaverit  ;  d.  I.  utt.  Nec  feren- 
dum  propter  hoc  folum  mulieres  puniri  ,  quod  feoiinar  nata:  fint  ,  &  paterno 
vitio  ,  fi  quod  eft ,  prolem  innocentem  gravari  d.  I.  lege .  Jure  noviflimo  li- 
beri  eciam  a  matre,  vel  avo  materno,  omnino  inftituendi  funt.  vel  nominatim 
exheredandt ,  adje&a  caufa  ,  alioqui  teftamentum  ipfo  hire  nullum  ell  ;  ncv. 
115.  tap.  \  3.  nth.  mm  licet  r  C.  dt  liber,  praierit.  vel  exhered.  dim  prate- 
ritione  Rlti  non  vmabamr  teftamentum  matemum,  quia  prarteritio  marris  pro 
exheredatione  haberur  ,  quod  mulier  non  habeat  fuos  heredes  ;  /.  4.  §.  2* 
ff.  dt  tutor,  poff. 

§.  Jed  fi  lit  expedition* . 

QI  paterf.  miles  in  expeditione  agem  teftamento  faflo  liberos  Jam  naros ,  vel 
O  pofthumos  non  ignorans  pretenerir  ,  prarteritio  pro  exheredatione  habetur  , 
ira  ur  teft amentum  non  rumpatur  agmtione  pofthumi  preterm  >  cx  hoe  §. 
Quod  fi  ignorans  eos  preterierit ,  teft  a  men  turn  ipfo  jure  nullum  &  irrirum  eft; 
/.  ficmt  cent  juris ,  /.  fi  cum  ,  C.  dt  teftam.  milit.  quia  conjeerora  pietfttis  de 
pttrum  fn  liberos  voluntate  bene  ienriendum  eft  ,  &  pnrfumitur  non  fuilTc 
ptatterntiiTuTum  pofthumum  ,  nifi  tgnoraflet  concepmm  .  fc  xcipitur  onus  cafus  , 
m  quo  teftamentum  militis  non  rumpitur  agnarione  port  hum  i  etiam  ignoranter 

Jreteritr ,  fi  eo  animo  fuit  ,  ut  vellet  quisquis  fibi  nafceretur  exheredem  efle  ; 
.  aiti  jure  mi  fa  art  ,  ff.  de  teftam.  mitit.  quia  in  teftamento  militis  ipe&atur 
rruaa  voluntas  .  Teftamentum  militi?  norr  rumpitur  preteririone  nati ,  vel  poll, 
humi  ,  quia  prateritio  militis  pro  exheredatione  habetur  ,  fed  preterms  qunfi 
exheredati?  darur  querela  inofficiofi  teftamenti  ,  &  hoc  verum  eft  cum  mites  eft 
paterf.  fed  fi  lit  filiusf.  &  tefterur  de  pecutio  caftrenfi ,  querela  inofficiofi  locum 
non  habet  in  teftamento  militis  ,-  /.  utt.  C.  dt  inoff.  ttft.  In  caftrenfibus  quo. 
que  praeteritis  non  datur  bonorum  pofteflio  contra  tab.  /.  3.  §.  parro**s>  ff.  de 
em.  libert.  /,  1.  $.  eft  &  alius  to/as  ,  fi  quit  a  parente  mantmuff.  fit . 

$.  ulu 

MAter  &  avus  matemus,vel  alii  ex  ftemmate  materno  alcenderttes  neceP- 
fe  non  habent  liberos  inftiruere  ,  vel  nominatim  exheredare ,  &  prete* 
ritio  marris ,  vel  afcendenrium  matemorum ,  non  rumpit  teftamentum  ,  quia  pro 
exheredatione  habetur,  ideoque  preterms  a  matre  non  competit  jus  dicendi  te- 
ftamentum nullum  ,  led  jure  civili  datur  eis  querela  inofficiofi  teftamenti ;  1. 1. 
Cr  5.  f.filiam ,  C.  dt  inoff.  teftam.  &  hoc  eft  quod  ait  Juftinianus  hit ,  libe- 
ra preteritis  a  matre  aliud  adminiculum  fervari  ,  nimiram  querela  inofficiofi 
teftamentr :  rede  dicitur  admiiricnlum  ,  quia  hare  aftio  eft  fubfidiaria  &  ulti- 
mum  adjurorhim  ;  /.  mlt.  C.  de  liber,  prtter'tt.  i-el  ewferedat.  Preterms  a  ma- 
tre datur  querela  inofficiofi  ficut  exheredatis  ,  quia  prarteritio  matris  pro  exhe- 
redatione habetur ,  5c  non  rumpit  teftamentum  ,  fed  jure  noviflimo  liberi  infti- 
tuendt  funt,  vel  eiheredandi,  etiam  a  matre,  vel  afcendentibus  mateiais  ,  alio* 
qui  teftamentum  rpto  jure  nujlum  eft . 


IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 


De  htrtd.  inJUtuend. 
CAP.  XIV. 


Rius  de  exheredatione  liberorum 


i  ,  quam  de  heredibti9  rnftituendis  egit  Ju- 
liberorum  quam  cxtraneorum  ,criam  10  fuc- 


nentaria  ,  nimirum  liberi  ,  qui  funt  in  poteilate  tertatoris  , 
foi  &  neccflarii  heredcs ,  non  tarn  a  patre,  quam  a  lege  cis  defertur  hereditas, 
nec  dicuntur  propric  inflitui  heredcs,  fed  abufive,  quare  non  dicuntur  adire  he- 
reditatem  ,  fed  fe  immifcere  ,  vel  heredes  exiftcre  ,  &  titulus  hie  eft  de  in- 
ftitutione  extraneorum  heredum  ,  ideoque  fequirur  t.rulum  de  exheredarionc 
liberorum  ,  qua:  cadit  tantum  in  liberos  ,  qui  funt  fui  ,  id  eft  in  potefla- 
te  teftatoris  absque  medio  ,  mortis  tempore. 

In  prine. 

T  TErcdes  mftitucre  licet  tam  liberos  homines  ,  quam  fervos  ?  &  tarn  pro- 
XX  prios  ,  quam  alienos  ,  dummodo  fc  eorum  fervi  fmt ,  qui  a  nobis  he- 
redcs inftitui  poflurit,  quia  teftamenti  faflio  cum  fen-is  ex  peribna  dorn  inorum 
introdufta  eft  ;  /.  mom  minus ,  ff,  h.  th,  Servus  ex  fua  perfona  hereditatis  ca- 

rnon  eft  ?  fed  ex  perfona  domini ,  cu/us  contemplationc  heres  inllitutus  ell , 
cui  hercditatcm  adquirit  ,  adoundo  earn  voluntate  domini  ;  L  t.  ft.  de  jur. 
delib.  i.  ji  al'tenus ,  de  legat.  2.  Olim  fervi  proprii  non  ahter  quam  cum  li- 
bertate  intlitui  potcrant .  Hodie  vero  ex  con  (lit.  Juftiniani  etiam  fine  libertate 
heredes  inftitui  pofluot  ,  quia  hereditatis  ut  tutelx  datione  libcrtas  <ac«a  conti- 
netur  ,  ex  ink,  k  tit.  Cr  I.  pen.  C.  de  neeeff.  ferv.  hered.  infiit.  I.  ouxro  ,  in 
fin.  ff.  dt  teflanu  tutel.  quod  jus  Attilicino  accejMum  refen  hk  Juft.nianus 
ex  Paulo. 

Servus  adulterii  accufatus  cum  domina  ,  ab  eadem  heres  inllitui  non  po- 
teft ,  etiam  cum  libertate  ,  ex  conmtutionc  Seven  &  Antonini  g  t.  hit  xerbis, 
§.  "t  2.  ff.  h.  tit.  propter  fufpicioncm  adulterii  ;  /.  turn  fiiius  ,  §.  fervus  de 
legat.  2.  Hac  de  re  Flin.  libr.  J.  epift.  1.  Coheredes  mei  comronert  &  tranfi- 
gere  ntpiebant  ,  non  diffdenti*  taufn ,  fed  metu  temparum  .  Verebantnr  ,  yuod 
videbant  mult  is  accidijje  ,  ne  ex  centumvirali  jud'tcio  rapitis  ret  ex'trtnt  .  Et 
trant  qui  Jam  in  tilts  ,  quibus  th'jici  &  GraiilU  amicitia  &  Rujiiri  poffet  . 
Et  fi  lervus  adulterii  reus  a  domina  heres  inftitutus  fit ,  ei  ut  indigno  aufertur  he- 
reditas &  fifco  cedit  ;  I.Claudius  Seleucus  ,ff.  t  de  his  qux  ut  tndign.  Sed  hodie 
Jcges  caducarix  non  habent  locum  in  Gallia  ,  &  hereditas  ,  quam  olim  ab  in- 
cigno  fifcus  auferebat  ,  ad  leeitimos  heredes  pcrtinet .  Jure  civili  concubina  po- 
teft  capere  ex  donatione,  vel  teftamcnto  concubmi  ;  /.«M  t  tabulis ,  $.  1.  ff. 
de  his  qua  ut  indign.  L  3.  §.  rideamus  ,  de  donat.  inter  vir.  &  uxor.  I.  affe, 
Gionis ,  t  ff.  de  donat.  quia  hoc  jure  concubmatus  eft  conjunflio  legitima  & 
rernirfla  ;  /.  j.  ff.  de  concubin.  I.  5.  C.  ad  SC.  Orfie.  &  uxor  a  concubina 
non  diftat  ,  rtifi  "Signitaur :  L  item  legato,  §.  t  4-  JT-  d*  legat.  5.  Solis  militi- 
bus  non  licebat  focariis  donare  ;  /.  2.  C.  de  donat.  inter  vir.  &  ux.  Hodie 
concubinx  nihil  omnino  donatione  vel  teftamcnto  rclinqui  poteft  ,  quia  concu- 
binatus  til  vetitus  propter  honeilatem  morum  ;  can.  vemot  32.  qu.4. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM. 


§.  fervus 


*i7 


f^Ervus  proprius  a  domino  heres  inftitutus  ,  fi  in  eadem  caufa  manferit  ,  id 
O  eft  in  potelbte  ejusdem  domini  ,  fit  ex  teftamento  liber  heresque  necefta- 
rins  ,  ex  Ak  $.  quia  volens  nolens  cogitur  adire  heTcditatem  §.  i.  bft.  <k 
Aer«/.  <?«tf/if.  different,  oroinde  fit  heres  etiam  ignoraas  ,•  Lftn.ff.dt  reb. 
credit.  Quod  conftitutum  eft  in  eorum  gratiaoi ,  qui  cum  folvendo  non  cflent , 
unum  ex  fervts  neceflarium  heredem  cam  liberute  inftituebant,ut  ignomtniata 
bonorum  venditions  in  beredem  rejicerent  ,  id  eft  ur  heredis  nomine  bona  ve- 
nirent  f  at  ne  memoria  defun£ti  injuria  afiicerecur  ;  $.  t.  fupr.  qu'tb.  ex  caufi 
manumit  t.  non  lie. 

Quod  11  fervus  proprius  a  domino  heres  inftitutus ,  ab  eodem  poftea  inter 
vivos  manumitTus  fit,  non  fit  heres  neceflarios ,  &  fuo  arbitrio  hereditatem  adi- 
re  poteft  ,  vcl  repudiare  .  quia  utramq«e  non  confequitur  ex  domini  volunta- 
«e  ,  id  eft  libertatem  &  hcreditatem  ,  quippe  qui  jam  inter  vivos  manumi/Tm 
eft  ,  tx  hoc  $.  heres  neceflarios  non  dicitur  ,  mfi  cui  eodem  teftamenco  liber- 
tas  &  hereditas  relinquitur    /.  teftamento ,  ff.  h.  tit. 

Servus  a  domino  heres  inftitutus  ,  poft  ab  eodem  alienatus  ,  non  fit  ex 
teftamento  liber  ,  neque  heres  ,  etiam  fi  cum  tibertare  heres  inftitutus  fuerit , 
quia  dominus  fervum,  quern  teftamento  manumifit ,  alienando ,  deititifle  a  liber- 
tatis  datione ,  id  eft  hbertatis  dationem  tacire  revocafle  intclligitur  :  fervus  tt- 
inen  a  domino  heres  inftitutus  ,  ft  fit  alienatus  vivo  teftatore  ,  debet  adire  he. 
reditatem  juftu  novi  domini ,  cui  earn  adquirit,  ex  hoc  $.  I.  quotient ,  %.  fervus^ 
I.  fervum  meum  ,  ff.  h.  tit. 

Servus  alienus  heres  mftiturtts  ,  fi  in  eadem  caufa.  id  eft  in  eodem  ftatu  , 
permaneat ,  hereditatem  adire  debet  juftu  domini .  tx  hoc  %.  I.  •  )  a.  ff.  de  ho- 
nor, ptff.  cmtr.  tab.  Servos  alienus  fine  libertate  heres  im"Htui  pot  eft ,  &  infti- 
turut  hereditatem  adquirit  domino  ;  /.  I.  non  minus  ,  ff.  h.tit.  Et  ideo  non 
poteft  adire  hereditatem  fine  juftu  domini  ,  cui  hereditatem  adquirk  ,  quia  do- 
mino invito  vel  ignoranti  per  fervum  non  adquiritur  ex  caufa  hereditatis  .  ne 
dominus  ignorans  vel  invitus  per  fervum  obligerur  oneribus  hereditariis  /. 
C.  h.  tit.  I.  qui  in  aliens ,  t  in  print,  ff.  de  adquir.  hered.  Et  hoc  eft  quod  di- 
citur in  /.  ettam  invitis,  ff.  de  adquir.  rer.  domin.  etiam  invitis  nobis  per  fer- 
vum adquiri ,  pene  ex  omnibus  caufis ,  nempe  prarterquam  caufa  hered katis . 

Si  fervus  alienus  heres  inftitutus, alienatus  fit  vivo  teftatore, vel  poft  mor- 
tem ejus  ante  aditkmem  ,  debet  adire  juftu  novi  domini ,  in  quern  alienatus  eft, 
ex  hoc  §.  &  t  dd.  I.  quotient ,  $.  fervus ,  <5*  /.  ferxum  meum  .  At  fi  manu- 
miflus  eft  vivo  teftatore  ,  vel  mortuo  ante  aditionem ,  fuo  arbitrio  adire  poteft 
hereditatem ,  ex  hot  §. 

%.  ftrvus  etiam . 

SErvus  alienus  poft  domini  mortem  ,  vel  fervus  hereditarras  ante  aditam  he- 
reditatem, heres  inflitui  poteft,  ex  hoc  I.  non  minus,  §.  1.  /.  fervus  be- 
reditarius ,  /.  ejus  fervum  ,  ff.  h.  tit.  Ratio  dubitandi  erat  ,  quod  fervus  non 
poteft  heres  inflitui  ex  fua  perfona ,  quia  perfonam  ,  id  eft  ftarum ,  non  habet , 
non  poteft  mftitui ,  nifi  ex  perfona  domini  ,  cum  quo  teftamenti  faftio  fit d. 
I.  non  minus  ;  &  fervus  heredirarius  ante  aditam  hereditatem  nullius  cfle  vidc- 
tur ;  d.  I.  ejus  fervum .  Sed  verius  eft ,  fervum  hereditarium ,  id  eft  fervum  , 
cujus  dominus  morruus  eft  ,  nee  dum  ejus  adita  hereditas ,  pofte  refte  inflitui , 
quod  perfonam  aftumat  ex  perfona  defunfii  ,  nondum  enim  adita  hereditas  vi- 
defundi  fuflinet  y  d.  /.  non  minus  ,  /.  hereditas .  34.  ff.  de  adquir.  rer.  do* 
Unde  hereditas  jacens  dominus ,  vcl  dorruna  dicitur ,  &.  hereditati  ut  do- 
TonuVll.  S 


1,8      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

mino  per  fervum  hercditarium  adquiritur ;  /.  hertditas  6 1.  01  tod.  &  a  defurt- 
eio  inchoata  ufucapio  ,  poteft  ante  aditam  hereditatem  impleri ,  fi  alius  medio 
tempore  rem  non  poflederit  ,  quia  hereditas  jacens  perfoox  defundi  vkem  fu- 
ftinet  y  /.  herti  ,  /.  cccpta y I. /ufto ,  $.  ncndkm ,  ff.  de  ufutap.  Servos  ejus,  qui 
in  utero  eft  >  poteft  heres  inftitui ,  ex  hoc  $.  quia  perfonam  mutuatur  a  pofthu- 
mo,  cui  adquirit  hereditatem  ,  pofthunmn  enim  quod  ad  ejus  commodum  pro 
jam  nato  babctur  y  /.  qui  in  uttn  7.  ff.  dt  fiat,  homin. 

fervut  auitm  plunum  . 

C*Ervus  communis  plurium  abextraneo  hcres  inftitutus,  urocuique  dominorurn, 
O  cujus  juffu  adierit ,  pro  ponione  domini  adquirit  hereditatem  ,  ex  hoc  $.  /. 
fervut  communis  ,  ff.  dt  adquir.  hand.  I.  fi  fervut  plurium  ,  ff.  dt  Ugat.  1. 
Quod  fi  unius  ju/Tu  adeat  ,  interim  non  pro  majore  pane  eum  heredem  facit  , 
quam  pro  pane  dommica ,  fed  poftea  ceteris  fociis  non  jubentibus ,  non  juben- 
tium ,  id  e(t  denctenrium ,  partes  tacito  jure  ei  adcrefcunt  y  d.  I.  fcrvus  comtnu- 
»is .  Idem  de  ftipulatioae  y  /.  fi  communis  ,  ff.  de  fiipulat.  ferver. 

$.  Cr  unrnm . 

T  TNus  duo  vel  plum  in  infinitum  heredes  inftitui  poflunt  Ait 
in  infinitum  ,  id  eft  indefinite  quot  quit  vdit  heredes  inftituere  licet,  he- 
redum  quotquot  fuerint  cert  us  &  finitus  fit  numeros  neceiTe  eft:  fed  tamen  di- 
citur  plures  heredes  inftitui  pofle  in  infinitum  ,  quia  lex  non  definit  numcmm 
heredum ,  fed  teftatoris  arbitrio  relinquit  .•  Uti  paterf.  Itgaffit  fua  ret  ,  ita  jus 
tfto  .  Hac  loquendi  formula  nuptiat  dicunrur  prohiberi  inter  afcendentes  &  de- 
icendentes  in  infinitum  y  /.  nuptia  5?.  ff.  dt  tit.  nupt.  6"  1.  fupr.  dt 
nupt.  &  mortua  in  matrimonio  filia,  dos  a  patre  proft-tta  ad  pattern  reverti. 
tur  ,  quintis  in  fmgulos  liberos  in  infinitum  relidtis  penes  vinim ,  apud  Ul« 
pian.  itbr.  regular,  tit.  dt  dot.  §.  mortua . 


J.  hertditas . 

T  TEreditas  pterumque  dividitur  in  12.  uncias  ,  quae  aftts  appellatione  conti- 
X  A  nentur  :  panes  hat  fum  fextans  ,  quadrans  ,  triens  ,  quincunx  ,  femis  , 
feptunx  ,  bes ,  dodrans  ,  dextans  ,  deunx  :  fextans  eft  portio  conftans  ex  dua- 
bus  unciis  ,  quia  eft  fexta  pars  bereditatis  :  quadrans  ex  tribus  ,  quia  eft  quar- 
ta  pars  :  triens  ex  quatuor  ,  quia  eft  tenia  pan  :  quincunx  ex  quinque,  quia 
continet  quinque  unctas  :  femis  cx  fex  ,  quia  eft  dimidia  bereditatis  :  feptunx 
cx  feptem,  quia  habet  feptem  uncias :  bes  ex  o£to,quia  continet  o£fc>  uncias: 
dodrans  ex  novem,  quia  continet  novem  uncias  :  dextans  ex  decern  *  quia  con- 
tinet decern  uncias  :  deunx  ex  undecim  >quia  continet  undectm  uncias :  totum- 
que  quod  eft  bereditas  as  appellarur ,  quia  jure  veteri  teitamentum  fiehat  per 
ax  Sl  libram,  id  eft  per  imaginariam  vendittonem  hcrediratis  ,  qui  fiebat  uno 
nummo ,  vel  alfe  .  qui  Caianus  dicitur  Statio  Tibr.  4.  filvar.  4. 

Non  femper  bereditas  dividitur  in  t  a.  uncias ;  teftator  enim  poteft  divide- 
re  hereditatem  in  tot  partes  quot  voluerit  ,  ex  hoc  $.  /•  interdumy  $.  t.  /.  fer- 
vum. ,  §.  hertditas  y  ff.  h.  tit.  quia  teftatoris  voluntas  lex  eft.  &  fi  teftator  ex 
femMfe  unum  tantum  hercdem  fcripferir,  non  adjeSo  coherede,  torus  as  in  fe- 
mifle  erit  ,  id  eft  hcrcs  infti tutus  ex  femifie  ,  ex  afle  &.  in  folidum  inftitunis 
inteiligitur  ,  qnia  nemo  poteft ,  prater  militem ,  pro  parte  teftatus ,  pro  parte 
mteftatus  decedere ,  ex  hoc  %.  &  fi  qurs  ex  certo  fundo  hcrcs  inlHtutus  fit, non 
adjeclo  coherede ,  ioftitutio  valet  ex  afle,  detraaa  roadi  acntione  y  /.  1.  S-fi 

t* 


Digitized  by  Google 


IIBRUM      SECUNDUM.  r;9 

ex  fundc  ,  ff.  h.  tit.  Cf  I.  cohertdi  ,  in  fin.  de  vulgar.  &  pupill.  Here?  infli- 
tutus  ex  certa  re  ,  in  univerfum  inftitutus  intelligitur  ,  qui*  hereditas  eft  uni- 
verfitas  juris,  hereditas  etiam  fine  ullo  corpore  juris  intelle&um  habet  ;  I.  he- 
reditas ,  ff.  de  petit,  her.  eaque  eft  individua  ;  /.  8.  ff.  dt  rei  vindicat.  &  te- 
ftator  non  de  pane  tan  turn ,  fed  de  univerfis  oonis  tcftari  voiuifle  pra-fumitur : 
&  hoc  eft  quod  dicirer  ,  caufa  teftati  trahit  ad  it  caufam  hneftati ,  &  fi  tefta- 
tor  minus  diftribuerit  ,  id  eft  aflem  hereditaris  diftribuerit  in  pauciores  quam 
duodecim  aocias ,  aflis  diftriburio  poteftate  juris  in  hoc  revolvrtur  .  id  eft  taci- 
ta  mterpretatione  leps  ad  12.  uncias  rcvocatur,  para  fi  duos  heredes ,  fingulos 
ex  quadrante  fcripfent .  ex  femifle  fcripti  videntur ;  d.  I.  interdum  ,  $.  a.  Si- 
milher  reftator  poteft  hereditatem  dividere  in  plures  quam  12.  ancias  ,  &  ft 
primum  ex  afle  tieredem  inftituerit ,  fecund um  ex  femifle ,  primo  ex  afle  iafti- 
toto  decrefcir,  id  eft  detrahirur  pro  rata,&  primus  habebit  brffcm  hereditaris, 
fecundus  trientem  fervata  fc  proportione  dupa  ,  at  primus  altera  tan  to  plus 
habeat ,  quam  fecundus  ;  d.  1.  interdum  ,  fid  fi  excefferit  .  Sed  hoc  corre- 
dum  eft  conftit.  Juftiniani  ;  /.  cum  quafiio ,  C.  de  legat.  ex  qua  fi  primus  he. 
res  inftiruatur  ex  afle,  fecundus  ex  femifle  ,  vel  primo  legctur  fundus  in  foii- 
dum  ,  fecundo  pars  dimidia  fundi ,  duo  femiffes  fient ,  id  eft  acquales  partes  inter 
primum  &  fecondum  ,  quia  teftator  a  priore  voluntate  rece/lifle  intelligitur  , 
&  adetrniTe  primo  femiflem  ,  quem  dedit  fecundo. 

$.  fi  plures. 

SI  plures  heredes  raftituti  fint  ex  certis  partibus  ,  hoc  cafu  partium  diftribu- 
tio  nccelfaria  eft,  id  eft  divifio  hereditaris  fiet  ex  iis  partibus  ,  ex  quibus 
heredes  fcripti  funt;  quod  fi  plures  heredes  inftituti  fint,  non  adjeetis  partibus, 
ex  xquis  partibus  heredes  erunt  ,  ex  bee  §.  <2P  /.  quotient ,  %.  heredes  ,  ff.  h. 
tit.  quia  heredes  funt  iuris  fucceftbres ,  &  non  nominark  partibus  reftator  xquas 
partes  inter  heredes  fecifle  intelligitur .  Idem  in  legatis  /.  Ugats  ,  §.  mlt.  ff. 
de  Ueet.  t. 

Si  teftator  duos  ex  certis  partibus  heredes  inftituerit  ,  nee  totum  aflem  in- 
ter cos  diviferit,  puta  fi  finsulos  ex  quadrante  inftituerit  ,  &  alfum  fine  parte 
heredem  inftituerit ,  is  qui  fine  parte  inftitutus  eft ,  quod  afli  deeft  fcret ,  id  eft 
reliquum  femiflem ,  ex  hoc  &  I.  item  quod  Sabinus  *  ff-  h.  tit.  Si  duo  he- 
redes Gnguli  ex  quadrante  inftituti  fint ,  &  alii  duo ,  vel  plures  fine  parte  fcri- 
pti fint ,  hi  oomes  in  ea  parte  qux  deeft  ad  affcm  implendum  concurrent ,  ex 
%oc.%.  &  d.  I.  item  quod  Sabinus  .  Quod  fi  duo  ex  uodecim  unci  is  inftituti 
fint ,  duo  fine  parte  ,  repudiante  uno  ex  his ,  qui  fine  parte  fcripti  funt  ,  fc- 
miuncia  non  adcrefcit  foli  fine  parte  fcripto  ,  fed  omnibus  ,  quia  fine  parte 
inftituti  son  funt  conjunfli  quoad  jus  adcrefcendi  /  d.  I.  item  quod  Sabi- 
nui  y  1. 

Si  teftator  afle  expleto ,  id  eft  quibusdam  inftitutis  ex  certis  partibus  qux 
aflem  complebant ,  alios  fine  partibus  heredes  ad>ecerit  ,  hoc  cafu  front  duo  fe- 
mifles  ,  inftituti  ex  no m maris  partibos  vocantnr  in  femiflem  ,  &  inftituti  fine 
partibus  in  alteram  femiflem  ,  ex  hoc  §.  quia  hoc  cafu  teftator  intelligitur  al- 
teram aflem  face  re ,  id  eft  hereditatem  dividere  in  24.  uncias ,  &  heredes  in- 
ftituros  ex  cents  partibus  unum  aflem  obtinere  ,  inftttutos  fine  partibus  alium 
aflem  ,  &  hoc  eft  quod  ait  Ulpian.  in  d.  I.  item  quod  Sebhuts  ,  §.  fed  fi  . 
Sed  fi  afle  expleto  alium  fine  parte  heredem  fcripfent  ,  in  alium  affem  ve- 
niet  ,  &  idem  in  /.  ult.  ff.  de  honor,  poff.  fie.  tab.  ubi  Paulus  ait ,  eum ,  qui 
hexes  inftitutus  eft ,  vacant  em  partem  ,  vel  alium  aflem  obtinere. 


Ho       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

vidcamus . 

SI  tres,  puta  Titius  Scius  &  Mxviir; ,  fineuli  ex  quadrante  heredes  infthutr 
fint  ,  pars  bereditatis  qua:  vacat ,  id  eft  line  herede  eft ,  ucite  fingulis  hc- 
redibus  pro  hereditariis  parobus  adcrefcit  ,  ac  perinde  habetur ,  ac  fi  lmguii  ex 
triente  ao  initio  inftttuti  eflent  ,  ex  hoc  $.  &  I.  inter dum  ,  §.  (Unique  ,  ff.  b. 
tit.  E  diverfo  ft  plures  beredes  inftituti  fint  in  portionibus  %  id  eft  It  plores  in- 
ftiruti  fint  quam  fint  panes  bereditatis ,  ex  quibu?  inftituti  fint  ,  hoc  cafu  taci- 
te  fingulis  decrefcir,  pro  rata,  id  eft  fingulis  detrahitur  uncia,&  perinde  eft  ac 
fi  finguli  ex  quarta  mne  mftituti  eflent ,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  interdum  ,  quia, 
u-ftator  quidem  poteft  dividere  aflem  bereditatis  in  plures  quam  tz.  uncias  ,  & 
quot  velit  uncias  facere ,  fed  per  rerum  naturam  non  poteft  a  age  re  numerum 
psrrium  ,  quas  vocaat  quotas  ,  v.  g.  non  poflunt  fieri  in  heredhate  quatuor 
tertiar ,  vel  quinquc  quartz  >  fed  ft  numerus  partium  exfupcratus  fit  in  pcrfo- 
nis  hercdum  ,  rcvocatur  ad  numerum  partium  ,  quern  natura  fcrre  poteft  per 
~i,  id  eft  detrahendo  fingulis  heredibus,  quod  nccefle  eft. 


$.  etfi  plurts  . 

SI  teftator  in  plures  uncias  quam  1 2.  aflem  dlflribuerit ,  8c  afle  expleto ,  afi- 
quem  fine  parte  hercdem  inltituerk ,  is  qui  fine  parte  inftitutus  eft ,  id  ha- 
bebit  quod  dupondio  deeft,  ex  hoc  $.  id  eft  quod  omiflum  eft  a  teftatore  in  di- 
stribution? dupondii .  Dupondium  eft  heredrtas  in  duos  affe  ,  id  eft  24.  uncias 
divifa  ,  quafi  duo  pondo  ,  id  eft  duos  afles  .  Et  fi  teftator  dupondio  expleto  , 
aliquem  fine  parte  heredem  fcripfetit  ,  is  fine  parte  inftitutus  obtinebit  quod 
occil  tripondio ,  8c  ha:  omnes  partes  dupondii  &  tripondir  heredibus  afTignatar 
ad  aftem  poftca  revocanrur  ,  id  eft  ad  aftem  conftamem  ex  12.  uncrh  ,  quam. 
Vis  fint  plurium  uncurum  quam  ix.  ex  hoc  %  Omrris  enim  drvifio  nerediu- 
tis ,  quz  fit  in  plures  quam  1 2.  uncias ,  pura  in  dupondium  vel  rripondium ,  po- 
teft ad  aflem }  iervata  fc.  proportion? ,  puta  eadem  bereditatis  quota  y 
five  quis  ex  afle  accipiat  quatuor  uncias  ,  five  ex  dupondio  o£fo  ,  five  ex  tri- 
pondio duodecim  ,  Temper  enim  cordequitur  tertiam  partem  bereditatis  ,  &  ita 
in  /.  htm  quod  Sebinus  ,  §.  ult.  ff.  h.  tit.  fi  teftator  dupondio  diftributo 
alium  fine  parte  inftituit ,  hie  fine  parte  inftitutus  non  in  alium  aftem  vocarur , 
id  eft  non  vocarur  in  partem  dupondii  ,  fed  in  treflem  five  tripondium  venit  . 
Sic  enim  Wgcnduoi  tette  anknadvertk  Hottomannus  hoc  loco  pro 


&  pure. 

HEres  pore  ,  &  Tub  conditione  inftittri  poteft  ,  ex  he  §.  I.  x.  &  palE  ff. 
it  condit.  inflh.  pure  his  verbs  .-  Tit'ntr  hens  ejh ;  fub  conditione  hoc 
modo ;  Thins  hens  tflo ,  fi  nevis  ex  Aft*  venerh  .  Qjiod  di  cirur  heredem  in- 
llitui  pofle  rub  conditione  ,  abfeifle  fnmptum  accipiendum  eft  de  herede  extra- 
neo  .  Tiiius  ,  qui  eft  in-  poteftate  teftatoris  ,  poteft  inftimi  fub  condftione  po* 
tdtativa  ,  non  fub  cafuali  vet  mixta  ,  alioqai  teftamentum  nullum  &  irritum 
eft  ,  nifi  fub  conmrra  conditione  ,  in  defeetnm  conditionis  exheredatos  fir  ;  /. 
fuus ,  /.  jam  dubiteri  y  ff.  h.  tit.  /.  films  a  patre ,  de  liber.  &  poflh.  I.uk.  dt 
condtt.  inRh.  I.  Lucius  Th'tus ,  de  condit.  &  demon JWet.  I.  fi  peter.  C.  de  in- 
flh.  &  fubflh.  Hodie  fi  filius  ,  qui  eft  fuus  heres  ,  inftitutus  fit  fub  conditio- 
ne ,  teftamentum  fuftinerur ,  fed  conditio  pro  bob  faiptt  habetur  ;  /. 
ht  prioribus ,  C.  de  ineff.  ttfttm. 

Hexes  ex  certo  tempore ,  vel  ad  ccrtum  tempus  inftitui  non  poteft  , 


Digitized  by  Google 


LIB  RUM      SECUNDUM  tAi 

ex  kalendis  Mis  ,  vel  usque  ad  kalendas  Mas  bats  efio  ,  fed  dies  adje£tos 
pro  fupervacuo ,  id  eft  pro  non  fcripto ,  habetur ,  &  perinde  eft ,  ac  fi  pure  he- 
res  inftitutus  effet,  ex  hoc  $.  Et  hoc  eft  quod  ait  Papinianus  in  /.  hereditas  ~ff, 
h.  tit.  herediratcm  ex  die  vel  ad  diem  non  refle  dari  t  fed  virio  temporis  iub- 
lato  manere  inftitutionem  ,  id  eft  circumfcripto  die-  inftitutionem  puram  haberi. 
Ex  die  heres  inftitui  non  poteft  ,  quia  heredis  inftitutio  non  debet  manere  in 
fulpenfo,  &  fucceflio  heredis  debet  efle  continua,  tree  ullo  fpatio  temporis  di- 
ftinfta  ,  ut  dominium  rerum  ftatim  a  defun&o  transeat  in  heredem  ;  L  cum 
milts  ex  quib.  can/,  major,  quae  ait  pofTeflkvnem  defundi  quafi  jundam 
defcendere  ad  heredem  ,  optima  raaone ,  ne  dominium  rerum  manear.  in  fufpen- 
Co    /.  *lt.  ff.  comm.  prad. 

Heres  ex  die  certo  hiftitui  non  poteft  *  «  die  incerto  hereditas  dari  po- 
teft ;  /.  in  tempts  ,  ff.  b.  tit.  d.  I.  filius  a  patre,  &  I.  ah  ommbut  ,  $.  cum 
quidam  ,  ff.  \  dt  It  gat.  i.  Dies  enim  incertus  condit  ionem  efficit ;  /.  dies ,  ff. 
de  condit.  &  dem.  Heres  nominatim  ex  die  inftitui  non  poteft  t  tacite  poteft 
inftitui  ex  die  vel  in  diem,  veluti  -•  cum  captre  poteris  heres  efio,  :  cum  morie- 
ris  heres  efio :  cum  adtievtris  heres  efio-  ;  d.  I.  in  ttmpus ,  /.  fi  mater  ,  ff.  dt 
vulgar.  &  pupillar.  I.  extraneum  ,  C.  h.  tit.  heres  non  poteft  inftitui  ad  diem, 
qui  fcmel  heres  extitit,  nunouam  definit  heres  efle  ;  /.  ei  qui  ,  ff.  h.  tit.  uc 
heres  rogatus  ,  reiHtuta  hereditate  nihilominus  heres  permanet,-  refiitut a ,  in- 
fr.  dt  fideic.  hered.  &  afiiones  diredas  penes  fc  retinct  etiam  reftituta  heredi- 
tate ,  aftiones  utiles  tantum  rranseunt  in  fideicommuTarium  ;  /.  fi  Ixrts  >ff.  ad 
Trebell.  Et  fuu:  heres  etiam  fi  fe  abftiueat  y  nihilominus  heres  manet  ,  &  jure 
civili  tenetur  crediroribus  hereditariis  r  licet  jure  prrtorio-  ab  his  conveniri  non 
poteft  poft  abftentiooem ;  /.  neceffariis  yff.de  adquir.  hered.  &.  vendita  heredi- 
tate, heres  nihilominus  non  definit  eflfc  heres  ,  &  fi  conveniatur  a  creditoribut 
hereditariis  ,  legatariis ,  vel  fidcicommiflariis  ,  refpondere  tenetur  ,  fed  fi  quid 
prxftitem  y  id  ab  emptore  repctit  aclione  ex  empro  ;  /.  2.  C.  de  hered.  vel 
ad.  vendit. 

Etiam  legatum  non  potuit  relinqui  ad  tempos,  puta  hoc  modo  :  lego  tt- 
b't  fund um  Mum  usque  in  quinquennium  ;  ficut  obligatio  non  potuit  conftirai 
ad  tempts  ;  /.  Migat'umum  44.  $.  1.  ff.  de  obt'tg.  &  aB.  Scd  ex  conftkutio- 
nibus  cum  jam  obtineret  fieri  remporales  donationes  &  contractus/  /.  1.  a.  & 
a.  C.  de  donat.  qua  fub  mod.  placuit  ex  voluntate  defunfti  legatt  &  fidei- 
retinqtu  pofic  ad  tempus ;  k  ult.  C.  dt  tegat. 


%.  impoffihilis  . 

IMpoffibifis  conditio  adje&a  inftirutiom  legato  vet  fideicommiflb ,  non  vhiat, 
fed  pro  non  fcripta  habetur  ,  cx  hoc  $.  /.  fervum ,  $.  t.  ff.  h.  tit.  I.  ?.  da 
condit.  C"  demonflrat*  &  hoc  receptum  favere  ultimarum  voluntatum  .  A  Hud 
in  contra 'tibus,  conditio  impofllbilis  adjeda  ftipidationi  vitiat  ftipulanonem  ;  ^ 
fi  mpoQtbiRs ,  inft.  dt  inutil.  fliputot.  I.  mti  plum  ,  ff.  de  oblig.  &  att.  quia 
appofita  conditione  impoffibili  ,  talis  voluntas  contrahenrium  &  cogitatio  fuifte 
vidctnr ,  «  nihil  agi  exiftiment;  d,  I.  non  foJum. 

%  fi  plum, 

SI  plures  conditiones  conjonflim  inftitutioai  adfcripttt  fiht ,  ornnes  implendz. 
funt,  &  heres  fcriptus  non  fit  hens  ,  nifi  utraque  conditio  exriterit  :  quod 
Ji  plures  cottditiones  disjunftim  inftitntioni  adjefiac  fint  ,  anam  hnpleri  fufficit , 
ex  hoc  %.  I.  fi  htrtdi  plures ,  ff.  de  condit.  hifth.  I.  cum  pupillus  ,  $.  *.  de  con- 
dit. &  demon/trot.  Idem  in  coaditionahbus  ftipulationibus  ;  /.  fi  quis  ita  fii- 


,4t      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

pulatus  ,  ff.  de  V.  O.  Ratio  iu  coujanAivis  eft  ,  quia  plures  unius  loco  ht- 
benuir  ,*  d.  I.  ft  heredi  plant  .  Si  pater  61ium  heredem  inftituerit  ,  &  ei  Ti- 
tium  fubftituerit ,  fob  pluribus  conditionibus  disjunclivis,  puta  fi  fine  teftatncn- 
K> ,  vel  fine  libera  «  vel  fine  nuptiis  decetterit ,  fubftitutioni  nou  eft  locus ,  nifi 
omnes  conditioner  wbftitutionis  extiterint  ;  /.  gcneratiter  ,  C  dt  in/lit.  &  fub- 
flitut.  quia  disjun&iva  pofita  inter  cojiditioncs  ,  refolvitur  in  conjunftivam  it- 
vote  liberoram  ,  ut  alias  Crpe  ufuvenh  disjuncta  pro  coojunctis  accipi  ,  &  re- 
tro ;  /.  ftp* ,  ff.  dt  V.  S. 

$.  ult. 

IGnoti  heredes  inftitui  pofluot ,  ut  fi  quts  f ranis  filioc  peregre  natos  inftituat, 
inftirotio  valet",  ut  htc:  vel  fi  quit  uiftituat  extraneum  etiam  penitut  igno- 
tum;  /.  nttrtneum  ,  C.  L  tit.  Ncc  ohftat  quod  incerta  perfona  heres  inltitui 
non  poteft;  A  fcitndumtff.  dt  V.  S.  L  qttotits ,  §.  htm  .  ff.  h.  tit.  I.  i.  C. 
dt  insert,  perfan.  quia  ignori ,  etfi  non  fin t  nobis  noti  de  facie, non  funt  igno- 
ti  arTe&u  ,  nec  incerti  ,  puta  filii  fratris  peregre  nati  ,  quos  affe&u  fanguinis 
diligimus  .  Alias  peregrmi  feu  advenar  inftitui  non  poflnnt  ;  I.  i.  C.  h.  tit.  I. 
ftd  fi  ,  §.  foltmus ,  ff.  tod.  quia  funt  incapaces  eornm  qmz  funt  juris  civilts : 
foli  cives  Roraani  habent  faftionern  teftameoti  afrivam  «.  paflivam  .  Hoc  ar- 
gumento  Archiam  poetam  in  civtum  nutnero  habitum  probabat  M.  Tull.  in 
orat-  pro  eo  habita  ,  quod  eo  tempore  ,  quo  peregrinitam  reus  fiebat  ,  terta- 
leeibus  Rom  an  is  feciflet  ,  8c  civiutn  Rom.  hereditatcs*  ex  teftamento 
coepiflet  .*  lit  temporibus ,  <7**  tu  crhminaris ,  nt  ipfius  qu'tdem  iudicio ,  turn  in 
t'rvtum  Rom  iino  rum  fure  effe  verfttum  ,  &  teflamentum  fxpe  fecit  noflris  It  gi- 
bus ,  &  adiit  hertditates  crvium  Romanorum  .  Et  boc  jure  in  Gallia  peregrini 
&  adverva-  non  poflunt  facere  teftamentum  ,  neque  capere  ex  teftamento  .  Sr. 
fifcum  habent  heredem  ,  nifi  (aero  diplomate  jure  civium  donati  fint ;  aliud  ju- 
ris  erat  ex  cowftiturionc  Friderici  II.  autb.  omnes  pengrmi ,  C.  comm.  de  fut- 
ctff.  &  lege  Gothica  ;  Caffiodor.  9.  vat.  14. 


Dt  vulgar,  fubflitutiou . 

CAP.  XV. 
In  pritKt 

TNftirutionum  duo  funt  genera  ,  inftitutio  proprie  dida  ,  8c  fobftitutio  .  1n~ 
JL  ftitutio  eft  heredis  inftitutio  ,  qua:  fit  verbis  dire&is  primo  gradu  ,  at  Ti~ 
titts  hens  tfio  .  Sub  ftitutio  eft  heredis  inftitutio  ,  quz  fit  verbis  dureetis  (ecun* 
do  mdu  ,  vel  tertio  ,  ut  fi  Thins  hens  mm  trit  ,  Situs  heres  tfle  ;  I.  1.  ff.  A. 
tit.  Idcirco  fublb'tutio  vocatar  fecundi  heredis  inftitutio  ;  /.  ex  fa&o ,  §.  Lucius, 
ff.  h.  tit.  &  fubftitutus  (ecundus  heres ;  M.  Tull.  2.  de  invent,  dt  htnditate 
ea  ,  qut  pupil lo  venit ,  inter  tor,  qui  patris  pupifli  fenmdi  bendes  fmttyfyin' 
ttr  agnatos  pupil li  con  trover  ft  a  tfl ,  pojftjfto  hendum  fecundorum  eft .  Tacit,  t. 
Arnal.  de  teftamento  Augufti .-  f»  Jpem  fecundam  mfotts  ,  tertio  gradu  primo. 
rts  civitatis  feu pf erat .  Et  Plin.  lib.  7.  cap.  5*  MeJJuriut  auBor  tji  >  L.  P*Pf- 
rium  pratortm  fee  undo  herede  lege  agtnte  bonorum  poffejfwtem  contra  ettm  dedif- 
fe.  Poteft  teftator  in  fuo  teftamento  plures  heredum  eradus  facere  per  fubftitu- 
tionem  ,  veluti  fi  Tit'ms  heres  non  ent  y  Stius  heres  tfio ,  &  deroceps  nt  novif- 
fimo  loco  feu  gradu  .  vel  (ervum  neceflarium  heredem  inftituat  ,  «  print,  b. 
tit.  I.  poteft ,  ff  h.  tit,  Lamm  teflemenio ,  dt  hemL  mft.  Plures  gradus  fub- 

ftitu- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  143 

ftirutionum  in  infinitum  Bert  poflunt,  &  dcficienre  primo  fccundus  habetur  pro 
primo:  &  hoc  eft  quod  dicitur  ,  fubftitutus  fubftituto  ,  fubftitutus  inteliigitur 
primo  inftituto  ,*  /.  coberedi  ,  ff.  h.  tit.  I.  i.  4.  ff.  de  honor,  foff.  fee.  tab. 
Sicut  perempto  primo  gradu  inftirutionis  ,  teftameutum  incipit  a  fecundo ;  /.  ?. 
$.  ult.  ff.  dt  liber.  &  poflh.  I.  Lucius  ,  /.  quidom  tefUmtnte  ,  I.  ex  faSo  , 
Lucius ,  dt  vulgar.  &  pupiiiar.  &  heres  heredem ,  ut  fluftus  fluflom  impeilit 
Horar.  2.  epift.  3. 

....  perpetuus  nulli  datur  ufus  f  &  hexes 

Heredem  \  altemis  ,  vtlut  tmda  fupervtnit  undam . 
Yet  vulgarcm  plures  gradus  fubftituriomim  in  infinitum  fieri  pofluot,  fiib- 
ftitutio  vcto  fideicommiflana  fada  in  infinitum  ,  non  extend itur  ultra  quartu m 
gradum  ;  nov.  1 59.  ubi  prohibitio  alienatioais  ,  qux  inducit  fideicommiflum  nou 
producitur  ultra  quarrum  gradum  .  Ex  conftirutionibus  regiis  in  ratione  gra- 
duum  fubftituriomim  variatum  :  conftir.  Aurelianenfi.  fubraruriones  non  egre- 
diuntur  fecundum  gradum  :  Molisnenfi  ,  qua  noftri  utuntur  ,  porriguntur  ad 
quarturn  usque  gradum  induJive,  dempto  gradu  hercdis  fcripti. 

§.  (T  plures* 

QUbftiratiovtum  duar  funt  fpecies  ,  vulgaris  &  papillaris  .  Vulgaris  eft  ,  qux 
O  ulitato  &  pervulgato  modo  fit ,  hac  formula ,  ft  Titiut  htres  non  erit ,  Seius 
heret  efio  .  Solebant  Romani  ,  teftameuto  fubftituere  ,  fi  heres  fcriptus  heres 
non  e(fet  ;  Appian.  de  bell,  civil,  libr.  2.  de  teftamento  Julii  Cxfaris  :  Ai'kj- 
H&"  i  Bf>ir^  i»  «>it  trjiiprts  xX*/x>#tyiHf  iyiyptervo  r<u<  f&jf  ym?  <Ki  P«f- 
(lcusit  npayoipm  »«<  nKapariftoif  input  ,  h  fxw  xKuporouoitp  oi  <*pvn<ai  .  De- 
cimus  Brutus  inter  fecundos  heredes  fcriptus  erat  jilius  y  foltnt  enim  Romani  ft- 
cundts  heredes  adfenbere ,  fi  forte  prions  beredes  non  extitermt  •  Et  hujusmodi 
fubftifutio  inftituta  eft  lege  12.  tab.  per  quam  libera  erat  teftandi  poteflas  /  /. 
verbis  leg'ts  tff.  de  V.  S.  Subftitutio  puptllaris  fit  impuberi  fuo  heredi ,  &  mo- 
rbus iiitrodufla  eft  /.  2.  ff.  h.  t.  quouiam  fit  jure  parrix  poteftatis  ,  quod 
moribus  introduflutn  eft  /  /.  patre  furiofo  ,  ff.  de  hit  qui  fui  vei  alien,  jur. 
&  port  mortem  patris  non  durat  ultra  pubertatem;  I.  impuberi ,  ff.  dt  admim- 
ftrat.  tut. 

Vulgaris  fubftifutio  fif  in  cafum  non  aditx  hereditatis  ,  fi  Titius  heres 
non  erit  :  fubftitutio  papillaris  fit  in  cafum  adquiGtx  hereditatis  ,  ft  filtus  meus 
heres  erit  &  hnpubes  decefferir ,  &  vulgaris  faQa  dicitur  in  primum  cafum  , 
papillaris  in  fecundum  ;  /.  precibus  .  C.  de  impuber.  Et  fubftiturioiiem ,  qux  fit 
impuberi  in  hunc  cafum  ,  fi  filius  heres  faftus  intra  pubenatem  deceflerit ,  Ul- 
pian.  libr.  regut.  tit.  2}.  $.  liberis  ait  fieri  jure  proprio  ,  id  eft  jure  (ingulart 
moribus  reccpto  y  quia  pater  fubftituere  poteft  nlio  impuberi  etiam  eo  patio 
quo  extra neo ,  ut  ibidem  ait  Ulpiamrt ,  nempe  in  primum  feu  vulgarem  cafum 
fi  heres  non  erit  .  Subftitutio  vulgaris  finitur  aditiooe  hereditatis  pupillaris  pu- 
bertate /.  in  pupillari ,  /.  ex  fa£to  ,  ff.  h.  tit.  1. 5.  C.  de  impuber.  &  plures 
nni  fubftitui  poflunt  ,  vel  uiius  pluribus  ,  vel  finguli  fingulis  ,  vel  ipfi  heredes 
inftituti  invicem  fubftitui  pofliint ,  ex  hoc  $.  &  hxc  eft  quae  dicitur  fubftitutio 
reciproca  ;  /.  jam  hoc  jure  ,  $.  1.  ff.  h.  tit.  dicitur  etiam  mutua  ;  /.  cum  pro- 
pentbaturt  ff.  de  legat.i.  Subftitutio  reciproca  eft, quae  fit  hoc  modo,  primus, 
&  ftcundus  heredes  fnnto,  casque  invicem  fubjlituo  , 

§.  etfi  et  disparibus. 

SI  plures  heredes  ex  disparibus  partibus  inftituti  lint  ,  &  invicem  fubftituri , 
non  deiigoatis  in  fubftitutione  partibus  ,  ex  iisdem  partibus  fubftituti  viden- 


144     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

tur  ,  cx  quibus  inftituti  ,  ex  conftiturione  D.  Pii  ;  /.  fi  plurtt ,  ff.  h.  tit.  I.  r. 
C.  de  impub.  undc  dcfcriptus  eft  hie  §.  Ratio  eft,  quia  partes  in  inftitutione  ex. 
pre(i> ,  tacite  in  fubftitutione  repentac  inrelliguntur  y  d.  I.  i.  Hare  decifio  lo- 
cum obtinet,  cum  teftator  fub  appellatione  heredum  eos  fubftituit,  nam  fipro- 
priis  -nominibus  fubftitutos  defignaflet,  veluti  fi  Titius  heres  non  erit.  Sems  tfr 
Semprmius  bertdee  Junto .,  partes  arquales  in  fubftifutione  datx  Seio  &  Sempro- 
nio  intelliguntur,-  /.  fi  hertdts ,  ff.  de  legat.  i.  /.  umnunquem,  ad  Trtbtll. 

%.  fed  fi  injlhuto. 

^UbfHruMK  fubftituto  eft  fubftitutus  inftituto  :  finge ,  teftator  duos  heredes  fen  - 
O  pfit  Titium  &  Marvium,  ac  Tkio  Marvium  fubftituit,  item  Marvio  Sem- 
protiium  fubftituit  ,  fi  Titius  &  Mavius  uterqne  rcpudiaverint  hereditatem  , 
Sempronius  ,  qui  fuh  Mzvio  fubftitutus  ,  fine  diftincrione  feret  utramque  par- 
tem jure  fubftitutionis,  ex  conftitutione  D.  Seven  &  Amonini  ,  ex  hoc  $.  O" 
I.  ft  Titius ,  ff.  b.  tit.  Juftinianus  ait  ,  fine  Sifhnelione ,  quia  non  djftinguitur, 
in  rum  fecundus  fubftitutus  fit  antequam  primus ,  cui  fubltituras  eft  ,  concredi 
fubftitueretur ,  vel  poftea  ,  nec  diftinguitur  utrum  is  cui  fubftitutus  eft  decef- 
ferit  poft  inftitutum  ,  aut  ante  ;  /.  cobertdi  ,  in  prim.  ff.  h.  tit. 

$.  uh. 

quis  fervum  alien um  ,  quern  liberum  efle  pntabat  ,  heredem  inftitaerit  , 
O  eique  ,  fi  heres  non  eflet ,  Marvium  fubftiruerit  ,  &  fervus  inftitutus  juffu 
domim  hereditatem  adierit  ,  Marvkis  fubftitutus  in  partem  admittitur  ,  quia  in 
dubio  verba  ilia  ,  fi  heres  non  erit ,  ita  accipiuntur,  fi  hcredrtatem  fibi ,  vel  ei, 
cujus  juri  poftea  fubjecTus  efte  cceperit ,  non  adquifierit,  ex  bee  §.  C  4.  fi  ps- 
terfam.  ff.  de  hered.  inflit.  Dubitari  potent ,  an  valeat  inftitutio  fervi  ,  quern 
teftator  liberum  efte  exiftfmabat  ,  quia  error  in  corpora  horn  in  is  vitiat  inftitu- 
tionem  ,  ut  fi  quis  aiium  pro  alio  fcripferit  ,  neuter  heres  eft  ?  neoue  is  qui 
fcriptus  eft  ,  quia  voluntate  deftituimr  ,  neque  is  de  quo  cogitavit  teftator,  quia 
icriptus  non  eft  ;  /.  quotient ,  ff.  de  hered.  inflit.  Item  fi  quis  aliquem  ut  fi- 
lium  heredem  inftituent,  quem,falfa  opinione  ductus ,  fuum  efte  credebat,non 
tnftiruturus  fi  alienam  noflet  ,  isquc  poftea  rubditns  6c  fuppofitirtus  apparoerir , 
hcrediras  ei  aufertur  ;  L  fi  peter  ,  C  de  beted,  inflit.  Quod  fi  ipfa  per  fe  non 
valet  inftitutio  ,  ineptum  eft  dicere  ,  inftitutionem  propter  fubftitutionem  vak- 
re  ,  quia  ubi  inftitutio  non  valet ,  fubftitutio  valere  non  poteft  ,  /.  ete  pupillari, 
ff.  de  vulgar-  &  pupillar.  Sed  hoc  cafu  in  dubio ,  cum  teftator  heredem  fcripfit 
fervum  alienum  ,  quern  liberum  efle  credebat  ,  eique ,  fi  heres  non  elfet ,  Mar- 
vium fubftituit,  prarfumitur  eo  animo  raifle  ,  ut  vel  let  valere  mftitutioocm  ,  fi 
per  (e  heres  fit ,  vel  aiium  adeundo  heredem  faciat ,  id  eft  dominum  ,  nec  ta- 
rn en  res  carcbat  magna  dubitatione ,  ideoque  in  dubio  ex  prarfumpta  voluntate 
teftatom  hereditas  dividitur  inter  dominum  heredis  inftituti  ,  &  fablhtutum ,  & 
in  dubio  rci  expediendx  caufa  fequimur  judicium  rufticonun  .    Neque  pugnat 
/.  3.  C.  de  hered.  inflit.  ubi  fi  quis  aliquem  ut  liberrum  fuum  heredem  infti- 
taerit ,  eique ,  fi  heres  non  erit ,  Marvhim  fubftiruerit  ,  &  poft  mortem  tefta- 
toris  mrtitutum  fervum  communem  teftaroris  &  frarris  ejus  efte  apparuerit,  an 
fubftitutus  admit catur ,  voluntatis  eft  qtixftio  ,  nam  hie  iiibftitutus  admittitur  cx 
voluntate  teftatoris ,  &  ibi  agitur  de  teftamento  miliris  ,  in  quo  foia  voluntas 
fpeclatur. 


De 


Digitized  by  Google 


1IBRUM  SECUNDUM. 


*45 


De  pupillar.  fubflhutione . 

CAP.  xvr. 

In  print, 

7 Ure  morbus  introdufto  ,  pater  liberis  impubeiibus  ,  qui  funt  in  poreftate 
tarn  vulgarirer  ,  quam  pupillariter  fubftituere  potcft  ,  hoc  modo ,  ft  filitts 
mens  heres  nan  er'ts  ,  vel  fi  beret  extiter'tt ,  &  intra  pubertatem  derefjent  ,cx 
init.  h.  tit.  t?  I.  2.  &  4.  ff.  de  vulgar.  Cr  pupil  I.  Ait  liberis  rm  puberi  bus  , 
qui  funt  in  poreftate ,  quia  fubftitutio  pupillaris  fit  jure  patria;  poteftatis  ,  quae 
port  mortem  patris  durat  usque  ad  pubertatem  filii ;  /.  impuben  ,  ff.  de  admi- 
niflr.  tut.  Cum  enim  ante  pubertatem  teftari  son  liceat  ,  arquiffirnum  vifum  , 
ad  earn  usque  a*  rat  em  liberas  in  poteftate  patris  verfari  ,  &  pattern  eis  tefta- 
mentum  facere  poffe .  Hirx  mater  ,  quz  non  habet  liberas  in  poteftate  ,  non 
poteft  eis  pupillariter  fubftituere,  potcft  quidem  filium  impubcrem  cam  ertt  an- 
no rum  14.  heredem  roftituere ,  cujue  pupillaribus  tabalis ,  fi  fibi  heres  non  erit 
alium  fubftituere;  /.  fi  mater y  ff.  de  vulgar.  &  pupillar.  Sed  hare  fubftitutio, 
eifi  pupillaris  videtur ,  quia  confertur  in  cafum ,  fi  hlius  impubes  .decefferit ,  nee 
formulam  nec  effec"tum  habet  pupillaris  ,  quia  fubftitutus  matris  tanium  ,  non 
pupilli  bona  obtinebit  .  Per  vulgarem  fucceditur  teftatori  .  per  pupiUarem  pu- 
piilo,  quia  fubftitutio  pupillaris  eft  teftamentum  filii ;  d.  I.  2.  &  4. 

$.  1.  §.  mefculo . 

J Ure  civili  pater  potuft  fnbftituere  filio  puberi  ,  muto  ,  vel  furiofo ,  non  fine 
refcripto  Principis  ;  /.  ex  faflo  ,  in  prmc.  ff.  de  vulgar.  &  pupillar.  I.  ke~ 
res  furiofi ,  de  petit,  fiered.  Conftirat.  Juftiniani  parentes  utrkisque  fexus  .  id 
eft  pater  &  mater .  liberis  furiofis  vel  mente  captis  cu/usenmque  fexus  vel  gradus, 
etfi  puberes  lint ,  ad  exemplum  pupillaris  fubmtutionis  fubftituere  poffunt  ^.huma- 
nitatis ,  C.  de  impuber.  unde  defumptus  eft  hie  §.  x.  Haec  fubftitutio  dicitur 
exemplaris,  quia  ad  exemplum  pupillaris  comparata  eft:  Juftinianea  ,  quia  Ju- 
ftmiarrum  aucrorem  habet ,  a  quo  mrrodu&a  eft:  ad  exemplum  pupillaris, quia 
furiofus  oupillo  a-q-uiparatnr  ;  $.  t  fed  quod  d'tximut  ,  infr.  de  tnut'tl.  ftipulau 
Muitar  funt  tamen  differentia:  has  inter  fubftitutiones .  Subftitutio  pupillaris  non 
tit  nifi  a  patre  ,  qui  liberas  habet  in  poteftate  :  at  exemplaris  fit  a  parcntibus 
utrkisque  fcxus  humankatis  intuitu  ,  qua:  ex  arquo  fpe£tatur  in  utroquc  paren- 
te;  d.  I.  humanhatis.  Subftitutio  pupillaris  fit  liberis  impubeiibus  :  exemplaris 
liberis  puberi  bus ,  ex  ead.  leg.  nam  fi  fiat  im  puberi  bus  mente  captis  ,  ante  pu- 
bertatem  eft  pupillaris .  Pupillaris  finirur  pubertate  ,  ex  utroque  hoc  §.  d.  I.  ex 
fa&o ,  *y  I.  tn  pupillari ,  ff.  rod.  tit.  I.  5.  C.  de  impuber.  exemplaris  rcfipifcen- 
ria  &  fairsr  mentis  recuperatione  ;  d.  I.  ex  fa8o>&  d.  I.  humankatis.  Subfti- 
tutio pupillaris  fit  etiam  in  legitima  /  /.  ex  tribus ,  C.  de  inoff.  teji.  fubftitutio 
exemplaris  fit  lalva  legitima  ;  d.  1.  humanitatis  .  Pupillariter  quemlibet  etiam 
extraneum  fubftituere  licet  :  at  exemplariter  non  licet  fubftituere  ,  nifi  cert  as 

rrfenas  }  id  eft  liberas  mente  capti  ,  vel  his  deficientibus  fratres  fi  extent  ,*  d. 
humanitatis  :  unde  fubftitutio  furiofo  facia  finitur  agnatione  fui  heredis  ;  d. 
/.  ax  faSo. 


Tom.  VII. 


■ 


,4e       IN      INSTITUTlONUM  JUSTINIANI 

§.  igitur  . 

IN  pupillari  fubftiturione  duo  quodammodo  font  teftamenta  .  Alteram  patris 
ratione  inftirutionis  &  vulgaris  fubftitutionis ,.  qua:  inert  pupillari  .  Alterum 
filii  ratione  pupillaris  fubititutionis  >  quar  habctur  pro  teftamento  ipfius  filii  pu- 
pilli, aut  ccne  eft  unum  teftamertTum  duarunv  caufarum  ,  id  eft  nercditatum  , 
ex  hoc  §.  Utrum  teltamenrurn  parris,  &.  filii  impuberis,  unum  &  (Implex  fir, 
an  duplex  ,  controverfum  inter  Sabinianos  ,  &  Proculianos  .  Proculiani  duplex 
efle  difputabant,  Sabiniani  unum  &  (implex ,  quorum-  fententia.  pncvatuit /.  pa- 
terf.  ff.  de  reb.  au£l.  Judic.  peJfitL  Idcoque  ex  Sabinianorum,  fententia ,  fi  tefta* 
roentum  patris  &  filii  uno  contextu  fiat,  feptem  teftes  fufficiunt  *  /.  patris,  ff. 
de  vulgar.  (T  pupillar.  &  Iegata  relifta  primis  fit  fecundis  tabuiis  contribuun- 
tur  ,  ita  ut  ex  his  una  falcidi*  detrahatur  ;  /.  in  ratione,  $.  quod  xulgoyff.ad 
leg.falcid.  Et  fuMi tutus  pupillo  non-  poteft  feparare  hcreditaterrr  pateniam  a 
pupulari ,  ut  videlicet  unam  adeat ,  alteram  repudiet ,  fed  utramque  debet  adi- 
re ,  aut  reputLarc  •  /.  fid  J:  plum  ,  $.  filio ,  ff.  de  vulgar.  ey  pupillar.  &  re- 
netur  lblvere  ars  alienum.  tarn  paths-  ,  quam  filii ;  d.  I.  paterf.  Er  fi  beres  in. 
ftitutus  &  rogatus  heseditatem  reftituere  ,  coaflus  a  fideicummi(fario  earn  adie- 
rit  ,  aditione  coofirmantur  ,  non  folum  legata  &  libertates  ,  fed  etiam  fecun- 
dz  tabular,  quia  funt  pais  priori*  teftamenti;  /.  qui  plum,  §.  ult.  ff*  da  vul- 
gar. &  pupillar* 

$•  fi* 


y~\Lim  patres  (blebant  pupillares  tabulas  feorfim  faccre  ,  &  obfignare  a  pri- 
\J  mis  tabuiis  teftamenti ,  &  in  prioribus  tabuiis  cavere.ne  pupillares,  feu 
fecuiidx  tabula: ,  aperirentur  ,  priusquam  filius  impubes  decelMet ,  ex  Aoc  $.  <Jr 
/.  ult.ff.  ad  Trebell.  quo  fc  tutior  efTet  falus  pupilli  ,  dum  ignoraretur  quis 
ei  efTet  fubiti tutus  •  Seer  etfi  tefta  tor  non  caviflet  ,.  ne  pupillares  tabular  aperi- 
rentur ,  atramen  fi  teftator  eas  feorlim  x  prioribus  tabuiis  obfignatas  reliquuTet, 
prartor  eas  aperiri  ,  nifi  caufa  cognira  ,  non  pariebatur  ;  /.  pupillares  ,  ff.  te- 
ftam.  quemadm.  a  per.  quia  vitar  pupilli  timendum  eft  a  fubftituri  iniidiis.  ,  6e 
malis  votis  ;  Perfius  fatvr.  z- 

Pupillurrrut  utinxm  quant  proximur  hens 

Impello  y  expungem. 
Eodem  forte  coniilio  edi&o  Neroniy  cautum,  ur  prima?  dnar  cenr  ,  id"  eft  pri- 
ma; &  fecundx  tabular  teftamenti ,  quibus  continebatur  heradis  inftitutio  &  tub- 
ftitutio  ,  inferipro  tantum  teftatoris  nomine  y  cetera  vacux  fignatoribas  ofiende- 
rentur  ,  ur  nomen  heredis  &  fubftituti  ignoraretur  ;  TranquUL  in-  Neron.  cap. 
17.  Cautum  r  ut  in  teflementis  prima  dux  cerx  ,  ttjlaterum  modo-  nomine  infer*- 
pio  ,  vacua  fignaturis 


$.  turn  folum  . 

FLter  filfo  impuberi  ,  now  tantum  inftituto  ,  fed  etiam  exfteredato  ,  puptU 
lariter  fubftituere  poteft  ,  &  ex  fubftitutione  pupillari  ad  fubftiturum  pertt- 
nenr ,  non  t.inium  bona  p  tern  a  ,  fed  etiam  adventitia  pupilli,  ex  hoe  I.  1. 
§.  fubflitutie  ,  I. fed  fi  plures,§.  ad  fubjlitum  ,  ff.  de  vulgar.  tT  pupillar.  Et 
hoc  non  fine  controvcrfia  fuiffe  intelliEntur  ex  ea  qua-dione-  ,  quar  proponitur 
■pud  M.  Tull.  z-  de  invent,  inter  fubftitutum  &  agnates  pupillr  ,  ad  quern 
peninercnt  bona  pupilli  pc{lea  quarfita  .  Ratio  dubirandi  erat ,  quod  lege  12. 
tab.  non  licet  difponere  ,  nifi  de  rebus  fuis;  I.  verbis  legis,  ff.de  V.  S.  &ab 
«o  cui  nihil  reliaum  eft,  fidcicommiirum  rclinqui  noo  poteft  ;  /.  ab  to,C.  de 

fidei. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM. 


*47 


fidetevmmiff.  Sed  ab  eo  ,  cui  nihil  reliclum  eft  ,  fyeicommiffum  relinqui  non 
poteft,  quia  fideicommiflum  eft  onus  ,-  /.  ft  adngator ,  $.  i.  ff.  de  adopt.  I.  z. 
tn  fin.  ff.  de  fuis  &  legit  im.  At  exheredato  pupillari  ter  fubflitui  nihil  vetat  \ 
quia  fubftitutio  pu  pi  Maris  non  eft  onus,  fed  betiencium  pnpillo  ,  com  fit  terta- 
menrum  pupillare  ,  &  fubftirutus  pupillaris  non  patri  ,  fed  filio  hem  fit  .  A 
filio  pubere  exheredato  legarum  ot  fideicornmiflum  relinqui  son  poteft;  /.  to- 
heredi ,  $.  quod  ft  heredem ,  ff.  de  vulgar.  &  pupillar.  I.  ab  exlxeedati ,  ff.  de 
legat.  i.  I.  cum  quidam  ,  C.  de  itgat.  Pater  veto  pupillariter  fubftituere  poteft, 
non  modo  jam  natis  liberis  ?  fed  ctiam  pofthumis  ,  ex  hoc  §.  &  I.  i.~ff.  de 
vulgar.  &  pup  til.  de  quo  disputatum  in  caufa  Curiana  ,  de  qua  M.  lullius 
i.  de  orator,  in  topic.  &  pro  Carin.  Et  Quintil.  in/lit.  libr.  j.  cap.  6.  Dices 
fubftitutio  pupillaris  fit  jure  patriae  poteftatis  ,  at  poflhutni  antequam  naicantur 
non  poflunt  dici  efle  in  poteftate  patris  ;  /.  ult.  ff.  de  coitat.  Sed  hoc  facile  «ft 
folvere:  pofthumi,  cum  quxritur  decollatione,  non  poflunt  dici  efle  in  potefta- 
te ,  quoniam  non  pofthumis  ,  fed  natis  confertur  y  d.  I.  ult.  Verum  cum 
agirur  de  fubftitutione  pupillari  .  poflhumi  pro  natis  habentur  ,  quia  ad  co- 
ram commodum  pertinet  ,quo  cata  pofthumi  pro  natis  habentur  y/.  qui  m  »ff- 
to  j.  ff,  de  fiat,  mtnnt. 

$.  liberis, 

PAter  filio  impuberi  teftamenrum  facere  non  poteft ,  nifi  8t  fibi  faciat ,  id  eft 
nifi  fibi  heredem  priut  inflituat,  ex  hoc  §.  &  I.  1.  $.  ult.  &  I.  a.  ff.  de 
vulgar.  &  pupillar.  Nam  pupillare  teflamentum  pars  &  fequcla  eft  paterai  te- 
flamenti,  ut  fubditur  in  f;cc%  &  hoc  eft  quod  oicitur  in  /.  qui  pluret  38.  in 
fin.  ff  de  vulgar.  &  pupillar.  pupiilares  tabulas  pancm  efle  prioris  teftamenti, 
&  quod  in  /.  pen.  ff.  ttjlam.  quemad.  aptr.  ficut  codicilli  pars  funt  teftamtnti, 
iecundas  tabulas  principalium  tabularum  partem  obtinere  videri .  Hinc  pupilla- 
ris fubftitutio,  per  fe  confiftere  non  poteft  fine  heredis  inftitutione  y  d.  I.  t.  §. 
ult.  cum  fit  appendix  &  fequela  paterni  teftamenti  ,  unde  injufto  rupto  irrito 
fafio  teftamento ,  pupillare  evanefcit ,  ex  hoc  §.  &  d.  1. 2.  Et  refciflb  teftamen- 
to  paterno  per  querelam  inofficiofi ,  etiam  reicindhur  pupillare  teflamentum  y  /. 
Papmianut ,  $.  fed  nee  impuberi ,  ff.  de  inoff.  tefiam.  Hodie  ex  caufa  prartcri- 
tionis  vel  exheredationis  irritum  fit  teftamentum  quoad  heredis  inftitunonem  , 
cetera  vera  firma  permanent  y  auth.  ex  caufa  yC.de  liber,  praterit.  vel  exhe- 
ttdat.  Ita  ut  conferventur  legata  &  fideicommiffa ,  tam  univerfalia ,  quam  par. 
ticularia  ,  etiam  fubftitutio  pupillaris . 


%  ut  ftngulis . 


D 


jArer ,  qui  plures  liberos  impuberes  heredes  inftiruit  ,  &  fingulis  liberis  vel 
X"'  novifllmo  eorum  ,  qui  impubes  morietur  ,  fubftituere  poteft  :  fingulis  G 
ncminem  eorum  inrertamm  decedere  velit  ,  nam  fubflitutus  unicuique  excluder 
legithnum  heredem  :  novnTimo  morienti  fi  jus  legitimarum  hereditatum  inte- 
grum inter  eos  cuftodiri  velit, ex  hoc%.  qui  defumptus  eft  ex  /.  vel  fineulis,ff. 
de  vulgar.  &  pupillar.  Notandum  eft  quod  dicitur  his  locis  ,  fubftitutione  pu- 
pillari facia  fupremo  morienti  e  pluribus  impuberibus  heredibus  inflitutis ,  in- 
ter eos  confervari  jus  legitimarum  herediiamm  ,  ex  eo  cnim  aperte  colligitur, 
ex  hujusmodi  fubftitutione  pupillari  facia  fupremo  morienti  e  pluribus  impu- 
beribus liberis  heredibus  inflitutis ,  non  induci  reciprocam  pupillarem  inter  fra- 
tres  mftirutos  ,  nam  fi  eflent  invicem  fubftituti  ,  non  eflet  Joe  us  legitimar  fuc- 
cefTioni  inter -eos  .  A  liter  in  fideicommiffis  ex  fubftitutione  fidcicommiflaria  fa- 
cia ultimo  decedenti  in  tota  hereditate .  vel  in  toto  fundo  ,  inducitur  recinroca 
fidcicommiflaria  inter  coheredes  vel  coilegatarios  y  /.  Titia  Seio ,  §•  >W*  libee- 

T  ij 


ug      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANT 

tit ,  ff.  de  It  gat.  x.  ex  conjelhira  fc.  voluntatis  ,  quia  ooo  poteft  aliter  toft 
hereditas  vel  toras  fundus  pervenire  ad  noviifimum  e  liberis  ,&  ab  eo  ad  fub- 
iHrutum ,  nifi  fratres  invicem  fubfthuti  fint ,  &  hac  in  re  diftinguitur  fubftitu- 
tio  direcra  a  fiddcommiftaria  f  quod  fideicommiflaria  inducitur  ex  conjefhiris  , 
direfta  non  nifi  expreffis  verbis  ;  d.  I.  vel  fingulis  ,  /.  cum  proponebatur  ,  /. 
unum  ex  familia  ,  §.  ult.  I.  qui  folidum  ,  §.  i.  ff.  tie  Itgat,  z.  I.  jubemus ,  C. 
it  ttftament. 

$.  fubfiituitur . 

PAter  filio  impuberi  fabftituere  poteft  ,  aut  nomirutim ,  velmi ,  ft  fil'tus  nni 
impubet  dtcejferit ,  Titiut  heres  eflo ,  vel  generaliter ,  veluti  ,  quisquis  mi' 
hi  htrts  erit  y  idem  filio  impuberi  heres  ejlo  .  tx  fubftitutione  pupillari  vocan- 
rur  illi  qui  &  icripri  funt  heredes  &  extiterunt  >  ex  hac  $.  id  eft  illi  qui  per 
fe  in  teirametuo  paterno  fcrrpti  funt  heredes  .  Itaque  pater  aut  dominus  ,  qui 
per  filium  aut  fervum  adqwfiit  hereditafem  ,  ex  fubftitutione  pupillari  heres 
vel  heres  hcredis  non  fit ,  quia  non  venit  ex  judicio  dcfuncti  .  Ex  fubftitutione 
pupillari  vocantur  &  qui  adicrunt  hcrcditatcm  patcrrjam ,  nam  fabftitutus  pupil- 
laris,  qui  patemam  repudiavit  ,  non  poteft  adire  pupillarenv;  /.  qui  liberis , 
i.  /.  Jed  fi  plures  ,  §.  filio  t  ff.  dt  vulgar.  £f  pupillar.  Heredes  inftituti  a  pa- 
tre  &  fubibtuti  filio  impuberi  ,  ex  iisdem  partibus  fubftituti  intclliauntux  ,  ex 
quibus  inftituti  funt ,  ex  hot  §.  d.  i.  qui  liberis ,  &  d.  I.  fed  fi  pbtres  >  quia 
teftamentum  pupillare  pendet  ex  teftamento  patemo » 

$.  uh. 

SUbflitutio  alia  eft  dlreSa  ,  alia  fiddcommidaria  five  precaria  .  Direfb  eft 
qua-  fir  verbis  civilibus  &  direAis,  ut,  fi  filius  heres  non  erit,  Seius  heres 
eflo;  /.  t.  ff.  dt  vulgar.  &  pupillar.  qua  lis  eft  vulgaris  &  papillaris  ;  /.  ver- 
bis ,  I.  tohtndi ,  $.  2.  ff.  eod.  Precaria  Ave  fideisommifiaria  qua:  fit  verb*  prc- 
cariis,  veluu,r«eo,  volormando;  I.  cum  propnnas,  C.  de  patl.  I.  earn  ouam, 
C.  dt  fideicommifjf.  I.  2.  C.  comm.  de  ttgat.  Filio  puberi  vel  extraneo  iieredi 
inftituto  ,  noa  poteft  drrcclo  fubftitui,  id  eft  non-  poteft  ita  fubftitni,  ut.fi  he. 
res  cxtiterit  ,  &  intra  certum  rem  pus  decedent  ,  alius  ei  fit  heres  ,  fed  ei  per 
fideicommiflum  fubftitui  poteft  ,  ita  ut  per  fideicormniiTum  obligetur  a  tefra to- 
re alii  hereditatem  vel  in  totum  vet  pro  parte  reftituere  T  ex  hot  Verum 
hare  improprie  &  abufive  dicitur  fubftitutio  ;  /.  cum  pater  9  Wo  ,  ff.  de  le- 
gtt.  2.  I.  heredes  met*  §.  1.  Cf  2. ff.  adTrebett.  &  potius  eft  reftitutio;  I. fan- 
t'tmus  5?.  J.  item  ilfud  ,  C.  de  Epifc.  &  cleric.  I.  ult.  C.  de  his  ami  veniant 
a  tat.  impetr.  quia  fubftitutus  direao  in  heredis  deficientis  locum  fuccedit ,  & 
fit  heres :  fideicommifiarius  vera  ,  cui  hereditas  ex  fideicommifro  reftituta  eft. 
non  eft  heres  ,  fed  heredis  vice  ^  $.  t  &  Neronis  ,  infr.  de  fidticommin. 
beredit.  1.  I.  §.  f  2.  /.  4.  cum  /.  'tile  "  q*"  >  ff'  *d  Trebell.  &  quod  ex  n- 
deicommitro  adquiritur ,  herediutis  Bonuoe  noa  continetur  ;  /.  1.  in  fin.  ff. 

dt  jur.  (adiitllor. 


Q«ib. 


Digitized  by  Google 


L  I  BIR  U  M  SECUNDUM. 


Quib.  mod.  tejlament,  t  infirment. 
CAP.  XVIL 

■ 

In  print, 

IN  hoc  tit.  non  agitur  de  omnibus  teftarnentorurn  vitiis  ,  fed  tanrum  de  in- 
jufti  rupti  labe ,  ut  (atis  oftendit  Juffio.  ex  eo  quod  ait  in'it.  h.  tit.  tefta- 
mentum jure  factum  eo  usque  valere  donee  rumpatur  irritumve  flat  ,  &  la- 
this patet  tit.  D.  de  injufl.  rupt.  hrrito  faBo  teflammto .  hijulhim ,  aut  non  hi- 
re factum  teftamentum  elt  .  in  quo  folemnia  juris  defiderancur  ,  pata  numerus 
fcptem  teftium  ,  fubfcriptiones  ,  &  figna  ;  /.  i.  ff.  de  injufl.  rupt.  I.  6,  ff.  ad 
I.  Cornel,  de  fa//.  Idem  impertecrum  teftamentum  dicitur ,  quod  non  eft  fub- 
icriptum  &  fignatum  a  teftrbus  ;  /.  ex  imperfeilo ,  /.  hac  confuliiffima ,  C.  de 
tejhm.  Nullum  eft ,  quod  ipfo  jure  nullum  eft  ab  initio  ob  preterit  ionem  fui 
heredis-;  ruptum  eft,  quod  rumpitur  polreriore  reftamemo ,  vel  agnarioric  fui  he- 
rcdis ;  irritum  eft.  «  quo  non  aditur  heredrtas  ,•  d.  l.i.  de  injufl.  rupt.  quod 
dicitur  defertum  vel  deftitutum .  Ex  tettamento  cnim  ,  ex  quo  non  eft 
adita  hereditas,  nihil  debetur  ,  &  legata  intercidunr  :  /.  earn  quamy  C.  de  fi- 
deieommiffl  Et  ita  nullum  ab  inito  kQc  diftiaxit  Phn.  lib.  36.  cap.  2.  Null* 
pot i us  quam  irritt  leges. 

%.  I. 

TEftamenium  rumpitur  adopttone  vel  adrogatione  filii  vel  filix ,  quafi  agna- 
tione fur  heredis ,  ex  hoc  §.  &  1. 8.  ff.  dt  injttfl.  rupt.  quia  adopt  io  imr- 
tatur  naturam  ;  /.  filio  quern ,  ff.  de  liber,  t?  pojlhum.  &  per  earn  agnafcun- 
tur  liberi,  qui  rumpuut  teftarneirrum  quafi  agnafcendo. 

$.  pojieriore.  §.  ex  eo  autem. 

T)Rius  teftamenturn  perfe&um  rumpitur  pofteriore  perfefro  ,  etiam  fi  ex  po» 
J.  fteriow  tettamenio  nemo  heres  extitcrir  ,  puta  fi  heres  fcriptus  aut  nolue- 
rit  heres  eiTe ,  am  vivo  tetotorc  aut  polt  mortem  ejus  deceflerit,  ante  aditam 
hereditatem  >  aut  conditione  fub  qua  mfthutus  eft  defeftos  fit  ;  §.  pofteriore. 
Prius  teftamentum  non  rumpitur  pofteriore  imperfefto,  nifi  pofterius  jure  mili- 
tari  fafhim  fir ,  vel  in  pofteriore  inftitutus  fit  is  ,  qui  omnino  ab  inteftato  ard 
hereditatem  vocatur ,  quo  cafu  pofterius  teftamentum  valet  ,  non  quafi  tefta- 
mentum 1  fed  quafi  voluntas  ultima  inteftati ;  I.  2.  ff.  de  injufl.  rupt.  I.  fi  ju- 
te ,  ff.  de  legat.  3.  /.  hat  confuttiffima ,  J.  fi  quit  am  tern  ,  C.  de  it  flam.  Tefta- 
mentum rumpitur  pofteriore  teftamento  pcrfeero  ,  quia  ambulatoria  eft  volun- 
tas hominis  usque  ad  monem  ;  I.  4.  ff.  de  adimend.  legat.  neque  poteft  quis- 
quam  cam  fibi  legem  dicere  ,  ne  a  prion?  fibi  voluntatc  recedere  liceat  ;  /.  fi 
quis  in  printipio ,  ff.  de  legat.  3.  Teftamentum  non  rumpitur  nuda  volun- 
tate,  &  pcenitentia ,  puta  fi  teftator  declaraverit  fe  nolle  prius  teftamentum  va- 
lere f  fe*  teftamento  rite  perfecto  ,  quod  introductum  oratione  D.  Pertinacis  ; 
§.  ex  eo  autem  ,  de  qua  Capitol  in.  m  Pertinac.  Legem  bane  tulit  ,  ut  tefla- 
menta  priora  not  prius  effent  Writ  a  ,  quam  alia  perfe&a  effent .  Teftamentum , 
inquam  ,  non  infirmatur  nuda  voluntate  ,  nifi  voluntas  faSo  aliquo  declarata 
fit  ,  puta  fi  teftator  teftamentum  deleverit  vel  incident  ,  utpote  voluntate  mu- 
tata  teftamentum  irritum  fit  ;  /.  t.  ff.  de  his  qua  in  teflam.  detent.  I.  pen.  C 


ij«      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

de  itflamtnt.  Olim  teftamentum  evertebatur  folo  decennio ;  /.  6.  C.  Th.  dt  te- 
flam. ex  przfnmpta  mutatiooe  voluntatis  lapfu  tanri  temporis  ,  ijuo  fc  referee 
videtur  Plin.  libr.8.  epift.  t  i8.  Quinetiem  Domitius  Jfer ,  qui  tllot  in  mmtn 
affumpfit  ,  reliquit  tejiementum  ante  ado  &  decern  rnmes  nuncupatum  :  adteque 
pojha  imprcbatum  fibi  ,  ut  patris  eorum  bona  prqfcribenda  eurevtrit  .  Conitit. 
Juftiniani  teftamentum  non  antiquatur  folo  decennio  ,  fi  contraria  voluntas  te- 
ftatoris  non  appareat ,  quod  enim  non  mutatur  ,  cur  ftare  prohibetur  i  fed  fi 
medio  tempore  teftator  coram  tribus  teftibus  ,  vel  apud  a&a  declaraverit  ,  fe 
nolle  prius  teftamentum  valere,  decennio  infirmarar;  l.fammus,  C.  de  ufla. 

$.  fed  &  fi  quit . 

'Ertamentum  prius  rumpitur  pofteriori  xqus  perfedo  ,  etiam  G  in  pofteric* 
re  heres  fcriptus  fit  ex  certis  rebus  ,  ex  refcripto  Severi  &  Antonini  , 
quod  fi  teftator  in  pofteriori  teftamento  fideicommiferit  ,  ut  prius  teftamentum 
valeret ,  prius  teftamentum  non  valet  ut  teftamentum ,  quia  nemo  poteft  de- 
cede  re  cum  duobus  teftamentis ,  niC  miles  ;  /.  qujxtbatur  -tff.de  teflam.  milit. 
fed  convertitur  in  caufam  fidekomraUfi ;  /.  poflhumut  de  imiufl.  nipt, 

i.  fi  quit  priore ,  ad  Trtbell.  unde  defumptus  eft  hie  $.  Et  heres  (enptus  in 
polteriore  teftamento  tenetur  rctlituere  hereditatem  inftituto  priore  teftamento  , 
deduclis  rebus  fibi  datis  ,  vel  fuppleta  quarta  tx  lege  falcidia  ,  id  eft  fupple- 
ta  quarta  Trebellianka,  qua?  perfarpe  (alcidix  nomine  intelligitur ,  quia  exem- 
plo  falcidix  introduce  «ft  ;  §.  fed  quia  Ixredes  ,  infr.  de  fideic.  hired.  /.  nb$~ 
\  Corrig.  §.  rtdi ,  $.  t  cum  filia ,  de  vulgar.  &  pupillox. 
cvm   filia  , 

&  v.  fi  pro-  $.  alio  outtm  mode  .    §.  hoc  autem . 

bar  ,  &  an 

trahi  poftit  ex  npEftamentum  rumpitur, manente  in  eodem  ftatu  teftatore,  agnations  fui  he- 
$.  quod  fi  J.  redis  ,  vel  quad  agnatione,  ut  adoptionc ,  vel  adrogatiooe  filii.  Teftamen- 
heredem .  turn  rumpitur  rmitarione  ftatus  teftatoris  ex  capitis  diminurione  maxima  ,  puta 
fi  caprus  fit  ab  hoftibus  ,  vel  fi  ultro  fe  venundari  paflus  fit  ad  a  Sum  geren- 
dum,  vel  pretii  participandi  caufa  ,  vel  fi  capite  damnatus  fit  ,  ex  utroque  hoe 
§.  &  I.  fi  quis  filio  ,  §.  irritum  &  ftq.  ff.  de  in/ufl.  rupt.  Irritum  etiam  fit 
teftamentum  ,  &  ex  eo  foluta  legata  reperuntur ,  fi  defunfti  memoria  damnaa 
fit ,  ob  crimen  peiduellionis  j  I.  turn  films ,  $.  t  "It.  ff.  de  legat.iu 

§.  ult. 

EX  oratione  D.Pertinacis  Princeps  non  admittit  hereditatem  litis  caufa  ,  id 
eft  ut  potent  ior  adverfarius  opponeretur ,  fibi  relicTam ,  ex  hoc  I.  &  /.  \ 
bat.  Faciunt  tx  hoc  ediQo  ,  ff.  de  al'ttnat.  judit.  mut.  cauf.  quia  Impetatorem  litis  caufa 
I.  ult.  ff.  qui  heredem  inftitui  ,  invidiofum  eft  ;  /.  pen.  ff.  de  hertd.  inflit.  jEque  ex  tefta- 
ttjlam.  fgcere  tnento  imperfe'io  &  minus  folemni  Princeps  non  capit  hereditatem  ,  quia  etfi 
poff.  1.  Z2.  %.  Princeps  legibus  iblutus  fit ,  fecundum  leges  vivcre  debet  ,  ex  hoc  &  I.  ex 
lites  donate?,  bnperfeflo  ,de  It  get.  3.  /.  3.  C.  dt  teflam.  Immo  teftamentum  jure  &  folemni- 
de  jur.  fife,  ter  fcriprum ,  non  rumpitur  pofteriore  nuncupativo ,  in  quo  Princeps  heres  nun- 
/.  z.  C.  ne  cuparus  fit ;  Capitolin.  in  Pertinac.  Ipfeque  profeffus  eft ,  nullius  fe  aditurum 
fife  vel  rtfp.  hereditatem ,  qua  tut  adulatione  alkujus  delete  e(fet  ,  aut  lite  perplexa  ,  ut  If 
Paul.  ^.fent.  gitimi  beredts  &  mceffarii  prrvarentur ,  t?c, 
t2.§7.CJr8. 


De 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM. 


Dt  inoffic.  teflanunt. 

cap.     xvur.  • 

In  princ. 

TErtamentum  inofficiofum  eft  ,  in  quo  liberi ,  vel  parentes  prarteriti  font  * 
vcl  injufte  cxhcredati ;  M.  Tutl.  Verrin.  j.  Teftamentum  P.  Annms  ft* 
err  at  ,  nm  improium  ,  non  inofficiofum ,  non  inhumanum  .  Id  vero  refcinditur 
per  querelam  inofficiofi  teftamenti  .  Querela  inofficiofi  eft  actio  in  rent  petitio* 
ne  hereditatis  ,  ex  caufa  de  inofficiofo  teftamento*  qui  datur  liberis  injufle  ex* 
hercdatis  ,  vel  prarteritis  ,  qui  pro  exheredatis  habentur ,  velutt  pnrteritis  a 
matre  ,  vel  avo  marcmo  ;  prarteritio  eoim  matris  ,  vel  avi  materni  ,  pro 
exhercdatione  habetur  ;  §.  *//.  fupr.  dt  exbertd.  libtnr.  Hare  actio  modo 
dicitur  querela  ,  modo  actio  ,  modo  accufatio/  /.  poflbumus ,  I.  quern, 

tdmodftn  .  in  fin.  I.  qui  npudiantis ,  ff.  b.  tie*  quia  impugnar  judicium  defun- 
cti ;  modo  petirio.  hereditatis ;  t.  fi  quis  filium .  C.  b.  tit*  quia  refciifo  tefta« 
memo  per  querelam  inofficiofi  ,  uno  codemque  judicio  exheredatus'  fert  here- 
ditatem  ah  inteftato^  &  ideo  querela  inofficiofi  agebatur  apud  centumvirot  y  /. 
Titia  t  I.  qui  repudiantis  ,  ff.  h.  tit.  quia  cootinet  petitiooem.  hereditatis ,  qux 
eft  centumvirale  judicium  /.  5.  in  fin.  ff.  dt  petit,  btrtd.  I.  ult.  C.  tod.  M. 
Tull.  1.  de  orator*  Hoc  diftat  a  petitione  hereditatis  ,  quod  petitio  hereditatis 
datur  adverfu?  earn  qui  pro  herede-  vet  pro  poffeflbre  poffider  r  querela  inoffi- 
ciofi non  datur  nifi  adverfus  heredenr  fcrtptum ,  vel  adverfus  fideicommifiarium, 
qui  eft  heredis  vice  ,*  I.  Papinianus  ,  $.  fi  conditions  y  ff.  b.  tit.  L  1.  C.  tod. 
Querela  inofficiofi  datur  hoc  colore >  qualr  teftator  non  fans:  mentis  fuerit^non 
quafi  verc  furiofus  ,  alioquin  teftamentum  eflet  nullum  ,  ut  exponitur  inn.  h. 
tit.  f.  i.  I.  Titia  in  fin.  I.  mater ,  §.  ptaterta  .  ff.  b.  tit.  Quare  furiofum  tefta- 
mentum ab  inofficiofo  di/b'nguebat  Afinius  orator  apud  Quintil.  inftit.  libr.  9. 
cap.  2.  Audisne  ?  furiofum  ,  inquam  ,  mm  inofficiofum  teftamentum.  reprtben- 
dimut . 

I- 

f\UereIa  inofficiofi  datur  liberis  prarteritis  ,  vel  injufte  exheredatis  ,  & 
parentibus  vel  fratribus  germanir  now  uterinis  ,  ita  demum  fi  turpis 
perfbna  inftituta  fit  :  cognaris  ultra  fratres  ,  feu  ceteris  transverfalibus  , 
puta  fratris  &  ibroris  filiis  y  patruis  vef  avunculis  y  amitis  vel  marertcris  non 
datur  ;  /.  1.  ff.  h.  tit.  I.  cum  filium >  I.  fratrit  ,  /.  fratres ,  C.  tod.  liberis  & 
parentibus  ex  aequo  datur  querela  inofficiofi  contra  quoscumque  heredes  fcriptos, 
nam  deficientibus  liberis  legitima  debetur  parentibu":  ad  excludendam  querelam 
inofficiofi  teftamentf;  t.  nam  etfi.  ff.  h.  tit.  t.  fcripto  y  in  firr.  undt  liber.  (.  1. 

Llargius ,  de  fucceffor.  ediH.  Fratribus  non  datur  querela  inofficiofi  ,  nifi  in- 
Jta  turpi  perfbna y  id  eft  notafa  infamia  juris  vcl  facto,-  tL  I.  fratres. 

OUerefa  mofficiofi  datur  tarn  liberis  adoptivis ,  quam  natural ifVus  ,  fT  nuf- 
lo  alio  jure  ad  defundr  bona  venire  poffinr  ,  ex  hoc  §.  Hinc  impuberi 
adrogato  non  datur  querela  inofficiofi,  cum  fcrat  quartam  in  bonis  adroga- 
loris  y  ex  conftiturione  T>.  Pit;  /.  Papinianus y  §.  fi  quit  impubu  ,  ff.  b.  tin 


,5i     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

l.fi  adngator  ,  de  adopt.  I.  i.  §.  ft  impubtrt  ,  de  col  la  t.  honor,  quia  querela 
inofficiofi  eft  actio  fubfidiaria ,  quae  non  datur,nifi  deficientibus  alik;  /.  nh.  C. 
de  liber,  prater,  vel  exhtrtd. 

$.  fed  htc  it*. 

OUerela  inofficioff  datur  bis  quihus  nihil  otnnino  ±  teftatore  reliAum  eft , 
non  datur  his  quibus  quid  'etiam  minus  legitima  reli&um  eft ,  fed  its  da. 
tur  actio  ad  fupplendum  id  quod  deeft  legitima;  portion  i  ,  ex  hoc  §.  /. 
omn'tmodo  ,  /.  qua  nuper  ,  /.  quoniam  novella  .  C.  h.  tit.  Olim  fupplebatur  le- 
gitima t  ft  teftator  teftamento  cavifiet  ,  earn  boni  viri  arb'kmu  (uppleri /.  4. 
C.  Th..h.  tit.  fed  bodie  legirima  ,  £  quid  minus  ea  reliftum  fit  ,  fitppletur 
condictione  ex  lege  ,  hoc  eft  conftitutione  Juftiniani  ,  etiam  ft  teftator  de  ea 
fuppienda  nihil  dixerit  cL  I.  emnimodo  .  Hoc  diftat  actio  ad  fupplemetKum  , 
a  querela  inofficiofi  ,  quod  querela  inofficiofi  prarfcribkur  qvinquennio  a  die 
aditx  hereditatis  ;  l.fi  quit plium  ,  in  fin.  I.  pen.  §.  ult.  C.  h.  th.  I.  2.  C.  in 
quit,  cauf.  in  integr.  re/lit.  non  efi  ntceffar.  quia  eft  actio  odiofa  &  extra  or- 
dinaria  .  Actio  ad  fupplementum  ,  *  ex  communi  doc-rorura  fenrentia  .  quar  re- 
cepta  eft  contra  Bartolum  ,  non  prarfcribkur.,  nift  triginta  annis  ,  quia  fupple- 
mentnm  petitur  condidione  ex  lege  ,  quz  eft  actio  perfonalis  ,  qua?  durat  tri- 
ginta annis .  Item  querela  inofficioG  non  datur  ei ,  qui  legatum  accepit  ex  te- 
ftamento ,  in  quo  exheredatus  eft  ,  etiam  ft  iit  minus  legitima  ,  quia  agnovic 
judicium  defunct  i,-  L  fx  pars ,  §.  ult.  ff.  h.  tit.  Actio  vero  ad  lupplementurn , 
non  denegatur  ei  ,  qui  legatum  teftamento  relictum  pro  omni  jure  legitima: 
fimpticiter  agnovit ,  etiam  fi  minus  fit  legkima  ,  nift  Jpectaliter  earn  remife- 
rit  ,•  /.  ft  quandoj  §.  i  pat.  C.  h.  tit.  quo  jure  utimur  .  Hodie  querela:  inof- 
ficiofi locus  non  eft  ,  nifi  duobus  cafibus  .  Primus  eft,  fi  filius  exheredatus  fit 
nominatim  adjecta  caufa  ingratitudinis  ,  fi  prarteritus  fit  vel  exhexedatus  non 
adjecta  caufa  ,  non  datur  querela  inofficiofi  ,  fed  jus  eft  dicendi  teftamea- 
tum  nullum  ;  nov.  115.  cap.  3.  Secundus  eft,  fi  fcater  prarteritus  Jk,  infti- 
tuta  turpi  perfona  ,•  /.  fratres  ,  C.  4.  tit. 

4.  fi  tutor       fed  fi  e  contrario . 

legatum  accepir  ex  teftamento  ,  in  quo  exheredatus  eft  ,  repellirur  a 
querela  inofficiofi  /.  fi  part ,  §.  ult.  ff.  h.  tit.  I.  parentibus  ,  §.  1.  C. 
cod.  Quod  fi  tutor  teftamento  patris  exheredatus  pupilli  nomine  lega- 
tum accepit  ,  ex  eodem  teftamento  non  vetatur  fuo  nomine  querela  inofficioG 
agere  ,•  $.  fi  tutor  .  Et  fi  tutor  pupilli  nomine  «eftamcnt«m  inofficiofum  di- 
xerit ,  nec  obtinuerit  ,  non  amittit  legatum  fibi  eodem  teftamento  relictum  ,• 
§.  fed  fi  e  contrario  ,  /.  adver/us  ,  §.  t  tutor'tbus ,  ff.  h.  tit.  I.  tutortm  ,  ff.  de 
his  que  ut  indign.  quia  officium  fuum  nemini  debet  efle  danmofum  ;  d.  L  tu- 
tortm ,  /.  inter  officium ,  ff.  de  rti  vindiatu  I.  videlicet ,  ex  quib.  cauf.  major. 

ult. 

QUarta,qua;  legitima  vocatur,  inofficiofi  querelam  excludk  quocomque  ri- 
tulo  rclifta  fit',  vel  jure  hereditario ,  id  eft  jure  inftitutionis ,  legati ,  vel 
fidcicommiffi  ,  donationis  monis  caufa  ,  vel  inter  vivos  cerris  cafibus  a 
lege^  cxpre/fis  ,  ex  Ixx  §.  /.  Papinianus  ,  §.  ft  quis  mortis  caufa  quo- 
rtum ,  ff.  h.  tit.  cum  queritur  ,  C.  eod.  L  pen.  C.  de  collat.  Donatio  inter 
vivos  non  imputatur  in  legitimam  ,  nifi  cerris  cafibus .  Primus  eft ^fi  ea  lex  do- 
nationi  dicla  fit ,  ut  imputetur  in  legitimam  ;  /.  fi  quando  generaliter  , 

C.  h.  tit.  Secundus  eft,  fi  dos  vel  donatio  propter  nuptias  pcofecla  fit  a  patre- 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      SECUNDUM  15, 

Tel  a  matre  >  I  qumiam  novella  ,  C.  h.  tit.  I.  ut  liberis  ,  C.  de  edtat.  Tcr- 
rius,  fi  militia  palatina  empta  fit  ex  petunia  patris  /.  ommmodo  ,  \.  impu- 
beri  ,  C.  h.  tit.  Hodie  donatio  qusrlibet  profeda  a  parentibus  confeitur  15c  im- 
putatur  in  legitimam  ,  nifl  exprefie  facia  fit  praKtpui  titulo  ;  nov.  18.  cap.  6. 
auth.  ex  teflantento  ,  C.  de  collat.  quia  donatio  videtur  fafta  im  repndencatio- 
aem  legitimx ,  en  reprefentatian  i  hoirie ,  ut  loquuntur  forenfes . 

Olim  legitima  erat  quarts,  non  omnium  bonorum,  fed  legitime  porrionis, 
quara  quisquc  hahiturus  eflet  ab  inteftato  ;  L  Pap'miamu  ,  $.  qmoniam  ,  ff.  b. 
tit.  I.  parcutibus  ,  C.  aod.  I.  Mud ,  C.  ^e  eel  I  at.  Jure  noviffimo  legitima:  mo- 
dus adau&us  ell ,  fi  unus  duo  tres  vel  quatuor  Tick  libcri  ,  lce:tirna  eft  triens; 
fi  plures,  femis  ,-  nov.  18.  cap.  1.  auth.  noviffimay  C  b.  tit.  &  legitima  quo- 
cumque  titulo  reliflLl  exdudit  querela m  inofliciofi  d.  I.  qtoniam  novella ,  d.  L 
fi  quando ,  §.  &  generaliter  .  Audo  modo  legitima:  at  cflct  triens  ,  vel  Terms 
pro  numero  liberorum,  hoc  a  Julliniano  fcrvatum,ut  quocumque  titulo  relin- 
qui  poffer  ;  d.  auth.  novijfnna  ,  fed  hoc  abrogatum  ab  eodem  nov.  115.  cap.  j. 
quae  eft  poflerior,  &  coiiftitutum  *  ut  legitima  nominatim  jure  inftitutionis  re- 
Iinquatur :  fed  ea  hodie  non  fervatur ,  &  fublatis  Jblemaitatihus  verborom ,  le- 
gitima quocumque  titulo  relinqui  poteft  .  juxta  nov.  18. 

Legitima  eft  quota  bonorum  ,  noo  horeditatis,  ob  id  non  deberur  nifi  de- 
du£lo  are  alieno  ;  d.  1.  Papinianus ,  §.  quarts  tut  cm  ,  &  quota  omnium  bo- 
norum ,  in  ponenda  enim  legitima  habetur  ratio  omnium  bonorum ,  etiam  do- 
natorum  ;  d.  I.  qum'iam  novella  .  Legirinja  eft  pars  bonorum  ,  qua:  pro  rata 
diftribuitur  inter  cos,  qui  de  inofliciofo  agere  pofluat,  ex  hoc  $.  veluti  li  unus 
eft,  trientem  habebii;fi  duo,fcscunciain,  hoc  eft  unciatn  cum  dimidia ;  fj  trcs, 
finguli  unciam;  fi  quatuor,  finguli  tres  ficilkos. 


De  bered.  quaiitat.  &  different* 
CAP-  XIX. 
*  L 

TRiplex  eft  heredom  qualitas  &  differentia,  alii  fuat  heredes  neceflarit , alii 
fui  &  neceffarii ,  alii  extranei .  Here;  neceffarius  eft  fervus  a  domino  fiio 
he  res  inftitutus .  fic  dietus,  quia  volens  nolens  liber  &  uecettarius  heres  fit  ,  & 
ob  prarmium  libertatis  hereoiutem  adire  cogkur:  itaque  qui  facilitates  fuas  fu- 
fpedtas  habent,  (blent  unum  e  fervis  necefTarium  heredem  inftituerc ,  ut  fi  bona 
non  lint  folvendo ,  heredis  nomine  potius ,  quam  teftatoris ,  bona  a  creditoribus 
veneant,  ex  fnc  §.  &  §.  1.  fupr.  quib.  ex  can/,  mammitt.  1. 1.  C.de  nttttfar. 
ferv.  bered.  inftit.  Servus  a  domino  heres  inftitutus  ,  invitu?  hereditatem  adire 
cogitur ,  fed  non  tenetur  creditoribus  ultra  vires  hereditatis ,  &  parta  poft  mor- 
tem patroni  ipfi  refervantur  ,  ex  fxc  §.  unde  ad  hoc  imperrare  poteft  bonorum 
feparationem ,  ut  fi  non  attigerit  bona  patroni  ,  quidquid  poftea  adquifierit ,  ei 
feponarur  ;  /.  1.  $.  ult.  ff.  de  feparat.  bonor. 

§.  fui  autem . 

SUi  &  necefiarii  heredes  funt  ,  qui  *n*om  in  poteftate  moriemis  fuerunt,id 
eft  nulla  media  perfona  iuterpolita ,  puta  filius  vel  nepos  ex  eo  patre ,  vivo 
avo  emancipato,  vel  morte  de  medio  luolato ,  ex  hoc  §.  SuUs  non  dicitur  ,nifi 
qui  in  poteftate  morieotis  eft,  &  proximum  ab  eo  gradum  obtinety  l.fcripto, 
Tom.  VII.  V 


W      I N      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

ff.  y»  r*M.  tejlem.  mil.  extob.  Sui  ideo  dicunrur,  quia  domeftici  heredes  funr, 
ut  ait  Juftinian.  hie  ,  id  eft  venue,  &  domi  nati  ,  &  vivo  pane  quodammodo 
domini  extftimantur  ,-  /.  f*  /iw  tff.de  liber.  &  poflb.  Itaque  noo  dicuntur 
fieri  heredes.  fed  exifleie ,  noa  hereditatem  adire  ,  led  fe  immifoere  ,  non  re* 
pud  tare  ,  fed  fe  abftinere  ,  unde  in  fucceffiotie  paremum  ab  inteftato  ,  prior 
caufa  eft  liberoram  f  I.  3.  C.  Tb.  de  Ugitim.  bind.  Neceflarii  vero  ideo  di- 
cuntur ,  quia  ipfb  jure  inviti  heredes  ciillunt  fine  aditione  ,  fine  fa  So  fuo  , 
«nte  apertas  tabulas  ,  fed  a  prartore  ha  Sen  r  beneficiaot  abftrnendi  /.  nectffs- 
riit ,  CT  feq.  ff.  de  adquir.  bered,  I.  in  fuit  ,  de  fuis  &  Ugitim.  I.  licet  ,  L 
fuum  beredem  >  C-  de  jur.  dtliber.  vel  etiam  non  incongrue  diet  heredes  pof- 
funt  ,  quia  ex  lege  iz.  tab.  quafi  neceflaria  eis  defertur  hcreditas  parentum  . 
Apul.  de  aiino  aureo  libr.  10.  Hitic  inftntuln  ,  quod  leges  ntceffariom  pttris 
fucteffmem  deferrtnt  ,  fyflinebat  ngerrime . 

$•  ctttn  » 

EXtranei  heredes  funt,  qui  non  funt  in  poteftate  morientis?  nt  liberi  eman- 
cipati ,  a  patre  inftitutt ,  ex  hoc  §.  /.  tutelot  ,  ff.  de  cepit.  mhutt.  Eman- 
cipatus  pro  extraneo  habetur ;  /.  quinetiom  ,  ff.  de  tit.  nupe.  !.  nihil  intereft  t 
$.  1.  rer.  emptor.  Extranei  heredes  item  funt  liberi  a  matte  inftitutt  >qoia  ma- 
ter liberos  in  poteftate  non  haher  >  ex  hoc  $.  &  hoc  eft  quod  diettur  in  /.  4.  §. 
a.  ff.  de  boner,  poffeff.  contr.  ttbtJ.  mulieres  fuos  heredes  non  habere  .  Extra. 
ceus  eft  omnis  citra  parentem  virilis  facus ,  &  perfonarn  de  qua  agitur  in  po- 
teftate habeutem  ;  /.  «wV.  §.  t  nccedit ,  C.  dt  rti  ttxor.  ail. 

J.  in  attrtneis  . 

TN  teftamentis  capacitas  fpefratur  tempore  teftamenti ,  fuperveniens  cafus  non 
JL  infirmat  teftamentum    %  petttrt* ,  lirpr.  q  nib.  non  eft  pontiff,  foe.  tttlam. 
in  cxtraneo  herede  necefle  eft  ut  fuerit  capax  tempore  teftamenti  ,  ut  inftitutio 
ab  initio  valcat,  &  tempore  mortis  teftatoris*  ut  effeclum  habear,  &  tempore 
ad  in?  hereditatis,  medio  tempore  mutatio  juris  beredi  non  nocet ,  ex  hoc  §.  /. 
ft  elienum,  §.  1.  ff  de  hered.  in/lit.  In  herede  capaciro  fpeetatur  tempore  te- 
ftamenti ,  quia  teftamentum ,  quod  ab  initio  non  valet, ex  poft  facto  non  con- 
valelcit ,  per  reg-  Caronianam ;  /.  1.  ff.  de  regal.  Cotonian.  in  teftamenro  fpe- 
Aatur  tempos  mortis  teftatoris  ,  quia  teftamentum  rnorte  teftatoris  confi rm acu r, 
fpeQamr  &  tempos  adita*  hereditatis ,  quia  jus  heredis  ,  hoc  maxime  tempore 
infpicirur  ,  quo  adquirit  heredirarem,  media  tempora  non  nocent  heredi  .Ita- 
que ft  civis  Roman  as  heres  fcriptns ,  poft  teftamentum  drporratus  fit  ,  &  ante 
mortem  teftatoris,  vel  eventum  conditionis  inftitutionis .  beneficio  Principis  re* 
ftitutus  fit  ,  heres  erit  j  I.  liber  homo  ,  $.  ft  bent  y  ff.  de  btrtd.  tnft, 

$.  entrtnett. 

EXtraneo  heredi  fcripto  datur  tempos  ad  deliberandum  de  adeunda  heredlta- 
te  ,  vel  non  ,  ex  hoc  6.  Cr  1. 1.  ff.  de  jmr.  delib.  I,  qatmdin  69.  de  ad- 
quittnd.  hered.  Et  tempus  deliberandi  eft  arbitrarium  ,  id  eft  datur  arbitrio  ju* 
oicis ,  ita  ut  non  demur  pauciores  centum  dtebus ;  /.  2.  ff.  de  /nr.  delib.  quia 
&  iolemne  tempus  cretionis  erat  centum  dierum  ,  ex  Ulp.  libr.  reeul.  tit.  22. 
\.  vj.  Heredi  fcripto  jus  adcundar  hereditatis  perpctuum  eft  y  nili  a  prartore 
jtfxftiturum  fuerit  tempus  deliberandi  ,  pollulante  fuhftituto  vel  creditoribus  } 
d.  I.  qnamd'm  .  Jus  adeundi  hereditatem  non  prxferibitur  fpario  lonei  tempo- 
rit ,  fed  30.  anoorum  tan tum ;  /.  licet  in  amt'menti  ,  C.  de  jur.  deliber.  I.  he- 
redi- 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      SECUNDUM.  i?<» 

wtditatis ,  C.  «fc  p«ir.  hereditat.  Con/Vircrriane  Juftin.  jus  deliberandi  fuperva. 
cuum  effeftum  eft ,  ex  quo  heres ,  fi  adeat  hereditatem  confedo  inventario ,  non 
eget  deliberatione  ,  cum  beneficio  inventarii  non  teneatur  crcditoribus  ultra  vi- 
res hereditath ;  /.  farms ,  C.  de  jur.  dtlibtr.  Quod  fi  emiflb  beneficio  inven- 
tarii heres  mftitutus  petat  tempos  ad  deliberandum  ,  a  Principe  datur  annus ,  a 
judice  novena  menfes;  d.  I.  fetmus ,  %.  t  &  hoc  quidem ,  verf.  fed  quia. 

Extraneus  heres  ,  qui  femel  adiit  darrraofam  hereditatem  ,  non  reftituitur 
adverfus  aditronem  ,  nhi  fit  minor  25.  annis,  qui  femel  adiit  hereditatem,  cam 
repudiate  non  poteft  ;  /.  ftcut  major  ,  C.  de  rtpud.  vel  abflinend.  hered.  quia 
heres  adcundo  hereditatem  contrahcrc  videtur  cum  creditoribus  &  legatariis  ;  /. 
3.  §.  *//.  Cf  /•  feq.  ff.  qu'tb.  ex  cauf.  in  poJT.  eat.  I.  fi  quit  abfentts ,  $.  heres 
quoqut  ,  de  oUig.  &  a£L  Si  minor  2;.  anms  damnofam  hereditatem  adierit  , 
reftituitur  abfiinendi  caula  j  I.  ait  prater  ,  %.  fed  etfi  hereditatem  tff.  de  m'mt- 
rib.  l.t.&  auth.  fi  emnts  ,C.  fi  miner  ah  keredit.  fe  abflisuat .  Conftit.  Gor- 
diani ,  milites ,  qui  per  errorem  damnofam  hereditatem  adierunt  ,  etiam  omif- 
(o  inventario  non  tenentur  ultra  vires  hereditatis  y  ex  hoc  §.  &  d.  I.  fc'tmus  , 
%.  ult.  Major  25.  annis  extraneus ,  qui  femel  repudiavit  hereditatem ,  ad  earn 
red  ire  non  poteft  ;  d.  I.  fiat:  major  .  Suns  heres  etiam  major  25.  annjs  ,  qui 
femel  abfimuit  bonis  patris ,  pot  eft  ad  ea  redirc  intra  triermium ,  modo  res  unt 
integne  ,  id  eft  modo  nondum  bona  venierint  ;  /.  ult.  C.  de  repud.  vel  abjli. 
trend,  heredit.  I.  quod  ft  minor  ,  %.  Scavola  ,  ff.  de  mimrib.  I.  ft  quit  fuut  tffi 
de  jur.  delib.  quia  fuus  heres  etiam  poft  abllentionem  heres  man«  ,•  /.  turn 
quafi      fed  &  fi  fuuxyff.de  fidaic.  libettau 

S.  ult. 

OLim  hereditas  non  potuit  adquiri  nifi  aflu  legitimo  fit  folerrmi  ,pnta  aditione 
hereditatis, qua?  eft  ac~His  leeitirnuc,qui  fit  in  jure  judicioque;  Laftus  legi- 
timiyde  R.J.  vel  cietione ,  quar  fiebat  verbis  folemnibos,  earn  hereditatem  adeo 
aernoque,  Ulpian.  libr.  tegul.  tit.  11.  $.  teftibus  t  pra  fentibus;  M.Tull.13.  ad 
Attic  epift.  \ 0/6.  Ex  to  ctgnovi  erethnem  Cluvii  (0  Veflorium  megHgantam}  )li. 
beram  crttimem ,  tejiibus  prtftmibui  ,  fexaginta  d'ttbut:  a&U  folenrmi  ,•  /.  unie.  C. 
Tb.  de  tret  km.  &  bm.  pojf.  1. 1.  4-  &  8.  C.  eod.  de  ban.  matem.  id  eft  adhibit  o 
aliquo  fymbolo  ,  pura  per  faltum  vel  crepitans  digitorom  ,  de  quo  nod  font 
Itxi  M.  TaU.  3.  &  Ambrof.  3.  offic.  11.  led  hodie  cretionis  folemni^ 
fublata  font ,  &  aditio  heYeditatts  fit  fine  ullis  folemnibus  ;  d.  L  unit.  &  aliis 
modo  laudatis  ,•  /.  crtticnum  ,  C.  de  jur.  dtlibtr.  Hered  i  tat  is  aditio  poteft  fieri 
ttuda  voluntate,  vel  nudo  faoo  pro  herede  tjereudo,  ex  hoc  $.  Pro  nerede  ge- 
rere  videtur ,  qui  rebus  heredirariis  tamquam  heres  utitur  ,  vendendo  res  hcre- 
ditatias  ,  vel  pra-dia  colendo  locandove  ,  vel  quoquomodo  fuam  voluutatem  de- 
dam  re,  id  eft  &£h>,vel  verbo  adcui>dar  herediiatis ,  dummodo  fciat  eum ,  dp 
cujus  bonis  agitur  ,  decefTifie  >  &  ie  hercdem  efie  ex  teftamcnto  vel  ab  inteC 
/tato :  &  hoc  eft  quod  dicitur  in  I.  pro  herede  yff.de  adquir.  bared,  pro  faerer 
de  e*erere  eum  ,  qui  aliquid  fecit  quafi  heres  ,  id  eft  aniroo  heredis  ,  quia  pro 
herede  gerere  non  tarn  lacli  eft  ,  quam  anirni :  &  quod  m  /.  gerit  fro  herede , 
ff.  eod.  eum  pro  herede  gerere,  qui  anhno  agnofcit  hereditatem,  licet  nihil  at- 
tingat  hereditanum ,  id  eft  de  corporibus  heredttatjs  .  Extraneus  heres  fit  pro 
htrrcde  fc  gerendo  ,  dummodo  fciat  fe  jure  heredem  efle  ,  6c  qua  ex  cuiia  iibi 
deferatur  hereditas  teftati  vel  inteftati  ,*  /.  fi  is  ad  quern ,  ff.  tod.  Hoc  jure  ,  fi- 
cot  aditio  hereditatts  fit  nuda  voluntate  fine  ulla  folemnitate  verbonnrt  ,  it» 
hereditas  nondum  adita  repudiatur  nuda  conrraria  deftinatione  ,  ex  hoc  $.  Ec 
hereditas  repudiatur  non  tantum  verbis ,  fed  etiam  re  ,  id  eft  tafto  ,  &  alio 
quovis  judicio  voluntatis  ,•  /.  reaufan  ,  ff.  de  adquir.  hered.  Solebat  tamen  re- 

V  ij 


j,6      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANL 

pudiatio  fieri  in  jure  judicioque  nnda  tetUttooe  ;  /.  3.  &  4.  C.  de  repud.  vet 
abfttnend.  htrtdtt. 


De  legat  is. 
CAP.  XX. 

J.  L 

NOn  ana  in  libris  noftris  eft  definitio  legati  .  Modeftino  legatum  definitor, 
donatio  teftamento  relicta  ;  /.  legatum,  de  /eta:,  2.  Legatum  eft  dona* 
tio  ,  nam  mortis  caufa  donationes  per  omnia  fere  legati*  comparantur  ,■  §.  t. 
fnpra  ,  de  donat.  &  legatum  eft  fine  onere  or  donatio  ,  ficut  enim  onus  arris 
alieni  non  tranfit  in  donararium  certac  ret  y  /.  *ns  alieni ,  C.  de  denat.  ira  nec 
in  legatarium  ,  led  in  heredem  ,  ant  earn  qui  heredis  vice  eft  ,•  /.  ult.  C.  de 
heredtt.  ail.  I.  fi  hereditatem ,  ff.  mandat.  l.\.  §.  heres ,  ad  T rebellion.  Pie- 
nior  eft  definitio  legati  ,  quam  ponrt  Juftinianus  hoc  leee  ,  legatum  die  dona- 
tionem  teftamento  reliftam  ab  herede  prLviUndam  .  Legatum  dicitur  prarilan- 
dum  ab  herede  ,  ut  diftinguatur  a  fideicommiflo ,  nam  legatum  a  folo  heretic 
relinquitur ,  fideicommifTnm  relinqui  poteft  ab  herede ,  legatario ,  vel  donatario 
mortis  caufa  ;  l.ut  beredibus ,  /.  arm  pater,  §.  t  1-  de  legat.  2.  /.  ab  et ,  I. 
ult.  C.  defideicomm.  Non  fine  caufa  Juftinianus  addidit,  legatum  cfle  ab  here- 
de prseftandum  ,  quia  hodie  fublata  differentia ,  quae  olim  erat  inter  legata ,  le> 
gatarius  per  fe  non  poteft  occupare  legatum  ,  fed  legatum  jure  judicioque  pe- 
tere  debet ,  ut  fibi  prxftetur  ab  herede  ,  alioquin  fi  per  fe  legatum  oecupave- 
rit ,  tenetur  interdifto  quorum  Icgatoruro  /.  1.  ff.  quod  legat.  nili  teftator  vo- 
luerit  ut  legatarius  per  fe  legatum  caperet  ;  /-  T'rtia  cum  teftamento,  $.  1.  de 
leeat.  2.  Heres  fcriptus  ,  a  quo  pure  rel&a  funt  ,  ftatim  ab  adita  hereditatc, 
etiam  fi  et  fiat  controverfia  hereditatis  ,  puta  fi  falfum  teftamentum  dicarnr  , 
debet  fine  mora  prarftare  leeata  ,  inter  pofita  cautione  eviSa  hereditate  ,  de  re- 
ftituendis  legatis  /  /.  fi  in  fraudem,  C.  h.  tit.  Aliam  legati  definitiooem  Flo- 
lentinus  in  7.  legatum  1 16.  ff.  de  legat.  1.  legatum  eft  deltoatio  hereditatis  ,  qua 
teftator  no,  quod  umverfum  heredis  font ,  alicui  quid  collatum  velit  ;  &  bare 
definitio  eft  propter  legem  falcidiam  ,  qua  non  licet  exhaunre  hereditatem  le- 
gatis ,  fed  nsque  ad  dodrantem  tan  turn . 

fed  oltm  # 

OLim  quatuor  eranr  legato  rum  genera  ,  per  vindicationem  ,  per  damnario- 
nem ,  per  finendi  modum  ,  &  per  praxeptionem  .  Legatum  per  vindica- 
tionem ita  relinquebatur,  do,  legot  vel  fumito,  tapito,  babeto .  Per  damnation 
iiem  ira  ,  heres  mens  damnas  eft*  dare  .  Per  finendi  modum  ita  ,  heres  mens 
damnas  efto  fmere  ,  L.  Titium  fumere  illam  rem  ftbique  habere  .  Legatum  per 
prsreeptjonem  ita  ,  illam  rem  pracipito  ,  ex  Ulpiano  libr.  regular,  tit.  de  le- 
gatis,§.6.  Caio  2.  inftit.  &  Paulo  3.  fen  tent.  Legatum  per  vindicationem  peti 
poterat  aclione  in  rem  ,  &  perfonam  ,  &  aflione  ad  exhibendum  ;  /.  quod  It- 
gatur  ,  ff.  de  fudit.  I.  hujusmodi  ,  §.  ult.  de  legat.  t  1.  Et  ftatim  ipfo  jure 
recta.  &  fine  fadlo  heredis  tranfibat  in  legatarium  /.  legatum  So.  de  legat.  1. 
/.  3.  %.  ft  rem  ,  de  legat.  3.  /.  a  Titio ,  de  furt.  de  hoc  gen  ere  legati  intelli- 

gendus  eft  Servius  in  ilium  locum  5.  Auieid.  Sume  pater  verbum  eft 

jurisreifultorum  ,  quo  utuntur  quot'tts  legatum  non  ab  herede  datur  ,  fed  eft  in 

acti- 


Digitized  by  Google 


pnott 

fcgat 


Si 


LIBRUM      SECUNDUM.  i57 

aeeipientis  arbitrio  .  Legatum  per  damnationem  peti  potent  a£t»one  ex  tefta- 
mento  ,  oust  eft  in  perfonam  y  /.  duos  ,  ff.  dt  u/ufruB.  legat.  ut  &  legatum 
per  finendi  modum ,  &  utrumque  ab  herede  peri  debuit  .  Legatum  per  price- 

~em  veniebat  in  judicio  familia;  ercifcunda;  {-  I.  beredet  ,  §.  ult.  I.  i  fi  pi.  t  V.  fi  pro- 
y  I  ft  ita  ,  ff.  famil.  ertifc.  quia  cam  urn  ex  heredibus  prxlegatur  ,  ca  bat.  Et  ad- 
„jti  pars,  quam  heres  a  (c  ipfo  capit,  non  tam  jure  legari,  quam  jure  here-  de  /. 4.  eenl. 
djtario  capitur  y  /.  tt  C  quidemy  de  legat.  1.  l.milet  ad  fororem  ,§.*/;.  dt  U-  tit.  I.  out  fi~ 
at.  2.  /.  eum  qui  ,  %.  ult.  ff.  dt  his  qua  ut  indign.  confHtut.  Conftantini  ce  liabus  ,  §. 
iliorum  Conftantii  &  Conftantis  in  legatis  fublata  eft  verborum  fb)emnitas,fca  de  legal.  1. 
ut  quibuscumque  verbis  relinqui  pofient  y  /.  in  legatis  ,  C.  h.  tit.  Eufeb.  dz  11  Q1im  / 
vit.  Conftanrin.  /iAr.4.  cap.  16.  &  conftit.  Juftiniani  fublata  eft  differentia  ,  qui  &  / 

ante  erat  inter  legata  &  fideicommiffa  ,  &  quibuscumque  verbis  concepta  fint  con* 
legatorum  caufa  tres  data?  a&iones  .  Aclio  ex  rcftamento .  qui  eft  in  perfo-  conj^  ;  "j 
nam  heredis ,  aftio  in  rem  ,  &  aflio  hypothecaria  ,  nam  bona  defun&i  tacite  ci-l,  ,  V  , 
Iegatariis  obligantur  ;  /.  1.  C.  comm.  dt  legat.  Hoc  tamen  differt  tacita  hy-^  , 
potheca  ,  qui  darur  legati  nomine  ,  ab  aliis  quae  funt  in  jure ,  quod  eft  di-  \r  .amen  fi 
vidua  ,  niu  in  legatis  ptis  y  d.  I.  1. 

§.  fed  tun  usque. 

ANte  Juftinianum  multi  erant  differenti*  inter  legate  &  fideicommiffa  . 
Legatum  non  aliis  quam  civilibus  &  directs  verbis  relinquebatur .  Fidei- 
commiffum  obliquis  &  precariis ,  puta  yrege  ,  volo  ,  mando\  Ulpian.  libr.  rtgul. 
tit.  25.  Legata  petebantur  a&ione  ordinaria  in  rem  ,  vel  ex  teftameiito  ,  quae 
eft  in  perfonam  ,  fideicommiffa  extra  ordinem  ,  cognitiooe  prxtoris  ,  qui  fidei- 
commiffarius  dicebatur  .  Legatum  relinqui  non  potent  ,  nifi  teftameino  ,  vel 
codiciilis  teftamento  confirmatis ,  fideicommiffum  etiam  ab  inteftato  relinqui  po- 
terat  ,  ab  herede  legitimo  ,•  $.  prtterea  ,  infr.  de  fideieemmiff.  hertdit.  Fidei- 
commiffum relinqui  poteft  etiam  in  epiftola  fideicommiffaria  &  in  libello  fi- 
deicommiffario ,  vel  nutu  folo ,  vel  fine  fcriptura  adhihitis  quinque  teftibus y  /. 
0*  in  ep'tflola ,  C.  de  fide'tcommiff.  Legatum  relinqui  pot  erat  a  tolo  heredc  :  fi- 
deicommiffum ab  herede ,  legatario ,  vel  donatario  mortis  caufa  ;  /.  ut  heredi- 
bus y  de  heat.  2.  Ante  heredis  inftitutionem  legari  non  poterat  ,  fideicommitti 
poterat  ,■  §.  ante  heredity  infr.  b.  tit.  I.  un.  C.  ut  adion.  ab  beredib.  &  contr. 
hexed.  i>irip.  In  legatis  ,  abi  verba  perfpicua  erant  ,  non  admittebatur  quarftio 
voluntatis  ;  L  tilt  aut  Hit ,  §.  cum  in  verbis ,  ff.de  legat.  3.  I.  fi  aliiyde  ufufr. 
legat.  In  fideicommiffis  etiam  ft  verba  effent  aperta  ,  magis  voluntas  quam 
verba  fpe&abatur  y  /.  rum  virum  ,  C.  dt  fidtiremmiff.  I.  quisquis ,  de  legat.  5. 
Dcnique  olim  legara  ftricliori  jure  concludebantur  ,  fideicommiffis  autem  ,  qux 
ex  voluntate  magis  defcendunt ,  pinguior  natura  erat ,  ut  ait  Juftinianus  hot  lo- 
eo  ,  unde  fideicommiirum  humanius  quam  legatum  dicitur  /.  2.  C.  comm.  dt 
legat.  Sed  conftit.  Juftin.  legata  per  omnia  exarquata  funt  fideicommiffis,  ita  ur 
legata  &  fideicommiffa  indhrinde  quibuscumque  verbis,  vel  direclis,  vel  preca- 
riis ,  relinqui  poflinr ,  &  legatorum  &  fide icom m ifforum  caufa  reque  competant 
in  rem  aclio ,  perfonalis ,  &  hypothecaria  y  d.  I.  2.  Legatorum  &  fideicommif- 
forum  nomine  comperunt  plures  ailiones ,  fed  non  omnibus  fimul  agere  licet  f 
fed  una  elefta  confumitur  alia  y  /.  eum  filius ,  §.  variit  ,  de  legat.  2. 


§.  nm/olum. 


"XT On  folum  res  propria  teftatoris  vel  heredis  ,  fed  etiam  alie 
teft  ,  ex  hoc  $.  1.  eum  fervus  ,  i.  nnjlat  ,  ff.  de  legat.  1. 
tandi  erat  ,  quod  rei  alien*  donatio  nulla  eft;  /.  fi  fiUitty  t  C. 


fed  etiam  aliena  legari  po- 
Rauo  dubi- 
de  donat.  er- 


Digitized  by  Google 


M8      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 

jjo  idem  videbatur  dicendom  in  legato  ,  fed  in  promptu  eft  refpoafio  :  lega- 
tum  rci  alienx  fuftinetur  /quia  heres  .  a  quo  res  aliena  legata  eft  ,  videtiur 
damnatus  rem  redimere  ,  &  prarftare  legatario  >  itaque  hoc  proprium  fuit  le- 
gati  per  damnation  em  .  Per  vindicationem  legari  poterar  tantum  res  propria 
"teftatoris,  par  dairmationem  res  aliena  *,  Ulptan.  libr.  regular,  tit.  14.  $.7.  & 
8.  /.  Stichut  39.  ff.  de  ma  a  u  m  i  ff,  teflament.  Donatio  rei  alien*  aon  valet  , 
quia  donator  non  pra-fumitur  velle  dona  re  rem  alienam  ,  &  lex  donationibus 
modum  impofnit  ,  quia  donare  eft  perdere  ;  /.  filiuif.  ff.  de  danat.  Res  aliena 
legari  potett ,  utique  fi  parari  poteft  ,  etiam  fi  ipfius  paratio  (it  difficilis  d.  t. 
cum  t  fervus  A.  conftat.qm*  difficult  as  prarftationts  non  reddit  inutile  legatum, 
exempJo  ftipularionis  ,•  /.  r.  §.  ex  bit ,  ff.  dt  V.  O.  Re  aliena  legata  ,  heres  te« 
netur  earn  redimere,  &  prarftare  legatario,  quod  fi  redimi  non  poffit , puta  no- 
lente  domino  earn  vendere  ,  vel  tmmodicum  pretium  ejus  rci  petente  ,  heres 
libera  tw  pneftando  crftiojat  ionem ,  ex  hoc  %.  I.  fi  damns ,  $.  qui  confitetur ,  ff. 
de  legat.  1 .  /.  non  dubium  ,  4.  ult.  ?«'  fuatuor  ,  %.  kit.  de  legat.  a.  Quod 
dixi  rem  alienam  legari  pofle  ,  verum  eft  U  res  fit  in  tommmio  ,  id  eft  emi 
vendi  poffit,  quod  fires  non  lit  in  xommercio,  veluti  res  lacra  ,  publica  ,  fis- 
calis  ,  nec  arftimatto  debetur  ,  quia  furiofi  eft  talia  legata  teftamento  adferibe- 
re  ;  d.  I.  cum  fervus ,  %.  ult.  Sea  ft  res  in  commercio  quidem  fit ,  8c  ejus  com- 
m  ere  mm  legatarius  non  habeat ,  arftimatio  debet  ur  /.  fed  fi  res,  /.  filiusf.  §. 
fi  quid  ,  ff.  de  legat.  1.  ut  legata  fervo  militia  ,  cftimatio  debetur  ;  /.  fidei- 
commiffa ,  $.  fi  fervo  ,  ff.  de  legat.  3.  quia  fervus  militia;  incapax  eft  ,  non 
arftimationts .  I  La  denuun  valet  legatum  rei  alienx ,  fi  teftator  fiaens  rem  alie- 
nam legaverit  ,  &  hoc  cafu  is  qui  agit,  id  eft  legatarius,  debet  probare  fcifie 
defuncewm  rem  alienam ,  quia  actori  mcumbit  onus  probandi  ,  ex  hoc  $.  I.  ve- 
rius  ,  ff.  de  ptobat.  Si  teftator  per  errorem  rem  alienam  legaverit  ,  non  alitei 
valet  reli6him  t  nifi  conjunftar  perfonae ,  vel  uxori  ,  vel  ei  demum  rcliquerit , 
cui  relicTurus  e/fet  fi  fcuTet  efle  alienam  ;  /.  cum  alienam  ,  C.  h.  tit.  Alias 
five  fciens ,  five  ignorans  teftator  legaverit  rem  heredis  ,  legatum  debetur  he- 


resque  renetur  earn  prarftare  ,  quia  faeilis  eft  rei  prarftatio,  cum  dominium  ejus 
fit  apod  heredem  ;  L  ttmm  ex  familia  ,  $.  fi  rem,  da  legat.  x. 

§.  fed  &  ft  rem. 

SI  teftator  rem  pignori  obligatam  fciens  legaverit  ,  vel  per  fideicommiflura 
reliquerit ,  ab  nerede  luenda  eft ,  nifi  alio  animo  fuerit  teftator ,  id  eft  nifi 
aliud  exprefierit  :  fi  ignorans,  a  legatario  ,  vel  fideicommilfario ,  nifi  vel  banc, 
vel  aliam  rem  ejusdem  prerii  relicnmis  fuerit  ,  fi  fciflet  obligatam  ,  ex  lx>c  $. 
&  I.  fi  res  ,  ff.  da  legat.  1.  A  7irer  flataat,  da  dot.  praUgat.  I.  prxdis,  C.da 
fidekomm'iQ. 

§.  ft  m  aticiu. 

v 

SI  res  aliena  legata  fit  ,  &  ejus  rei  legatarius  dominium  adquifierit  vivo  tt- 
ftatore  ,aut  rem  adquifierit  ex  caufa  onerola,  puta  ex  caufa  emptioois  ,tunc 
aitione  ex  teftamento  aftimationem  rei  petere  poteft  ,  aut  ex  cau(a  lucrativa  , 
puta  ex  caufa  dona  Hon  is  ,  hoc  cafu  legatum  extinguttur  ,  quia  duz  lucrative 
in  eadem,  re ,  &  eadem  pcrtona  non  concurrunt  ,  ex  hoc  %.  I.  hujusmodi  ,  $. 
qui  fervum  ,1.  ft  fervus  108.  ^.Stichum ,  ff.de  legat.  1.  I.  nutu  ,  %.fideicmtmif- 
fum ,  de  legat.  3.  Re  aliena  legata ,  fi  legatarius  earn  adquifierit  ante  diem  le- 
gari cedentem  ex  caufa  onerofa  ,  rei  xftimatio  ei  debetur  ,  quia  cui  pretium 
rei  abeft,  ei  res  ipta  abeffe  videtur ;  I.  fi  fervus .  $.  &  ideo,  ff.  de  evicl.  Re 
aliena  legata  ,  fi  legatarius  earn  quscfierit  ex  caufa  lucrativa  ,  nihil  petere  po- 
teft, quia  ei  nihil  abeft,  &  cadem  res  iterum  prarftari  non  poteft;  d.l.  fi  fer- 
vus, 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  150 

vus ,  §.  Stichum  ,  quod  lemel  noftrum  eft  ,  amplnts  nolrrum  fieri  noa  poteft  , 
eju^cm  rei  dominium  Don  poteft  ad  nos  pertinere  ex  pluribus  caufis  ;  I.  j.  §. 
tar  t  plurimis  ,  ff.  dt  adq.  pofftjj'.  I-  non  ut  tx  pfnribus  ,  dt  R.  J.  Quod  di- 
xi ,  cum,  qui  legat*  rei  dominium  ex  caufa  lucrativa  na&m  eft,  legatum  pe- 
tere  non  pofle  >  neque  rem  ,  neque  adtimarionem  ,  non  habec  locum  fi  domi- 
nium rei  apod  eum  non  fit  perpetuo  remanfurum  :  finge  res  aliena  mihi  lega- 
ta  eft  teftamento  primi  ,  deinde  eadem  res  tcftamento  lecundi  ,  qui  erat  verus 
dominus  ,  legara  eft  tertio  Tub  condttione  ,  pendente  conditione  heres  fecundi 
earn  mihi  donavit,  non  extinguimr  aftio  ex  teftamento,  quia  donatio  eft  tem- 
poralis ,  &  finietur  exiftente  condhione  ;  /.  non  qnocumqut  ,  ff.  dt  It  gat.  i. 
Quod  fi  Titius  Seio  tcfleram  frumentariam  comparari  voluerit ,  poft  diem  tri- 
ccfimum  a  morte  fua  ,  fi  vivo  teftatore  Seius  tcfleram  frumentariam  ex  caufa 
lucrativa  adquifierit ,  puta  beneficio  Principis  ,  prerium  teflerx  frumenraria;  ex 
teftamento  petere  potefr  ,  quia  fideicommiflum  tefleras  frumenraria;  ,  magis  in 
quantirate,  id  eft  modo  frumenti ,  qui  erogatur  propter  tefleram ,  quam  in  cor- 
pore  confiftit  ;  /.  Titia  87.  ff.  dt  Itgat.  2.  &  ita  dua*  lucrative  non  concurrunt 
in  eadem  re . 

Si  duo  rum  teftamentis  eadem  res  mihi  legata  fit  ,  ex  uno  teftamento  pe. 
tere  potero  rei  arftimationem  ,  ex  altero  rem  ipiam  /.  plant  34.  §.  fed  fi 
duotum  ,ff.de  ftgtt.  1.  Hac  rartone  fi  duobus  teftamentis  ,  id  eft  duo  rum  te- 
ftamentis ,  mihi  eadem  res  legate  fit  ,  multum  intereft  utrum  rem  an  arftjma- 
rionem  ex  priori  teftamento  confecutus  fim  ,  nam  fi  prius  rem  haboero  .  non 
potero  poftea  petere  arftimationem  ,  quia  rem  habeo  ex  caufa  lucrativa  ,  fi  prius 
arftimationem  confecutus  fuero  ex  primo  teftamento  ,  potero  rem  petere  ex  fe- 
cundo  teftamento  ,  quia  ex  primo  teftamento  noa  fum  confecutus  rem  ,  fed 
arftimationem  ,  ut  oftenditur  in  he  §. 

§.  ts  qvoqut. 

EA  otat  fo  rerum  natura  non  funt ,  fi  quidem  furura  funt  Iegari  pofTunt ; 
veluti  rrufrus  qui  ex  iJIo  fundo  nati  erant ,  aut  quod  ex  ilia  ancilla  na- 
tum  erit  ,  ex  hoc  §.  /.  quod  in  rerum ,  ff.  dt  legot.  1.  Hujusmodi  legato  inert: 
tacita  conditio,  fi  mxJtus  nafcanrur ,  vel  partus  edatur.  qua:  non  facit  legatum 
conditioiiale  .  Conditiones  enim  ,  quae  tacite  infunt,  id  eft  quar  extrinfecus  ve- 
niunt  ex  natura  rei ,  non  ex  teftamento ,  id  eft  dispofttionc  tefta torts  ,  non  fa- 
ct unt  legatum  conditionale  /  /.  conditiones ,  ff.  dt  condit.  &  dtmonftrat. 

%.  fi  eadem  res . 

SI  plures  heredes  coojunflim ,  vel  disjun&m  inftituti  funt  ,  portio  deflcientts 
adcrefcit  cohcredibus  etiam  inviris  ;  /.  ttnic.  $.  his  ita  ,  C.  de  raduc.  tol- 
Itnd.  quia  heredes  finguli  tacite  in  folidnra  vocati  intetliguntur ;  /.  heredes ,  /. 
fi  its  qmsyff.  dt  htrtd.  inflit.  ne  teftator  pro  parte  teftatus ,  pro  parte  inte- 
flatus  decedat  .  Quod  fi  eadem  res  duobus  legata  fit  conjumffim ,  puta ,  Tit'to 
&  Mavio  fundum  do  lego  ,  Seio  tandem  fundum  do  lego  ,  fi  ambo  pctant  le- 
gatum ,  legatum  fcinditur  ,  id  eft  dividitur  inter  eos  ,  quod  fi  alter  defecerit, 
puta  fi  vivo  teftatore  deceflerit ,  vel  legatum  repudiarit  ,  portio  deficientis  ad- 
crefcit collegatario  ;  d.  I.  unit.  §.  ubi  auttm  ,  /.  fi  pluribus  .  ff.  dt  legal,  1. 

?|uia  conjunct]  re  St  verbis ,  vel  re  tanrum ,  folidum  nabent  ab  initio,  concur- 
u  partes  faciunt  ,•  /.  cmjunhlim ,  dt  Itgat.  3.  Conjunclio ,  ex  qua  jus  adcrefceo- 
di  nafcitur ,  triplex  eft  ,  re  &  verbis,  re  tanrum  ,  verbis  tantum .  Re  &  ver- 
bis conjuncti  funt,  quibus  conjun&im  ,  id  eft  conjuiicla  oratione  ,  eadem  res 
iegatur  ,  ut  ,  Titto  C  Mavio  ftmdum  Sempnniamtm  do  lego  .  Re  conjunfti 


i*>      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

funt  non  etiam  verbis ,  quibus  feparatim  res  eadem  lpgatur ,  ut ,  primo  fundum 
Sempronianum  do ,  lego  ,  ftrundo  tundatn  fundum  do ,  lego .  Verbis  autem  noa 
re  conjunlK  funt,  quibus  cadem  res  arquis  partibus  reltnquitur , ut , Titio  &  St- 
'to  fundum  xquis  partibus  do ,  lego  y  /.  re  conjunSh  ,  de  legit.  5.  /.  triplici  ,  dt 
V.  S.  Olitn  jus  adcrefcendi  non  nabuit  locum  indiltinfte  inter  conjun&os  ,  fi 
duobus  conjunction  eadem  res  legata  eiTet  per  vindicationem  ,  jus  adcrefcendi 
erat  inter  cos  ,  quia  conjuncli  ab  initio  folidum  habent  ,  fed  concurfu  partes 
faciunt .  Si  duobus  eadem  res  legata  effet  per  damnationem  ,  non  erat  jus  ad- 
crefcendi inter  cos  ,  quoniam  finguli  ab  initio  partes  habent  y  I,  plant  %  %■  fi 
etrnjunETm  yde  legat.  1.  Sed  hodie  fublata  differentia  legatorum,  jus  adcrefcen- 
di locum  habet  indilrincte  inter  coiiegatarios  conjunftos  re  &  verbis  t  vel  re 
tantum,  &  fi  duobus  res  eadem  legata  fit  conjunctim  ,  vel  disjunction,  portio 
deficientis  adcrefcit  collegatariis  y  d,  I.  unit.  $.  ubi  auttm  ,  Inter  collegararios 
verbis  conjunftos  tantum  ,  non  eft  jus  adcrefcendi  y  /.  j.  I.  pen.  ff.  dt  ufufruEl. 
adtrtfe.  quia  videtur  teflator  11011  tarn  eos  conjunxiflc-  ,  quam  celerius  dixifle  y 
d.  I.  ft  it  a  quit  .  Jus  adcrefcendi  locum  habct  tantum  iuter  conjunctos  #  unde 
jus  coujunclionis  appellator  y  d.  I.  re  conjunct  ,  d.  I.  unic.  §.  ubi  autem  .  Si 
duobus  ousdem  fundi  ufusfructus  legetur  ,  inter  eos  non  eft  jus  adcrefcendi  y 
I.  pen.  ff.  dt  ufufruEl.  quia  jus  adcrefcendi  eft  rcaje  ,  portio  portioni  adcrefcit 
non  pcrfonx  ,  quod  in  ufufructu  locum  non  habet  ,  cum  ufusfruflus  fit  jus 
pcrfonale  ,  quod  perfonam  non  egreditur  y  /.  fi  ufusfruSus ,  ff.  dt  jur.  dot.  Si 
duobus  conjunction  res  eadem  rplifta  fit  ,  pars  deficipntis  adcrefcit  collceatario 
volenti  non  invito  cum  onere  :  fi  disjunction  res  eadem  duobus  relicta  fir  , 
pars  defkicntis  adcrefcit  collegatario  fine  onere  ,  quod  collatum  eft  iu  per- 
fonam deficipntis  ,  quia  folidum  habuit  ab  initu  ,  fit  fuum  retinet  non 
alienum  y  d.  I.  tot.  §.  ubi  autem  . 

§.  ft  cui  ftmdut . 

IS ,  cui  fundus  alienus  legatus  erat ,  fi  propri  eta  tern  emerit ,  &  morte  vel  ca- 
pitis diminutione  fruftuarii  ufusf Rictus  per  confolidationem  ad  eum  per- 
venerit ,  nihilominus  actione  ex  tcftamento  fundum  petere  poteft,  quia  etd  ha. 
bet  ufumfructum  ex  caufa  lucrativa ,  nempe  per  coufolidationem  ,  tamen  pro- 

Srietaiem  habet  ex  caufa  ocerofa  ,  ncmpc  titulo  emptionis  ,  &  licet  ufusfru- 
:us  in  multis  partibus  juris  habeatur  pro  parte  dominii  y  /.  4.  ff.  de  ufufruEl. 
revera  tamen  in  cafu  propo  "to  non  eft  pars  rei  ,  fed  fervitutis  locum  obonet  : 
fed  quia  legatarius  ufumfrudum  habet  ex  caufa  lucrativa  ,  officio  judicis  0011- 
tinetur,  ut  a-ftimationem  rei  legatac  accipiat,  deducto  ufufruclu  ,  ex  hoc  §.  & 
I.  non  quocumque  ,  §.  fundus  ,  ff.  dt  legat.  t. 

%.  fed  ft  rem  . 

REs  legararii  ei  legari  non  poteft  ,  quia  quod  femel  noftrum  eft  ,  amplius 
noftrum  fieri  non  poteft  ;  &  quamvis  vivo  reftatore  rem  alienaverit,  nec 
res ,  nec  aftimatio  deberur  ,  tx  hoc  §.  C  /.  propriat  ,  C.  h.  tit.  propter  reg. 
Caton.  Quod  ab  initio  non  valet  (S'r.  Excipiuntur  nonnulli  cafus  .  Pnmo,  res 
mea  milii  legari  poteft  ,  fi  pignori  dt  obligara  ,  &  tunc  ex  teftamento  aftio 
mihi  datur  in  heredem  ut  pignus  luat  y  /.  ft  tibi  /onto  ,  ff.  dt  legat.  1.  Sc- 
enndo ,  rei  meat  legarum  valet ,  fi  ejus  ufusfruclus  alienus  ut  y  7.  Mevius  ,  $. 
fundoyff.  dt  legat.  2. 

5.  fi  quit  rem. 

Si  quis  rem  ,  cum  falfo  exifiimaret  effe  alienam  ,  legaverit  ,  valet  legatum  , 

plus 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  t<6i 

pld$  enim  valet  quod  eft  in  vcritatc ,  quam  quod  in  opinione  :  ii  quis 
hum  cum  exiftimaret  elTe  legatarii  legaverit  ,  valet  legatum  quia  vol 
derao&i  exitum  habere  poteft,  ex  hot  §.  id  eft  error  fafti  ,  non  impedit 
flum  juris  ,  quia  plus  eft  in  verkate  ,  quam  in  opiuione     l.\af.ff.de  ma-  V.  etiam  /. 
numiffu  tefitm.  -o.  $.  4.  rf* 

§.  fi  rem  fuam .  jUT.  C  fact. 

it 

SI  teftator  rem  legatam  alienavcrit  ,  nihilominus  legatum  deberar  ,  xiifT  adi- 
mendi  legati  animo  rem  vendiderit  ,  puta  fi  ultro  rem  vendidir,  quod  fi, 
urgent*  neceffitate ,  arris  alieni  folvendi  caufa  ,  legatum  non  extinguitur  ,  quia 
non  videtur  habuiffe  animum  adimendi  legati  ,  ex  hoc  $.  1.  fi  ex  toto  ,  ff.  de 
legat.  1.  /.  rem  legat  am  ,  /.  legatum  14.  de  adimend.  legat.  I,  fideicommijfa  , 
$.  t  fi  rem  fuam  ,  de  legat.  a.  /.  fcribit  ,  §.  t  item  fcribit  ,  de  a  nr.  &  ar- 
gent, legat.  Quod  li  rem  legatam  pignori  vel  hypothecs  obligavit  ,  non  vi- 
detur ademifie  legatum  ,  itaque  heres  debet  cam  luerc  ,  &  prxftare  legatario  , 
ex  Iwc  §.  &  I.  3.  C.  de  legat.  Ratio  eft,  quia  vix  res  noftras  pignori  damus, 
aid  neceflfttatis  caufa  ,  puta  pro  mutua  pecunia  ,  pecuniae  enim  noti  folebant 
credi  a  fceneratoribus ,  mli  fub  pignore ;  Tertull.  de  idololatr.  Pecuniam  de  ethnic 
as  mutuantct  ,  fub  pigvoribus  fiduciati  ,  jurati  cavern  ,  &  fic  negant  .  Ara- 
brof.  de  Tob.  cap.  4.  Vcs,  mquam,  dicnts  crediteres ,  qui  mm  homini  ,  fed  pi. 
gmri  credidiftis. 

%.  fi  quit  debt  tori. 

SI  quis  debitori  liberationem  legaverit ,  utile  eft  legarum ,  in  ut  heres  neque 
a  debirore  ,  neque  ab  herede  ejus  ,  neque  ab  alio  .  qui  vice  heredis  (it  , 
puta  fiibftiiuto,debitum  petere  pofiit.  Et  fi  debitor  ab  herede  conveniafjr,da- 
tur  ei  exceptio  doli  mali,vcl  actio  ex  teftamento  ,  fi  velit  agere  adijrfus  he- 
redem,  ut  liberetur  per  acceptilationem ,  ex  hoc  %.  L  5.  /.  quod  fi  mihi ,  ff.  de 
liberal,  legat.  I.  pen.  $.  ult.  de  bon.  libert.  Nempe  liberatiotie  legata  Titio  , 


debitor  libcraiidus  eft  per  acceptilationem  .  il  Titius  folus  fit  debitor  ,  vel  per 
padrum  de  non  petendo  ,  fi  cum  alio  fit  debitor  ;  d.  I.  3.  nunc  de  effetlu  . 
Ratio  differentia  eft  ,  quod  acceptilatio  habet  vim  folutionis  ,  &  obligationem 
tollit  ,  &  prodeft  utrique  debitori  /.  §.  ult.  ff.  de  duob.  rtis  .  Padrum  de 
non  petendo  eft  perfonale,  non  prodeft  correo,-/.  fi  unus,  §.  t  pailus  ,  ff.  dt 
padis.  Liberatio  poteft  legari  in  perpetuum ,  vel  ad  tempus  ex  hoe  $.  quia  ha- 
die  legari  poteft  ad  tempus  ;  /.  ult.  C.  h.  tit.  puta  fi  teftator  ab  herede  fuo 
teftamento  caverit  ,  nc  a  Titio  debitore  fuo  quidquam  exigent  quamdiu  vi- 
veret  ,  debitor  convemus  ante  diem  ,  potell  fe  tueri  oppofita  exceptione  dolt 
mali  ;  l.j4urclio,i»  princ.  ff.  de  liberal,  legat.  Quod  fi  liberatio  legate  lit  pu- 
re &  fimplicitcr ,  puta  fi  teftator  caverit ,  quod  mihi  debetur  a  Titio  peti  no- 
lo ,  debitor  omnino  tutus  crit  exceptione  doli  mali  ,  vel  adrione  ex  teftamen- 
to  ,  &  liberatio  prodeft  non  folum  debitori  ,  fed  &  heredi  ejus;  /.  nm  folum 
8.  \.  fi  verba ,  ff.  eod. 

$.  ex 


SI  debitor  credirori  fuo  quod  debet  legaverit  ,  inutile  eft  legarum  ,  fi  nihil 
amplius  eft  in  legato  quam  in  debito  :  quod  fi  debitum  in  diem  vel  fub 
condition,  pure  l?pctur, utile  eft  legatum  propter  commodum  reprxfentationis; 
debitor  enim  ante  diem  conveniri  non  poteft,  itifi  in  cafu  /.  in  omnibus,  ff.de 
jud'tc.  Et  fi  debitor  ,  qui  tutus  erat  exceptione  perpetua  doli  vel  pacli  ,  quod 
debet  legaverit .  utile  eft  legatum  ,  quia  exceptionem  remifit  ,  ex  hoc  §.  /.  fi 
creditor]  ,  C  jeq.  ff.  de  legat.  1.  /.  f  fi  creditor  ,  &  fe.j.  de  liltrat.  legat. 
Adeoque  tale  legatum  valet  ,  ut  fi  vivo  teftatore  dies  vel  conditio  extiurit , 
Tvm.VlI.  X 


Digitized  by  Google 


i6z      IN      INSTITUTIONUM  J0STINIANI 

tamen  legatum  confiftat ,  quia  (unci  conflict ,  fecundurn  Papiniani  fcntcnriarn  9 
cujus  vefligium  dcpreheoditur  in  /.  5.  ff.  ad  I.  falcid.  &  hxac  probat  JuAima- 
nus  hoc  Ion ,  explofa  fenrent'ta  exiftimantium  legs  turn  extingui ,  cum  in  cum  ca- 
fum  pervenerit  »  a  quo  incipere  now  poteft,  qur  fuit  fitntemia  Pauli  in  I.  dt- 
bitwyff.de  Ugat.  2.  ubi  fi  vivo  t  eft  a  tore  dies  cedat >  inutile  eft  legatum,  quam- 
quam  ab  initio  conftitcrit  ,  quia  inutile  eft  legatum  ,  quoties  in  earn  caufam 
pervenit ,  a  qua  incipere  non  poteft  ,  id  eft  if  teftator  poft  diem  vel  conditio- 
nem  exiftenrem  ,  id  legaverit  quod  debebat,  teftimenrum  noa  valet  ,  quia  in 
earn  caufam  deddit  ,  a  qua  incipcre  non  poteft.  1 

5.  fed  fi  uxori . 

SI  maritus  uxori  dotem  legaverit  valet  legatum,  quia  pletuus  eft  legatum  do- 
tis  ,  quam  de  dote  aftio  ,  ex  hoc  §.  nimirum  propter  commodum  reprxlm- 
tationis  ;  /.  1.  §.  C  verum  >  ff.  de  dot.  prsltgat.  Dos  folvebatur  annua  ,  bi- 
ma ,  trima  die  ,  id  eft  tribus  penfionibus  anuuis  .  Hodie  dos  ,  qux  in  mobile 
bus  confiftit ,  reftitttitur  intra  annum /.  mnic.  $.  cum  autem  ,  C.  de  ret  uxor. 
a&.  At  legatum  dotis  debetur  ftatim  a  morre  tcftatorit;  <Ll.  t.  §.  &  verum  ; 
unde  dos  pnclegari  dicitur  ,  quia  hujusmodi  legatum  continct  commoium  rc- 
prxfentationis  :  dicitur  etiam  rclegari  ,  quoniam  reddi  potius  videtur  quam  dav 
ri ,  idcoque  dos  pradegata  non  cadit  in  hdeicommiftum  ab  uxorc  relictum  ;  /. 
cum  pater  ,  §.  fidei  tux,  de  Itgat.  2.  &  dos  pralegata  falctdiam  non  patitur  , 
quia  in  are  alieno  com  put  at  ur  /.  cum  ab  um>  ,  §.  ult.  ff.  cod.  Si  maritus  , 
qui  nullam  dotem  acccpit  ,  uxori  fimpliciter  dotem  legaverit  .  non  defignata 
certa  re «  vel  qoanritate  ,  inutile  eft  legatnm  ,  cl  bbc\.  &  I.  6.  ff.  de  dot. 
fr tit  gat.  At  fi  maritus  centum  legaverit  uxori  hoc  adjecro,  q*a  mihi  dedit  h 
dotem  ,  licet  non  dedit  ,  centum  uxori  debenture  /.  cum  quidam  it.  de  tegar. 
2.  ratio  eft  quia  quancitas  certa  legata  eft,  qui  extat,  aut  facile  confici  poteft 
ex  bonis  hereditariis  ,  atque  id  etiam  in  bonis  extant  intelligitur  ,•  I.  ft  petunia* 
de  Itgat.  i. 

$.  ft  rts . 

SI  res  fine  fafto  hercdis  pericrit ,  legatario  perir  ,  ex  hoc  $.  id  eft  II  res  Ie- 
gata perierit  fine  mora  &  culpa  hercdis  ,  heres  interim  rei  legata:  libera. 
tur    l.nott  amplius,  $.1.  t  de  legal.  1.  I.  omnia fpuiet  ,de  Itgat.  t  i-  I.  ft 
tx  legati  raufa  ,  de  V.  O.   Si  res  legata  perierit  pou  mo  ram  hercdis  ,  heres 
pnxftat  interimm  rei  legatar  /  /.  cum  ferous ,  %.  frutlus  ,  /.  cum  ret ,  §.  utt. 
ttCorrig^ir  /.  fi  fervus  108.  $.  ft  fttvus  legatur  ,  ff.  de  Itgat.  1.  quod  fi  res  perierit 
inflrutl.  vel  mora  legatarii ,  tunc  legatarius  repellitur  oppofita  exceptione  doll  malt ,•  /.  mu 
injlrum.   le.  juimodi ,  $.  fi  cut  homo  ,  ff.  de  legar.  1. 
gat.  &  dele 

quod  dicitur,  fi  quit  ancillat . 

raulum  fi. 

hi cannanum  Q*I  fundus  inftrucTus  vel  cum  inftramento  legatus  fit.  (undo  alienato,  &  in- 
fkiffe  patet  O  ftrumenti  legatum  extinguitur,  ex  hoc  §.  &  hax  uiit  fententia  Pauli;  /.  1. 
in  I.  fi  cut ,  ff.  tt  de  dot.  f rale  gat.  qoem  tamen  fibi  con  ma  ri  urn  faifle  patet  in  I.  fi  cut , 
ff.  tod.  nam  ff.  tod.  de  mjtr.  vet  ht/lr.  legat.  Plenius  eft  legatum  fundi  inftru&i  ,  quam 
id  non  pater,  cum  inftrumenro  ,  quia  legato  fundi  cum  mftrumento ,  ran  rum  continentur  in- 
t  fc  de  rtrumema  fundi ,  ut  a  ram ,  ligoncs  ,  &  cetera  agri  colendi  cauft  neceflaria  : 
mflruEi.  vel  legato  fundi  inftrueli ,  non  tantum  continentur  inftrumenta  fundi  .  fed  etiam 
infl.legat.8c  proprium  inftrumentnm  patrisf.  quod  ibi  habuit  in  ufum  fuum  ,•  /.  quafnum  , 
adde$. fro**-  %.  fed  fi  fundus  ,  ff.  tod.  t  Auguftin.  libr.  2.  quarft.  in  exod.  cap.  47.  Si- 
de ejusd.  I.   tut  nunc  'mfiruBum  dictre  voluimus  ,  dim  tamen  eo  nomine   &  hem  met  , 

&  in 


Digitized  by  Google 


t       LIBRUM      SECUNDUM.  i6$ 

<y  jumenta  vel  omnia  peeors  inttlliguntur . 

§.  fi  grot. 

INcrementum  vel  decrementum  rei  legatar  pertinet  ad  legatarium  :  legatum 
gregis  augetur  acceffione  capimm  ,  &  decrefcit  oiotte  veterum  ,  &  fi  grex 
pecudum  legatus  ad  unum  redierit  ,  quod  fupercft  vindicari  poteft  ,  licet  grex 
efie  dcfierit,  ex  hoc  §.  &  I.  fi  greet  t  ff.  de  It  tat.  i.  Meum  eft  quod  ex  re 
rnea  fupereft,  cujus  vindicandi  jus  nabeo  ;  /.  folum  ,ff.  de  rei  vindicat.  Gre- 
ge  legato ,  ovium  capita  ,  qua:  poftca  gregi  per  foeturam  accedunt ,  ad  legata- 
rium pertinent  ,  ex  hoc  $.  /.  grtgt  legato  tffdt  Itgat.  i.  Aliud  eft  in  uiufru- 
cTu  gregis  legato ,  ft  grex  redierit  ad  unum  bovem ,  uiusfruclus  omoino  amitti- 
tur ,  quia  grex  effe  defiit  ,•  /.  ult.  ff.  qnib.  mod.  ufufruS.  amitt.  multum  in- 
tereft  inter  ufumfrufrum  &  proprietatem ,  ufusfru&us  facilius  amittitur  ,  quafn 
proprietas  .  UfusfmiSus  forma:  mutatione  extinguitur  ;  i.  j.  §.  a.  ff.  tod,  at 
proprjetas  non  amittiour  nifi  interim  rei . 

§.  ttdibus. 

OI  infula  legata  conflagrarit ,  area  tamen  debetur  ;/.  fi  grtgt%  ff.  de  legat.  i. 
O  domo  legata,  columnar  &  marmora,  qua?  roft  teftamentum  adjecla  funt , le- 
gato cedunt  i  I.  cetera  ,  $.  pen.  ff  eod.  unde  defumptus  eft  bic  §.  Alia  eft 
ratio  ufusfractus ,  ufufnicru  domus  legato ,  ea  combufta ,  ne  area;  quidem  ufus- 
fru£}us  debetur  ;  I.  repeti .  $.  rei  mutatione  ,  ff.  quib.  mod.  ufusfr.  amitt.  I.  qui 
uifumjruclum  ,  ff.  dt  nfufr.  Et  arex  ufufruciu  legato  ,  ac  ardificio  irapofito  , 
aifusfrufibis  extinguitur  ,•  d.  I.  repeti ,  $.  fi  arts . 

§.    tans  autcm  . 

NOn  folum  res  corporales ,  fed  etiam  incorporates ,  ut  nomina  &  a&iones  , 
legari  poflunt  .  Legato  nomine  ,  hem  non  tencrar  debitam  pecuniam 

exig 

ehhngrapbu 

tur  cedendo  action  ibas  fuis  ;  7.  quod  debetur  ,  ff.  dt  pttul.  Hodie  legato  no. 
mine,  utiles  acliones,qua?  defunclo  adverfus  debitorem  competebant , transeunt 
IB  legatarium  ,  fine  ceftione  /  /.  ex  legato  ,  C.  h.  tit.  idemque  eft;  in  omni- 
bus cafibtn  ,  in  quibus  nomen  ex  juila  caufa  tranflatum  eft  in  alium  ,  idque 
ex  refcripto  D.  Pii  ;  /.  fi  cum  emptore  ,  ff.  de  patl.  1.  f  "It.  C.  quand.  fife, 
vel  privat.  I.  z.  C.  dt  oblig.  &  ail.  Nomine  legato ,  fi  ipfe  teftator  fuperftes 
debkam  pecuniam  exegerit  ,  legatum  extinguitur  ?  ex  hoc  §.  /.  fi  fic  Itgatum  . 
$.  z.  ff.  de  legat.  i.  mfi  exegerit  ,  non  tamen  ammo  adimendi  legat i  ,  puta  fi 
nomen  debitoris  exegit  ,  &  pecuniam  pro  depofito  habuit  ,  vel  fi  pecuniam  a 
debitore  non  exegit  ,  led  oblatam  accepit ,  quam  non  potuit  non  accipere  ,•  /. 
fideicommiffa  ,  §.  ergo  &  fi  nomen ,  de  legat. /.  pen.  $.  «/r.  de  adimend.  If 
gat.  quia  creditori  invito  eriam  ante  diem  folvi  poteft  ;  /.  quod  eerta  ,  ff.  do 
folut.  Legatum, ut  hercs  ardes  Titii  refic'at,  vel  ilium  arre  alieno  liberet.  va- 
let, en  bee  $.  fi  teftator  opus  fieri  juflerit ,  finguli  heredes  tenentur  in  folidum, 
quia  obligationcs  faciendi  funt  individual  ;  /.  fiipnlationts  72.  /.  in  executiont , 
§.  2.  ff  de  V.  O.  d.  I.  fideicommiffa  ,  J.  fi  in  opere  .  Heres  opus  face  re  juffus, 
non  libcratur  fumptum  operis  offcrendo,  cum  teftator  per  ipfum  id  fieri  volue- 
rit    d.  I.  fideicommiffa ,  $.  mlt. 


xiqere  ,  fic  prxftare  lecatario,  fed  tenetur  tantum  cedere  aclionibus,  ex  Ixx  §. 
Jervum^  %.  \  fed  etfi  nomen,  I.  fi  fic  legatum  ,  $.  a.  ff,  de  legat.  1.  I.  qui 
Ytregraphum  ,  dt  legat.  3.  Qui  idcirco  tenetur,  quod  habet  actionem  ,  libera- 


i«4      IN      INSTITUTIONUM  jUSTINIANI 

$.  fi  generslittr. 

QI  generaliter  fervus  vel  res  alia  tegetur,  eleftio  eft  leeatarii ,  cx  hoc  ^.  l.fi 
O  firvni  to8.  $.  nw»  fonro,  j£  if  legat.  r.  Puenaie  videtur  /.  fi  a  fubjlitntoy 
i.  1.  ff.  eod.  ubi  homiue  generaliter  legato  ,  elefho  eft  heredis  quern  vclit 
dace:  fed  diftingue  legatorum  genera,  ut  fi  legctur  per  vindicatiooem  ,  eleflio 
fit  leeatarii  .  Homine  generaliter  legato  per  vmdicatioctera  ,  ita  eft  ele&io  le- 
gatarii ,  ut  optimum  eligere  non  point ,  puta  a  So  rem ,  fed  ncc  peflimum  acci- 
perc  cogatur  ;  /.  legata  y  ff.  de  legat.  1.  Homine  generaliter  legato  per  damna- 
tion em  ,  elecao  eft  heredis ,  ita  ut  non  deteriorem  det  ,•</./.  fi  a  fubflitute  y 
tr  l.fi  heres  no.  ff.  eed.  de  legat.  1.  Hodie  fnblata  differentia  legatorum  , 
homine  in  genere  legato  ,  electa  eft  legatarii  ,  nifi  teftator  aliud  dixerit  .  u* 
fubjicit  Tuftinian.  hit ,  id  eft  caverit  fe  velle  ele&ionem  elle  here- 

drs  .  Hare  decifio  locum  habet  in  corporibus  legatis  ,  non  in  quantitate  lega- 
ta,  v.  g.  nummis  indiftincle  legatis  ,  in  dubio  quod  minimum  eft  fequimur  ; 

tVJi  probat.  J,  /.  fi  fervus  ,  §.  t  "/'•  /•  nummis ,  de  legat.  3. 

Fadtmt/.M* 

in  fin.  I.  cum  §.  optionis* 

ftrvuty  §/rw 

ex  fada,  de  f~\Um  optionis  Tegatum  ,  ubi  teftator  optionem  fervi  ve!  alterius  rei  nere- 
ieg.  1.  /-  45.         ditaria:  legaflet  ,  erat  conditional ,  id  eft  habebat  in  fe  conditionem  ,  fi 
in  fin.  de  leg.  legatarius  vivus  optalfet ,  ut  ait  Juftinianus  hoc  loeot  quia  optio  eft  perfoaaUs  ,- 
2.  /.  29.  §.1.  t.  f  fi  fiifulatus  76.  I.  ft  fervus  t  tit.  ff.  de  V.  O.  &.  quod  Pauius  ait  in  /. 
Ae  legat.  3.    Ulttd  am*  illttd ,  ff.  de  apt.  legat.  elecnone  Stichi  aut  Pamphili  legata ,  li  nul- 
lo  elefto  legatarius  deceflerit  ,  port  diem  legati  cedentcm  jus  eligeadi  ad  here, 
dem  trammttti  ,  fapit  manum  Triboniani  ,  a  quo  dempta  negatto  ,  ut  hunc 
locum  Pauli  accommodaret  coniurwioni  Juftiniani ,  ex  qua  optionis  legatum  eft 
purum  .  Et  fi  uni  legata  lit  optio  fervi  ,  vel  alterius  rei  hereditarix  ,  &  lega- 
tarius deceflerit ,  non  fafla  eieiftione ,  eligendi  poteftas  transmittirur  ad  hercdem 
legatarii  ,  vel  fi  plum  fint  legatarii  ,  quibus  optio  reHeta  eft  ,  &  inter  fe  in 
eligendo  diflenriant  ,  alio  alium  fervum  aliamve  rem  eligere  volenie ,  tare  lis 
lone  dirimitur  ,  tta  ut  quern  fors  prartulerit  ,  babeat  poteftatem  eligendi  ,  & 
ceteris  coltegatariis  vel  coheredibos  prarftet  contingentis  partis  xOimaiionem  t 
&  rem  fblidam  fibi  retineat ;  /.  ult.  C.  comm.  de  legat.  unde  promptus  eft  hie 
Nec  novum  in  jure  judicium  per  fortem  ,  in  aliis  enim  caufis  ,  ut  m  judi- 
cio  familiar  erriscundx  ,  fi  res  ahtcr  expediri  non  poftit  ,  Us  forte  dirimitut  ; 
I.  5.  /.  famil.  ercifc.  Optionr  legata  ,  fi  femel  leeatarius  rem  elegerit  ,  non 
poteft  variare,  quia  jus  optionis  prima  tcftatione,  id  eft  prima  decnone,  con- 
lamiturv  /.  apud  Aufidium  ,  ff.  de  opt.  legat.  I  dem  que  juris  eft  in  ftipulatio- 
nibus ,  fi  quis  ftipulatus  Stichum  aut  Panipliilum  dari  utrum  elegerit  ,  fi  fe- 
mel on  urn  elegerit  ,  non  poteft  mutare  vohtntatem  ,*  /.  fi  quis  Jtipnlatus  ,  ff. 
de  V.  0.  Optio  prima  tefratrone  confumt  dicitur  y  quia  optio  ell  aftus  legiti- 
mus  ;  /.  aBus  legitimi ,  de  R.  J.  qui  fiebat  certis  folemuibus  coram  teftibus , 
&  coram  prartore  j  Seneca  conrroverf.  libr.  7.  cap.  8.  Optio  eft  enim  qua  le- 
gitime fit  .  ilia  non  eft  faEla  legitime  r  fi  prator  defuiffet  ,  numquid  actionem 
wares  ?  Optio  eft  nnius  e  duobns  j  eleftio  de  pluribust ;  Donatus  in  Andria , 
in  hare  verba ,  qua  fefe  inimefle  optavit :  optare  eft  unnm  de  dmobus  eligere. 

$.  legari. 

ILlis  folis  legari  poteft ,  cum  quibus  eft  teftamenti  faclio  ,  ex  hoe  $.  intelli- 
ge  teftamenti  fatfioaem  pafttvam  ,  quam  habent  hi  qui  ex  teftamento  ca- 
pe rc 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  tfj 

pere  poflunt  ,  puta  legari  non  poteft  his  qui  in  hoftinm  potertate  funf  i  k  fi 
ftrvo  ,  §.  i.  ff.  de  legat.  i.  /.  4.  da  his  qua  pro  non  fcript.  habemur. 

\  tntttttS  % 

OLim  incertis  perfonis  nec  legatum  ,  nec  fideicommi/Tum  relinqui  potent  , 
ne  quktcm  a  militibus  ,  ex  hot  §.  quia  in  legatis  ,  ut  in  inftitutione  , 
certum  debet  efle  judicium  &  condium  teftantis  ;  /.  qui  in  teflamento  ,  ff.  qui 
ttjiam.  fat.  Incerta  perfona  videtur  ,  quam  teftaror  mcerta  opinione  animo 
fuo  fubjicit  ,  veluti  fi  ita  dicat  ,  quicumque  filio  meo  filiam  fuam  m  matr'tmo. 
n'tum  dederit ,  ti  hens  mens  ilium  fundum  date  ,  ex  hoc  $.  Sub  certa  vero 
demonftratione  e  certis  perfonis  incerta:  perfonar  legari  etiam  olim  potuit ,  ve- 
luti fi  teftator  dicat  ,  e  tognatis  mtis  ,  qui  filiam  meam  uxortm  duxerit  ,  hens 
meus  illi  centum  date,  ut  fubjicitur  in  hoc  $.  /.  quidam .  ff.  dt  rtb.  dub.  Le- 
garum  pauperibus  relictum  ,  non  quad  incertis  perfonis  relietum  evanefcit  ,  fed 
omnino  debetur  pauperibus  loci  ,  in  quo  teftator  larem  fovit  ,  &  domicilium 
habuit  ;  /.  id  quod  pauperibus ,  /.  fi  quis  ad  declinandum  ,  %  1.  &  a.  C.  dt 
Epifi.  &  cleric,  nov.  1 3 1  -  cap.  \  11.  Incertis  perfonis  rcliclum  legatum  ,  vet 
fidcicommifTum  ,  per  errorcm  folutum  condici  non  poteft  ,  ut  fubjicitur  in  cal- 
ce  h.  $.  Ita  &  naVicommiflum  ex  minus  folemni  teftamento  prarftitum  repeti 
non  poteft  ;  /.  fideieommiffum  ,  ff.  de  tond'icl.  indeb.  I.  a.  C.  de  fideicommiff. 
quomam  ex  nuda  voluntate  teftatoris  naturalis  obligatio  fubeft  ,  ex  qua  folu- 
tum condici  non  poteft /.  fi  non  fortem  ,  §.  libertus  ,  ff.  de  condici.  indebit. 
Et  fi  heres  folida  legata  folverit  ,  falcidia  non  poteft  condici /.  ult.  C.  ad  1. 
fatcid. 

5.  po/ibumo .    §.  fed  net.    §.  pofthumus. 

OLim  pofthumo  alieno  legari  non  potuit ,  quod  incerta  perfona  fit  .  Atie- 
nus  pofthumus  eft  ,  t  qui  "narus  fuus  heres  futurus  eft  .  Conftit.  Jufti-  t  Sic  legcn- 
oiani  ,  qux  defiderarur  ,  alieno  pofthumo  legari  poteft  ;  §.  pofthumo  ,  &  fee.  dual:  qui  na- 
AUenus  pofthumus  &  olim  inftitui  poterat  .  &  hodie  poteft,-  §.  pofthumus  t  \.  tus  inter fuost 
1.  infr.  de  honor,  poffeff.  I.  pofthumus ,  ff.  de  inojfic.  teftam.  Qjiod  dixi  alienum  heres  ttftato- 
pofthumum  olim  heredem  inftitui  potuifle  ,  non  de  jure  civili  ,  fed  de  jure  ris  futurus 
prxtorio  intelligendum  eft  ,  idque  abufive  &  improprie  ,  quia  praetor  non  fa-  tun  eft . 
cit  heredem ,  fed  bonorum  polJeflbrem ,  bonorum  autem  pofleftbr  pro  herede  eft. 

S.fiquidem. 

ERror  in  nomine  non  vitiat  legatum  nec  inftitutionem  ,  dummodo  conftct 
de  perfona  ,  nomina  enim  hominum  fignificandorum  gratia  inventa  funt  , 
qui  fi  alio  quolibet  modo  intelligantur .  nihil  intercft,  ex  hoc  §.  &  1. 4.  C.  de 
teftament.  Extraneus ,  qui  frater  non  eft  ?  fratris  nomine  rede  heres  iniHtuirur;  t  §•  ift*  de- 
/.  nemo  dubitat  ,  §.  1.  ff.  de  hired,  inflit.  I.  5.  C.  eod.  I.  falfa  demonflratio  ,  fideratur.Ad- 
ff.  de  condit.  &  demonjfr.  Error  quoque  in  defignanda  regione  fundi  ,  non  vi-  de  /.  3?.  <Sf 
tiat  legatum  y  /.  patroms ,  §.  Ubertis ,  ff.  de  legat.  3.  4c.  eod.  tit. 

ft  Corrig. 

$.  huic  proxima.  Lq.j.fiquit, 

ff.  de  hertd. 

T^Alfa  demonftrario  non  vitiat  legatum  ,  puta  fi  teftarof  Stichum  (ervum  mftit.Et  jun- 
X"^  em  p  turn  quaj  vemam  legavcrit  ,  valet  legatum  ,  ex  hoc  §.  /.  demonftra-  ge  1.6.  in  fin. 
1 10  ,  I  nominalimf  t  fed  etiam  ,  ff.  de  condit.  &  demonflrat.  Demonflratio  derei  vindic. 
ints  vice  fungttur //.It  1.  $•  ft  q»is,  ff.de  bend,  vtfiit.  1.6.  de  nb.atdit.  &  I.  34.  de 

cevd.  C  de. 
ntviftr. 


Digitized  by  Google 


x66    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

$.  longt  magis. 

FAIfa  caufa  adjecla  legato  non  viriat  legatum ,  veluti  fi  teftator  its  dixerir, 
7"if m> ,  mr  abftntt  negotia  mta  curavit  ,  Sticbum  do ,  /<£o ,  licet  Ti- 
tius  negotia  oefunfti  minime  curaverit ,  utile  eft  legatum  ;  A  t  demonflratio  , 
§.  f  mm?  «mh  ,  A  rww        ,  $.  /*//»»•  6.  j£  iie  <W/f.  &  demonftr.  Et  folu- 

eft  locus  condi&ioni  ;  /.  in  fumma  ,  §.  id  quo- 


to  ex  falfa  caufa  legato,  non  eft  locus  condi&ioni  ;  /.  in  fumma  ,  §.  id  qw>~ 
que  yff.de  tmdiQ.  tndebit.  Ratio  eft ,  quia  caufa  legandi  legato  noo  cohaaet  / 
d.  I.  cum  tale,  §.  falfam  6.  Sic  falfa  caufa  debitt  vfl  depofiti  non  viriat  te- 


rn ;  /.  *  )  fi  fit  legatum  .  $.  */f.  ff.  dt  Itgat.  i.  /.  Lucius  ,  §•  qui  touts  f 
iwioi  Aorx  10.  <ar  1.  I  Aurtlius,  §.v/r.  dt  titer.  It  gat.  Aliud  eft  fi  con- 

ditionajiter  caufa  adjecla  fit  legato,  hoc  modo  ,  Titio  f  fi negotia  mta  curavit, 
fundum  do ,  /; £o ,  ex  As*  §.  quod  enitn  fub  una  conditione  datum  eft ,  fub  con- 
traria  conditione  ademptum  intelligitur  ,•  /.  fi  legatum  ,  /.  legata  inutiliter ,  ^ 
dt  adimtnd.  Itgat.  I.  al'tquando  ,  d«  condit.  &  dtmonfirgt.  Conditio  proprie  in 
tururum ,  caufa  in  prxteritum  confertur  ,•  /.  cum  ad  prtfens ,  Cr  dd.  ftqq.  ff. 
de  nl>.  cttdit.  I.  fi  ha  legatum,  da  condit.  &  dtmonflrat. 

%.  ante  bertdis. 

OLim  nee  legata  nec  libertates  ante  heredis  i nftirutionem  relinqui  potcrant , 
quia  rcitamentum  cx  heredis  inftitutione  vim  &  robur  acupit  ;  /.  quod 
per  manusy  ff.  de  jar.  codicillor.  &  ob  id  heredis  inftitutio  eft  caput  &  fun- 
damentum  totius  tcltamcnti  ,  ut  ait  Juftinian.  hie  &  Ulpian.  libr.  regular,  tit. 
24.  §.  15.  Ambrof  in  pfalm,  118.  Recitetur  igitur  teflamtntum ,  CJr  inftitutio- 
nes  ejus  covfidertntur .  Conftit.  Juftiniani  legata  ante  vel  poft  heredis  inftitutio- 
nem  vel  inter  medias  heredis  infttrutiones  relinoui  poffunt  ,  quia  in  reftamen- 
tis  son  fpedlatur  ordo  fcripturx,  fed  voluntas  teftatoris  ;  /.  ambiguitates ,  C.dt 
teflam.  unde  defumptus  eft  hie  §.  Qua  ratione  inter  plures  legatarios  eodem  te- 
ftamento  honoratos  ,  non  eft  locus  pradationi  ,  fed  omnes  concumint  ;  /.  *) 
cum  pater ,  §.  fidei  ma,  de  legat.  z.  A5.  %.qui  frier,  ut  in  poffeff.  Itgat. 

S-  t°fi  tmnem . 

OLim  poft  mortem  heredis  vel  legatarii  legatum  relinqui  non  potent,  pun 
hoc  modo ,  Titius  Herts  mtus  ptfl  mortem  fuam  ,  centum  Seio  dato  ,  vtt 
Titius  heres  mtus  ,  Seio  poft  mortem  ejus  centum  dato  ,  propter  antiquam  juris 
regulam  ,  quod  aclio  ,  qux  non  coepit  a  defunclo  vel  in  detnnftum ,  non  po- 
teft incipere  ab  herede  neque  contra  heredem  ,■  /.  dmbium  ,  C.  Th.  de  diver/, 
rtftript.  Obligario  enim  non  poteft  conferri  in  id  tempos  ,  a  quo  inctpere  noo 
porait .  Sed  confticut.  Conftantini  legatum  exemplo  fideicommuTi  ,  ex  quo  -  le- 
gata per  omnia  exarquata  funt  fideicommiffis ,  poteft  relinqui  poft  mortem  he- 
redis vel  legatarii  ,  ita  ut  hodie  aftio  poflit  incipere  ab  herede,  &  contra  he- 
t  l.un.  auflt  redem  y  /.  t  1.  C.  ut  aBiones  &  ab  herede,  &  centra  heredem  ,  unde  fumptttt 
debetur  ju-  eft  hie  §.  Hare  aurem  legata  ,  cum  heres  morietur ,  vel  legataries  y  etiara  olim 
ftiniano .      valebant    /.  4.  ff.  quand.  dies  Itgat.  ctd.  quia  momentum  moriendi  vice  ma- 
gis quam  morti  deputatury  /.  qui  duos  ,  $.  1.  ff.  de  manumiff.  teflam. 

$.  uls. 

OLim  poena:  nomine  legatum  relinqui  .  adimi  ,  vet  transferri  non  potent , 
puta,  heres  mtus  ,  fi  filiam  Seio  collocavctit ,  vel  nifi  cotlocaverit     h.  jj. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM.  i5f 

tUt.  ecapud  Ulpian.  tit.  24-  §.17.  /.*)  fiita  legatum  }ff.  de  condit.  &  demon, 
first,  quia  legata  inftituta  font  noa  in  prrnam  ,  fed  in  honorem  beredis  .  Et 
primus  Antonin.  P.  id  legati  genus  cotuvmavit  ex  Capicofin.  Etiam  legatum 

{kchx  caufa  reliitum  nec  Principt  caper*  licuit  t  nec  ex  mi  litis  teftamento  ta- 
e  legatum  reliclum  valebat .  Conftit.  veto  Juftiniani ,  legatum  pcenar  caufa  re- 
licTOm  valet,  nili  relicoom  fit  fab  conditione  impolfibili ,  probou,  vel  illicita; 
/,  umc.  C.  de  bit  qtu  pans  nomine  rtlinqumtur  ,  uade  hauftus  eft  hie  f). 

.  .,- ,  ,  ; 

De  adempt.  legttor. 

CAP.  xxr. 

In  pr'tnc. 

HEreditas  teftamento  data  ,  mida  volunute  adlmi  noa  poteft  ,  fed  alio  te- 
ftamcnto  folemni  ,  &  jure  perfecto  ,  puta  herediras  codicillis  nequc  da- 
ri  neque  adimi  poteft  ;  /.  aued  per  numtr  iff.dt  jur.  ndicillor.  I.  fi  idem  , 
C.  de  mdicill.  I.  mm  codicillum  ,  C.  de  tefiem.  Legatum  nuda  voluntate  ,  id 
eft  minus  folemni  voluntate ,  adimi  poteft  ,  five  eodem  teftamento  ,  five  codi- 
cillis  ad  teftamemum  fa&is  ;  /.  datum,  C.  de  It  gat.  Legatum  adimitur  tacitc, 
vel  exprefte  >  fi  exprefte  ,  iplb  jure  extinguitur  \  quod  enim  adempcum  eft ,  nec 
legatum  videtur  /  /.  ft  it  a  fit  ,  ff.  de  Tegat.  1.  Legatum  adimitur  tacita  vo- 
luntate ,  puta  fupervementibus  capitalibus  inimicitiis ,  vel  re  ultro  alienata  ,  & 
fi  legatarins  petat ,  repellhur  oppofiu  exeeptione  dolt  mali  ,•  /.  $.  ult.  I.  rem 
legetam  ,  fi.  h.  tit.  Legatum  tamen  gcnerali  fermone  non  adimitur  ,  &  trans- 
£srtur  in  aliurn  }  L  uxorem  ,  §.  ftlidffmo  ,  de  legft.  5.  Legatum  quibuscum- 
que  verbis  adimi  poteft  ex  init.  h.  tit.  quia  &  quibuscumque  verbis,  nuda  vo- 
luntate relinqui  poteft    /.  &  in  epifioU  ,  C.  de  fidekemmtff. 

J.  trtnsferri . 

SI  cut  legatum  adimi  poteft  ,  ira  &  ad  alium  transferri  ,  veluti  hoc  modo  , 
quod  Titio  h gov't ,  Seio  d»y  lego,  ex  hoc  $.  /.  ficut  ,  ff.  h.  tit.  Legatum 
transfertur  quatuor  modis .  I.  a  peribna  ad  perlbnam ,  puta  a  Caio  ad  Seium. 
II.  cum  onus  pnrftandi  legati,  ao  uno  ex  heredibus  transferror  in  alhim .  III. 
cum  res  pro  re  datur,  veluti  pro  fun  do  decern.  IV.  cum  quod  pure  datum  eft, 
transferror  fub  conditione  ,•  /.  )  4.  /.  6.  ff.  h.  tit.  Alias  legatum  relicrum  fub 
conditione ,  vel  onere ,  de  perfona  ad  peribnam  transfertur  fub  eadem  conditio- 
ne, &  fob  eodem  onere  ,•  /.  iegetum  ,  ff.  h.  tit.  LGaiot  in  princ.  de  aliment. 
<y  tibsr.  legot.  Legatum  autem  traasfettur ,  five  eodem  teftamento  ,  five  codi- 
cil    ad  teflamentum  fa&is  . 


De  lege  falcidis , 
CAP.  XXII. 
In  princ. 


lege  it.  tab.  patriE  libera  erat  legandi  poteft  as  ,  *ti  qvisque  Ugajfit 


t«|      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINtANI 

fud  ret ,  ita  jus  eflo  ;  /.  verbis  legis ,  ff.  de  V.  S.  id  eft  hereditas  legatis  im- 
putte  exhauriri  &  confumi  potent  .  Sed  quia  plerumquc  hereditas  cxhaufta 
non  inveniebat  heredem ,  qui  adire  vellet  ,  &.  fe  immergere  oneribra  heredita- 
ria propter  nullum  aut  minimum  lucrum ,  lata  eft  lex  Furia ,  ne  cui  ultra  mii- 
le  aflcs  legare  vel  mortis  caufa  donare  liceret  ;  Ulpian.  libr.  regular,  tit.  i.  §. 
l.  &  tit.  ti.  7.  Verum  hac  lege  non  fatis  cautum  erat  heredi  ,  quz  de 
Singulis  legatariis  lata  erat .  Nam  11  plures  elTent ,  univerfam  heroditatem  lega- 
tis abfumere  licebat  .  Succeffit  lex  Voconia,  ne  legatarius  plus  accipere  ex  te- 
ftamento  poflet  ,  quam  heres  ,  ut  liquet  ex  Vemn.  3.  Quod  ft  plus  legarit , 
quam  ad  htrtdtm  beredesve  perveniat  ,  quod  per  legem  Votoniam  ei  qui  ctnfus 
effet  non  licet  .  Verum  hare  lex  eodetn  fere  vitio  laborabat  ,  nam  fi  plures 
legatarii  effcnt,  fieri  poterat ,  ut  tarn  heredes ,  quam  legatarii  finguli  minimum 
quid  acciperent  .  Tandem  temporibus  Augufti  lata  eft  lex  falcidia  ,  rogante 
lc  Falcidio  tribuno  plcbis  ;  Dio  libr.  48.  ne  teJrator  legare  poffit  ultra  do- 
drantem  ,  ita  ut  non  minus  ,  quam  quarta  pars  hereditatis  heredi  iumpfit  /  /. 
1.  ff.  h.  tit.  qua:  retcntio  jure  teftamsmi  fieri  dicirur  ,•  /.  qui  duos  ,  ff,  de 
vulgar.  &  pit  filler,  quia  legata  per  legem  felcidiam  ipfo  jure  mmuuntur  ;  L 
pen.  C.  h.  tit.  I.  lineam,  l/in  quantitate ,  $.  ult.  ff.  eod.  §.  infr.  de  a8io~ 
nib.  id  eft  poteftate  legis  quarta  bonorum  debet  remanere  penes  heredem ;  PI  in. 
libr.  5.  epilt.  1.  Si  mater ,  inquam  ,  te  en  parte  quarta  fcripftffet  heredem  ,  num 
queri  poffes  ?  quid  It  heredem  quidem  inftituijfet  ex  affe ,  fed  legatis  its  ex  ban- 
ftffet  ,  ut  non  amplius  apud  te  quam  quarta  remanent? 

S.  L 

IN  fingulis  beredibus  ponenda  eft  ratio  legis  falcidiac  ,  puu  fi  Twins  &  Se- 
ius  heredes  inftituti  fint ,  &  ponto  Titii  exhaufta  fit  legatis ,  vel  fupra  mo- 
dum  onerata  ,  etfi  Seio  quadrans  bonorum  reli£rus  fit  ,  Tirio  com  petit  hetjefi- 
cium  legis  falcidia:  ,  ex  hoc  §.  &  I.  in  fingulis  ,  ff.  h.  tit.  Tot  enim  viden- 
tur  heredi  rates  ,  quot  Hunt  heredes,  id  eft  portioned  hereditatis  ,  quzlibet  pars 
fundi  eft  fundus /.  lotus  ,  ff.  de  V.  S.  Eadjm  ratione  fi  plures  tint  fubftitu- 
ti  ,  a  quibus  nominatim  legata  relifta  fknt ,  &  pars  unius  fubftiru  i  cxhaufta  fit 
legatis,  is  falcidiam  ex  fua  perfona  inducer;/. in  ratione  11.     ft  fi/io}ff.  b.tit. 

§.  t  quanta  us  auttm. 

IN  ponenda  ratione  legis  falcidiac  ,  tempus  mortis  fpeclatur  ,  id  eft  modus 
patrimonii ,  ex  quo  quarta  deducenda  eft ,  fpectatur  a  mortis  tempore .  Pu- 
ta  fi  teftator,  qui  centum  in  bonis  habebat  ,  centum  legaverit  ,  &  poft  mor- 
tem teftatoris  ante  aditam  hereditatem  ,  tantum  acceflerit  hereditaii  ex  fruftu 
pecoruin,  vel  partu  ancillarum  ,  vel  alia  ratione,  quantum  fufficit  ad  tmplen- 
dam  quartam  heredi  ,  nihil  legatariis  prodeft  acccftlo  hujusmodi  ,  fed  nihilomi- 
nus  quarta  e  legatis  detrahitur  ;  quod  fi  tefiator  e  centum  ,  qua?  in  bonis  ha- 
bebat ,  feptuaginta  quinque  legaverit  ,  &  ante  aditam  hereditatem  bona  cafu 
dec.-everint ,  ut  non  amplius  quam  feptuaginta  vel  etiam  minus  fuperfit  .  foli- 
da  legata  debentur ,  nee  ca  res  damnofa  eft  heredi  ,  id  eft  non  elt  quod  que- 
ratur  heres ,  cui  integrum  eft  non  adire  hereditatem ,  ex  lot  tj.  /.  cum  quo  ,  /. 
in  quantitate  ,  ff.  h.  tit.  quia  heres  non  cogitur  adire  hereditatem  legatorum 
fervandorum  caufa :  &  fpeciale  eft  in  fidciconimiflb  univcrfali  ,  ut  heres  roga- 
tus  reftituere  hereditatem ,  fi  1  nolit  adire ,  cogatur  a  prartore  adire  &  reftitue- 
re  hereditatem  /.  ft  quis  cmijja  ,  ff.  li  quis  omiff.  tauf.  tefiam.  I.  4.  *d 
Trebell.  In  ponenda  ratione  legis  falcidia: ,  tempus  mortis  fpeflatur  ,  quia 
dies  legatorum  cedit  ,  non  ab  adita  hereditare  ,  fed  a  morte  tefiatoris  ; 

/.  unlc. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM*.  tHr, 
/.  *jw'r.  §.  cum  igitttr  ,  C.  it  cadttc.  tollatd. 

f.  ult. 

IN  pooenda  ratione  regis  falcidiar ,  prius  de  bonis  defun&i  deducitur  as  tKe- 
num,  quia  fc.  bona  noo  intelligunmr  ,  nifi  dedu&o  are  alieno  ;  /.  fubfi. 
gnatum  ,  §.  bona  t  fi.  de  V.  S.  Imprafa  fun  wis  ,  quia  eft  as  alienum  defun- 
eli  ,•  /.  t.  ff.  de  reltg'tof.  Pretia  fervorum  teftacnento  manumiftbrurn  ,  ex  Am-  $. 
/.  t  fi  ea  y  C.  h.  tit.  &  quod  impenfum  eft  explicandarum  vendition um  caufa  / 
/.  quantitas  9  jf.  h.  tit.  id  eft  bonorum  diitrahoidorum*  caufa. 


De  fideicemmijfar.  hetedit.  &  ad  SC.  TrebelL 
CAP.  XXIIL 

%  I 

Q'Uperioribus  riralis  aflum  eft  de  fubftitutionibus  direftis  ,  qua*  fiebant  verbis 
O  civilibus  &  direftis,  nunc  Juftinianus  progreditur  ad  fideicommiffarias ,  que 
fiuiit  verbis  obliquis  &  precariis  .    Fideicommiirum  prim  is  temporibus  ,  id  eft 
ante  Auguftam,  nulio  vinculo  juris,  fed  folo  pudore  continebatur,  id  eft  fide 
heredis ,  cujus  vinculum  eft  pudor  .  Ex  caufa  ndeicommifft  nulla  crat  a£tio  in 
heredem  ,  Tola  fides  tucbatur  fideicommiffa  ,  nec  quisquam  cogebatur  puitare  id 
de  quo  rogatus  erat  .  FideicommifTa  enim  mtrodufta  fun*  in  fraudem  legum  , 
ot  hs  qui  ex  tcftamento  capere  non  poterant  ,  relinqueretur  interpoiita  perfona 
capace  .  Puta  ftdeicomrnuTa  fiebant  mulienim  caula  ,  qua;  folidum  capere  nun 
poterant  lege  Voconia  ;  Quintil.  inft.  libr.  9.  cap.  z.  Ntm  quia  per  leges  in- 
ftitui  uxor  non  pot  era  t  heres  ,  id  futrat  aclum  ,  ut  ai  earn  bona  per  hoc  taci- 
turn fideicommiffum  pervenirent ,  quo  alludit  Tertull.  t.  ad  uxor.  Tu  modo  (in- 
quit  )  ut  folidum  capere  poffis  ,  hoc  meg  admonitionis  fideicommiffum  Deus  fa- 
ciat .  Conrtitutionibus  Principum  clericis  ex  tertamento  capere  non  licebat ,  fed 
legi  fraus  fiebat  per  fideicommifla  ;  Hieronym.  ad  Nepotian.  Provida  feveraque 
legis  cautio  ,  Cf  I  amen  nec  jic  refranatur  avaritia ,  per  fideicommiffa  tegibus  il- 
ludimut  .  Hoc  confllio  fideicommilfum  in  gratiam  prolcripti  faclum  memorat 
Tull.Vcrr.  f  '«47.  P.Trebonius  viros  boms  &  honejtos  complures  fecit  heredec 
in  his  fecit  fuum  libertum  .  Is  A.  Trebonium  fratrem  habuerat  pro  ft  rip  turn  .  Ei 
rum  cautum  vellet ,  fcripfit ,  ut  he  redes  jurarem ,  Je  curaturos  ,  ut  ex  fua  cujustjue 
P*r't,  w*  minus  dimidium  ad  A.  Trebonium  fratrem  ilium  profrriptum  pervevi- 
ret .  Simile  argumentum  fideicommiffi  a  Q,  Fahio  Gallo  rcliiti  extat  &  apud 
Tull.  2.  de  finib.  Fideicommiffa  ,  inquam  ,  nullo  vinculo  juris  continebantur , 
fed  ex  fide  heredum  pendebant  ,  &  hoc  eft  quod  ait  Ulpian.  libr.  regular,  tit. 
25.  fidcicommilTum  non  ex  rigore  juris  civilis  profici lei  ,  fed  ex  voluiitate  dari 
relinquentis .  Verum  quia  dubia  &  fragilis  eft  fides  hominum  ,  ut  plurimum 
tellatore";  cum  jurcjurando  hercdes  obteilabantur,  ut  fideicommiffum  praritarent; 
/.  rum  pater ,  §.  t  fitius ,  de  legat.  1.  I.  }.  de  jur,  fife.  I.  2.  C.  comm.  de  legat. 
Tertull.  dc  prxfeript.  adverf.  heretic  Ego  /um  heres  Apoflolorum  ,  jicut  cave* 
runt  tejiamento  ,  Jicut  fideicommiferunt ,  jicut  adjuraverttnt ,  ita  teneo  .  Quinim- 
mo  &  teftatorcs  ipfi  heredes  fcriptos  jurejurando  obrtringebant  de  przlrando  fi- 
deicommifl'o ,  ut  jam  intelligerc  licuit  ex  loco  Tull.  fupra  exferipto  ,  quern  il- 
luftrat  &  alter  locus  Tull.  2.  de  finib.  cujus  verba  hie  apponere  non  pigebit  : 
Memini  me  adejfe  P.  Sexiilio  R*fo,  cum  is  ai  amievs  rem  ita  deferret ,  fe  tf- 
Tom.  VII.  Y 


i7o       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

ft  ktrtdtm  Q.  Fabio  Callo  y  cujus  m  teflamento  f crip  turn  effet  t  fe  efft  ab  ett 
rogatum  ,  ut  omnit  hereditas  ad  fid  am  perveniret  .  Is  Sexeilius  failum  nr  fa- 
bat  .  Po'trat  autem  impune  :  quis  eu'rm  rtdargueret  ?  Nemo  noflrum  negabat  .- 
eratque  verifimilius  bunc  mentiri  ,  cujus  intereffet  ,  quam  ilium  ,  qui  id  fe  ro- 
gajjc  fcripjtjfet  quod  debuifle*  rogare .  Jddebat  etiam  ^  ft  in  Ugtm  Voctmam  jm- 
ratum  contra  earn  facere  non  audare  ,  niji  alitor  amicis  vidtretur  -  Primus  D. 
AuRuflns  cognitionem  dc  fideicommittis  contuiibus  detnandavit  ,  inde  crefcente 
pautlatim  jure  fideicommifibrurn  aufloritas  eo  usque  cvaluit ,  ut  prxtor  proprius 
crearetur  ,  qui  de  fideicommiflls  jus  diceiet  ,  quern  fidetcooKniflarium  appella- 
bant,  ut  exponitur  in  hoc  %.  &  %.  I.  infr.  de  ndicill.  1.2.  §.  32.  ver/tc.  pofl 
deinde  ,  de  orig.  jur.  FideicommuTa  non  petebautur  per  form  slam ,  id  eft  acrio- 
ne  ordinaria ,  qua*  dabatur  ex  formula  ,  led  de  his  extra  ordinem  cognofcebanr 
in  urbe  confutes,  aut  prxtor  fideicommiffarius  ;  t.  petunia  178.  %■  aaionis  yff. 
de  V.  S-  I.  mulier  22.  $.  non  eft,  fir  pailim,  adTrebell.  in  provinciis  prarCdes; 
/.  turn  etiam  ,  C.  de  reb.  credit.  &  ndeicommiiTi  nomine  non  dabatur  in  rem 
actio  ,  fed  perfecuiio  ,•  /.  in  fideicommiffi  ,  ff.  Je  ufur.  Hodie  fideicommifTa  pe- 
tuntur  aftione  ordinaria,  ex  quo  mapi  limits  non  judicem  dant ,  led  ipfi  folent 
judicare ;  I.  2.  C.  de  pedan.  judic.  D.'  Claudius  creavit  duos  prztorcs ,  qui  de- 
fideicommirfis  jus  dice-rent,-  d.l.  32.  verf.  poft  deinde  yde  orig.  jur.  Idem- 
que  perpetuam  jurisdieltoncm  dc  rldeicommifiis  prrtoribus  in  urbe  ,  prarfidibus 
in  provinciis  mandavit ;  Tranquillus  in  Claud,  cap. 22.  JurisdiBionem  de  fidei- 
ttmmiffts  quotannis  ,  &  tantum  in  urbe  delegari  mcigiflratibus  folitamyin  ptr- 
pttuum  ,  atque  etiam  per  provincias  ptttflatibus  demandmit  .  Et  hoc  eft  quod 
mfpexit  Juftinianns  he  loco, cum  ait ,  jus  fideicommiflbrum  paullatim  iu  affiduam 
jurisdiclionem  converfum  .  Cognitio  de  fidcicommiiiis  in  urbe  erat  confulom  y 
aut  prartoris ,  nimirum  prxtor  dc  his  cognofcebat  usque  ad  certum  modum  pa- 
trimonii ,  de  majori  confutes  ;  Quintil.  inftit.  libr.  3.  cap.  3.  Nan  debts  epud 
praicrem  pet  ere  Juietcommiffum  ,  Jed  apud  confutes  ,  major  enim  prxtoria,  eigne* 
tiont  fumma  eft. 

§-  in  primis. 

Fldeicommiftum  tribns  modrs  refinquitur ,  teftamento,  codrcillis,  &  ab  inte- 
Hato  ;  §.  f  ult.  infr.  h.  tit.  O*  §.  f  >•  infr.  de  codieill.  Si  teftamento 
relinquatur  fideicommifTum ,  non  poteft  refinqui  fine  heredis  inftitutione .  In  pri- 
mis opus  eft  ,  ut  quis  refto  jure  ,  id  eft  direfto  hcres  infticuatur  ,  anoqui  inu- 
tile eft  tcftamentum  ,  in  quo  nemo  heres  hiftituitur  ex  hoc  §.  quia  heredis  infti- 
tutio  eft  caput  &  fundamentum  teftamenti  ,•  ante  heredis  ,  inpr.  de  legat.  & 
fideicommilTum  prajfupponit  heredem  primo  gradu  fcriptum  y  &  aditam  here- 
ditatem  ;  verumtamen  pcrempto  primo  gradu  ,  hoc  eft  herede  mortuo  vivo 
teftatore  ,  teftamentum  poteft  incipere  a  fecundo  gradu  ,  &  fic  a  fideicommif- 
fario;  I.Thais t%.Spendophorus yf.de  fideicemmiff.libert.  FideicommifTum  totius 
hereditatis  vel  ejus  partis  relinqui  porelt  ,  idque  pure  ,  vel  Tub  conditione ,  vel 
ex  certo  die  ,  ex  hoc  §.  Ubi  fidcicommiirum  pure  retinquirur  ,  ftatim  prxftari 
debet,-  /.  1.  ff.  de  condit.  &  demenftrat.  I.  uxoremy  §.  ult.  de  legat.  3.  Si  he- 
res rogatus  fit  alii  reftituere  herediratcm  his  verbis  ,  ut  fact  at  hereditatem  ad 
earn  pervenire  y  fideicommifftim  collatum  intelligitur  in  tempus  mortis  ;  /.  ep't- 
fiolam  ,  $.  mulitr  y  ff  ad  Trebell.  quia  verbum  perveniat,  habet  traftum  tem- 
poris  ;  /•  fideicommiffa  ,  §.  hat  verba  &  ftq.  ff.  \  de  legat.  3.  Ubi  pure  fi- 
deicommiflum  datum  eft,  &  adjeclum  ,  raw,  ut  des  filio  meo  y  faciasque  yut  ad 
turn  perveniat  ,  videtur  fideicommiffum  datum  filio  in  id  tempus  quo  cape  re 
poterit  ,  id  eft  cum  fui  juiis  erit  morte  patris ,  vel  etnancipatione  /.  ubi  pu- 
re }  ff.  eod, 

$re- 


Digitized  by  Google 


L  I  B  R  U  M      SECUNDUM.  171 

$.  rtfi'tttMM  .  f  $.  ty  Ntmit. 

p  Eftituta  hereditate  ex  SC.  Trebelltano  ,  omnes  a&iones  acriv*  ,  &  pa/Ti- 
XV  transeunt  in  fideicommiflarium  ;  /.  1.  §.  t*r&» ,  Jf.  #<rf  Trebell. 
i.  ji  mullet  59.  §.  1.  jut.  dot.  Excipiuntur  actio  legis  Aquilia- ,  &  acliones 
populates ,  quia  «x  bonis  defuncti  non  pendent ;/.  qui  itat§.  Ji  damnum  .  ff.  ad 
Trebell.  Reftituta  hereditate  ex  SC.  Trebelliano ,  acHones  transeunt  in  rxk-icom- 
miflarium  .quia  fideicommiflarius  eft  heredis  loco ,  ut  oftenditur  in  hoc  §.  t  &  Ne- 
ronis,  & t.peftuJante ,  $.  1.  ff.  adTrebell.  I.  ft  hliusf.  §.  1.  yw/i  cum  e»  qui  in 
alien,  pote/i.  eji .  Et  reftituta  hereditate ,  licet  vefbo  tantum ,  non  fecuta  traditione 
remm  ,  omnes  afiiones  transeunt  in  no'eicommiflarium  ,•  L  reftituta ,  /.  fafla  t 
ff.  ad  TrcbclL  quia  hercdiras  eft  nomen  juris,  non  fadi  .  Rcllirura  hereditate, 
aeliones  dire£hr,  qua;  heredi  &  in  heredem  comperunt  ,  jure  civili  non  trans-, 
earn  in  fideicommiffarium  ,  quia  femcl  hcres  non  deficit  effe  hcres,*  /.  ei  qui . 
jj~.de  bend,  in/lit.  fed  in  eum  transeunt  utiles  dumtaxat ,  ex  hoc  §.f  &  Nennit ,  L  fi 
"heres  %ff.  ad  Trebell.  Reftitutione  hereditatis  fiaeicomminarius  non  fit  dominus  qui- 
aitarius  &  legitimus  .  quia  fideicommirTa  fuere  incognita  juri  civili ,  fed  fit  da- 
minus  bonitarius  ,  ia  eft  incipit  res  hereditaria!  habere  in  bonis  ;  d.  I.  fail* , 
L  qui  ufHrnfru'clum  tff.fi  ufusfr.  pet  at.  Reftituta  hereditate  ,  fi  heres  con  ve- 
il iat  debirores  herechtarios  ,  vet  conveniatur  a  credttonbus  hcredinriis  ,  repelli- 
rur,  vel  nietUT  fe  exceptione  reftituta:  herednatis  I.  its  tament{\.  qui  exTte- 
4x11.  ff.  t  *d  Tteiell.  Hodie  fi  heres  rogatus  reftituere  hereditatem  ,  dob  ma- 
lo  Ik  contumaciter  ,  vel  morre  prxventus  non  reftitucrit ,  a&iones  utiles  ipfo 
jure  transeunt  in  fideicommiflarium  ,-  /.  fancimus  ,  §.  ult.  C.  ad  T retell,  cap. 
en  prafenthj  de  probat.  quia  ubi  heres  eft  in  mora  reftitueadx  hereditatis,  he* 
ftditas  fidione  &  minifterio  legis  pro  reftituta  habcrar* 

$>  fed  qui* . 

y^\uia  enm  heres  rot  am  aut  pene  totam  hcredrtntcm  reftituere  ro^abatur , 
\J  pterumque  ob  nullum  vel  modicum  lucrum  herediratein  adire  recufabat , 
arque  ob  id  extinguebarur  fideicommiftum  ,  cum  non  adita  hereditate  ex 
teftamento  nihil  debeatur  ,  neque  legata  ,  neque  fideicommifla  ,•  /.  fi  nemo,  ff. 
tie  teftom.  Met.  L  it  a  tamen.,%.  quotient ,  ad  T rebel  I.  1.  ji  nerm ,  de  R.  J.  I. 
torn  quant  ,  C.  de  fidekommiff.  ex  SC.  Pegafiano  ,  ut  heres  aliquo  prarrnio 
provocaretur  ad  adeundam  hereditatem  ,  permiflurn  quartam  dedaccre  ex  fidei- 
cotmniftaria  hereditate  ,  ut  quarra  falcidia  deducirur  ex  legaris.  Quarta  fcTre- 
beli<aiMca  deducirur  ex  fideicomrniiTo  univerfali  ,  ut  quarra  falcidia  ex  legaris  , 
untie  quart  a  Trebellianica  falcidia  dicitur  ,  quia  ad  exemplum  fakidi*  conflitu- 
ta  eft  ;  /.  ceheredi  ,  t  q*od  fi  heredem  ,  ff.  de  vulgar.  &  pupittar.  Quar- 
ta  Trebellianica  detrahitur  ex  ndeicommiflb  univcrlali  ,  non  ex  fideicommiftcf 
particulari  ,•  /.  mutier  12.  \).  ult.  ff.  ad  Trebell.  Quarta  Trebellianica  ex  fin- 
gulis  rebus  ,  qoar  per  fidekommiflum  relinquuntur ,  detrahitur ,  ex  hoe  §.  id  eft 
ex  qualiber  re  hereditaria  exemplo  falcidtx  \  are.  /.  lineam ,  /.  Plautius ,  ff.  ad 
I.  faleid.  I.  2.  C.  eod.  Sed  ex  arquitate  officio  judicis  quarta  Trebellianica  affi- 
gnatur  m  una  re ,  vel  altera  ;  /.  pete/l  autem ,  ff  de  legat.  1.  /.  2.  C.  quand. 
&  qu'tb.  quarta  pars  .  Et  fi  hcres  certas  res  alienaverit  .  res  alienatar  hcredr 
rur  m  quartam  ,-  /.  MatcelluTy  §.  res  qua  ,  ff.  ad  TrcbeUian.  Reftitu- 
ta hereditate  ex  SC.  Pegafiano  deducla  quarta  ,  onera  hereditaria  ,  puta  xt 
alien  um  ,  &  onus  legato  rum  dividuntur  pro  rata  inter  heredem  &  fideicom- 
miflarium ,  ex  hoc  /.  t.  §.  pen.  6"  *lt*ff-  Trebell.  I.  1.  &  2.  C.  eod. 
Reftituta  hereditate  ,  aftiones  aclivx  &  paifivx  manebant  guidem  apud  here- 


i7i      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

dem  ,  folus  potent  agere  &  conveniri ;  &  fideicommiflarius  ,  qui  partem  here, 
ditatis  ex  fideicommiflo  recipiebat,  legatarii  paniarii  loco  habcbatur  ,  id  eft  le- 
gatarii  ,  cui  pars  bonorum  legat.i  erat,  quae  fpecies  legati,  partitio  vocabatur  , 
&  agnofecbat  onus  arris  alieni  ,  quia  legatarius  partis  uonorum  pro  herede  ha»- 
bctur  ;  /.  utt.  ff.  de  u/ufruB.  legat.  l.Ji  quit  bonarum  yde  legat.  I.  Unde  qux 
folebant  ftipulationes  interponi  inter  heredem  &  legatarium  paniarium,  cardem, 
interponebantur  inter  heredem,  &  fideicommiflarium , de  lucris  &  damnis  here- 
ditariis  pro  rata  communicandis  ,ex  hoc  §.  &  Ulpian,  libr.  regular,  w.ij.  §.15. 

J.  ergo  ft  qutdem . 

SI  heres  fcriprus  non  amplius  quam  dodrantem  rogatus  eftct  re  (lime  re  ,  ex 
Trebclliamco  SC.  reftituebatur  hereditas  ,  &  aeliones  hereditahx  pro  rata 
dividebantur  inrer  heredem  &  fideicommiflarium  ,  tamquam  heredem  .  At  fi 
plus  quam  dodnntem ,  vel  etiam  totam  hercdiratem  rogatus  elTer  reftituere ,  he- 
reditas reftituebatur  ex  SC.  Pegafiano  deducta  quarta,  oc  heres,  qui  femel  adic- 
rat  hereditatem ,  univerfa  onera  fuirinebat ,  &  ftipulationes  interponebantur  in- 
ter heredem  &  rtdeicommiflarium  dc  lucris  &  damnis  invicem  communicandis  , 
tamquam  inter  legatarium  paniarium  .  &  heredem  .  Cum  vero  tota  hereditas 
xeltituebatur  ,  emptx  &  venditx  hereditatis  ftipulationes  interponebantur  inter 
heredem,  &  fideicommuTarium ,  id  eft  quales  folebant  interponi  inter  heredem, 
&  cmptorem  hereditatis ,  ex  hoc  $.  Qux  eftet  ilia  ftipulatio  emptx  &  vendi- 
tx hereditatis ,  ut  fcias,  nempe  venditor  hereditatis  non  tenet ur  de  cvictione  re- 
mm  hereditariarum  ,  led  tan  turn  de  facto  fuo  fetisdare  debet  ,•  I.  i.  ff.  de  tie- 
red, vend.  Ideo  vendita  hercditate,  plerumque  mutua  ftipulatio  inter  cmpto- 
rem &  venditorem  hereditatis  interponebator  ex  pane  emptoris  ,  quanta  pe- 
cunia  hereditatis  nomine  ad  venditoTem  pervenifler  ,  tantam  emptor*  prxftari  ; 
/.  in  ilia  50.  §.  ult.  ff.  de  V.  O.  Ex  pane  autem  venditoris  quantam  pecu- 
niam  venditor  hereditario  nomine  folverit  ,  tantum  ab  emptore  venditor!  rcftr- 
rutum  iri  .  Igitnr  quemadmodum  heres  promittebat  emptori  hereditatis  ,  fe  et 
reftitururum  quidquid  ex  hereditate  ad  fc  perveniftet  r  ita  idem  promittebat  ft- 
deicommiflario  ,  &  quemadmodum  emptor  hereditatis  ,  ita  etiam  fideicommif. 
farius  promittebat  heredi  fc  ei  reftituturum  quidquid  creditoribus  hereditariis 
lolviflet  . 

Si  heres  fcriptus  heredirarem  quad  damnofam  adire  recufarit  ,ex  Pegafiano 
SC.  cogebarur  juflu  prxtoris  adire  ,  &  reftituere  hereditatem  ,  &  actiones  ex 
Trebelliano  SC.  traniibant  in  fideicommiflarium ,  ut  fubditur  in  hec  f.  Ex  Pe- 
gafiano  ,  ft  heres  fcriprus  &  rogatus  hereditatem  fufpe&am  diceret  ,  cogebarur 
m vitus  poflulante  fideicommiflario  per  prxtorem  adirc  ,  &  reftituere  heredita- 
tem periculo  fideicommiflarii ,  &  quanar  deducendx  com  mod  um  amirtebat  ,•  /. 
quia  poterat ,  /.  eogi ,  $»  cum  qu) dam ,  /.  ita  tamen ,  §.  f  fi  prxceptis  »  ff.  ad  Tre- 
bell.  I.  fi  quit  omiffa  ,  ff.  ft  quit  ommiff.  can/,  tejlam.  SC.  Pegniiano  iudufta 
eft  coactio  adeundx  &  rcflitnendx  hereditatis  ,  tie  deftituto  teftamento  ,  &  ex 
eo  non  advta  hereditate  fideicommiftum  extingueretur .  Sed  ea  hodie  fublata  eft, 
totuinque  ipfum  SC.  Pegafiamim,  ex  ittvell.  t.  cap.i.  §.  t.  dehered.  &  falcid. 
ex  qua  detreltante  inftituto  adire  ,  fideicommiflario  licet  adire  hereditatem  ,  & 
per  aditionem  cam  fibi  adquirere  .  Olim  quo  cafu  ex  SC.  Pegafiano  heres  co- 
gebarur adire  &  reftituere  hereditatem  ,  nullis  ftipulationibus  opus  erat  ,  qut- 
bus  profpiceretur  hcredis  indemnitati  ,  quia  heres  coacle  adeundo  &  reftituen- 
do  fccuxus  erat  ,  cum  adiret  periculo  fidacommiflarii ,  &  ex  Trcbeliiano  aclio- 
nes  traasfcrcbantur  in  fi&kwrwiuTaiiuro,  ut  difcixnus  ex  hoe  §. 


Wei 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  SECUNDUM. 


'75 


$.  fed  quia  ftipulationes  . 

f~\Um  reftituta  haredrtate  ex  SC.  Pegafiano  ,  ftipulationes  i n terpen eban tor 
V^/  inter  heredem  &  fideicommiflarium  de  lacris  et  damnis  communicandis  . 
Sed  quia  hujusmodi  ftipulationes  captiofx  erant  ,  &  expUcatu  difficiles,  &  ma- 
teria litium  ,  explofo  SC.  Pegafimo  ,  St  transfufo  in  Trebellianum  ,  conftituc 
Juftiniani  ,  quae  defideratur  .  fideicomrniflaria;  heredkates  ut  reiHtuantar  ex 
Trebelliano  ftatutum  ,  five  habeat  quarram  ex  voluntate  teftatoris ,  finge  eurn 
non  plu.  quam  dodrantem  rogatum  reflituere ,  five  heres  plus  quarta  ,  vel  mi- 
nus, vol  nihil  habeat  ,  ut  fi  rogatus  fit  totam  hereditatem  remtuere ,  &  quar- 
ta ,  qui  detrahebatur  ex  Pegafiano  ,  detrahitur  ex  Trebelliano,  ut  docetur  in 
hoc  $.  Jure  Digeftor.  quarta  non  potuit  vetari  ;  arg.  /.  fi  legatus  ,  §.  mlr.  jJF. 
ad  Trebell.  Conflirutionibus  faltem  non  potuit  vetari  in  ltberis  primi  gradus  ; 
/.  jubemus  ,  C  eod.  I.  fi  ut  alleges  ,  C.  ad  leg.  falcid.  Jure  noviflimo  veto 
poteft  prohiberi  in  liberis  primi  gradus ,  modo  veietur  oominatim  exemplo  fair 
cidiaf ,  auth.  fed  cum  teftatot ,  C.  end. 

Si  heres  rogatus  reibtuere  hereditatem  ,  totam  liereditatem  reftituerit  ,  per 
errorem  fafti ,  puta  per  errorem  calculi  ,  poteft  quartam  condicere  ,  ex  hoc  $ . 
/.  fi  hens ,  %.  t.  ff.  ad  Trebell.  I.  fi  fponfusT  §.  f  15.  de  den.  htt.vir.  Cf  uxor. 
Quod  fi  heres  fciens  fibi  jus  efle  quarta:  deducendx  ,  univcrlam  hereditatem 
rtltituerit  ,  non  habct  condicfionem  indebitt  fbluti ,  quia  non  videtur  indebitum 
folvifle  ,  qui  plenam  fidem  exhibutt  voluntati  defunfti  ,  quinetiam  fi  per  erro- 
rem juris  totam  hereditatem  rcftttuerii  fine  dedu&ione  quart* ,  ignorans  jus  he- 
red  is  deducendar  quartz  ,  ceflat  condictio  ;  /.  fideicomnriffum ,  ff.  de  eonditl.  in- 
debit.  I.  error ,  C-  ad  leg.  falcid. 

Si  heres  rogatus  hereditatem  reftituerit  dedufta  quarta  y  attiones  heredita- 
t'nt  pro  rata  dantur  in  heredem  &  fideicommiflarium  ex  Trebelliano  ,  ut  di- 
fcitur  ex  hoc  §.  Puta  fi  heres  dedufta  quarta  dodrantem  reftituerit  ,  onera  he- 
reditaria ,  &  legata  prarftantur  per  heredem  &  fideicommiflarium  pro  ran  ex 
Trebelliano  ;  T.  1.  &  2.  C.  ad  Trebell.  Quod  fi  heres  rogatus  fponte  totam 
hereditatem  reftituerit ,  non  deducra  quarta,  omnes  aAiones  neredhariac  atTivar, 
&  pafliva*  transeunt  in  fideicommiflarium  ,  ex  hoc  §.  &  I.  qui  totam  ,  ff.  ad 
Trebell.  qui  enim  non  nifi  hereditatis  nomine  tenetur  ,  liberatur  cedendo  he- 
reditatc:  /.  cum  frutluarius ,  ff.  de  ufufruQ.  Olim  heres  rogaius,fi  nollet  adi- 
re  hereditatem  quail  fnfpe&am  ,  in  virus  cogebatur  adire  &  reftitnere ,  ex  SC. 
Pegafiano  ,  &  hoc  prartipuum  fait  caput  SC.  Pegafiani  ,  ut  ait  Juftinianus  hoe 
loco ,  fed  conftit.  Jultiniani  coaaio  ilia  tranflatt  eft  ad  SC.  Trebeilianum  ,  ex 
hoc 

fi  quit  ma. 

SI  heres  rogatus  fit,prreepta  certa  re  vel  fumma ,  hereditatem  ,vel  partem  he- 
reditatis reftituere  ,  actiones  ex  Trebelliano  transferuntur  in  fideicommifla- 
rium ,  perinde  ac  fi  retenta  quarta  rogatus  efltt  hereditatem  reftituere ,  quia  res 
praxepta  imputatur  in  quartam  y  /.  in  quartern  ,  ff.  f  ad  I.  falcid.  &  res  prar- 
cepta  maaet  apod  hereoem  fine  one  re  ,  quafi  ex  legato  adquifira  ,  ex  lute  §.  /. 
1.  §.  fi  heres ,  /.  fi  legatus ,  6.  pen.  ff.  ad  Trebell.  legatum  fc.  eft  fine  on  ere 
xtU  alieniy  Lulu  C.  de  bereditar.  ail.  I.  r.  C.  fi  cert,  petat.  Si  heres  rogatus 
eft  retenta  quarts  rellitueTe  hereditatem  ,  rdtituta  heteditate  retenta  quarta  , 
actioncs  hereditaria:  pro  rata  fcinduntur  inter  heredern  ,  &  fideicommiflarium , 
ex  hoc  t  &  d.  L  fi  legatus ,  %.  t  antepen. 


i74       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN* 

i.  pT£terea . 

FIdeicommtfTum  cz  teftameuto  vcl  ab  tnfeftato  relinqni  poteft ,  licet  legara 
nifi  teftamemo  lelinqui  non  poflunt,  ex  for  §.  /.  x.  §.  Aor  auttm%  I.  rt~ 
<mf*n  t  $.  t.  7Vrfo/A  Ratio  differentia:  eft  ,  quod  fideicommiffum  eft 

dispoiitio  minus  folemnis  ,  qui  pendet  cx  voluntate  relinquentts  (  ut  fupra  di- 
jti )  ex  qua  fit  ut  in  fideicommilfis  quinque  teftes  fufficiant  ;  /.  ult.  C.  da  «- 
^ii/ir,  /.  utt.  C.  de  jideictmmiff.     ult.  mfr.  A.  fit.  etfi  in  teftameattt  feptern 

$.    »M  qUOqut. 

PLurt^  grados  fideicommilTi  ficn  po/Tunt :  fidetcommiffum  relinqni  potefl  non 
modo  ab  herede,  led  etiam  a  6deieommuTar:o  ,  &  fiicicommiilarius  ,  cui 
cx  caufa  fideicommim  reftitttta  eft  herediras ,  rogari  poteft  ,  ut  eandcm  heredi- 
taiem  t  vei  partem,  vel  tern  aliam  reftiraat,  cx  Aw  fj.  /.  t.  $.  <4*  j/w  quctri- 
tur ,  Trtbtll.  Si  fideicommiffum  piaribus  diverG  gradus  ,  fab  nomine  col- 

leftivo  rchftum  fit  ,  puta  liberis  aut  defcendcntibos ,  agnatis ,  vel  cognatis  ,  pla- 
tes gradus  Metcommifli  fafti  mteiltgumur ,  oranesquc  vocantur,  non  firrml ,  fed 
Online  fucceffivo ,  &  fervata  graduum  prarogativa  ,-  /.«nmi«,§.  in  fidetcommif- 
fofjf.de  It  gat.  x.  Lhettdts  naei,  fj.  tut.  If.  ad  TrebttL  Plum*  raquam  ,  gra- 
dus fideicommiffi  fieri  poffunt  ,  fed  quarta  Trcbeliianica  feme!  detrahitux  per 
heredcm  ,  qui  prior  rogarus  eft  ;  /.  /ear  falcidia  ,  ff.  ad  I.  faltiJL  ne  detraifrio- 
ne  &  decrememo  planum  qu  ana  rum  ,  exhavriatur  hereditas  ,  &  ad  quanam  t 
▼el  nihilum  redigarur  .  Er  ft  temel  hem  quartam  detraxerit  ,  fideiconanuffarius 
primus  non  detranit  qaartam  fee  undo  ,  niu  forte  beres  hereditatem  remtueric 
son  detradra  quarta ,  ut  ea  prime  Meic^mrrnffario  cederet  mdt  Ntta- 

riusyl.fi  patroni ,  $.  qui  t  fidaitammiffam  ,  ff.  sd  Trtbtll.  glajf,  in  L  /and- 
mtus ,  C  <k  fifkitommiff. 

«.  Mm. 

TAcira  fideicommifla  ,  qua?  fidei  heredis  comrnirfunfnr  ,  introduvhi  font  in  frau- 
dem  legum,  ut  his ,  qui  ex  tcitamento  nalam  capere  noa  poterant  T  reiin- 
querctur  inrerpofita  perfona  capace  ;  l.tit  uciiis  y  I.  Luchu ,  ^  nit.  ff.  dt  Ugat.  i.  i. 
tn  ftaudem  y  dt  his  qu*  ut  tndrgn.  /.  t  stir  a  autem  ,  da  jut.  fife,  pratter  Qum- 
tilianu m ,  &  alios  fupra  adduftos,  Dio  Chryfoftomus  orat.75.  **)  v>m  it  «2r 
fiftma  Zntytfmivmtm  ft*  xmruXtltw  nKapafifft  ,  if  duroi  fiiKwrtu  ,  trip**  xa- 
**Kirneir  it*ruK*fiuoj  ou  xwbiyit  wlf  muaum  iwtaS'moH  *  Nonmd- 

l\  le&ibus  interd'uentibus  .  ne  r clinquant  heredts  que*  ipfi  volunt ,  alios  rtlinqmuut 
cum  mandatis  ,  ut  perumas  rvjliruant  ipfirum  ncceflariis  .  In  hujusmodi  fidci- 
commi/Tis  ,  cum  quis  m  fraudem  legum  tacitam  Mem  accommodavit  tellatori , 
ei  vdut  iodigno  auierntr  hereditas  ,  &  fifco  vindkamr  ;  d.  I.  3.  cum  ex 
tauf*  ,  Cr  I.  rum  taciturn  ,  ff.  eod.  Hodie  hereditas  ,  quae  olim  nt  iodigno  a 
fifco  aufcrebanr,  non  vrndicatiir  fifco  t  fed  ad  Jei^itTmm  heredes  pcttinet  t  quia 
liges  cadncarix  non  habent  locum  in  Gallia..  Aliquando  &  racka  fideicommif- 
u  citra  fraudem  legum  ,  arcano  heredis  vel  alrcnus  concredebancur ,  eaque  fu- 
iluiehaunir  favorc  rxleicommiiTcnim  ,  &  jura  to  fides  habebatur;  /.  Thetpemfusf 
ff.  da  dot.  ft  ale  gat.  Conftitationc  Joftiniani  in  fideicommifTis  quinque  tdbs  re- 
quiruntur  ,  obi  fcriptura  &  teftes  adhibentur  ,  quod-  6  remotis  fenpris  &  teftt- 
bus  teftamr  fidem  8c  religtonem  heredis  rligat  ,  henes  fi  inficietur  fideicommif» 
turn  ,  compellirur  jura  re  ,  quod  fi  detreQet  jusfuundura  ,  emmno  competiitur 
rxftare  fideicommifTum  ,  licet  fine  fcriptura  &  teitibus  relidum  fit ,  quia  tefti- 
us  minime  opus  eft  in  ea  re  ,  in  qua  ipfc  beres  judex  &  teftis  eleflus  eft  ; 

/.  ult . 


bi 


Digitized  by  Google 


LTBRUM  SECUNDUM. 

/.  ult.  C.  de  fideicemmijf.  cujus  fumma  continetur  hoc  §. 


De  fingulis  reb.  per  fideitommijf.  rW/S. 
CAP.  XXIV. 
In  pine. 


ALiud  eft  fideicotnmifTuin  univerfale  ,  quo  relinqui  tur  univerfitas  re  rum  ,  id 
eft  hereditas ,  vel  pars  hereditatis  ,  aliud  fingulare  ,  quo  fingubr  feu  cer- 
tac  res  relinquunrur  ,  Sc  hoc  genu;  fiJeiconimirTi  exxquarum  eft  legatis  ;  /.  a* 
C.  comm.  de  legat.  Hoc  diftat  inter  fideicommuTum  particular*  ab  uruverfeli  p 
quod  rogatus  hereditatem  rdtiruere  >  fi  fuspeffom  dicar ,  compellitur  adire  &  re- 
fliruere  ,  rogatus  vera  reftiruere  cenam  rem  y  vel  fummant ,  non  ooteit  cogi 
adire  hereditatem  ;^  /.  nam  quod  ,  §.  mm  omnit  ,  §.  quart  &  dd.  ll.  ftqo.  ff. 
ad  Trebtll.  I.fiquis  ami  (fa  iff.fi  9*>s  ommiff.  cauf.  teftam.  fideicommiflano 
fingulari  not*  habente  jus  cogendi  neredis ,  tamquam  qui  non  fit  juris  fucceflbr; 
(.  t  leg  at arii s  ,  fupf.  de  tejlamettt.  Item  quarta  non  detrahitur  ex  fideicocnmiflo- 
fingulari  y  quia  ad  hoc  ut  quarta  detraharur  non  fufficit  de  bereditate  roga- 
tum  efle  ,  fed  quafi  heredem  rogari  oportet  ;  I.  mulitr  22.  $.  ult.  ff.  ad  Trt- 
tell.  &  in  fkfcicctfnmiilb  fingirlan  nort  eft  Locus  Tsehelliano  L  cogi  >  ^/ed 
&  fi  miles  yff.  end. 

FideicommilTum  poteft  relinqui  non  folum  ab  herede  ,  fed-  &  a  legatario, 
vel  ficleicornmiflario ,  vel  dooatario  mortis  cauf  a  ,  ut  docerur  imt.  h.  th.  &  U 
ut  htredibus  y  /.  cum  pater  ,  §.  1.  de  legatis  2.  /.  ei  cui  ,  de  mort.  cauf.  do- 
na t.  Legatanus ,  vel  ndticnmmiflarius  particularis  non  poteft  oncrari  fideicom- 
miflb  ultra  vires  legati  vel  fideicommifli  infiv  L  th.  t.  filiusf.  §.  apud 

Marctllum  yff.d*  It  gat.  1.  /.  Imptrator  y  in  princ  &  $.  fi  centum  ,  de  legat, 
2.  /■  3.  §.  Juiianus  y  de  It  gat.  a>  Ab  eo  qui  neque  leg  arum  ,  neque  fideicom- 
miffum,  neque  hereditatem ,  viel  mortis  caufa  donattonem  accepit  ,  fideicommif- 


ftituere  hereditatem  ei  quern  ex  familia  elegerir  ,  non  poteft  gravare  fideicom- 
miflb  eum  quern  elegerit  ,  quia  facultas  aeceflarix  ele&ioois  ,  non  eft  benefi- 
cium  mropriar  liberal  itaris,  fed  nudum  minifterium  ,  id  eft  obfequiurn  voluntari 
defuncfi  t  &  quafi  !iberatk>  .  feu  xris  afieni  exfolutio  .•  /.  ununt  en  familia ,  $. 
fi  falcidta  yff.de  tegat.  2.  /.  pater  filium  y  ad  leg.  falcid.  Tamen  jure  verna- 
cufo  pater  vel  avros  rogatus  reftiruere  ubi  ex  fibens  y  vel  defcendcnrihus  ,  ei 


NOn  folum  res  propria  teftatorU  >  fed  etiam  res  afiena  t  puta  heredis  ,  le- 
gararii,  vel  fioeicommHIarii  ,  per  fideicommifTum  relinqui  potdl  ,  &  hoc 
cafu  heres  tenetur  earn  redimere,  vel  prarftare  juftam  arftimationem ,  ex  hoc 
t.  fed  (insyff.de  legat.  1.  /.  cum  altenam  ,  C.  de  legal,  Heres  non  poteft 
rogari  ut  qucmpiam , puta  Tirium ,  heredem  inftituat,fed  hoc  convertitur  in  fi- 
deicommiflum  ,  quia  perinde  babetur  ,  ac  fi  heres  rogatus  eflet  reiHtuere  here- 


ditatem i  I.  fitttisf.      ut  q*ity  ff.  da  legat.  t.  /.  ex  fafyt  ad  Trt&tll. 


ex  his  potius  relinquerety  d.  t.  pater  filium . 

s.  1. 


,74   IN    institution™  justiniani 


De  codicillis . 
CAP.  XXV. 

/"  pTtHC* 

COdicillonim  &  fideicommilToram  ufus  non  caepit  ab  Aogufto  ,  ante  ilium 
cnim  codlcilli  &  fideicommifla  in  ufu  cram  ,  fed  Don  jure  ,  at  fbla  fid; 
heredis  nhebantur.  Primnm  a  Divo  Augufto  vires  &  robur  accepere  codicilli  , 
&  fidricommiffa  his  reltSa ,  ex  quo  L.  Lentuli  codicil los  confirmavit  ,  &  ex 
his  fideicommifla  a  fe  relieta  implevit  ,  ex  eonfilio  Trebatii  ,  ut  proponitur 
inir.  h.  tit.  C  §.  i.  fupr.  de  fideieomm.  hertd.  Codicillus  eft  minus  folemnis 
detlaratio  fupremx  voluntatis  ,  quinque  teftibus  pnfemibus . 

$.  L 

AB  initio  codtciHi  non  valebant ,  nifi  teftamento  confirmati  effort ,  quales  fue- 
rant  codicilli  Lentuli  ,  qui  primnm  ab  Augufto  confirmati  ,  ut  lcriptum 
eft  inir.  b.  tit.  Plin.  Kbr.  r.  epift.  16.  Tu  quidem  pro  cetera  tut  diligentia  »d- 
mcnes ,  codiciilas  Aciliani ,  qui  me  ex  pane  inftitutt  fteredem  ,  pro  non  fcriptis 
habendos ,  quia  non  funt  confirmati  teftamento  .  Hodie  codicilli  nunt ,  aut  faiia 
teftamento ,  aut  ab  inteftato ,  ex  hoc  $.  /.  confieiuntur ,  in  princ.  I.  ab  intejiato, 
ff.  h.  tit.  L  non  id  cireo  ,  C.  tod.  tit.  Cum  codiciUi  fiunr  faclo  teftamento  , 
tribus  modis  fiunt  ,  aut  ante  teftamentum  ,  aut  port  teftamentum  ?  aut  in  ipfo 
teftamento  .  Cum  ante  teftamentum ,  non  aliter  valent  ex  fententia  Papiniani, 
qaam  fi  teftamento  ,  quod  poftea  fa£him  eft  ,  vel  codicillis  confirmentur  ,  aut 
voluntas  corum  quocumque  jadicio  retineatur  ,  id  eft  nuda  declarations  volun- 
tatis extra  teftamentum  ,  vel  codicil  los  ta£ta  ,•  L  ante  tabulat  ,  ff.  h.  tit.  Sed 
ex  refcripto  Seven  &  Antonini  codicilli,  qui  teftamentum  praxedunt,  fuftinen- 
tur ,  dummodo  appareat ,  eum  qui  teftamentum  fecit  a  priori  voluntate ,  quam 
in  codicillis  cxprciterat  ,  non  recefliiTe  ,  ex  hoc  §.  Igitur  codicilli  ante  tefta- 
mentum faQi ,  non  revocantur  per  fequens  teftamentum ,  nifi  expreffe  revocen- 
tur ,  nec  indigent  fpeciaJi  confirmatione .  Aut  codicilli  fiunt  port  teftamentum, 
&  tunc  censentur  ctiam  teftamento  confirmati  ;  nam  codicilli  pertinent  ad  te- 
ftamentum ,  quod  quoquo  tempore  quis  feciflet  ,  id  eft  codicilli  qui  fiunt  ex 
teftamento,  teftamenti  jus,  &  condiiionem  fequuntur,  five  ante  ,  five  poft  te- 
ftamentum facti  fint  ,*  d.  I.  ab  inteftato ,  &  quod  relicnim  eft  codicillis  perinde 
ha  be  cur  ,  ac  fi  teftamento  reli£bjm  effet  /.  2.  h.  2.  ff.  eod.  Codicilli  nunt  in 
ipfo  teftamento  adjecla  claufiila  codicillari  ,  fi  teftator  caveat  ,  fi  teibmeoium 
non  valeat  jure  teftamenti  ,  ut  valeat  jure  codicil  lorum  ,  cujus  claufular  ufus 
deduftus  eft  ex  /.  ex  ea  fcriptura ,  ff.  qui  tejiam.  fee.  I.  i.  fi  miles ,  ff.  de  le- 
ft am.  mitit.  I.  cum  pater ,  §.  fxlius  matrem  ,  /.  pen.  %.  ult.  de  legat.  1.  I.  ult. 
C.  L  t'tt.  &  ejusdem  ufiim  jam  olim  Gallis  noftris  notum  fuilfe ,  alibi  obfer- 
vavi  ex  teftamento  Carfarii  Arclataifis  Epifcopi ,  quod  dedit  Baron,  ad  ami.  508. 
Et  ideo  juxta  hone  epijiolam ,  quam  manus  noftrx  fubfeript'tone  roboravimus ,  tui- 
que  diem  &  confident  fubtus  adjec'tmus ,  Dec  dispen/ante  hoc  teftamentum  meum 
condidi .  vet  mam  propria  fubferipfi ,  at  que  jure  pratorio  ,  \*l  jure  c'tvili ,  ClT*  ad 
v'tctm  illorum  ecdieillo  ftrmm't  .  Ejusdem  claufulx  infiene  monumentum  exeat 
&  in  teftamento  Rcmigii  Remenfis  Epifcopi  apud  Flodoard.  Rem.  hill.  libr.  t. 
cap.  18.  Ego  Remigiut  Epifcoput  Civitat'u  Remorum  Sacerdotii  compos  ,  tefla- 

mvttum 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      SECUNDUM  177 

metim  condidi  ,  jure  pratorio ,  atq ae  id  codicil lorum  vice  valere  pracepi , 
B  ei  jurit  aliquid  videtur  defuijfe .  EffecTus  claufular  codicillaris  eft ,  at  ^uisquis 
legirimus  heres  erit ,  rogatus  videarur  heredi  icripto  reftiruere  hereditatem  ;  d. 
I.  ex  ea  fcriptura ,  &  a.  /.  «A  inteflato  .  Codicilli  fiunt  ab  inteftato  ,  fi  quit 
lion  fafro  teftamento  declarct  coram  quinqueteftibus,fe  velle  hereditatera  fuam 
rdhtui  Titio  ,  aut  quid  legct ,  vel  r elinquat ,  heredes  ab  inteftato  cenfentur  ro- 
gati  reftiruere  hereditatem ,  vel  preftare  Iegata  ,  quia  codicilli  ab  inteftato  fafti 
viccm  teftamenti  cxhibent ;  d.  f.  ab  inteflato  ,  Ideo  fideicammi/Ta  relinqui  pof- 
iunt  ab  heredibus  ab  inteftato  ,  quoaiam  creditor  parcrf.  (poote  fua  his  relin- 
quere  legitinum  hereditatem  ;  d,  /,  amfieimtur ,  1,  /.  *)  ab  exheredati  ,  ff, 
de  it  gat.  1. 

%.  codicillis . 

COdicilUs  hereditas  dtrefio  neque  dari ,  neque  Adimi  poteft  :  cuius  fciHcnttz 
duplex  ratio  aflcrtur  .  Altera  a  Juftiniano  hie  ,  ne  confundatur  jus  tefta- 
mentorum  &  codicillorum  ?  qua?  ratio  defumpta  eft  ex  L  ft  idem  ,  C.  h.  tit. 
Altera ,  quar  eft  Papiniani  m  /.  quod  per  manus  ,  ff.  h.  tit.  ne  per  codicillos  , 
^ui  ex  teftamento  pendent  ,  ipfum  teftamentum  ,  quod  vires  accipn  ex  inftitu- 
tione  heredis  ,  confirmari  videretur  .  Codicillts  neque  inftitutio  heredi?  ,  neque 
exheredatio  fcribi  potcft  ,  ut  fubditur  hir  ,  &  I.  non  codic  ilium  y  C  .  de  teflam. 
quia  inftitutio  &  exheredatio  fit  verbis  dire&is  ,  &  imperativis  ,  Tit'ms  £li$ts 
meat  beret  efto,  vel  exheres  aflo.  Etfi  hereditas  codicillis  direclo  neque  dan,  ne- 
que adimi  poteft  >  tamen  poteft  adimi  precario  &  per  fideicommiflum  }  puta  fi 
codicillis  faois  ex  teftamento ,  vel  ab  inteftato  >  hcres  fcriprus ,  vel  legitimus  ra- 
ge tur  hereditatem  reftituere  Titio  dedafta  quarta  Trebellianica ,  ut  traditur  hie, 
&  L  Scavola  ,  ff.  ad  Trebell.  I.  hereditatem  ,  C.  h.  tit.  Eodem  jure  heredi 
pure  inftituto  teftamento ,  conditio  codicillis  adjici  non  poteft ,  ut  hie  ,  quia  in 
defectum  condkionis  heredius  adempta  intclligeretur ;  /. 

4.  uh.ff.  de  am. 

dit.  inftitut. 

§.  Ml,. 

NEmo  poteft  decedere  duobus  teftamentis  *  qnia  teftamentum  prfos  per  po- 
fterius  revocatur,  nifi  miles  fit,  idem  tamen  poteft  duos,  vel  plures  co- 
dicillos facere ,  cx  hoe  §.  &  poiierioribus  codicillis  priores  non  rampuntur ,  nifi 
fint  contrarii  y  /.  Drdi  ,  h.  tit.  I.  3.  C.  tod.  Codicilli  folemnitatem 

ordinationis , ex  hoc  §.  puta  quingue  teftes  tantum ,  requirant  y  t.ult.  in  fin.  C 
h.  tit.  I.  t       C.  da  fiducomntiff.  quia  nnda  voluntate  conftanr.  t 


V,  fi  pro- 
bat.  Et  ad. 
de  L  28.  in 
Jin.  C.  de  te- 
flam. 


TcmVll. 


Digitized  by  Google 


I  N 

INSTITUTIONUM 

J  U  S  T  I  N  I  A  N  I 

LIBRUM  TERTIUM. 


De  hereditat.  qux  ab  intefiat.  defer. 

cap.  r 

- 

In  pr'tne. 

Ereditas  alia  eft  tenamenraria  ,  alia  legitima.  Teftamen- 
taria  ell,  qux-  tertainento  defertur  ,  ix>n  tamen  fine  lege  . 
Non  impropric  lege  obvenire  dicitur  hereditas  etiam  qux 
teQamento  defertur  ,  quia  tcftamentaria  hereditas  lege  12. 
tab.  confirmatur  ,•  /.  lege  obvenire  1 50.  ff.  de  V.  S.  M.TulI. 
pro  C.rcin.  Major  hereditas  ven'tt  unicuique  vejlrum  ,  in 
iisdem  bonis  ,  a  jure  &  a  legibus ,  quam  ab  'tis  ,  *  quibus 
ilia  iffa  bona  relitla  funt  .  Nam  ut  perveniret  ad  me  fun- 
dus tefiamento  al'tcujus  fieri  potejl  ,  ut  ret'tneam  quod  meum 
faBum  fit  fine  jure  chili  non  potejl  .  Legitima  eft ,  qux  a  lege  fine  teftamento 
defertur  ;  Tcrenr.  in  Artdria  .•  Ejus  morte  ea  ad  me  lege  redierunt  bona  .  Et 
idem  in  Hecyra  .•  &  ad  hos  redibat  lege  hereditas  .  Et  ibi  Donatus  .*  verbo  ju- 
ris ufus ;  ea  enim  legitima  ell  hereditas  ,  qux  familix  debebatur  .  Et  Quin- 
til.  dcclam.  308.  Proximum  locum  a  tejlamentis  habent  propinqui :  0"ita,fi  in- 
tefiatus  quis  ac  fine  Jiberis  decefferit  .  Non  quoniam  utique  juflum  fit  ,  ad  Ins 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  ,7, 

pervenirt  bona  dtjunRorum ,  fed  quoniam  rel'tRa,  &  velut  in  medio  poJitatnul- 
li  propius  videntur  cont'mgere  .  Etfi  fucccflto  legkima  veniat  a  lege  ,  venit  ex 
tacita  voluntate  defunfli  ,  qui  enim  inteftatus  decedit  ,  videtur  fponte  heredita- 
tem  relinquere  venientrbus  ab  inteftato  /.  cmfieiuntur,  §.  i.  ff.  de  jur.  coAi- 
dll.  L  i.  §.  fciendum ,  dt  legat.  5. 

Inteftatus  decedit,  qui  omnioo  teflamenrum  non  fecit,  vel  Don  jure  fecit, 
id  eft  minus  folemne  reftamentum  fecit  ,  aut  id  quod  fecit  ,  ruptum  irritumve 
faclum  eft  ,  puta  agnatione  fui  hcredis  ,  vel  pet  querelam  inofficiofi  rertamen- 
ti ,  vel  per  bonorum  poffeffionem  contra  tabulas ,  aut  fi  ex  co  nemo  heres  ex- 
titerit,  ex  init.  h.  tit.  I.  1.  ff.  de  fuis  &  legit,  hcrtd.  Inteftatus  cft,non  tan- 
tum  qui  teftamentum  non  fecit  ,  fed  etiam  cujus  ex  teftamcnto  hereditas  adita 
oon  ell  v  inteftatus ,  fi.  de  V.  S.  adroque  ex  teftamento ,  ex  quo  non  fit  adi- 
ta hereditas  ,  neque  legarum  ,  neque  aliud  quicquam  debetur  ;  /.  fi  nemo  ,  fi. 
At  itjiament.  met.  I.  ft  nemo  y  de  R.  J. 

§.  I.   &  $.  fui  autem. 

LEge  t2.  tab.  inteftati  hereditas  primum  fuis  heredibus  defertur  ,•  $.  1.  /.  t. 
ff.  de  fuis  &  legitim.  Sui  heredes  Hint  ,  qui  in  poteftate  morientrs  fue- 
nmt,  puta  filrus,  filiave ,  nepos,  neptisve,  pronepos  ,  proneptisve  ,  ita  ut  ne- 
mo eos  praxedat  ;  5*  1-  Suus  heres  eft  ,  qui  eft  in  poteftate  patrisf.  mortis 
tempore  ,  &  primum  ab  co  gradum  obtinet  in  caufa  fuccedendi  ,  puta  films  , 
vel  nepos  ex  filio  patre  pramortuo  ;  /.  fir'tptOyff.  unde  Uteri ,  I.  ft  filiusfami- 
lias  ?j.  de  teftam.  milit.  I.  ulr.  de  Aon.  damnat.  Sui  heredes  funt  ,  non  mo- 
do  libcri  jam  nati  tempore  mortis  inteftati  ,  fed  &  pofthumi  ,  qui  fi  vivo 
patre  nati  eflent,  in  ejus  poteftate  futuri  eflent,-  $.1.  in  fin.  /.  inteftato yC.  de 
fuis  &  legitim.  I.  3.  de  in/ufl.  rupt.  Suorum  locum  obtment  liberi  naturalcs, 
vel  adoptivi  fufcepti  ex  juftis  nnptiis  ,  vel  legitimatt  per  oblationem  curiae  ,  vel 
fubfequens  matrimonkim  ,•  §.  fui  autem  y  I.  nuper,C.  de  natur.  liber. 

$.  fui  autem  1. 


C^Ui  heredes  ipfo  jure  exiftunt,  etiam  ignorantes  &  furiofi ,  St  poft  mortem 
patris  non  dicuntur  adqutrere  hereditatcm  ,  fed  ftatim  morte  patris  quafi 
contmuatur  dominium  ,  ex  koc  §.  /.  in  fuis ,  fi.  de  liber.  &  pofih.  Sui  enim 
heredes  vivo  patre  quodammodo  domini  funt,  &  patri  bonorum  focii  /  d.l.  in 
fuis .  Marc.  TuIIKjs  Verr.  3.  Quibuscum  vivi  bona  no  jit  a  partimur  ,  iis  pro- 
tor  adimere  nobis  mortuis  bona  fortunasque  pottrit  ?  Itaque  fuis  hereditas  ipfo 
jure  adqutrirur,  fine  aucloritate  tutoris  vel  curatoris  ,  ex  hoc  $.  In  fuis  here- 
dibus  adrtio  non  eft  neceffaria  ,  quia  ftatim  ipfo  jure  heTedes  exiftunt  ;  /.  /* 
fuis,  ff.  de  fuis  &  legitim.  Et  fui  heredes  etiam  claulis ,  id  eft  nondum  aper- 
tis,  tabulis  tieredes  exiftunt  ;  /.  3.  C.  de  jur.  delib.  Ideo  &  fui  heredes  etiam 
nondum  aditam  hereditatem  transmittunt  ad  fuos  &  legitimos  heredes;  L 
apud  hojies  ,  C.  de  fuit  C  legitim.  liber. 


^Uus  heres  eft,  qui  eft  in  poteftate  patris  mortis  tempore,  &  proxirrram  ab  t  V. in  ter 
k3  eo  gradum  obtinet :  interdum  fuus  heres  efficitur  ,  qui  in  poteftate  patris  minis,  /.  re 
non  fuit  mortis  tempore  ,  puta  qui  fuit  in  poteftate  hofnum  ,  fi  ab  hoftibus  tro  creditor 
levertatuT,  fuus  heres  parenti  efficitur  %  vs.  hot  $.  &  I.  1.  §.  fi  filius  yff.de  ff.de  capt'tv. 
fuis  *y  legitim.  propter  fiflionem  poftiimmii  >  qua  fingifur  is ,  qui  poftliminio  /.  1.  C.  de 
reverfus  eft  ab  hoftibus  ,  femper  in  civitate  tuifle  ;  /.  t  lege  Cornelia ,  ff.  qui  poftlim.  re- 
tejiam.  Z    ij  verf. 


»8o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

§.  per  cantrarium. 

INterduro  funs  here?  non  eft  ,  qui  in  potcftate  patris  fait  mortis  tempore ,  fi 
pater  port  monem  fuam  perduellionis  judicatus  ,  &  memoria  ejus  damnat» 
fuerit  ,  fuus  enim  betes  efie  non  pot  eft  patri  ,  cujos  bona  confiicantur  ,  ex 
htc  §.      1.  i.  $.  inttrdum  ,  ff.  de  fuisy  &  legitim. 

$.  arm  filius . 

SUi  heredes  font ,  qui  in  poteftste  defunfti  tuerant  tempore  mortis  ,  &  pri- 
mum  ab  eo  gradum  obnnent,ut  films, vel  nepos  ex  filio  prxmortuo . Hoc 
jure  nepotes  ex  filio  prxdefun£h>  ,  avo  inteftato  fuccedunt  cum  filiis  fupcrrtiti- 
bus  ,  id  eft  cum  patruis  ,  quia  partem  reprasientanr  .  £t  quia  fuccedunt  jure 
reprxfeutationis,  non  jure  fuo, fuccedunt  in  ftirpes,  id  eft  in  portionem,  quam 
ferret  pater  fi  fuperftes  efTet  ,  non  in  capita  ,  id  ei\  pro  virilibus  portionibus , 
ex  hoc  /.  t  2.  C.  de  fuis  &  legitim.  I.  ft  in  adopt  ronem ,  §,  ult.  ff.  de  bo- 
rer, pofleff.  contr.  tab.  I.  ft  nepotes  y  de  colls t.  boner.  Quod  fi  nulli  fint  fihi  fu>- 
pcrftites  avo  inteftato  ,  led  nepotes  ex  diverfis  filiis  impari  numero  ,  puta  ex 
uno  tres ,  ex  alio  duo  ,  ex  aho  unus ,  avo  fuccedunt  ab  inteftato  ,  non  in  ca- 
pita ,  fed  in  ftirpes  ,  ex  bee  $.  /.  t  a.  C.  dt  fms  &  legitim.  1.  Papinianus , 
§.  queniam  ,  dt  inoffic.  teflam.  Denique  in  linea  liberorum  proximior  gradu  ul- 
teriorem  non  exdudit ,  &  filius  non  excludit  nepotes  ex  filio  prarmortuo .  Hoc 
intereft  ,  quod  liberi  primi  gradus ,  putt  duo  filii ,  fuccedunt  in  capita ,  nepotes 
ex  filio  &  ulteriores  fuccedunt  in  ftirpes  ;  /.  2.  $.  htc  hertditas ,  ff.  dt  ftus  O" 
Itgitim.  ntv.  t  i»  8.  tap\u  autb.  in  futttffmtm ,  C.  tod.  tit. 

§.  cum  autem. 

P Ropric  fuus  heres  eft  ,  qui  eft  in  poteftate  patrisf.  inteftati  morris  tempo- 
re: tamcn  cum  quxritur,  an  quis  fuus  heres  exiftat,  nec  ne,  Ipcftandum 
eft  tcmpus ,  quo  ccrtum  eft  dcfunelum  inteftatum  deceffifie  ,  quod  acadit  &  de- 
ftituto  teftamento  ,  id  eft  fi  ex  teftamenro  non  fit  adita  hereditas ,  puu  fi  pa- 
ter ,  qui  habebat  filium  &  nepotem  ex  eo  ,  cxheredato  filio  extraneum  here- 
dem  teftamento  inftituerit  ,  it  filio  mortuo  heres  militurui  repwbarit  heredita- 
tern  ,  nepos  avo  fuus  heres  exiftit  ,  quia  quo  tempore  certum  eft  avum  inte- 
ftatum deceffifie  ,  fuus  heres  reperitur  ,  ex  f>oc  §.  /.  1.  J.  fcitndum  ,  ff.  dt 
fuis  0  legitim,  /.  ult.  ff.  de  fmdit.  inflitnt. 

J.  Cr  licet . 

NEpos  ex  filio  licet  poft  mortem  avi  natus  fit ,  fi  modo  vivo  ivo  conce- 
ptus t  mortuo  parte  ejus,&  poftea  deferto  avi  teftamento ,  fuus  heres  ef- 
ficitur ,  &  jure  fui  ad  hercditatcm  avi  ab  inteftato  vocatur  ,  ex  hoc  $.  &  I.  fi 
quis  ,  $.  1.  ff.  dt  inju/l.  rupt.  Ratio  eft,  quia  qui  in  utero  eft  ,  ut  fibi  pro- 
fit ,  pro  jam  natp  habctur y  /.  qui  in  utero  7.  ff.  dt  flat,  homin.  Nepos  conceptus 
poft  mortem  avi  mortuo  patrc  fuo  ,  &  deferto  avi  teftamento  ,  avo  fuus  he- 
res non  exiftit  ,  quia  nnllo  jure  conjuncltonis  patrrm  partis  fui  attigit  ,  ex  Ixx 
%.  &  d.  I.  ft  quisy  §.  1.  ubi  fi  nepos  poft  mortem  avi  conceptus  fit  ,  Mar- 
cellus  fcribit ,  neque  ut  fuum  ,  neque  ut  nepotem  ,  id  eft  ut  legitimum  aut 
cognarum  ,  ad  hereditatem  vel  bonorum  pofleftionem  admitti  ,  quibus  con- 
cniit  /.  1.  ft  quis  proximior  ,  ff.  unde  cognat.  &  I.  item  prtm ,  de  fuis 
&  legitim.  Ratio  eft  ,  quia  fuitas  vel  cognatio  prxfupponit  exiftentiam  ,  & 

fuus 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  181 

fuus  vel  cogiiarus  avo  did  non  potefl  ,  qui  co  vivo  nondum  fuit  in  rexum 
nature  ;  d.  7.  i.  $.  fi  quis  pnximiot . 

§.  emancipati  •  §•  minus  ergo  • 

LIberi  emancipati  non  funt  fui  heredes ,  id  eft  jure  fuifatis  ad  inteftati  fuc- 
ceflionetn  non  vocantur  lege  12.  tab.  neque  enim  fui  heredes  funt,  qui 
in  poteftate  patris  efle  defierunt .  Sed  jure  prartorio  fuccedunt  per  bonorum  pof- 
fclTionem  unde  liberi  ,  five  foli  tint  ,  five  cum  fuis  heredibus  concurrant  ;  §. 
emancipati ,  /.  ult.  $.  1.  C.  de  legit,  hertd.  I.  fed  cum  honor,  pojfej}. 

Emancipati  jure  civili  non  fuccedunt  ab  inreftato  ,  quia  incogniti  funt  jure  ci- 
vili ,  non  habent  jura  legitimarum  hereditatum  ,  quia  emancipatio  tollit  jura 
fuifatis  &  agnationis  /.  capitis .  ff.  de  fuis  &  legitim.  I.  tutelas  ,  de  capit. 
m  'tnut.  Emancipati  amittunt  gradum  &  nomcn  liberorum  ;  §.  minus  ergo;  I.  a. 
ff.  fi  tab.  tejlam.  null,  extab.  &  extra neorum  loco  habentur  •  I.  quinettam ,  ff. 
de  tit.  nupttar.  Jure  prartorio  emancipati  fuccedunt  cum  fuis  in  capita  ,  quia 
naturali  sequitate  infpecta  jure  prartorio  gradum  liberorum  retinent  /  $.  minus 
ergo .  Immo  hodie  hberi  five  emancipati  ,  five  non  ?  rrquc  fuccedunt  jure  civi- 
/♦',•  nov.  118.  cap.  1.  auth.  in  fuccejjionem  ,  C.  de  fms  &  legitim. 

§.  item  vetuflas .  §.  ult. 

TUre  civili  ,  id  eft  lege  12.  tab.  poft  fuos  heredes  ,  id  eft  deficientihos  fuis 
heredibus ,  ad  fucceOionem  inteftati  vocantur  agnati ,  id  eft  nepotes  defcen- 
dentes  ex  mafculis ,  feu  per  virilem  fexum  conjunct  ,  qui  &  legitimi  dicun- 
tur  ,  quia  lege  12.  tab.  vocantur  .  Cognati  autem  ,  id  eft  defcendentes  ex  fe- 
minis,  ad  fucceflionem  inteftati  non  vocantur  jure  civili, quia  lex  12.  tab.  non 
novit  cognatos  ,  fed  tantum  fuos  vel  agnatos  .  Jure  prartorio  poft  agnatos  co- 
gnati vocantur  ad  fucceflioncm  inteftati  ,  nam  &  prattor  ipfe  agnatos  prartulit 
cognatts .  Ex  conftit.  divorum  Principum  ,  id  eft  Valentiniant  &  Theodofii  , 
nepotes  ex  Alia ,  fi  concurrant  cum  fuis  ,  id  ell  avunculis  &  materteris ,  avo 
materno  vel  avia*  matemae  fuccedunt  ab  inteftato.cum  diminutions  teniae  par. 
tis  ejus  portionis  ,  quam  mater  eorum  ferret  fi  viveret  ,  id  eft  fuccedunt  in 
duas  portiones  ejus  portionis  quam  mater  eorum  ferret  fi  viveret,  ita  ut  tenia 
pars  ejus  portionis  adcrefcat  avunculis  vel  materteris  ;  §.  item  vetujlas  ,  /.  fi 
defunBus ,  C.  t  de  fuis  &  legitim.  liber.  I.  illam  ,  C.  de  collat.  Quod  fi  ne- 
potes ex  filia  concurrant  cum  legitimb ,  id  eft  agnatis ,  non  fuis  ,  fuccedunt  ab 
inteftato  ,  cum  diminutione  quadrantis ,  qui  adcrefcit  agnatis  ;  /.  fi  defunBus  , 
C.  Th.  de  legit,  hered.  Sed  cohftit.  Juibniani ,  fublata  differentia  agnationis  8c 
cognationis  ,  nepotes  ex  filia  fi  concurrant  cum  agnatis  ,  fuccedunt  ab  intefta- 
to  fine  ulla  diminutione  quartz  ,*  §.  ult.  &  /•  ult.  C.  de  fuis  CF  legit,  f  //• 
bests .  jure  noviftimo  fublata  differentia  agnationis  &  cognationis,  defcendentes 
ex  feminis  araue  fuccedunt  ,  ac  dcTcendentcs  ex  mafculis/  nov.  118.  cap. a,. 


De  legitima  agnator.  fucceff. 
CAP.  II. 

In  pine. 

I^Eficientibus  fuis  heredibus ,  vel  iis  qui  fuonim  loco  funt  jure  prartorio  vel 


,8a     IN      INSTITUTIONtfM  JUSTINIANI 

conftimtionibus  ,  pun  libera  emancipatis  ,  vel  defcendenribus  n  frrainij  ,  tune 
lege  11.  tab.  agnato  proximo  defertur  hereditas,  jut  docetur  hit.  h.  tit.  1. 1.  $. 
pofl  fuos ,  &  1.2.  ff.  de  fuis  &  Itgitim.  Legis  verba  edidit  Ulpian.  libr.  re- 
gular, tit.  16.  .At  ft  inteflato  moritur  ,  cut  fuus  htm  ntc  ex t obit ,  agnatus  pro- 
ximus  familiam  habeto. 

%.  I.  §.  t  ft  plum. 

A  Gnati  appellantur  ,  qui  a  latere  funt  per  mafculos  &  virilem  fexum 
/\,  conjuneii  ,  ex  hoe  $.  /.  2.  $.  1.  ff.  de  fuis  &  Itgitim.  I.  ult.  $.  cogna- 
tt ,  de  gradib.  &  affjnib.  I.  inter  at  nans  ,  undt  Ufitim.  puta  agnati  funt  fnu 
tres  eodem  patre  nati  ,  qui  &  conlanguinei  five  germani  vocantur  ,  quamvis 
non  ex  eadem  matre  nan  fint  ,  ex  hoe  /.  t.  $.  poft  fuos  ,  ff.  de  fuis  &  le- 
gitim.  I.  ult.  $.  fee  undo  grtdu ,  de  gradib.  &  affimb.  Agnati  funt  inter  fe  pa- 
truus,  &  ex  fratre  nepos,  &  patruelcs  ,  feu  confobrini  ,  qui  ex  duobus  fratri- 
bus  procreati  funt ,  ex  hoc  %.  I.  1.  J.  quarto  grtdu  ,  tj  I.  ult.  $.  quarto  grt- 
du, ff.  de  grad,  &  ajfinib.  Lege  12.  tab.  polt  fuos  hereditas  ab  inteflato  per- 
tinct  ad  proximuin  agnatum  ,  id  eft  ad  eum  quern  nemo  pnecedit  :  quod  ii 
plures  fint,  fc.  diverfi  gradus ,  non  omnibus  defertur  hereditas ,  fed  iis  qui  pro- 
pin  qui  ores  gradu  funt  .  cum  certum  efle  car  pent  ,  deuroitum  ,  de  cujus  bonis 
j>gebatur  .  mteftatum  deceflifle  ,  ex  hoe  §.  in  fin.  I.  x.  hoc  hereditas  ,  ff.  de 
fuis  &  fegitim.  I.  3.  C.  de  Itgitim.  hered.  quod  fi  fint  plures  ejusdem  gradus , 
omnes  vocantur  in  capita,  feu  viriles  portiones,-  d.  I.  2.  §.  bxc  hereditas. 

Poll  fuos  vocantur  agnati  ,  &  prim  urn  quidem  ex  agnatis  vocantur  con- 
fanguinei ,  tamquam  proximiores  ,  puta  frames  ex  eodem  patre  nati ,  licet  non 
ex  eadem  matre  ,  ex  tec  $.  /.  t.  3.  &  6.  C.  de  itgitim.  hered.  qua?  nomina- 
tim  ait,  deficienribus  fuis  heredibus  ,  vel  fc  abihnentibus ,  fratrem  jure  confan- 
guinitatis  frarri  inteftato  fuccedere.  Dcficientibus  fuis,primo  loco  vocantur  fra- 
mes confanguinei  ,  fratres  autem  cognati  ,  id  eft  uterini,  non  vocantur  adfuc 
teflionein  (ratris  inteftati  ,  quia  lex  11.  tab.  nefcit  cognatos  .  Jure  noviffimo 
fratre  inteflato  fine  liberis  defundo  ,  in  ejus  fucceffione  frater  utroque  parente 
conjunfhis  pnrfertur  frarri  ,  uno  tan  ruin  parente  conjundo  ;  nov.  tt8.  cap.  2. 
auth.  defunho ,  C.  ad  Tert/ll.  nov.  127.  cap.  1.  auth.  ctffavte  ,  C.  de  legitim. 
hered.  nov.  84.  cap.  1.  auth.  itaque ,  C.  comm.  de  fucceff. 

LEge  12.  tab.  poft  fuos  bereditas  ab  inteftato  defeitur  agnatis  .  five  mafcu- 
lis,  five  feminis ,  etiam  feminx  confanguinrtarts  jure  ad  inrefrati  fucceffio- 
ncm  vocantur  ;  /.  3.  C.  de  legit,  hered.  jure  dvili  &  pracrorio  agnati  mafculi 
ab  inteftato  fuccedunr ,  etiam  li  longiore  gradu  (hit  ,  ex  hoc  id  eft  ctiam  fi 
deckno  gradu  fint  ,•  ^.  ult.  infr.  de  futctjf.  cognat.  I.  pen.  C.  de  lagit.  hered. 
Ferninar  jure  agnationis  feu  confanguinitatis  hercditntem  non  capkint,  nifi  to- 
rores  fint ,  quod  ita  confthutum  eft ,  quia  commodius  videbatur  ita  jura  confti- 
tui  ,  ut  plerumque  hercditates  ad  mafculos  conftuerent ,  quia  gentes  fit  familiae 
per  mafculos  confervantur  ,  ft.  ubi  in  feminas  inciderunt  prope  intereont ,  mu- 
licr  eft  caput  &  finis  familiar  ftix ;  /.  pronunciatio  ,  in  fin.  ff.  de  V.  S.  Media 
jurisprudent  feminx  omnino  arcenrur  ab  heredkatibus  agnatorum,  quod  intel- 
ligendum  eft  de  lege  Voconia ,  cujus  caput  erat  ,  ne  feminx  ultra  confangui- 
neos  ab  inteflato  fuccedetent,  au&ore  Paulo  4.  fent.  tit.%.  3.  jure  prxtorio 
feminx  aJmittuntur  ad  fucceffionem  cognatorum  ,  qui  &  proximi  appellantur 
per  bonorum  poffeffionem  unde  cognati  .  Sed  conftitutione  Juftiniani  ,  agnati 
feu  Icgitimi  ,  five  mafculi,  five  feminx  ,  arque  ad  fucceffionem  inteftati  \o- 
canrur,  fecundum  gradus  fui  prxrogativatn  ,  ex  hot  §.  in  fin.  I.  pen.  C.  d*  le- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      T  E  R  T  I  U  M.  i85 

git.  hered.  Quis  enim  patiatur ,  ait  lex ,  fminas  propter  hoc  folum  puniri ,  quod 
femin*  nets  funt  ,  &  paterno  vitio  ,  ft  hoc  vit'mm  eft  ,  pro  I  em  inmcentem  gr/t- 
vari  ?  Qua  ratione  &  Juftinianus  ipfe  in  /.  ult.  C.  de  liber,  preterit,  vet  exte- 
nd, fufhilit  differentiam  mafculorum  &  fcmiuarum  in  jure  liberorum, qui  enim, 
ait »  tales  differentias  inducunt ,  nature  accufaieres  exijlunt . 

hoc  CtHtttf  » 

JUre  civili  &  prartorio  fi  firater  inteftatus  deceflcrit  reliSis  fratribus  &  forori- 
bus  ,  &  filiis  fratrum  jam  pnrmortuorum  ,  fratres  &  forores  ,  quia  gradu 
proximiores  funt ,  prarferuntur  fratrum  filiis  in  fucceflione  inteftati ,-  /.  confan- 
gumitatis  ,  C.  de  legit'tmis  hered.  quia  reprxfcntationi  locus  non  fuit  in  linca 
transverfali  .  Conititutione  Juftiniani  ,  fi  dcfunclus  nullos  reliquerit  fratres  aur 
forores  fuperftites  ,  fed  reliquerit  tantum  filios  fratrum  vel  fororum  ,  non  tan- 
turn  filii  fratrum  ,  fed  etiam  filii  fororum  fuccedunt  patruo  inteflato  in  capita , 
non  in  flirpes,  ex  hoc  §.  /.  pen.  §.  in  his  ,  C.  de  leg'ttim.  hered.  Filii  fratrum 
vel  fororum  tunc  non  luccedebanr  patruo  inteflato  ,  concurrentibus  patruis  vel 
avunculk  .  Hodie  filii  fratrum  fuccedunt  patruo  in  flirpes  una  cum  fratribus 
&  fororibus  defuncu  fuperftitibus  ,-  nov.  it 8.  cap.  2.  &  5.  auth.  defunfio  ,  C. 
ad  Tertyll.  &  auth.  ceffewcy  C.  de  leg'ttim.  hered.  quia  jus  reprafentationis  in- 
troduftum  eft  in  fratrum  filiis  ,  ita  ut  ad  ulteriores  non  poirigatur  ;  d.  nov, 
118.  cap.  3.  auth.  poft  fratres  ,  C.  eod. 

%.  pfacebat. 

JUre  civili  in  fuis  heredibus  non  eft  fucceflio  ;  /.  1.  %.  fciendum  ,  ff.  de  fuis 
&  leg'ttim.  puta  fi  infeflatus  avus  decefferit  ,  fuperflite  filio  ,  &  ncpote  ex 
co ,  filio  defertur  hereditas  ,  fed  eo  abftinente  ,  nepos  ex  filio  non  eft  avo 
finis  heres  ,  nam  pater  eum  antccedit  in  ea  heredirate  ,  &  filius ,  etfi  fe  abfti- 
neat,  nomen  heredis  rerinet,-  1.6.  §.  fi  filiusyff.  de  bon.  Ttbertor.  Ita  in  legi- 
timh  ,  olim  non  erat  fucceflio ,  puta  poft  fuos  agnato  proximiori  defertur  he- 
reditas  ab  inteflato ,  deficient e  proximiore  agnato  ,  fequenti  non  defertur  here- 
ditas quafi  agnato ,  fed  prator  ei  dat  bononim  pofTdTtonern  quafi  cognato  ,  ex 
hoc  %.  &  Ulpian.  libr.  regul.  tit.  26.  Conftitut.  Juftiniani  ,  quae  deiiJeratur  in 
codice  ,  fucceflio  eft  in  agnatis  ,  id  eft  deficient?  proximiore  agnato  lteredir.it 
ab  inteflato  defertur  fequenti ,  quia  agnati  non  debent  effe  iniquioris  conditio- 
nis  quam  cognati ,  &  abfurdum  eft  delegare  fucceffionem  in  agnatis  ,  qua:  da- 
tur  in  cognatis :  &  in  onerc  tutelar  etiam  defkicnte  primo  gradu  ,  fequens  fuc- 
cedit  ,  ex  hoc  §.  /.  3.  §.  t  proinde,  ff.  de  leg'ttim.  tutor. 

§.  ult'm. 

rj  fucceflione  inteftati  prior  eft  caufa  liberorum  ,  quam  parentum :  parentes 
non  fuccedunt  liberis  ,  rtifi  defurtfti  fint  absque  liberis  ,•  /.  3.  C.  de  bon. 
qux  liber,  quia  parentes  ad  bona  liberorum  ratio  milerationis  admittit ,  libcros 
nature  fimul  &  parentum  commune  votum  ;  /.  fcripto  ,  ff.  ft  tab.  teflam. 
null,  extab.  olim  pater  filio  emancipate  non  fuccedebat  ab  inteftato,  nifi  cum 
contracla  fiducia  emancipafTer ,  id  eft  per  imaginariam  venditionem ,  qux  fiebat 
cum  paclo  de  retro  vendendo  .  Scd  conflitutione  Juftiniani  pater  omnimodovo- 
catur  ad  Iegitimam  hcrcditatem  filii  emancipati  ,  quia  emancipationes  femper 
videntur  fieri  quafi  contracla  fiducia, ex  hoc  <j.  Crl.ult.  C.  de  emamipat.  liber. 
Hodie  defunclo  fine  liberis  filio, parentes,  fi  foli  fint, fuccedunt  ,falva  gradus  prac- 
rogativa  ,  puta  pater  prafertur  avo  :  fi  filius  emancipate  teftamento  patrem 


,84      TN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

prxtericrit  ,  ei  datnr  bonoruxn  pofleflio  contra  tabulas  ,  quia  ctfi  natiira  Daren- 
ribus  non  debetur  filiorum  hereaitas ,  propter  vonim  parentam  ,  ut  Alii  nnt  fi- 
bt  fupcrflires ,  £t  naturalem  erga  filios  charitatem  ,  turbato  tamen  ordme  mor- 
faliratis  ,  non  minus  parcntibus  quam  liberis  pie  rclinqui  debet  ;  /.  nam  etfi , 
ff.  dt  inofft.  teflam.  Quod  fi  parentes  concurraat  cum  fratribus  &  fororibui 
defunfti  ,  fuccedunt  in  viriles ,  fublata  differentia  fexus  &  patria:  poteftaris ; 
d.  auth.  defuntto. 

— 

Df  SQ.  Tertylliano, 
CAP.  III. 
/*  print.   |.  I.    &  J.  poflea. 

LEge  ti.  tab.  femmx  a  fucceffione  tnteftari  its  arcebanrar ,  ut  ne  inter  ma- 
trem  quidem  &  filium  filiarnve  ,  ultra  citroque  ,  hereditatis  capiendac  jus 
eflet,  ut  oftenditur  init.  h.  tit.  &  apud  Ulpian.  libr.  regul.  tit.  i6.  §.  7.  &  8. 
Hac  lege  mater  non  fuccedebat  liberis  ab  intellato  ,  quia  lex  12.  tab.  agno- 
fcebat  tan  rum  fuos  hcredes  ,  vel  agnatoc  :  mater  autem  liberis  fuis  non  erat 
agitata ,  neque  cognata ,  fed  quart  cognata  habebatur  ,  usde  jure  prartorio  bo- 
norum  pofleflio  undc  cognati  ei  accommodari  dicitur  ,  nam  accommodari  ea 
dicuntur,  qux  non  di recto  jure  competunt ,  fed  bcnigne  indulgentnr.  Lege  11. 
tab.  ,  inquam ,  mater  non  fuccedebat  liberis  ,  fed  jure  prartorio  mater  vocatur 
ad  fucceflionem  liberorum  ,  accoramodata  ci  boaorum  pofleffione  unde  cognati, 
ut  tradirur  init.  b.  tit.  &  I.  2.  ff.  und.  cotnat.  Primus  D.  Claudius  ad  (bla- 
tium  amiiTorum  liberorum  marri  legitiraarn  eorum  detulit  hereditatem  ;  §.  1. 
Ita  &  mortua  filia  in  matrimonio  dos  profe&itia  redit  ad  pattern  folaxii  loco  , 
ne  &  filix  un'tfl'x  &  pecuniar  damnum  fentiat ;  /.  jure  fucturfum ,  ff.  dt  jur. 
dot.  Poflea  SC.  Tcrtylliano  ,  quod  D.  Adriani  temporibus  factum  eft,  ut  re- 
fert  Juftinianus  hoc  loco  ,  vel  auttore  Antonino  Pio ,  fi  credimus  Zonarx  ,  cau- 
tum  eft,ut  mater  ingcnua  trium  liberorum  jus  habens ,  libertina  quatuor ,  etiam 
fi  in  poteilate  parentis  effet  ,  ad  bona  filiorum  ab  inreftato  morruorum  admit- 
teretur  ,•  $.  pojiea  autem  ,  /•  2.  ff.  h.  tit.  Habet  autem  jus  trium ,  vel  quatuor 
liberorum  ,  quar  tot  filios  peperk  ,  vel  jus  liberorum  a  Principe  unpetravit  ; 
Paul.  libr.  4.  fmttnt.  tit.  9.  Jus  liberorum  orbis  pro  beneficio  dabatur  a  Prin- 
cipe ,  ut  prxmits  patrum  gauderent  ,  qui  carebaat  liberis  ;  /.  2.  C.  de  jur.  li- 
ter. Tranquill.  in  Claud,  cap.  19.  Feminis  jus  tribu'tt  quatuor  liberorum  ,  Po- 
flea  hoc  jus  omnibus  datum  y  /.  1.  C.  de  jur.  liber.  I.  3.  C.  Tb.  tod.  Ex  SC. 
Tertylliano  mater  fuccedit  liberis ,  <auafi  legitima  heres ,  licet  in  poteftatc  pa- 
rentis fit ,  ira  ut  cum  in  poteftate  parentis  eft  >  hereditatem  non  adeat  fine  ejus 
juflu  {  §.  poflea ,  1.6.  ff.  h.  tit.  quia  nuptiar  non  tollunt  parriam  poteftatem 
filii  filiarve  ;  /.  fi  uxorem  ,  C.  dt  eondit.  mfirt.  tarn  legat.  quam  fuleicomm.  I. 
x.  ff.  folut.  matrim,  I.  2.  de  liber,  exhibend.  Ex  hoc  SC.  mater  fuccedit  li- 
beris inteftatis ,  non  etiam  avia  ;  §.  poflea ,  /.  2.  ff.  b.  tit.  Hodie  defuoclo  fi- 
ne liberis  filio  ,  matri  vel  avia?  defertur  legitima  hereditas  ,  lalva  gradus  prae- 
cogativa  ;  w.  118.  tep.x.  auth.  dtfunQo^  C.  h.  tit, 

§•  pTfftTuntur  . 

SI  defunfius  intefiafus  matrctn  &  liberos  reliquerit  ,  libcri  defunSi  ,  qui  lui 
funt  vel  fuorum  loco  ,  matri  pnrieruntur  ,  five  fint  libcri  primi  gradus  , 

five 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  t8j 

five  ukerioris,  ex  hoc  §.  /.  i.  tT  2.  %.  Itberi ,  ff.  h.tit.  I.  pen.  C.  de  futs 
legit im.  Ex  hoc  SC.  pater  prxfertur- matri  ,  oon  avus  &  proavns  ,  ex  hoc  4. 
/-  i.  objichuT ,  ff.  b.  tit.  I. 1.  C.  eod.  I.  fi  ad  pattern,*  ff.  de  futs  &  legt- 
tim.  Hodie  filio  defun&o  fine  libera ,  pater  &  mater ,  fi  foil  fiot ,  fimul  fucce- 
dunt  in  viriles;  nov.  u8.  cap.  x.  auth.  defunth  ,  C.  A.  fif.  Ex  hoc  SC.  fil- 
ter confaBguincus  tnatrem  exdudebat  ,  foror  autem  confanguinea  mat  rem  non 
exdudebat*  fed  una  cum  marre  admirtebatur ,  ex  hoc  *§.  I.  z.  ff.  h.  tit.  Quod 
fi  fuerant  frater  Sc.  foror  confanguinei  permixti  ,  f rater  quidem  mat  rem  exdu- 
debat jure  proprio  ,  deinde  hereditas  legit ima  inter  fratrcm  &  foreran  ex 
arquis  partibus  djvidebatur ,  ex  hoc  $. 

.§.  fed  not . 

COnftkuiione  Juftmiani  mater  five  ingenua  ,five  lrbcrtina,  five  tres  vel  qua. 
tuor  liberos  peperit ,  five  non  ,  omnino  vocatur  ad  legitimam  hereditatent 
filii  fine  liberis  defundi,  ex  hoc  t.  z.  C.  de  fur.  liberor.  L  ult.  C.  h.tit.  qua 
fublara:  /.  i.  2.  &  7.  C.  Th.  de  iegitim.  kered.  qua?  matri  jus  liberorum  non 
habenti  ,  tertiam  bonorum  filii  tantum  defercbant  :  ratio  conliitut.  Juftinianex 
eft ,  quia  jus  Liberorum  omnibus  datum  ;  d.  I.  2. 

4.  fed  cum  antta. 

COnftUutionibus  Prindpum,  mater  liberis  intcflatis  non  faccedebat  in  foli- 
dum  ,fed  qua*  habebat  jus  liberorum,  concurrente  fratre  vel  patruo, fere- 
bat  beflem  bonorum ,  triente  reli£to  fratri  vel  patruo*  concurrent  ibu1;  vptq  a  Ids 
agnatis  t  eos  exdudebat :  maxer  autem  ,  quz  non  habebat  jus  liberorum  ,  foe- 
cedebat  ex  triente ,  agnatis  re  lido  befle  ;  /,  1.  1.  cV  7.  C  Th.  de  legit,  he- 
red.  Conliitut.  Juiliniani  ,  mater  prxponitur  omnibus  Icgitinas  perfonis ,  id  ell 
agnatis  ,  &  fuccedit  liberis  inteftatis  fine  tdfa  diminutione  ,  nifi  coocurrat  cum 
fratri  bus  &  fororibus  agnatis  vel  <ognacic  ,  id  eft  contaneuineis  vel  uterinis , 

ncaiu  una  cum  his  vocatnr  ad  legitimam  fccceftionem  filii  mteftati  ,  ita  ut 
jnxurrat  cum  foUs  fororibus  agnatis  vel  cognaris ,  mater  ferat  femrflem ,  de 
forores  alium  firmiflem  :  quod  fi  mater  concurrac  cum  fratribus  foJis  ,  vel  cum 
fororibus  permixtis ,  hereditas  in  capita  diftribuitur ,  id  eft  mater  ,  &  fratres  t 
&  forores  fiiperftites  ,  fiRguli  foccedunt  ki  viriles  ,  ex  hec  $.  &  I.  ult.  C.  h. 
tit.  Hodie  deftrodo  filio  fine  liberis  ,  fi  una  cum  pat  re  &  matre  fratres 
&  forores  ex  utroque  latere  con  fundi  concurrant  ,  omnes  fimul  indiftinde  ruc- 
cedunt  in  viriles  portioncs  pieno  jure ,  non  dedudo  uRifruftu ,  etiam  fi  frarret 
fint  in  poteftaie  paths  ;  nov.  11 2.  cap.  2.  auth.  deftm&a ,  C  h.  tit.  quo  jure 

§.  pen. 

SI  mater  liberis  irnpuberibus  tutorem  non  petierk,  vel  in  kxam  ut  fespedi 
remoti  vel  excuutil  intra  annum  petere  neglexerit  ,  fi  impuberes  morrui 
fint,  ab  CO  rum  fucceflione  repcllitur,  ex  hoc  /.  2.  §.  fi  mater  1?.  ff.  h.  tit. 
I.  2.  §.  t  Dhm's  Severn ,  ff.  qui  pet.  tut.  I.  ult.  C.  tod.  qua?  ait  hoc  primunt 
dudum  ex  conftir.  Severi  .  Mater  etiam  fi  filiis  impubcribus  tutorem  non  pe* 
tierit ,  fi  modo  puberes  mortui  fint ,  ab  eorum  fuccemone  non  arcetur  ;  /.  t 
metres .  C.  h.  ut.  Idem  obtinet  in  quolibet  legitimo  herede  impuberrs  ,  au( 
etiam  fubftituto ;  is  enim  fi  filio  impuberi  intra  annum  tutorem  non  petierit , 
fi  impubes  moriatur  non  fuccedit  ei  ab  inteftato ,  vel  jure  fubftitutionis ;  l.fciant 
qui ,  C.  de  legit,  hered.  quod  fi  mater  minor  25.  annis  fit  ,  excufatur  ;  /.  2. 
C.  fi  adverf.  delitl.  1 
Tom.  VII.  A  a 


t86     IN      INST  ITUTIONUM  JUSTINIANI 

Conraturionibus  Principum  ,  fi  matrr  transient  ad  fecundas  nuptias  poll 
mortem  filii ,  de  cujus  fucceffione  agitur ,  fuccedit  in  virilem  cum  fratribus  & 
fororibus  defuncli ,  pleno  jure  in  boots  adventitiis,  in  bonis  autem  parentis  ha- 
bet  tantum  ufumfrucTum ;  /.  t  mater ,  C.  h.  tit.  Sed  fi  ante  mortem  fiiii  fe- 
cundo  nopferit  ,  in  omnibus  bonis  filii  ,  five  profeditiis ,  five  adventitiis  ufum. 
fruclum  habet  ,  tantum  pro  fua  pane  ,•  /.  ftmtnx  ,  §.  ult.  C.  de  fecund,  nupt. 
Hodic  11  mater  transeat  ad  fecundas  nuptias ,  live  ante, five  poft  mortem  filii, 
in  bonis  profeditiis  pro  parte  fua  habet  tanram  ufumfrudum  ,  in  adventitiis 
autem  pro  parte  fua  habet  plenam  proprietatcm  ;  nov.  22.  cap.  f  46.  autb.  ex 
teflamenio  y  C  .  de  fee.  nupt.  Si  mater  intra  annum  luSus  fecundo  nupferir  , 
famofa  efficitur  ,  &  a  fucceflionc  filiorum  fufceptorum  ex  priori  matrhnonio 
fubmovetur  ;  /.  1.  C.  eod.  Idem  fi  luxuriofe,  &  incontinenter  vivat  intra  an. 
Dum  luihis  /  nov.  iz.  cap.  40.  autb.  eisdem  patnis  ,  C.  de  fecund,  nupt.  vel 
etiam  fi  pod  annum  lu&us  ,  nee  poena  femel  commifla  purgatur  fequenre  ma- 
trimonio  cum  eo  cum  quo  peccatum  eft  ,  quia  poena  femsl  commifla  non 
purpatur  pcenitentia  ,•  /.  qui  ea  mente  ,  ff.  ae  furt.  I.  t  pen.  vi  honor,  rapt.. 
Immo  etiam  cognati  ea  parte  rrutris,  quae  drliquit  ,  non  fucccdunt  ,  quia  ve- 
siunt  cx  radice  infecla ;  /.  nit.  C.  de  naiur.  lib.  Si  mater  transient  ad  fecun- 
das nuptias,  non  petito  tutore  filiis  impuberibus  ,  nec  redditis  rattonibus  tute- 
lar ,  vel  prxflitts  reliquis ,  amittit  fucceOioiiem  liberorum  ;  /.  pen.  C.  h,  tit.  U 
pen.  C.  in  quib.  cauf,  p'lgn.  &  d.autb.  eisdem  peenjs. 

§.  ult. 

EX  hoc  SC.  mater  fuccedit  Iiberis,non  modo  en.  juftis  nuptiis  fufceptis,  fed 
etiam  vulgo  quxfitis  ,  ei  hoc  §.  /.  2.  $.  t.  ff.  h.  tit.  Si  fpurtus  inteftatus 
decedent ,  jure  agnationts  hereditas  ejus  ad  nullum  pertinet  ,  quia  vulgo  qua?* 
fit  1  non  habent  jus  agnationis,  quod  a  patre  oritur ,  ex  quo  non  retinent  no* 
bilitatem  generis ;  Gregorins  VII.'  libr.  2.  epHt.  j.  Ex  hoc  enim  mbititas  gene, 
vis  valde  corrumpitur  ,  cum  proles  non  de  legithnx  conjueii  permixtione  genera-, 
tur.  Sed  jure  proximitatis  ,  id  eft  cognattoms,  matri  in  bonis  fpuriorum  datur 
bono  rum  pofleflio  onde  cognati  ;  /.  ft  fpurius ,  ff.  mnde  cognat.  Ita  fifius  vul- 
go quxfitus  matri  fuccedit  ex  Orphiriano  ;  §.  noviffbne  t  inir.  tit.  prox.  I.  1.  §. 
fed  Cf  vulgo  t  qxafiti ,  ff.  h.  tit.  Ratio  eft ,  quia  novar  leges ,  quale*  funt  SC. 
Tertyll.  &  Orphitianum ,  non  in tuentur  vinculum  civile >  fed  conjunSionem  na- 
turalcm  ;  /.  tutelas  ,  ff.  de  capit.  minut.  qux  conjunciio  rcperitur  inter  ma- 
tron &  filios  vulgo  quarfitos  ,  quam  ob  caulam  mater  tenetur  vulgo  quarfitos 
alcre,  &  ipfi  earn  ,•  /.  5.  §.  t  ergo  &  matrem  ,  jf.  de  agnofc.  liber.  Moribus 
rollns  uequc  pater  ,  neque  mater  fuccedunt  ex  teftamento  liberis  vulgo  quxfi- 
tis vcl  naturalibus ,  id  eft  ex  concubina  fufceptis  ,  neqoe  vulgo  quxfln  aut  oa- 
turales  fuccedunt  parentibus  ,  fed  ets  modkum  quid  relinquitur  alimcntorum 
"t  auth.  hie  nomine  ,  boni  viri  arbirrio  ;  t  autb.  licet  ,  C.  de  naturalib.  liber,  etiam  ex 
citatur     ab  rtquitate  canonica  ;  cap.  cum  bmberet  ,  de  eo  qui  duxit  in  mutrim. 
auflore  cir- 
ca  aliir.enta  ■    ■  ■  ■  — •« 
boni  viri  ar-  " 

bitrio    prx-  De  SC.  Orphitiano. 

ftanda .  Nam 

refpetfu  fuc-  CAP.  IV. 

celfionis  fa- 

cit     contra  1$  pr'mc.  &  $.  I.    §.  novijjime . 

mares  Gal-  T 

liar.  i  12.  tab.  neque  mater  liberis  ,  Deque  liberi  matri  fuecedebant,  quia 

njque 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  ii7 

neque  fui ,  neque  agnati  inter  fe  erant.  ut  oftenfum  eft  fupra  init.  tit.  praximi. 
Mater  enim  non  habet  fuos  heredes  ,•  /.  nulla ,  #  J*  yii*  &  ieg'a'm.  I.  4.  §. 
ad  tejlamtnta  ,      6ow>r.  poffeff.  contr.  tabul.  quia  non  habet  liberos  in  p  ape- 
llate ,  fed  ficut  mater  fuccedit  liberie  inreftatis  ex  SC.  Tertyll.s.  ita  &  Iiberi 
main  ex  Orphitiano ,  quod  D.  Marci  temporibus  factum  eft,  uroftenditur  init. 
b.  tit.  t¥  I.  i.  in  prim,  ff.  ad  Ttrtyll.  ac  proinde  hoc  conftittrtum  dicitur  ora. 
tione  t  D.  Marci  ;  /.  ten.  ff.  tod.  quia  orationes  Principum  in  fenatu  recita-  t  Imperate. 
bantur  ,  &  fenatusconfulto  fTrmabantur  .  Ex  hoc  SC.  Iiberi  matri  fuccedunr  ,  ru.m  jintani. 
etiam  fi  in  poteftate  patris  lint ,  ita  ut  prxferantur  confanguineis  &  agnaiis  de-  m  &  Com. 
funcnr  matrrs  ,  ex  init.  h.  tit.  &  d.  l-P*n-  Ex  conrtirationibus  Principum  ,  etiam  mot^[  oratio- 
nepotes  vocantur  ad  legitimam  fucccflionem  matris  rateiratx       1.  /.  fi  defun-  w  in  fena- 
Sus  ,  C.  Th.  de  Itg'rtim.  bend.   Ex  hoc  SC.  etiam  vulgo  quxfrti  una  cum      /f'«a:a  , 
legitimis  fucccdunt  matri  imeftat*  ;  i.  mviffme  ,  nifi  mater  lit  illuftris  ;  /.  fi  ajciiur  Ulp. 
qua  illufiris  ,  C  b.  tit.  ac  proinde  fpuriis  teftameiito  matris  practeritis  datur  .$-  7- 

querela  tnoffictoli  ;  I.  fi  fufpeSa  ,  §.i.ff.  de  iaoffic.  tefianu  Sea  in  Gallia,  ne-  Hadriani  , . 
que  vulgo  quxfiti  matri  fucccdunt ,  neque  mater  iliis,at  modo  dictum  eft  pro-  ?& 
ximo  tit.  Ccmmodi  , 

$.  Sciendum.  "otat  Go- 

thofr.   in  d. 

SUcccflfiones,qux  defernntur  ex  Tertylliano  &  Orphitiano,  capitis  diminutio-  t**- 
ne  non  perimuntur,  propter  Teg.  juris, qua  novx  hereditates  +  legitimx  ca- 
pitis diminutions  non  percont,ex  hoc  id  eft  (uccefliones  delatx  ex  SC.  Xer- 
tylliano  &  Orphitiano  ,qux  funt  nova  jura ,  mfpeclo  jure  civili,id  eft  lege  12. 
tabular,  non  amittuntur  capitis  dimimitione ,  fubaudi  minima ,  qualis  eft  eman- 
cipate;  rum  tola  ftereditas ,  qua  lege  12.  tabular,  defertur ,  fuis  vel  agnaiis  fci- 
licet,  capitis  minutione  perimitur  ,•  /.  1.  $.  capitis,  ff.  adTertpll.  I.  capitis  de- 
mhwticm,  de  fuis  &  Itgit'm.  Perimitur  vel  minima  capitis  diminutione,  quia 
capitis  dinrinntio  vel  minima  tollit  jus  fuitatis  &  agnation  is  ,  quod  eft  vincu- 
lum civile .  At  hereditas ,  quae  defertur  matri  vel  liberis  ex  SC.  TerrylL  vel 
Orphitiano ,  non  aminitur  capitis  dimimitione  :  minima  capitis  diminutio  non 
tollit  jus  cognationis  ,  qua:  eft  vinculum  naturale ;  /.  tutefas  ,  ff.  de  cap'tt.  mi. 
nut.  ubi  Paulus  ait,  ex  novis  legibus  hereditates  He  deferri  ,  ut  perfonx  nam. 
raliter  defignentur ,  id  eft  ut  in  lucccJEono  ,  que  fit  ex  his  SC.  fpe&entur  ju. 
ra  cognationis  ,  non  agnation  is . 

$.  *u. 

SI  plums  tint  beredes  legitimi ,  portio  dencientis  ceteris  adeuntibus  adcrefdt  , 
&  licet  unus  ex  his  deceflerit  ante  adcretionis  even  tarn  ,  pars  ejus  trans- 
mittitur  ad  heredes  ,  ex  hoc  $.  I.  fi  ex  pluribus  yff.de  fuis  &  Itg'uim.  Jus 
esrim  adcreicendi  transmiitirur  ad  heredem  ;  d.  I.  fi  ex  pluribus ,  /.  /wr  fcriptu- 
ra  ,  mlt.  jff.  de  condit.  t)  demenfirat.  I.  qui  ex  duabus  ,  de  adquh.  htrei  & 
ad  fidetcommnTarium  univrrlalem ,  quia  heredis  loco  eft  ;  /.  Papinianus ,  ff.  ad 
Trcbell.  I.  fi  tot  am ,  de  adquir.  bend.  I.  unic.  4.  his  ita ,  C.  de  taduc.  tollenA. 
Ratio  eft ,  quia  jus  adcrefcendi  eft  reale  L  fi  Titio  ,  J.  ult.  ff.  da  ufufmtl. 
Portio  poTtioni  velut  alltrvio  adcreicit,  non  perfonx  .  Et  hoc  diftat  jus  adcre- 
fcendi ,  a  jure  mbftitutionis  ,  fubftitutio  nondum  delata  non  musmittitur  ad 
heredem  ;  d.  I.  fi  ex  pluribus ,  /.  tot  'ttns  ,  ff.  de  adquir.  bertd. .  /.  qui  liberis , 
%.  ult.  de  vulgar.  &  pu pi  liar.  Ratio  dirferentix  ,  quia  tubflitutio  nondum  de- 
lata in  bonis  noflris  non  eft  ,*  /.  fubflitutio  ,  ff.  de  adquir.  rer.  domfru  Quod 
autem  adcrevit,  m  bonis  noftris  effc  videtur,  etiam  antequam  adcreverit,  quail 
ab  initio  folido  reliflo  .  Aliter  hodie  in  defcer.dentibus  fubftitutio  transmittitur 
in  heredes  ex  prava  tnterpretatione  /.  unic.  C.  dt  bis  qui  ante  apcrt.  tabul.  & 
gloff.  h$  I.  if  cui  ,  ff.  de  oblitat.  tf  aS. 

A  a  ij 


Digitized  by  Google 


,88    in    institution™  justiniani 


De  fncctff.  cogaattrr. 
C      A      P.  V. 

In  princ. 

POft  foos  &  agnates ,  vel  eos  qui  fuorum  vel  agnatorum  loco  habentur  , 
proximi  cognati-  jure  prartorio  tertio  ordine  vocantur  ad  legitimara  fuccef- 
iionem  inteftati  .  ut  oftenditur  init.  b.  tit.  Jure  prartorio  booorum  pofielfio 
undt  cognati  defertur  proximo  cognate* ,  quia  gradatim,  cognatis  defemir  ,  & 
plunbus  cotrcurrentibiB  in  primo  gradu  ,  eis  fimul  dabitur  /  /.  t.  §.  pen.  ff. 
undt  co$nat.  Cum  vero  quxrirur  quis  lit  proximus  cognatus  ,  fpeclatur  tern- 
pus  delate  booorum  polfeifionis  y  id  eft  an  fit  proximo  eo  tempore  ,  quo  bo- 
norum  pofleilia  peti  poteft  ;  /.  i.  §.  praximum ,  /.  3.  ff.  eod.  tit. 

I  I. 

AGnati  expire  minoti,  puta  emancipati  ,  lege  tx.  tab.  non  habentur  inter 
legit imos  heredes  ,  fed  a  prartore  tertio  ordine  vocantur  ad  fucceffionetrt 
inteftati ,  ncmpc  per  benorum  pofleffionem  undt  cognati  r  ex  hoc      /.  f  legi- 
timit ,  ff.  ttndc  tognat.  Ratio  eft,  quia  minima  capitis  ditninutio  toilit  jus  iui— 
tatis  &  agnarionis  T  qua:  eft  vinculum  civile  ,  non  aotem  toilit  jus  cognatio- 
nis  ,  quar  eft  conjunclio  naturalis ,-  /■  tttttlas ,  ff.  dt  capit.  minut.  I.  capitis  ,  it 
fuii  &  fegitim.  &  hoc  eft  quod  dicitur,  capitis  minutione  colli  gentilitatem  , 
qua:  per  agnatos  ,  id  eft  malculos  r  propagatur  ;  M.  TnlL  in  topic  Gentilet 
funt ,  qui  mttr  ft  ndtm  nomine  fimt  ,  qui  capite  non  funt  dhninuti  .  Confti- 
tutionc  Atnftafii ,  fratres  &  fbrores  emancipati  cum  fratribus  &  (broribus  inte- 
gri  juris  conftitutis  ,  id  eft  cum  fratribus  in  poteftate  patrij  retemis ,  vocantur 
ad  legitimam  hereditatem  fratris  imeibfi  ,  cum  dimmutione  ,  id  eft  diminoto 
arietue  ,  cx  hoc  §.  I.  de  emancipatis  r  C.  dt  legitim.  bend.  Ex  coaftitur.  autem 
Juftiniani,  fratres  &  forores  emancipati  fimul  concurrunt  cum  fuis,  id  eft  cum 
emanciparis,  ex  arquis  partibus  fine  ulla  d/minurionc , /.  k//.  §.  t.  C.  de  Ugitim. 
hired.  Conftit.  Juftiniani ,  fratres  emancipati  fimul  cum  fuis  fuccedunt  fratri  in- 
teftato  in  folidum  t  quoad  proprietatem  ,  ita  ot  fi  filius  in  poteftate  patr's 
dece/Tent ,  pater  in  bonis  adventiriis  retineat  ufumfruc'him  in  folidum  ,  quern 
fcabuit  eo  vivente  ;  /.  ult.  $.  1.  CV  ad  TettylL  Hodie  fratres  &  forores  tana 
emancipati ,  quam  non  emancipati  ,  fi  concurrent  cum  pat  re  &  matre  ,  fucce- 
dunt pleno  jure  in  viriles  ,  demro  ufafrue'ru  patri     nov.  it 8.  cap.  2.  auth.  dt- 
fttnQo  ,  C.  ad  Tertyll.  Per  fcnrinas  cognati  ex  transverfo  jure  prartorio  T  ter- 
tio gradu  ,  id  eft  tertio  ordine  poft  fuos  &  agnatos ,  ad  legitimam  fucceffio- 
ncm  vocantur  ,  proximitatis  nomine  ,  rd  eft  per  boirorum  poifedionem  wide  co- 
tnati  ,  ex  hoe  §.  /.  1.  &  i,ff.  undt  cegnat.  Agnati  funt  conjunct!  per  ma- 
lculos ,  ut  patruus  &  amitt ,  cognati  autem  font  conjunct  peT  feminas  ;  /.  4. 
ctgnat  'nnts  ,  in  fin.  /.  jmr'trctmfultur ,  irrit.      dt  grad.  &  agin. 

§.  vmlgt  qua  files. 

VUIgo  quarfti  non  habent  agnatos ,  quia  jus  agnationis  a  patre  oritur  »  hi 
autem  nullum  patrem  habere  intcltiguntur ,  quia  incerto  patre  nati  funt; 
/.  vulg 9  t  cmctpti  ,  ff.  dt  flat,  bomin.  Vulgo  quxiai  ,  inquam  ,  non  habent 

agna- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  189 

agnafos ,  neque  ipfi  funt  agnati  inter  fe ,  neque  confanguinei  ,  quia  confangui- 
nitas  eft  fpecies  agnationis  .  Vulgo  quzfiti  funt  tamen  cognati  inter  fe  ,  ficut 
&  matri  cognati  Funt  .  Hinc  vulgo  quxfiti  non  habent  legitimum  heredem  , 
quia  non  habent  agnates ,  led  mater  eis ,  aut  fratres  eadem  matre  nati ,  fucce- 
aunt  per  bono  rum  pofieflionem  untie  cognati  ,  funt  enim  cogruti  inter  fe  ,  & 
cognati  matri ,  ex  hoc  §.  &  I.  2.  /.  fi  fpurius  ,  ff.  und.  cognat.  quia  alia  eft 
cognatio  civil ,  alia  natural*;  ■  Cognatio  civil. 5  non  conftituitur ,  nifi  ex  juftis 
nuptiis .  Cognatio  naturalis  etiam  ex  injuftis  nuptiis  ;  /.  4.  §.  cognationis  ,  & 
§.  fciendum ,  ff.  tie  grad.  &  affinib.  Et  in  fucceiTione  ,  qua:  jure  cognationis 
defertur,  naturalis  cognatio  fpcclaruri  §.  1.  fupr.  b.  th.  In  Gallia  vulgo  qur- 
fiti  non  habent  jura  agnationis  ,  nec  cognationis ,  neque  fuccedunt  patri  ,  aut 
marri ,  neque  his  pater ,  nec  mater ,  fed  fifcus  ipfis  jure  proprio  fuccedit .  Iidem 
etiam  non  ret  men:  gentilitatcm  &  nobilitatem  generis  ,  unde  degeneres  dicun- 
tur  ■,  Orderic  Vital,  libr.  4.  de  Willelmo  Baftardo  :  degener  utpott  nothus  eft 
out  Rex  mmcupatur  .  Eadem  fignificationc  baftardos  vocant  ,  id  eft  degeneres 
it  ignobiles  j  Matth.  Parif.  ad  ann.  1124-  Falcafius  de  Brente  Neufterien- 
fis  ,  &  fpttrims  ex  parte  matris  ,  atque  baftardus . 

§.  ult. 

AScendentes  &  defcendentes  fuccedunt  in  infinitum  ;  /.  ult.  &  auth.  in  fuc- 
ctffune  ,  C.  de  fuis  0*  legit im.  Inter  collaterales  lege  12.  tab.  &  ju- 
re practorio  agnati  fuccedunt ,  etfi  decimo  gradu  lint  ,  cognati  fuccedunt  usque 
ad  fextum  gradum  ,  noiinunquam  usque  ad  feptimum ,  ex  quo  gradu  fuccedunt 
filii  fobrinorum  &  fobrinarum ,  ita  ut  non  ii  omnes  fuccedant  ,  qui  funt  in  eo 
gradu  t  fed  foli  fobrino  fobrinave  nati  ,  ex  hoc  §.  /.  f  I.  §•  J.  A  pen.  ff.  und. 
cognat.  Septem  ■  cognationis  gradus  conftituuntur  ,  quia  non  facile  ultra  eum 
gradum  cognatorum  nomina  mveniri  pofiunt  ,  nec  ulterius  per  rerum  naturam 
vita  fuccedenrJbus  prorogatur  ;  I.  4.  ff.  de  gradib.  &  affinib.  Sunt  tamen  cer- 
ti  cafus,  quibus  arfiios  coercentur  gradus  fucceiTicmum  ad  quintum,vel  tenium 
gradum  .  Primo ,  libertis  agnati  &  cognati  patroni  usque  ad  quintum  gradum 
folum  fuccedunt  ;  §.  j.  verf.  multis ,  infr.  de  fucceff.  libertor.  Secundo  ,  contra- 
hen  ti  bus  inceftas  nuptias  agnati  &  cognati  non  fuccedunt  ,  nifi  usque  ad  ter- 
tium  gradum,-  /.  fi  quis  incefii,  C.  de  incefl.  nupt.  Tertio,militi  inteftato  le- 

jitimi  heredes  usque  ad  quintum  gradum  fuccedunt  in  bonis  caftrenfibus  j  /.  2. 
:.  de  veteran,  (f  milit.  fucce (f.  Hodie  ,  fublata  differentia  agnationis  &  co- 
gnationis ,  collaterales  admittuntur  ad  decimum  usque  gradum  inclufive,  immo 
ultra  decimum  gradum:  &  hoc  eft  quod  voiuit  Juftinianus,  cum  ait ,  eos  fucce- 
dere  ,  et  11  longifllmo  tint  gradu  $.  ctterum  ,  fupr.  de  legitim.  aiptat.  futceff. 
id  eft  decimo  vel  ulteriore  gradu  ;  decimum  enim  gradum  exempli  caufa ,  non 
reftrictionis  live  taxativz  vice,  pofuit,  &  jure  forenfl  conjunct  etiam  ultra  de- 
cimum gradum  fifcum  excludunt  .  Si  quis  inteftatus  fine  herede,  id  eft  fine  li- 
beris  vel  cognatk,  decefferit,  fifcus  bona  vacantia  occupat;  /.  1.  §.  Dints ,  ff. 
de  jut.  fife.  I.  quidam  ,  §.  quotiens  ,  de  legat.  I.  /.  I.  /.  vacantia  ,  C.  de  ben. 
vacant,  libr.  10.  &  fifcus  fiiccedit  jure  proprio,  quod  vacant  desherentiac ,  id  eit 
propter  defectum  heredis. 


io»      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 


De  grad'tb.  cognationum. 

CAP.  vr. 

Li  frinc. 

TRiplex  eft  cognatto:'  fuperior ,  id  eft  parentum  feu  afcendeaoum  ,  quale: 
funt  pater,  mater,  avus,  avia ,  proavus  ,  proavia  :  inferior  liberorum  , 
feu  defceoJentinm ,  quales  funt  films ,  nepos ,  proncpos  :  transverfalis  eft  cete- 
rorum  venientium  ex  transverfo ,  feu  collateralium  ,  quales  funt  frater  ,  foror  t 
fratrum  fit  fororum  filii ,  ut  oftendirur  hit.  h.  tit.  &  /.  i.  g.  dt  grad.  &  af- 


GRadus  cognationis  aliter  jure  civili  conftituuntur  ,  quam  jure  canonico :  in 
computation  graduum  cognationis  ,  quae  fit  in  iinea  afcendentium  &  de- 
fceudentium  ,  nulla  eft  differentia  inter  jus  civile ,  &  canonicum  ,  quia  utroque 
jure  cognatio  parentum  fir  liberorum  tocipit  a  primo  gradu  ,  ut  pater  fir  ma- 
ter ,  filius  Sc.  filia  funt  in  primo  gradu  ,*  /.  i.  3.  <5*  /■  9.  ff.  de  grad.  &  af- 
fix. Sed  in  compuutkme  graduum  in  linea  txansverfali  ,  magna  eft  differentia 
inter  jus  civile  ,  fie  canonicum  .  jure  civili,  in  linea  ex  transverfo  live  a  late- 
re nullus  eft  primus  gtadus  ,  fit  cognatio  transverfalis  incipit  a  fecundo  gradu , - 
d.  I.  1.  §.  t.  &  1. 9.  Icaque  fratres  fit  forores  funt  invicem  in  fecundo  gra- 
du ,  quia  inter  fratres  fit  forores  media  eft  perfona  patris  8r  matris ,  per  quam 
conjunguntur  ;  l.ult.  §.  nam  quotient ,  ff.  tod.  Jure  autem  pontificio,  etiam  fra- 
tres fic  forores  funt  in  primo  gradu  ,  oc«in  iinea  ex  transverfo  eft  primus  gra- 
dus  cognac  ion  is  ,  fic  confequenter  fratrum  fit  fororum  filii  ,  id  eft  confbbnni, 
funt  in  fecundo  gradn;  can.  ad  ftdtm  35.  qu.  f  5.  Ratio  differentia;  eft,  quod 
jus  pootificium  tn  linea  ex  transverfo  gradus  numeral  deorfum  verfum  ,  ftan'm 
incipiens  a  perfona  de  cujus  cognation*  quxritur  :  jus  civile  furfum  verfum 
afcendit,  prius  enim  unmeratur  pater ,  a  quo  defeeudit  is,  de  cujus  cognatione 
qiurritur  ■  d.  l.kJt.  §.  nam  quotum.  Item  in  jure  civili  tot  funt  gradus  ,  quot 
perforin:  ,  fic  femper  perfona  gene  rata  gradum  adjicit  ,  ex  hoc  i/yc  $.  hoc  eft 
uti  quaque  perfbiia  genmtur , gradum  adjicit.  At  jure  pontificio, fratres  fic  fo- 
rores utium  gradum  conftituunt  :  fic  hoc  eft  quod  ait  d.  can.  ad  ftdtm  ,  duos 
gradus  legal cs  unum  gradum  canonicum  conflituere ,  erunt  ergo  fratres  fir  foro- 
res in  fecundo  gradu  .  Et  hax  quidem  ratio  computandi  gradus  cognationis  fe> 
cundum  jus  poiitificium  fervatur,  cum  de  nuptiis  quaeritur,  licitar  nnt  nec  ne  . 
In  matrimoniic  femper  dux  in  uno  gradu  conftituuntur  perfona?  ,  quia  matri- 
moniam  non  conftat  nifi  inter  duas  perfoaas  .  Ratio  autem  juris  civilis  fer- 
vatur cum  eft  quaeftio  de  herediuribus  ,  in  fucceflionibus  fingulx  perfonc 
adjeclz  fingulos  gradus  effichmt ,  quia  hereditas  nou  defcrtur  ,  nifi  de  una 
perfona  ad  aliam  y  d.  can.  ad  ftdtm  . 

%  Mud  crrtum  efl . 

IN  hoc  §.  quern  vulgati  codices  inferibunt  perperam  proprio  titulo  de  fcrvi- 
li  cognatione  ,  ]uftinianus  agit  de  fervili  cognatione  .  Jure  civili  fervi  pro 
nullis  habentur  ,•  /.  quod  attintt ,  dt  R.  J.  immo  pro  mortuis  ;  /.  fervitutem  t 
tod.  tit.  quia  nullam  habent  communionem  juris  civilis  ,  vel  pnetorii  ;  /.  cut 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  tor 

tefttmcnto  ,  §.  fervusyff.  4ui  teflament.  ftc  Unde  nati  etiam  ex  libera  &  fer- 
vo  pro  fpuriis  nabentur  ;  ?.  ex  libera  ,  C.  de  fuis  &  legitim.  &  fervi  non 
habent  inter  fe  jura  cognationts , jusque  fuccedendi  per  eam,&  pars  edicci,qua 
deficientibus  ltberts ,  vcl  parentibus  prcurimis  ,  id  eft  cognatis,  defertur  bono  rum 
poffeffio  unit  cognati  ,  non  pertinet  ad  cognationes  ferviles  ,  nec  enim  ulU 
antiqua  lege  talis  cognatio  computarur  ,  ex  hoc  %.  hujusmodi  cognatio  incogni- 
ta eft  juri  civili ,  &  ur  ait  Uipian.  in  /.  r.  §.  pertinet ,  ff.  unde  cognati ,  unde 
fumpta  eft  prior  pars  hujus  §.  non  facile  ,  id  eft  vix  ulla  fervilis  videtur  efle 
cognatio  .  Si  jus  quidem  natorale  foecles ,  fervi  habent  inter  fe  jura  cognatio- 
nis  ,  ut  liberi ,  quia  natura  omnes  homines  arquales  funt  ;  d.  L  quod  ait'met  t 
&  hoc  jure  infpe&o  non  parcimus  nominibus  cocnatorum ,  etiam  in  fcrvis .  Ita- 
que  pa  rentes  &  filios  fratre?que  etiam  fcrvorum  folemus  dicere  ,  fed  ad  leges 
ferviles  ccgnationes  non  pertinent  ;  /.  10.  §.  n*n  parcimut  ,  ff.  de  gradib.  & 
affinib.  id  elt  U  fpe&es  ea  ,  quae  funt  juris  civilis ,  puta  jura  fucceffionum ,  fer- 
vi ,  etiam  fi  manumittantur ,  non  habent  jura  fucceffionum.  Ait  non  facile  ad- 
mitti  cognationem  fervilem  ,  quia  in  fucceffionibus  explofa  eft  ,  non  in  omni- 
bus ,  in  nuptiis  enim  fervilis  cognation  is  ratio  habetur  t  puta  pater  non  poteft 
ducere  filiam ,  (rater,  fororem,  yel  neptem  ex  forore  ,  quia  in  contrahendis  nu- 
ptiis jus  naturale,&  pudor,  id  eft  honcftas  publica ,  maxime  fpeclatur  ;  A  ado- 
ptivus  ,  §.  ferviles  ,  ff.  de  rtt.  nupt.  §.  illud  certum  eft ,  fupr.  de  nupt.  Con- 
ftitutionc  vero  Juftiniani ,  liberi  in  fervitute  nati ,  id  eft  nati  cx  fervis ,  fi  una 
cum  parentibus  manumiffi  finr,  parentibus  &  fratribus  inteftatis  fuccedunt  ,  ju- 
re patronarus  in  hac  parte  fopito  ;  /.  ult.  §.  inteflato  ,  C.  de  bon.  libert.  & 
/ur.  patrmat.  quam  ex  conftitutione  Crarca  reflituit  Jacob.  Cujac  libr.  20.  ob~ 
fervat.  tap.  54.  unde  defumpta  eft  pofterior  pars  hujus  §. 

1      '       '   1 

De  fuceefitont  Itbertor. 

CAP.  VII. 


T  TAflenus  de  ingenuorum  fucceffionibus  tarn  ex  teftamento ,  quam  ab  inte- 
JLjL  ftaw  ,  hoc  ritulo  Juftinianus  agit  de  fuccefftone  libertorum  ,  id  eft  de 
focceffione,  que  debetur  patrono  in  bonis  libertorum.  Lege  12.  tab.  patron  us 
a  libcrto  impune  teftamento  pratteriri  potent  ,  ur  traditum  eft  inn.  hujus  tit. 
&  I.  3.  ff.  de  fuis  &  It  git  m.  quia  lege  12.  tab.  libera  erat  teftamenti  fa. 
drio  ,*  /.  verbis  legis ,  ff.  de  V.  S.  Eadein  lege ,  fi  libertus  inteftatus  decederef, 
ka  demum  patronas  vocabatur  ad  legitimam  hereditatem  in  folidum  .  fi  de  ce- 
de ret  libertus  fine  fuo  herede  ,  id  eft  fine  liberis  ,  ut  fubditur  mil.  h.  tit.  & 
d.  I.  3.  /.  liberto  ,  ff.  de  bon.  libert.  Jure  prxtorio ,  liberto  five  teftato ,  five 
inteflato  defunAo  ,  patrono  debetur  dimidia  pars  bonorum  ,  fi  libertus  decedat 
fine  liberis  naruralibus  ;  §.  1.  h.  tit.  &  I.  1.  §.  *//.  ff.  de  bon.  libert.  Et  pa- 
trono pratfento  teftamento  liberti  ,  vel  ex  minori  parte  inftituto  ,  datur  bono- 
rum poffeffio  contra  tahulas  ,  non  in  folidum  ,  led  in  femiffem  bonorum  ;  <L 
I.  1.  /.  3.  $.  tot  tens  .  eod.  tit.  I.  five  patronus  ,  §.  ear  duobus  ,  de  /ur.  patro- 
nat.  Lege  Papia ,  fi  libertus ,  qui  centum  millia  feftertium  in  bonis  habebat ,  te- 
ftatus  vel  inteftanB  decederet  ,  paucioribus  quam  tribus  liberis  reliSis ,  patro- 
nus virilem  partem  ferebat ;  §.  poftea  ,  h.  tit.  Conftit.  Juftin.  fi  libertus  inte- 
ftarus  deceflerit  fine  liberis  y  patronus  ex  afle  fuccedit  ,  ut  ante  ;  d.  I.  3. 
de  fun  &  leghim.  d.  I.  liberto  .  Si  teftatus  deceflerit  ,  non  reliftis  libe- 
ris ,  vei  exhercdatis  ,  patrono  prarterito  datur  non  dimidia  .  ut  ante  ,  fed  ter- 
tia  ,  per  bpnorum  poffeffiooem  contra  tabuias  y  §.  ult.  h.  tit.  I.  ult.  §.  fed 


IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 
moflre  ,  C.  de  ben.  libtrt,  &  jur.  patron*. 


De  affignationt  libertoruns . 
CAP  VIII. 

Ege  ti.  tab.  jus  paftonaras  commune  erat  omnium  liberonun ;  1.7.  ff.dt 

 t  fu'ts  &  legitim.  Ulpian.  I'thr.  rtg.  tit.  27.  Ex  Claudtano  tamen  SC.  pa. 

trono  licet  uni  ex  libcris  aflignare  libertum  ,  ut  ad  eum  folum  ejus  redeat 
hereditas,  ut  docetur  b.  tit.  7.  1.  If,  b.tit.  afllgaare  libertum  eft  tellificari  cu- 
jus  e  libcris  libertum  efle  velit ;  T.  t  edfignere  libertum ,  ff.  dt  V,  S.  Eadem 
lignifkatione  aflignare ,  pro  tradere ;  Qjiintil.  declam.  to,  Cujlodiendus  eft  /uvenis, 
t)]iSna>idus  eft  inferis  .  Et  idem  declam.  11.  totidem  nobis  ultio  cedevere  effL 
gmt  ,  plus  tenten  eft  de  innocent  ibus  .  TertulL  1.  ad  uxor,  de  lacr,  virgin. 
erat  tents  [uas  velut  dotes  Domino  edfigfent . 


De  boner,  pojfejf. 

CAP.  IX, 

In  pr'mc. 

BOnoram  pofleflk)  eft  jus  pcrfequendi ,  retinendiqoe  patrimoofi  ,  fvn  ret , 
qua*  cujwque  cum  morirur  fuit  ;  /.  3.  $.  bonorum  ,  ff.  b.  tit.  Bononun 
enim  poflelHo  ,  quo:  datur  a  prartore ,  eft  magis  juris  quam  corporis  ,  nec  tri- 
buit  corporalem  re  rum  poflcflionem  ,  fed  jus  agendi  petitione  hereditatis,  vel 
interdiclo  quorum  bonorum  ,  8c  civilem  feu  feftucariam  poffeiTionem  lids  ordi- 
nandx  gratia  ;  /.  Pepinienus,  in  princ  ff.  de  inoff.  t  eft  em.  ubi  Papinianus  ait, 
fi  Alius  teftamento  matris  prarteritus?  poft  agnkam  litis  de  mofficiolo  ordinandi 
caufa  bonorum  po/Tril'onern  decelTem  ,  querelam  non  tramini  ad  pattern  .Jus 
bonorum  pofteftionis  kitrodufhim  eft  aprcrore  juris  civilis  emendandi  gratia, ait 
Juftinianus  hoc  lore  ,  id  eft  juris  civilis  temperandi ,  vel  ftippleudi  caufa  ,  turn 
ubi  lex  nominatim  capere  hereditatem  vetat .  bonorum  pofleiEo  ceffet  ;  /.  nen 
eft  1  §>  !•  ff-  b.  tit.  id  eft  quihus  leges  hereditatem  capere  vetant  ,  praetor  non 
folct  bonorum  pofleflionem  dare  .  Bonorum  poffeffio  datur  a  pnnore ,  non  fo- 
lum in  hereditatibus  ab  intedato  ,  fed  etiam  in  fiicce/Tionibitt  ex  teftamento . 
Nam  G  alienus  pofthumus ,  id  eft  pofllHimus  non  Cum.  qui  fi  natus  fuuTet  tem- 
pore mortis  non  fuus  natus  fuiiTet  ,  puta  nepos  ex  mio  patre  uiperftite  heres 
inftitutus  tuerit,  etfi  jure  civili  heres  inftitui  non  poterat ,  quafi  incerta  pertoua,- 
§.  pcfthumo  ,  £upr.  de  leget.  ramen  jure  pnetorio  bonorum  pofleftio  ei  datur  , 
ut  docetur  init.  b.  tit.  &  I.  3.  ff.  de  bemr.  pejf.  fee.  teb.  Prztorem  movit 
acquitatis  ratio ,  hare  fcilicet  .  ouod  is  qui  in  utero  eft  ,  ubi  de  ipfius  commo- 
dis  quzritur  ,  pro  jam  nato  naberur ;  f.  qui  in  utero  7.  ff.  dt  flet.  hontin.  Im- 
mo  &  conftit,  Jurtiniani  ,  alienus  poflhumus  poteft  utiliter  heres  inftitui  ,  quafi 
non  lit  juri  civili  incognitos  ,  ut  hie  d.  pojihumo  .  Aitquando  Sc  bono- 
rum pofteftio  datur  a  pranorc,  non  juris  civilis  emendaodi  &  impugnandi,  fed 
magis  confirmandi  &  adjuvandi  gratia ,  ut  heredibus  refie,id  eft  utilker,  infti- 
tutis  teftamento  datur  bonorum  pofleiTio  fecundum  tabulas ,  ut  docet  Juftin.  init. 
b.  tit.  /.  2.  &  psffhp  ,  ff.  dt  Sonor.  prjfeff.  fee.  teb.  Etiam  refle  inftituti  fo- 

lebant 


Digitized  by  Google 


H 


LIBRUM      TERTIUM.  rot 

lebaiu  petere  bonorum  pofTcrffionem  fecundum  tabulas  a  prxtore ,  ut  facittro  pot- 
feffionem  adquirerent  adnibita  aucloritare  prartoris ,  quia  hereditam  adittone  jut , 
id  eft  dominium,  quidem  adquiritur , fed  pofreilio  non  transferror  fine  corporal* 
rerum  apprehenfione,-  /.  turn  bertdes.  ff.  de  adquir.  poffeff.  Jure  civili  ,  id  eft 
lege  12.  tab.  hereditas  defertur  fuis  &  port  eos  agnatis  ab  inteftato.  iisdem,  ju- 
re  prxtorio  datur  bonorum  poffWTio  unde  liberi  ,  vel  agnati ,  ut  fubdirur ,  ink. 
A.  tit.  I.  i.  tf  %.  ff.  it  fuis  &  legit  im.  I.  I.  &  pa/Tun  ,  ff.  unde  lagitim.  M. 
TulL  Vcrr.  j.  Pojltaquam  jus  prttorium  conftitutum  eft  ,  /em per  hoc  jure  mft 
fumus  ,  ft  tabula  tejiamenti  non  proferrentur  ,  turn  ttti  proximum  quemqut  po- 
tijjimum  hertdtm  effe  oporuret ,  ft  is  inteftato  morruus  tjjit  ,  it  a  fecundum  exm 
pofftffio  dtretur. 

$.  quos  autetn. 

Eredrtas  datur  a  lege, non  improprie  hereditas  lege  obvenire dicitur  etiam 
ea,  qux  tcftamento  defertur,  quia  lege  12.  tab.  teftamentarix  heredi ta- 
res confirmantur ;  /.  lege  obvenhe  ,  ff.  dt  V.  X.  A  prarTore  datur  bonorum 
poffeflio  ,  prator  heredem  non  facit  ,  fed  bonorum  poffefTorem  ,  at  bono- 
nun  polrefTor  in  omni  caufa  he  red  is  loco  babetur  ,  ex  hoe  %.  I.  1.  Cr  2.  ff. 
A.  tit.  I.  puttor  bonorum  ,  dt  R.  J. 

$.  funt  auttm. 

T^X  teftamento  dux  funt  bonorum  poffefliones  .  Prima  eft  bonorum  poflef- 
±_j  fio  contra  tabulas  ,  qux  datur  libcris  prxteritis  t  um  fnis ,  quam  emanci- 
patis  ,  ex  hoc  $.  I.  1.  i.  &  fui  juris  ,  ff.  dt  honor,  poffeff.  contr.  tab.  liberis 
exheredaris  nou  datur  bonorum  poffeffio  contra  tabulas,  fed  querela  inefficioi,* 
/.  dm  putavit  ,  ff.  tod.  Liberis  prxteritis  datur  bonorum  pofferfio  ,  heredi  fcxi- 
pto  nonni/i  commiiTo  edi£h>  ,  id  eft  petita  bonorum  poffeflione  contra  tabulas 
per  prarteritum  ;  tunc  fcriptus  per  prxteritutn  admittirur  ad  bonorum  polTefGo. 
nem  contra  tabulas  ;  /.  3.  £.  ft  quts  tx  liberis ,  ff.  tod.  Secunda  eft  bonorum 
pofldfio  fecundum  tabulas ,  qua;  datur  heredi  fenpto ,  ex  hoc  $.  /.  2.  ff.  dt  ho- 
nor, poffeff.  fee.  tab.  Et  bonorum  poflefTio  fecundum  tabulas  datur  ,  non  folum 
hereai  fcripro  teftamento  in  fcriptis ,  fed  etiam  teftamento  nuncupative  ;  /.  2.  C. 
tod.  tit.  Ab  inteftato  oSto  funt  bonorum  pofleffiones .  Prima  unde  liberi ,  qua: 
datur  liberis,  tarn  fuis ,  quam  emancipatis  ;  /.  1.  $.  fed  videudum  ,  ff.  dt  Juc- 
ceff.  edifi.  I.  1.  ff.  quis  ord.  in  toff,  ftrvet.  §.  ema>ieipati  ,  fupr.  dt  bered.  t 
qmc  ab  inteft.  defer.  Secunda  unde  legitimi  ,  qux  datur  legitime ,  id  eft  agna- 
tis, qui  legitimi  appellantur,  quia  lege  12.  tab.  vocantur  poft  liberos  ad  here- 
ditatem  inteftati ,  ut  hie  &  I.  f  2.  ff.  unde  legit  im.   Tertia  unde  decern  per- 
fmX)  qux  datur  decern  perfonis  ,  puta  patri  ,  &  matri  &  aliis  hie  enumera- 
tis ,  qux  extraneo  manumiffori  prxferuntur ,  id  eft  emptori  tmaginario ,  qui  ad- 
hibebatur  in  emanctpatione  liberocum  a  patre  naturali  fub  lege  emancipation  is. 
Quana  unde  cognati  ,  qux  datur  cognatis  proximis  .  Ouinta  tamquam  ex  jfa- 
milia  ,  per  quam  ad  fucceffionem  vocantur  qui  funt  de  familia  parroni ,  ut  in- 
terpretatur  Theophilus  ,  id  eft  liberri ,  vel  eorum  liberi  ,  qui  funt  de  familta 
patroni ;  /.  cum  pater  ,  §.  fidei  •btredum  ,  ff.  de  Itgat.  2.  /.  ult.  C.  de  V.  S, 
Cone  Hifpal.  2.  can.%.  can.  otldva  ,  12.  qu.  2.  Sexta  unde  patroni  ,  qux  da- 
tur patrono,  &  liberis  ejus  ,  in  bonis  liberti  dcfuncli  fine  liberis  ,*  $.  2.  fupr. 
de  futceft.  libertor,  5veptima  unde  vir  &  uxor ,  per  quam  maritus  &r  uxor  in- 
vicem  ab  inteftato  fibi  fuccedunt  ,  deficientibus  libcris  ;  /.  1.  ff.  unde  vir  & 
uxor  ,  /.  t  *»•  C.  eod.  ex  qua  deficientibus  Hheris  ,  parentibus  &  propinquis 
maritus  &  uxor  ab  inteftato  invtcem  fibi  in  iblidum  pro  antiquo  jure  fucce- 
dunt ,  fifco  exclufo.  Ait  pro  antiquo  jure  ,  nam  lege  12.  tab.  per  coctnptio. 
Tom.ni.  B  b 


,94       IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

ncm,  feu  conventionem  in  man  urn  conrracto  matrimooio,  maritus  &  uxor  hv 
vicem  Ubi  fuccedebanr ,  quia  mulier ,  quar  coovenerat  in  manum ,  erat  loco  fui 
hcreda,  &  filiac  loco,  ut  ei  maritus  loco  patris  ;  Ulpian.  I'tbr.  regul.  tit.  23. 
Serv.  in  ilium  locum  t.  georg.  Teque  Jibi  gentrum  Teth/s  tmtt  imnibut  **- 
dts.  Et  idem  in  ilium  locum  7.  iboeid.  txttrnusqut  in  regmtm  qtutritmr  hertr* 
Gell.  I'tbr.  18.  etp.  6.  fit  Boer,  n  topic.  Hodie  fi  uxor  fir  absque  dote  8t  ege- 
na  ,  vir  autem  locuples ,  vrro  prarmortuo  uxor  ei  fuccedit  in  quadrantem  cum 
liberis  communibus , vel  prioris  matrimonii  fi  tres  rantum  fint,vel  pauciores,fi 

E lures  lint  in  virilem ,  ita  ut  proprieratem  fervet  liberis  ejusdem  matrimonii : 
is  non  extantibus ,  vd  pullis  fufceptts  ,  fuccedit  in  virilem  quoad  proprietatem, 
&  ufumiruLtum  ,  be  imputatur  lcgatum  in  portionem  :  nov.  117.  cap.  5.  tut.b. 
preterea ,  C.  tod.  fit  hoc  juris  fervatur  a  pud  bos  .  Oitava  undt  cognttt  m*w* 
mjjorh  ,  quz  datur  cognatis  patroni,  qui  fervum  manumifit. 

§.  fed  tts. 

COnfttr.  Jufthiiani  quatuor  honorum  poffefliones  fublatar  funt  tamquam  frj. 
perfluar  &  tuutiles,  nimirum  undt  decern  per  font  ,  C  tamiutm  at  ftmri- 
lit ,  Cf  nude  pttrmi  t&  mnde  cogntti  manumiQoris :  cetera;  vero  tamqaam  uri. 
les  remanferunt  ,  ex  hoc  §.  &  nar  ordinarix  bono  rum  pofleffiones  dicuntur , 
quia  ordine  deferuntur .  Bonorum  pofleiTio  alia  eft  ,  qua:  novo  jure ,  id  eft  le*. 
ge  SC.  vel  conftitutione  Principum  defertur  ,  &  ca  extraordinaria  eft  ,  quia 
extra  ordinem  datur  its ,  qui  bus  novo  jure  defertur  ,  ex  hoe  vtrf.  ftptimt  t 
Cr  /.  un.  ff.  ut  ttt  legib.  bomr.  poff.  dtt.  Sed  quia  jus  pnttorhim  de  bonorum 
poffeffionibus ,  quantum  ad  liberos  perrinet  ,  praxipue  emancipatorum  gratia 
mtroduftum  eft  ,  hodie  fublatus  eft  ufus  edicli  de  bonorum  pofle/fionibus  per 
nov.  Juflinitni  n8.  qua  fublata  differentia  fuitatis,  &  emancipationis ,  agna- 
tionis ,  fir  cognationis ,  quoad  caufam  fuccedendi  fui  ,  &  emancipati  agnarj  & 
cognati,  ex  <rquo  fimul  ad  hereditatem  vocantur  jure  civili . 

nm  igitur . 

QUod  fit  tempus  petenda:  bonorum  poflcftionis ,  prtrfinimr  hoe  loco .  Otim 
folemne  cretionis  tempus  rait  centum  dierum  ,  ut  colligitur  ex  formula 
crctionis  apud  Ulpian.  Hbr.  regul.  tit.it.  §.27.  Titius  hens  efto ,  ternitoqut 
in  diebus  centum  promm'ts  ,  quibus  feints  poterisque .  Hodie  adkio  hereditatis  » 
ut  petitio  hereditatis ,  eft  perpetna ,  id  eft  non  tollitur  prxfcriptiooe  longi  tern* 
pons,  fed  rantum  prifcriprione  triginra  annorum  ,•  /.  licet  in  continent)  ,  C. 
de  jur.  delib.  I.  ult.  C.  de  petit,  hered.  Hcredi  fcripto  petenti  a  prartore  da. 
fur  modicum  tempus  ad  deliberandum  de  adeunda  heredirate ,  ita  ut  non  fint 
pauciores  centum  diebus  /  /.  2.  fi  de  jur.  delib.  Conftit.  Diocletian  1  tempus 
ad  deliberandum  datur  arbitrio  judicis;  I.  ft  curttoris  y  C.  tod.  Hodie  non  am. 
plius  novem  menfibus  datur  a  pmore ,  non  ultra  annum  a  Principe  y  /.  feu 
mus ,  \  &  htc  quidem  ,  verf.  fed  quit ,  C.  tod.  Liberis  fir  pares  ti  bus  da- 
tur armi  fpatium  ad  petendam  bonorum  pofleflionem  ,  ceteris  agnatis  vel  co- 
gnatis centum  dies  ,  ex  hoc  I.  t.  $.  t  fi  mtrt  ,  Itrgius  ,  /.  dt  fucctff. 
odiB.  Longius  tempus  darar  liberis  &  parentibus  in  gratiam  fanguinis ,  quia 
jaimis  arclandi  son  font ,  qui  pene  ad  propria  bona  veniunt  y  d.  Itrgius, 

}.  pen. 

EX  fticceflbrio  ediclo  prarftituta  funt  certa  tempora  petends  bonorum  pof- 
feflionk  ,  ut  primis  non  petenribus  iequentes  admittantur  ,  ne  hereaitas 


Digitized  by  Google 


LIBR'UM      TERTIUH.  195 

diutins  jaceat,  &  heredc  non  adeunte  aSiones  credirorum  differantur ,  vel 
crcditores  mirtantur  in  pofleffionem  bonorum  credit!  fervandi  caufa  §.  fed  east 
fupr.  h.  tit.  I.  1.  ff.  dt  fueceff.  ediB.  Si  plures  fint  ejusdem  gradus  ,  quibus 
bonorum  pofleflio  defertur  ,  oc  quitpiara  ex  his  bonorum  pofreflionem  intra 
tempus  non  pctierit  ,  portio  non  petentis  adcrefcir  ceteris  ejusdem  gradus  ,  qui 
portiones  fuas  agnoverunt ,  ex  hoc  $.  /.  3.  §.  ult.  ff.  de  honor,  poffeff.  I.  (1  quit 
tit  hit  ,  §.  ult.  unde  liber.  I.  unit.  C.  quand.  mm  pttent.  part,  petent.  aderefc. 
Jus  adcrelcendi  eft  inter  bonorum  poffefibres  ,  A  inter  coheredes  ,  quia  bono, 
rum  pofleflbres  vicem  hercdum  obtinent ;  §.  1.  fupr.  h.  tit.  I.  2.  ff.  b.  tit.  un- 
de heredum  appellatione  coottnentur  ,*  /. hereditatis ,  ff.  dt  V.S.  Si  plures,  in- 
quam  ,  fint  ejusdem  gradus,  quibus  bonorum  pofleflio  defertur , portio  non  pe- 
tentis adcrefcit  ceteris,  qui  funt  in  eodem  gradu,quod  fi  non  fint  alii  ejusdem 
gradus  ,  bonorum  pofleflio  dcfertur  fcquentibus,ex  hot  $.  /.  1.  %.  quibus  tx  edit 
tioyjf.de  fueceff.  editi.  Jure  civil i  in  fuis  non  eft  fucccflio  de  perfona  in  per. 
Ibnam  ,  id  eft  remotis  proximis  agnatis  ,  fequentes ,  non  admittuntur  ,  fed  pi  re 
prartorio  in  bonorum  pofleflionibus  fucceftlo  inducitur  in  fijis  agnatis, &  cogna- 
tis  ex  fucceflbrio  ediclo  ,•  §.  placebtt  ,  fupr.  de  Itgitim.  annas,  fueceff.  Et  fi 
quis  repudiaverit  delatam  fibi  bonorum  poffcflionem  intra  prarftiruta  tempora . 
son  expeAatur  tempus  petendse  bonorum  pofleflionis,  quousque  lapfum  (it ,  fed 
ftatim  ceteris  locus  fit  ex  ediflo  fucceflbrio  ;  d.  I.  1.  §.  quibus  ex  ediclo . 

$.  ult. 


prartor  fedet  pro  tribunali  ?-  /.  2.  ff.  quit  ord.  in  poff.  ferv.  Ideoque  tempus 
petendz  bonorum  pofleftionis  currit  tantum  ab  eo  die, quo  fcivit , potuitque  ad- 
mittere  bonorum  pofleflionem  ,  id  eft  a  quo  fcivit  defunflum  inteftitum  mor- 
tuum  efle  ,  &  a  prartore  potuit  bonorum  pofleflionem  petere  .  Ut  fi  bonorum 
pofleflio  delata  fit  pupillo,  vel  iafinti  filiof.  dies  petendz  bonorum  pofleftionis 
cedit  a  die,  quo  tutor,  aut  pater  fcivit  pupiilum,aut  filium  fcriptum  efle  here- 
dem  ;  I.  7.  $.  ult,  fl.  de  boner,  poffeff.  fic  &  cretionis  dies  erant  utiles  ,  or  ideo  ia 
formula  cretionis  apudUIpian.  tit.n.  $.27.  adje&um ,  in  diebus  centum  proximis , 
quibus  fcieris fptteritoue ,  unde  emendandus  eft  locus  Tullii  1.  de  orator.  Uti  in 
tonditionibut  fcribi  ftJet ,  quibus  fcittn ,  poteroque ,  ubi  legendum ,  in  cretimibut  t 
&  ita  Tribonianus  in  /.  t  '»  pturium  ,  $.  1.  ff.  de  odquir.  kered.  pro  cretio 
pofuit  conditio ,  ut  veteris  juris  aboleret  vertieia  ,  quod  jam  fublata  eflbnt  cre- 
tionis folemnia  ;  /.  cretimum  ,  C.  de  jur.  deltbtr.  Olim  bonorum  pofleflio  da- 
batur  a  foio  prartore  ,  &  folemniter  petebatur  ;  /.  1.  &  1.  C.  comm.  de  fue- 
ceff. I.  t  un.  C.  Th.  de  cretion.  vel  uonor.  poff.  Et  bonorum  pofleftionem  dare 
erat  mixti  imperii  ,*  /.  imptrium.  ff.  de  jurisd.  Ita  ut  ma^illratibus  municipa- 
libus  non  lice  ret  bonorum  poflefllonem  dare  ;  /•  en  que  26.  ff.  nd  municipal. 
Hodie  bonorum  pofleflio  non  petitur  a  prartore  ,  fed  fufficit  quocumque  modo 
admittentis  earn  judicium ,  id  eft  qurlibet  tellatio  feu  dcclaratio  agnofcendx  hc- 
reditatis,  &  hujusmodi  tettatio  apud  quemlibct  judicem  ,  etiam  apud  duumvi- 
ros ,  fieri  poteft ,  quia  conftitutionibus  Print ipum  fublata  funt  folemnia  cretionis 
&  bonorum  pofleftionis  ,  ex  hoc  §.  &  t,  ult.  C.  qui  admitt.  nd  honor,  poffeff. 
l.  i.  &  l.  C.  comm.  de  fueceff. 


Bb  ij 


1,6      IN      INSTITUTIONUM     JtlSTINI  ANI 

Dt  adquifitiom  per  sdngatiomm . 
C      A      P.  X. 

f      In  pr«f. 

EXpofrra  tint  duo  genera  fuccefTionis  per  oniverfitaretn  ,  id  eft  fucceiTtonts 
univerfalis  :  hereditas,  id  eft  hercditatis  adquifirio  ,  &  bonorum  pofTdTio. 
Tertium  genus  fucceftioiris  naiverfclis  eft ,  adquiiitio  per  adrogationem  .  Adro- 
gams  per  adrogationem  transibat  in  tatriiliam  &  poteftatem  adrogatoris,&  una 
eius  res  omnes  pleno  jure  adqurrebantur  adrogaton  ,ut  docetur  hte  ,  <y  in  I.  fi 
paterfamilias ,  fi.  de  adapt.  &  hoc  eft.  quod  eleganter  ait  Papmianus  ia  I.  qui 
ex  libtris  ,  §.  z.  fi.  da  boner.  Poffeff.  fee.  tab.  cum .  qui  fe  adrogandum  dat  t 
cum  capite  fortunas  quoqne  fuas  in  farmiiam  &  domum  alieuam  transferre  . 
Sed  conftitut.  Juftiniani  adrogator  apifcitur  tan  rum  ofurnfruftom  rcruxn  adve»» 
titiarum  adrogati ,  ur  fubjungitur  hie,  &  I. cum  operttt  t  C.de  ben.  qua)  liber. 

*  I 

MOrruo  adrogaro,  dominium  rerum  ejus  pleno  jure  adrogatori  adquiritnr, 
nifi  fuperfmr  certar  perfonx ,  qux  parri  prxfenmtur  ,  puta  liberi  &  fra- 
tres  adrogati .  «  extendi  rur  tie ,  &  I.  nit.  C.  comm.  de  fnettff.  or  pater,  qui 
adrogavit ,  oo  ars  alienum  adrogati  nor  tenetur  ipfo  jure  ,  id  eft  foo  nomine  , 
ramquam  ex  proprio  contractu ,  vel  tamquam  heres ,  fed  tenetur  nomine  filii , 
tjmquam  defenfor  filii,  &  fi  enm  non  defendat ,  credi tores  mittunrur  in  poflef- 
fionem  bonorum  filii  ,  credit!  fervandi  caufa ,  per  competent??  magiftratus  ,  ut 
difcimut  n  hoe  loco  >  &  I.  Fuleinint  .  $.  fi  quit  adiote  ,  fi.  ex  qntb. 
peff.  eatur  .  Ait  per  compctentes  magiftratiK  ,  id  eft  judices  ordinaries  ,  cujus- 
oue  loci  vel  municipii .  Ita  forum  cam  pet  ens  eft  forum  parri*,  id  eft  loci  vel 
municipii ,  ubi  quit  conveniendus  eft  /  /.  no.  C.  Tb.  de  deeur.  &  fie  cooce- 
ptus  eft  titulus  codic.  Juftiniaoei ,  de  Jurisdiil.  &  fore  tompetentt .  Sicut  adra. 
gator  fuccedit  in  bonis  adrogati  .  impuberi  adrogato  quoque  debetur  quarta  in 
bonis  adrogatoris,  ex  conftitut.  D.Pii,  qoafi  ars  alienum  ;  l.PaphuMus,  ^  fi 
quit  tmpubes  t  ff.  da  inafi.  tejlant,  I.  fi  adrogator ,  de  adopt* 

Dt  00  cut  llbtrtat.  can/,  bona  addieuntur. 
CAP.  XL 

^VUartus  modus  adquirendi  per  tmiverfitatem  eft  addicUo  bonoram  ,  cum 
V^^bereditate  non  adita  ez  teftamento ,  fcrvis  teftamento  manumiflis ,  bona 
addicuntur  libertatum  confervandarum  caufa,  quod  inrrodufrutn  eft  con- 
ftitotione  D.  Mard ,  quae  refertur  hie  t  &  I.  fi  bereditas ,  A  ult.  C.  de  teftam. 
nan* miff.  Ex  teftamento  enim  ,  ex  quo  non  ell  adita  bereditas ,  nihil  debe- 
tur ,  neque  legata  ,  neque  liberutes  ;  /.  a.  C.  tod.  I.  earn  quant  ,  C.  de  fidei- 
nmmiff.  Bonorum  addiclio  fit  ,  ut  confulatur  libertatibus  6c  defun&o  ,  id  ell 
memorix  defunfK  ,  nc  bona  a  creditoribus  veneant  nomine  defuncli  ,  bonk 
addjftis  ei ,  qui  daris  fidejuflbribus  careat  creditoribus  fe  folidum  folutu- 

rum, 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  TERTIUM. 

rum  ,  id  eft  xt  alien um  in  folidum  ;  $.  hoc  refcripto ,  h.  tit. 


a 


De  fucctffunib.  fubtatis  qua  fiebent  per  Sorter,  vtndit. 

CAP.  XII. 

|Lim  em  &  aliud  genus  fucceffionis  per  unfverfiratem  ,  nimintm  bonorum 
_  *  emptio ,  quae  fiek  per  multas  ambages  ,  ut  ait  Juftinianus  imt.  b.  tit. 
id  eft  adhibit*  multts  folemnitatibus ,  nimirum  fi  debitor  fraudationis  caulk  la- 
dram  f  nec  defendererur ,  creditores  mirtcbantur  in  poflelTionem  bonorum  ere* 
diti  fervaodi  caufa ,  port  bate  bona  venibant  a  creditdribos  ,•  /.  Fuleinius,  f.  r. 
ff.  e*  quib.  cMuf.  in  poff.  eat.  Bonis  diilrahcndis  conftituebarur  magifter  bono* 
rum  ,  quem  noftri  curatorem  ;  /.  kit.  ff.  de  curator,  bm.  dand.  6t  ut  faciliux 
bona  em  pro  rem  iuventrcnt  ,  Itbelli  profcriptionis  publice  in  celeberrimis  iocis  iu> 
bis  proponebantur ,  &  in  his  leges  profcriptionis  addebantur  ,  puta  quota  parte 
debiti  creditores  content!  effent  ,  &  bona  addicebantur  fub  haft  a  urn  ex  crcdu 
tori  bos ,  vel  extraneo  pluris  Ikenti  ,  qui  bonorum  emptor  dicebatur  ;  /.  Fuji, 
d'mt  yff.de  reb.  auQor.  judic.  poffut.  quae  omnia  diiigenter  obfervat  Theophi- 
lus  hoe  loco ,  &  ante  eum  M.  Tull.  pro  Quintio  :  Ergo  btrcule .  cuius  bona, 
ex  tJtfto  ptJJtJtntur  ,  bu/us  omnis  famu  &  txifl'rmet'to  eum  bonis  fimul  pojfidt- 
tur  :  de  quo  libtlli  in  etitbtrrimis  locis  preponumur  ,  huic  nt  perm  quidem  err- 
te  >  taeitt ,  obfeurtqut  conetditur  :  tui  magiflri  fiunt  t  fjf  damini  cenfiituuntur  9 
qui  que  lege  ,  Cf  que  condititmt  pert  at  prenuntient  :  de  quo  horn  me  praconis 
■vox  pradieat ,  &  prttium  tonficit ,  huit  actrbijfmum  vivo  vidtntiqut  funus  indi- 
citur  .  Et  de  his  libellis  profcriptionis,  Seneca  de  benefic  libr.4.  cap.  12.  fpm. 
deo  pro  judieato  ,  &  fufpanfum  amici  bonis  libtUum  deficit .  Et  hare  bonorum 
emptio  connumeratur  inter  modos  fucceflioois  per  univer/itatem  ,  quia  omnea 
acetones,  qua;  debitori  &  in  debitorcm  competebant , per  earn  transcunt  in  em* 

r:m  bonorum  ,  veluti  in  fucceflbKm  univerfalem  ,  ut  docet  Theophit.  hoe 
.  Inter  modos  adquirendi  dominii  .  hujusmodi  bonorum  emptionem  ,  quae 
publice  fub  hafta  fit  ,receofuit  Varro  de  re  ruftic  libr.  2.  cap.  10.  Tumxt  eum 
an  bonis  fetlioneve  ,  eu/us  publite  txnit  .  Et  hujusmodi  bonorum  emptio  defiit 
effe  in  ufu ,  ex  quo  judicia  ordinaria  ex  ufu  &  moribus  fublata  font .  &  omnia 
judicia  facia  funt  extraordiaaria ,  8c  bodie  debitore  latitante ,  nec  defenfb,  cre- 
ditoribus  officio  iudicis  datur  bonorum  pofTeflio  ,  ciira  bonorum  vendstionem  , 
ut  fubjungitur  hut.  b.  tit.  &  I.  eum  propones  t  C.  de  ban.  ouil.  Judic.  poffu 
dtnd. 

S.  L 

ERat  &  ex  SC.  Claudiano  mifcrabilis  per  uoirerfttatem  adquifitio ,  quo  mu- 
lier,qux  fervo  alieno  fefe  junxerat ,  domino  fervi  cum  bonis  omnibus  ad- 
dicebatur  ,  cuius  meminit  Tacit.  12.  annal.  &  Tertull.  2.  ad  uxor,  fed  t  Ju. 
fliniano  fu  blarum  eft  SC.  Claudianum  ;  I.  unit.  C.  de  SC.  Claud.  WW.  utt- 
dc  repctitus  eft  hit 


,,5      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANL 


De  •bligationibus . 
CAP.  XIII. 
In  peine. 

OBltgatio  eft  juris  vinculum  ,  quo  neceffitate  adrtringimur  alicujus  rei  fol- 
vends,  fecundum  noftrx  civitaris  jura ,  ut  definitur  init.  h.  tit.  hinc  vin- 
culum ju«s  pro  cfficaci  obligatione  ,  ut  in  /.  contractus  ,  ff.  de  oblig.  &  at}. 
cmptio  imaginaria  dicitur  vinculum  juris  non  obtincre  .  quia  non  parit  efFe- 
clum  ,  be  ahligationem  .  ErTectus  obligationis  eft  ,  quoa  rei  folvendc  neceflu 
ntem  imponit  ,  &  alium  nobis  obflringit  ad  rem  dandam  ,  faciendam  ,  vel 
pnritandam  ;  /•  ?•  ff-  inde  ex  promilfione  facta  ftipulantt  fi  volant  ,  nul- 
la nafcitur  obligatio  y  /.  fub  hac ,  ff.  eod.  &  venditio  contracta  Tub  conditio- 
ne  ft  voluero  ,  nulla  eft ,  quia  obligatio  non  debet  conferri  in  arbirrium  rei  ; 
/.  hax  venditio  yff.  de  rontrek.  empt.  I.  in  vendentis  ,  C.  eod.  I.  centejtmisy  §. 
2.  ff.  de  V.  O.  Denique  obligatio  eft  juris  vinculum  ,  quia  contractus  ab  ini- 
tio funt  voluntarii  ,  ex  poll  fa: to  neceflarii  ,  &  ab  cis  difcedere  non  licet  ) 
I.  fieut  initio  yC.de  oblig.  &  ad.  Ait  fecundum  noftrar  civitaris  jura  ,  hax 
enim  definitio  convenit  tantum  obligation!  civili  ,  non  naturali  :  ex  naturali 
enim  obligatione  ,  qualis  ell  ea  qua:  ex  pacto  nudo  nafcitur  ,  vel  qua;  fola 
arquitate  naturali  nititur  ,  non  nafcitur  actio  ,  fed  ultro  folutum  condici  non 
potcft  ;  /.  Stithum  ,  §.  naturalis  ,  g.  de  fotut.  I.  fi  non  forum  t  $.  I  therms  , 
de  condici.  indebit. 

*.  r- 

i 

OBIigationum  fumma  divifio  eft  ,  in  civilcs  ,  &  prarrorias  feu  honorarias . 
Civiles  font  ,  quar  jure  civili  conftitutx  funt ,  ut  obligatio  ex  iHpula- 
tu  .  aut  jure  civili  comprobatar ,  ut  obligatio  ex  empto  ,  vendito  ,  locato  con- 
duct© ,  mutuo  ,  depofito  ,  commodato  ,  quae  jure  gentium  introduelx  font , 
fed  jure  civili  comprobata* ;  /.  ex  hoc  jure,  ff.  de  juflit.  &  jut.  Pra*toriar  funt, 
qua:  jure  prarrorio  introductar  funt ,  ex  /.  obligamur  ,  §.  6.  ff.  de  oblige 

Cf  atl.  ubi  Modeftinus  ait ,  jure  honorario  nos  obligari  ex  his  ,  qua;  edicto 
perpetuo ,  vel  jure  magiftrarus  fieri  pr*cipiuntur ,  vel  vetantur .  Jurisdictio  enim 
Jatius  fumitur  pro  jure  magiftratus ,  &  jus  dicentis  officio  ,•  /.  fi  res ,  ff.  de  le- 
gal, t.  &  I.  inter  mores  ,  de  adminiftr.  tutor.  Hactenus  enim  obligationes 
jure  prrtorio  conftituuntur  ,  quatenus  lex  &  juris  ratio  non  refiftit ,  alioquin 
obligationes  ,  quar  propriis  viribus  non  fubfiftunt  ,  id  eft  natura  fua  xquar,& 
jufti  non  funt  ,  neque  officio  judicis  ,  neque  prxtoris  imperio  confirmantur  ; 
/.  obligationes  27.  ff.  de  oblig.  &  atl.  ut  conftitutum  ,  five  obligatio  confti- 
tutx pecuniae ,  quar  eft  prartoria ,  fine  caufa  non  valet ,  id  eft  nifi  pnrcedat  de- 
bitum  ;  /.  3.  §.  fi  quis ,  ff.  de  eonftitut.  pectin.  Obligationes  dividuntur  hie  in 
civiles  ,  &  prxtorias ,  omiffis  naturalibus  ,  quia  non  pariunt  actionem ,  ideoqua" 
de  his  nm  curatur  .  Obligatio  naturalis  eft  ,  qua?  fola  naturali  arquitate  niti- 
tur ,  non  ullo  vinculo  juris  civilis ;  d.  I.  Stichum  ,  $■  naturalis .  Duplex  eft  na- 
turalis obligatio.  Alia  eft  nuda  &  fimplex  ,  qua;  fola  arquitate  naturali  nititur, 
&  juris  civilis  auxilio  deftituitur ,  ut  ecce ,  li  pupillus  fine  tutore  mutuam  pe- 
cuniam  acceperit ,  &  ex  ea  locupletior  factus  fit  ,  naturalitcr  obligatur  ,  quia 
natura  rrquum  eft ,  neminem  cum  alterius  damno  locupletari  ,  /.  naturaliter ,  $. 
1 .  t¥  I.  Jeq.  ff.  de  conditl.  indebit.  Alia  eft  obligatio  naturalis  mixta ,  quar  oft 

impli- 


Digitized  by  Google 


LtlRUH      TERTIUM.  199 

ifflplicita  &  eeojuncta  civili  obligation! ,  at  obligatio  ex  empto  eft  cij^lts  & 
naturalis;  civilis,quia  empcio  fitveoditio  eft  civile  negotiant  i  &  naturalis ,  quia 
defcendit  ex  Jure  geuiium ,  quod  idem  eft  cum  jure  oaturali ;  /.  juris  ftntutm, 
ff.  de  patl.  Obligatio  naturalis  minus  proprie  dicitur  ,  quia  ex  oaturali  obliga* 
tione  non  nafcitur  afho  ,  fed  eo  fob  atfhmatur  .  quod  ex  oaturali  obligatione 
folutum  ,  quai  indebitum  coodici  oon  poteii  /.  natural** ,  ff.  dt  obiie.  & 
gtl  i.  I.  naturalher  ,  de  condid.  indebit.  ,  /.  fidtjujfor  16.  §.  natural*!  t  d*  ft- 
deju(j'or$b. 

J.  ftquens . 

QEcunda  divifio  obligationum  eft  in  quaruor  fpecies  ,  aut  enim  ex  contra  ftu 
O  funt,  aut  qua  i  ex  contra&u  ,  ex  maleficio  ,  aut  quafi  ex  maleficio  ,  ex 
hoc  %.  Et  hoc  elk  quo4  fcribit  Caius  in  Ut .  1.  ff.  h.  tit.  obligations  ,  aut  ex 
contractu  natci  ,  aut  ex  maleficio  ,  aut  proprio  quodam  jure  ex  variis  caula- 
rum  figuris ,  id  e  t  ex  quafi  contractu ,  vel  quafi  maleficio.  Oronis  obligatio  eft 
ex  contrailu  ,  puta  ex  contractu  empti ,  venditi  ,  locatt  conducti,  vol  ex  quafi 
conrrafhi ,  puta  tutelar, vel  negotiorum  gerorum  .  Actio  enim  tutelar,  vel  ne- 
gotiorum ge.tonim  ,  non  nafcitur  ex  contractu ,  quia  nullum  negotium  contra, 
hiwr  inter  rutorem  k  pupillum  ,  inter  procuratorem  voluntarium  &  abfentem , 
fed  quafi  ex  contra  :lu  /.  ft  quit  abfentis  ,  ff.  de  oblig.  &  atl.  Obligatio  eft 
ex  maleficio ,  vel  qua  i  maleficio  ,  id  eft  ex  culpa  ,  qua;  eft  quafi  delictum  • 
Obligationes  ex  contractu  fubdividuntur  in  quatuor  fpecies  ,  aut  enim  re  coo. 
trahuntur,  aut  verbis,  id  eft  tupulatione ,  aut  litteris,  aut  confcnfu,  de  qui  bus 
fiyiilatim  dicendum  eit. 


Quit.  mad.  re  emtrabit.  obligate . 
CAP.  XIV. 
Lt  prim. 

TTOc  titulo  exponuntur  contractus  innominati  ,  qui  re  perficinntur  ,  id  eft 
I  JL  ki  traditione .  Contractus  eft  convenrio ,  quar  nomen  proprium ,  vel  cau. 
fam  habet ,  veluri  emptio  ,  venditio ,  locatio ,  conduclio  /.  Labeo  19.  ff.  da 
V.  S.  caufam  dicimus  cum  interceflit  dario  vel  factum, &  hoc  difcrepat  a  pa- 
tto ,  quod  pactum  eft  nuda  conventio  ,  qua?  nomine  proprio  ,  6c  caula  vacar  , 
nuda  conventio  fine  re,  traditione,  &  caufa  ;  1. 1.  ff.de  patl.  Alii  funt  con. 
tractus  nominati ,  alii  innominati .  Nominati  ,  qui  certum  &  proprium  nomen 
habent ,  ex  qui  bus  nafcitur  certa  ,  &  proprio  nomine  prardita  actio  ,  nomina- 
tim  prodita ,  lege  ta.  tab.  ut  mutuum,  commodatum,  depofitum,  pignus ,  Stc. 
Innominati  funt  ,  qui  non  habent  proprium  &  certum .  nomen  ,  ut  contractus , 
do  ut  des,  do  ut  facias,  facio  ut  de*.  facio  ut  facias  ,  ex  quibus  oritur  civilts 
aclio  incerti  prarfcriptis  verbis ,  fic  dicta ,  quia  datur  in  id  quod  interrit ,  quod 
eft  incertum  &  mere  arbitrarium  ;  /.  naturalis  ,  ff.  de  pra/cript.  verb.  I.  juris- 
gentium  ,  §.  fed  etfi,  ff.  de  pail. 

Hicce  titulus  eft  tantum  de  contraflibus  nominatis,  qui  re  perficiuntur :  hi 
funt  quatuor  uumero ,  mutuum ,  commodatum  ,  depofitum ,  &  pignus  .  I.  mu- 
tuum eft  contractus,  quo  id  agitur,  tft  non  eadem  fpecies  quam  dcdimus  ,  fed 
alia  ejusdem  generis  &  quanritatis  reddarur  ,  quia  aliud  pro  alio  invito  creJi- 
tori  folvi  non  poteft;/.  a.  &  a.  Jf.  Jereb.  credit .  I.  1.  $.  t  a.  ff.  de  oblie.  & 
*8,  Pacto  fieri  000  poteft ,  ut  plus  fit  in  debito ,  quam  in  mutuo  :  li  dederO 


too     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

decern  mutno ,  ut  undecim  debeas ,  amplius  quam  decern  coodici  noti  poflunt ; 
/.  ft  tibi ,  ff.  de  pad.  I. rogafii ,  §.  i.  dt  reb.  credit.  Mutuum  contrahitur  re  , 
id  eft  mutui  datione ,  mutuant  confirac  in  his  rebus ,  quz  pondere ,  numero ,  & 
mcnfura  conftant ,  pufa  vino  ,  oleo ,  frumento  ,  petunia  numerata  ,  arre  ,  ar- 
gento  ,  auro ,  qua;  res  dicuntur  recipcre  funclionem  in  genere  fuo  per  folutio- 
nem,  id  eft  ufum  in  genere  fuo  y  /.  2.  §.  t.  ff.  dt  rtb.  credit.  II.  mutuum 
contrahirur  in  hoc  ,  ut  res  qtiar  datur  accipientis  fiat,  mutuum  transfert  domi- 
nium in  accipientem  ,  &  mutuum  non  contrahitur  ,  niii  quod  datur  fiat  acci- 
pientis ,  unde  mutuum  nomen  accepit  ,  quod  ex  meo  tuum  fiat ,  ut  traditur 
txit.  b.  t'n.  &  I.  a.  §.  2.  ff.  dt  rtb.  credit,  unde  fi  quis  alien  am  pecuniam  mu- 
tuam  dederit,  ex  numeratione  non  contrahitur  mutuum ,  Ted  fi  confumatur  bo- 
na fide  ft  mutuum  ,  &,  ex  coniumptione  datur  conditio  de  bene  depends  ,  ut 
veteres  loquebantur ,  non  conditio  cerri  de  mutuo  ;  I.  fi  a  furiofo  ,  ff.  dt  reb. 
credit,  quod  fi  excet ,  domino  competit  vindicatio,  aut  fi  mala  fide  coofumpa 
fit,  datur  domino  aclio  ad  cxhibeadum  ,  perinde  atque  fi  ex  rarer  y  d.  I.  toga- 
Jli ,  $.  tdf.  Dixi  dominium  mutuar  rei  tramsferri  in  accipientem  ,  &  ideo  peri- 
culum  mutui  pertiuet  ad  debitorem  ;  /.  incendium  T,C.Ji  cert.  pet.  Ex  contra- 
ctu mutui  nalcitux  actio,  qunr  vocatur  cerri  condiclio  ,  ur  fubdjtur  init.  h.  tit. 
Certi  condiclio  competit  ex  omni  caufa  ,  ex  omni  obligatione,  ex  qua  certum 
petitur  ,■  /.  certi ,  ff.  de  reb.  credit.  I.  in  duo  bus ,  %.  exceptio  ,  dt  jureiur.  Actio 
mutui  dicitur  conditio  ,  conditio  eft  generate  nomen  omnium  aftionum  in 
perfonam  y  $.  apptllamus  ,  infr.  de  aBionib.  fed  uj'u  id  proprium  factum  eft 
aftionis  credit*  pecuniar  ,  quod  ea  fit  ufu  frequentior. 

S-  U 

/^\Ui  feiens  indebitum  folvit  ,non  repetit  folutum  condiftione  indebiti  •  /.  t. 
ff.  de  cond'18.  indebit.  I.  indebitum  ,  C.  cod.  cujus  enim  per  errorem  fo- 
iuti  repetit io  eft  ,  ejus  confulto  dati  donatio  fafta  intelltgifur  ;  /.  cujus 
per  tmrem  ,  de  R.  J.  Indebitum  errore  juris  iblventi  non  datur  condiclio  , 
cjuod  fi  indebitum  errore  facti  folvarur  ,  datur  condiclio  y  /.  cum  quit  ,  C.  de 
fur.  &  fail,  igmr.  puta  li  bores  folida  legata  folverit  ,  non  detracla  falcidia  , 
cum  exiftimaret  herediratem  idoneam  ,  &  Tocupletcm  elle  ,  habet  condiftiooem 
falcidia; :  quod  fi  folida  legata  folverit  ignorans  jus  heredis  in  detrahenda  fakr- 
dia  ,  fi  herediras  exhaufta  fit  ,  tunc  cefiat  conditio  y  /.  error  ,  C.  ad  leg.  fat. 
eid.  Qui  non  debitum  recepit  per  errorem  folvemis  re  obligari  dicitur  ,  quo- 
niam  tenerur  quafi  ex  mutuo  ,  non  tenctur  ex  contractu  ,  led  quafi  ex  contra- 
ctu ,  quoniam  is  qui  indebitum  folvit  per  errorem  fafti  ,  magis  diibahendar , 
quam  contrahendi  obligattonis  animo  dare  videtur  ,  ex  hoc  %.  L  5.  J.  it  q to- 
que yff.de  oblig.  &  atB.  unde  foluti  indebiti  condiclio  aumeratur  inter  quafi 
contractus  y  item  is,  infr.  de  oblig.  qtu  quafi  ex  cmtraR.  nafc.  Igitur  con- 
diclio indebiti  datur  ,  quafi  ex  mutuo  ex  tacita  conventione ,  ideoque  condiclio 
indebiti  eft  aclio  in  perfonam  ,  non  in  rem  y  I.  hit  folit  ,  ff.  de  condiB.  inde- 
bit. Rurfus  fi  pupillus  fine  tutoris  auftoritate  indebitum  acceperit  per  errorem 
folventis ,  new  tenetur  condictione  indebiti  ,  non  magis  quam  ex  mutuo  ,  ex 
hoc  §.  pupillus  enim  mutuant  pecuniam  accipiendo  fine  tutore  non  obltgatur  , 
neque  civiliter  ,  neque  naturaltter  t  nifi  locupletior  factus  fit  ,  tunc  enim  obli- 
gator naturalirer  ,  &  ex  corrlhtut.  D.  Pii  datur  aclio  in  pupillum  in  quantum 
locupletior  factus  eft  y  I. pupillus ,  ff.  de  tuBor.  tutm.  I.  3.  pupillus,  dt  ne- 
got.  geft.  Notandum  eft,  hoc  diftarc  aftionem  mutui  a  condiftione  indebiti  , 
quod  condiclio  mutui  datur  ex  contrartu,  condiclio  indebiti  quafi  ex  coutraclu, 
irem  condiclio  mutui  eft  fern  per  condiclio  certi ,  at  condiclio  indebiti  ,  alia  eft 
certi ,  alia  inceni  :  fi  folvero  indebitum  datur  condiclio  certi ,  fi  promilero  in. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TEtTIUM.  201 

debifom  darar  condidio  incerti ,  ut  libmr  ca  obligatione  :  obligationes  &  jura 
incerti  condicuntur  ,  quia  funt  res  incerta?  ,  &  incorporates  y  I.  indebiu  ,  $.  1. 
/.  fed  etfi  ,  $.1.  ff.  de  ondi&,  indebiu  L  5.  in  fin.  dt  *&.  empt.-L  1.  $•  item 
ft  ti  ,  de  drneu- 

$.  item  is  cut . 

COmmodatum  eft  contnftus  ,  quo  res  utcnda  datur  ad  cerrom  tempos  ,  & 
certum  ufumy  /.  1.  §.t  3.  jf.de  oblig.  &e£l.  Is,cui  res  commodata  eft, 
re  obligatur ,  quia  commodatum  non  contrahirur ,  nifi  res  data  accepraque  fue- 
rit,  ex  hoc  §.  d.  I.  1.  $.3.  ff.  de  oblig.  &etl.  Hoc  intereft  inter  mutuum  & 
commodatum  ,  quod  res  non  ita  commodatur  ,  ut  accipientis  fiat  ,  fed  ut  ea- 
dem  ipfa  reddatury  d.  I.  1.  $.  3.  Commodatum  non  transfert  poffeflionem ,  ne- 
que  dominium ,  rei  eaim  commodata;  pofleflio  &  proprietas  retinetur  per  com- 
modatarium  y  L  8.  &  9.  ff.  eommodau  Ita  Senec  epift.  da,  Rebut ,  inquit  t 
non  me  tredo  ,  fed  commode  :  at  mutui  datio  dominium  transfert  in  accipien- 
tem  y  /.  1.  $.  2.  ff.  de  oblig.  &  eSL  Improprie  fequiori  arvo  commodatum 
fumptum  pro  mutuo  ;  Gregor.  Tur.  libr.  3.  cap,  32.  Si  pieces  tut  hebet  eti- 
quid  de  pecunie  ,  nobis  commodes  ptcuniam  tuem  ,  cum  ufmrit  legkimis  redde- 
mus .  Synod.  AureL  III.  can.  26.  ut  elerkus  puuntem  mn  commndet  ed  ufu. 
rem  .  Item  mutui  periculura  pertinet  ad  debitorem  ,  qui  mutuum  accepit ,  ita- 
que  fi  pecunia  mutuo  data  ,  cafu  fortuito  perierit  ,  debitor  fortuito  rei  interim 
non  liberator  ,  ex  hoc  L  1.  §.  &  Hie  ,  ff.  de  oblig*  &  ett.  t.  incendium  , 
C.  fi  cert,  petet.  At  qui  commodatum  accepit  non  przftat  cafitm  fortuitum , 
feu  vim  majorem ,  cui  refifti  non  poteft  ,  veluti  incendium  ,  ruinam,  naufra- 
eium,  nifi  culpa  ejus  cafus  contigerit :  fed  in  commodato  prxitat  culpam  etiam 
Fevifllmam  ,  ia  eft  diligentiam ,  noa  raodo  qualem  fuis  rebus  adhibct,  fed  exa- 
Qiflitnam  t  id  eft  qualem  dilig?ntiffimus  paterf.  fuii  rebus  adhibcre  folet  y  /.  t  5. 

quod  veto  ,  1.  iu  rebus  ,  ff.  eommodet.  I.  1.  $.  4,  de  oblig.  &  eel.  quia  in 
commodato  fola  utiliras  commodata rii  verfatur  y  /.  5.  J.  t  z.  verf.  commoda- 
tum ,  ff.  eommodet.  Quod  fi  coramoJatarius  incurfus  hotHum  periculum  in  fe 
fufceperit  ,  tenetur  ex  pa&oy  L  1.  C.  de  eommodet.  Alii  funt  contractus,  qui 
dolum  dumtaxat  recipiunt  ,  ut  depoficum  ,  quia  in  eo  fola  utilitas  deponentis 
habetur.  Alii  dolum  &  culpam  ,  id  eft  negligentiam  ,  ut  commodatum  ,  quia 
m  eo  fola  utilitas  commodatarii  lpeclatur;  d.  L  5,  %.  nunc  •wdendum  ,  l.con- 
treftus ,  de  ft.  J.  &  hue  fpedat  -Sencc  de  benef.  libr.  7.  cep.ig.  cum  fcribit, 
alios  fidem  debere ,  alios  tut  dam  ,  id  eft  cuftodiam ,  ne  res  pereat,  mn  tute- 
lem  ,  inquit ,  itli ,  fed  fidtm  debeo . 

CommodaTum  proprie  coiitrahitur  ,  cum  res  nulla  mercede  pafra  utenda 
datur  ,  alioquin  fi  mcrces  interveniat  locatio  efficitur  i  commodatum  enim  eft 

Satuitum  ,  ex  foe  &  d.  I.  5.  $•  nunc  wdendum  ,  unde  officium  ,  &  bene- 
ium  dicitur  /.  in  commodate  ,  ficut  eutem  ,  ff.  eommodet.  Qtiam  civiliter 
commodato  inter  fe  ufi  fint  Romani,  teftis  Plin.  libr.  33.  cap.  ti.  Invenimut 
Legem  Certbeginenfutm  dixiffe  ,  ntdlos  hom  'mum  inter  fefe  benignius  vivere 
quern  Rammer  t  eodem  eaim  ergente  epud  omnes  cotniteviffe  ipfos. 

§.  prtteree* 

T^NEpofitum  re  conrranitur ,  id  eft  tradirione  ,  ex  depofito  cnim  non  nafcirur 
obligatio ,  nifi  re  tradita  ,  ex  hoc  %.  I.  1.  I  5.  ff.  de  oblig.  &  eEt.  Si 
Titius  Sempronio  per  epiftolam  caverit,  fe  ei  debere  decern  ex  can  (a  depofiti  9 
ex  ea  epiftola  nulla  nafcitur  obligatio  .  id  eft  s€iio  depofiti  ,  fed  ex  ea  reruna 
depo.itarum  probatio  impleri  poteft  ,  id  eft  ex  ea  rede  probatur  «  quas  res  L. 
Titius  a  Sempronio  ex  caufa  depofiti  habucrit  y  /.  Publia  ,  %  uh.  ff.  depofit. 
Tom.  VII.  C  c 


2oz      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN! 

• 

Tarn  en  conAitut.  JuAiniani  exceprio  non  numerate  pecunix  non  habet  beam 
in  inftrumento  depofrri ,  quo  quis  confeffas  eA  fir  rtm  vel  pecuniaxn  depofitam 
acccpifle  /  /.in  contmB'tbus  A.  I.  C  de  non  numeral. pecun.  Depofiturn  eft  contra* 
ft  us ,  quo  res  mobilis  a  pud  quempiam  cuAodienda  deponirar ,  ea  lege ,  at  earn 
ipfam  bona  fide  repolcenti  reftituat  y  I.  i.  fi.  dtpofit.  Depofitarius  enim  de  ea 
jpfa  re,  quam  accent  reAituenda,  tenetur  adlione  depofiti  ,  ex  hoc  %.  &  /.  i. 
%  <e.  fi.  de  oblig.  &  eil.  quia  per  depofitum  non  transfertur  dominium  ,  nee 
polfefho  y  /.  licet  ,  $.  rei  depoftte ,      depofit.   Ideoque  fi  res  depofita  exiAat 
vindicari  poteA  ,  &  fi  bona  depofitarii  veneant  >  deponens  prxfertur  ceteris  ere* 
ditoribus  tn  referenda  re  depofita  ,  fi  extct  /  /.  7.  §.  quotient  ,  ubi  gloff.  fi*  dtpty 
fit.  I.  ft  vtntrt  ,  J.  in  bonis  ,  A-  r*£.  author*  judic.  pojjid.  Depofiturn  proprie 
contrahitur ,  ita  ut  eadem  ipla  res  reddarur  ,  quod  fi  petunia  depofita  fit  ,  ita 
ut  non  eadem ,  fed  tantumdem  reddatur ,  non  contrahitur  proprie  depofiturn ,  hare 
convemio  egrediiur  terminos  depofiti ,  &  fi  depofitarius  depofitam  pecuaiam  in 
faos  ufus  converterit  ,  ufuras  pecuniae  prarAat  aftione  depofiti  y  I.  Lucius  Ti- 
tiusyff.  dtpofit.  Depotitarius  in  cuitodiendn  re  devodti  ,  non  prarAat  culpam  , 
id  eA  ntrgligVwiam.W  dolum  tamum,  qui  enim  negligent iori  amico  renVcu- 
ttodiendam  tradit  ,  non  ei  .  fed  fira*  fablitati  id  impurare  debet  ,  ex  hoc  §.  /- 
$nod  Nerve  ,  fi.  dtpofit.  I.  \.      is  quoque  ,  de  oblig.  €?  oil.  &  d.  I.  centrm- 
thts .  Depofitarius  non  prarAat  culpam  ,  fed  dolum  tan  cum  ,  nifi  aliud  conve- 
n?rit  ab  initio  ;  contractus  enim  ex  conventbne  legem  accipiunt  /  /- 1.  §.  t  fi 
convent t ,  fi.  dtpofit.  Hoc  ita  procedit ,  fi  depofitarius  rem  amiterit  ante  mo- 
ram  ,  fi  poA  moram  etiam  fine  dolo ,  omne  pericotum  ad  eum  pen  met  y  I.  ft 
in  Afie  ,  $.  ult.  fi.  dtpofit.  quia  depofitarius  iitico  rem  decwllram  reddere  mo- 
dis  omnibus  compellitur,  nullamque  compenfationem,  vel  deductionem  ,  veldo- 
h  exception  em  opponere  pot  eft  /  /.  fi  quit  ,  C.  dtpofit.  I.  ult.  C.  de  cemmod . 
qua?  a  fuo  titulo  aberrat;ibi  enrm  perpcram  femtom  eA  commodati ,  pro  corn- 
men  dati  ,  id  eft  depofiti  ,  &  depofitarius  nolto  tempore  prarfcribere  poteft  , 
quia  non  fibi  ,  fed  domino  poffidety  1. 2.  i.  quod  vmlgo  ,  fi.  pro  hered.  I.  iate- 
rc(\c  puto  ,  dt  edquir.  poffeff.  I.  fi  duo  ,  $.  crtdherts  ,  ult  poffidtt.  &.  ita  »• 
d:catur . 

J.  ult. 

CReditor  qnoque ,  qui  pigmis  accepk  ,  id  eA  pecuniam  muroam  dedit  fob 
p ignore ,  re  obligator ,  ex  hoc  $.  Pignus  enim  re  contrahitur ,  id  eft  tra- 
ditione  r  &  hoc  diAat  pignus  ab  hypotheca  ,  quod  pignus  proprie  contrahitur 
re",  id  eft  traditione ,  hypotheca  nudo  pafto;  /.  fi  rem  elienem  ,  fi.  dt  pigner. 
08.  I.  qui  pignerisy  dt  edqu'tr.  poff.  l.plebs  efiy  §.  2.  de  V.S.  Pignus  quidem 
ab  hypotheca  nominis  fono  tantum  dinerre  dicitur  /.  5,  %.  t.  fi.de  pignmib. 
quod  verum  eft  quod  ad  hypothecariar  aftionis  lormulam  ,  cnjns  eadem  utroque 
cafu  vis  &  poteftas  eA:  verumtamen  hoc  intcrert  inter  pignus  &  hypothecam, 
quod  pignus  proprie  re  contrahitur ,  hypotheca  nudo  pacto,  pignus  proprie  coa- 
ftituitur  in  re  mobili  /  d.  /-  ptebt  eft ,  hypotheca  in  re  immobili. 

Creditor  pigneratitius  de  eadem  ipfa  re,  mix  pignori  data  eA,  reAituenda, 
tenetur  aftione  pigneratitia  ,  ex  hoc  I.  1.  creditor  ,  fi.  de  oblig.  & 
fc.  (bluto  debito  ;  tunc  enim  debitori  darar  actio  pigneratitia  ,  pignoris  reci- 
piendi  caufa  y  /.  pen.  C.  de  t  pigneret.  e(l.  Duplex  eft  pigneratitia  actio  ,  di- 
rect &  contntria  .  Direfta  competit  debitori  adverfus  creditorem  ,  pignoris  re- 
petendi  cau&  .  Contraria  datur  creditori  ad  repetendos  fumptus  neceflarios  , 
quos  fecit  in  re  pignerata  y  L  creditor ,  C  eed.  tit.  de  pigner  at.  etl.  Creditor 
tenetur  actione  pigneratitia  rem  ipfam  reftiruere  ,  quia  ex  pignore  non  trans- 
fertur dominium  y  I.  cum  &  fortis  ,  §.  1.  fi.  tod.  tit.  \  dt  pigntret.  eel.  I.  j li- 
ft* crrorty  §.  non  mutet ,  dt  ufucef.  Pignus  datur  tantum  cauttonis  caufa,  pro- 
pter 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  ao» 

Csr  comrafltts  {idem ,  &  reftituenda?  fri  vinculum  /.  i.  $.  jubet  yff.de  »/- 
r.  /.  legata  ,  in  fin.  fuptlltS.  it  gat.  unde  jus  lueodi  pignoris  ,  nullius  etiam 
longifruni  tetnporis  pnelcriptione  tollitur ;  /.  nec  crediures  ,  I.  ult.  C  dt  pigner. 
*c7.  L  pignori  ,  d.  L  jujh  errort ,  non  mutMt .  dt  uftuap.  I.  t  ufutapio ,  C. 
pignorib.  Ratio  eft ,  quit  creditor  Don  fibi  ,  fed  debitori  ptgnus  polfider ;  d  I. 
pignori  y  d.  L  fiifto  errort ,  §.  non  mutat. 

Creditor  in  pignore  fervando  ,  non  prarftat  cafus  fonuitos  ,  fed  dolum  & 
culpam  &  culodiam  ,  feu  exactam  diligentiam  ,  ka  ut  fi  cafu  fbrtuito  res  pe- 
ri erit  ,  creditor  fit  feturus  ,  nec  amittat  creditum  ,  ex  hoe  §.  /.  qua  formitis  , 
/.  ft  nulla  ,  C  dt  pigner.  ad.  I.  ficut  vim  ,  C.  dt  pignorib.  I.  contractus  ,  dt 
SL  J.  Creditor  in  pignore  non  prarllat  diligentiam  exa&illimam ,  fed  exactam, 
quia  pignus  contrahitur  utriusque  gratia  ,&  debitoris,  quo  facilius  mveniat  cre- 
ditorem  ,  St  creditors  quo  magis  ei  fn  tuto  fit  pecunia  credita  ,  ex  hoc  §.  /.  fi 
ut  ctno ,  %.  nunc  videndum  ,  ff.  cemmodat.  vix  enim  frrneratores  otiin  pecu- 
niam  credebant  fine  pignoribus  /  d.  I.  legata  ,  ult.  1.  nomei ,  dt  legal.  3.  I. 
qjuefitum,  $.43.  verf.  fid  &  ipfe  Papituanus  ,  dt  inflruEL  vtl  iaftrum.  leg  at. 


Dt  verb,  obligationibus . 
CAP.  XV. 

In  print. 

A Lit  contracts  re,  id  eft  traditione  rei ,  perficiuntur .  Alii  verbis,  id  eft  con- 
ceptis  &  foleronibui  verbis  ,  &  id  genus  contractus  ftipulationem  appel- 
lant .  Stipulatio  eft  folemnis  verborum  obligatio  ,  qua?  contrahitur  conceptis  St. 
folcrnnibus  verbis  ,  per  interrogationem  &  refponfionem  coogruam  ,  quibus  is 
qui  interrogatur  daturum  fe  fafturura  ,  quod  rarerrogatus  eft  ref ponder ,  ex  init. 
h.  tit.  I.  5.  §.  ftipulatio ,  ff.  dt  V.  O.  Stipulatio  verbis  contrahi  dicitur .  Alias 
obligatiooes  etiam,  qua-  nudo  confenfu  contrahuntur ,  ut  emptio,  venditio.Io- 
catk> ,  conduclio  ,  non  fine  verbis  contrahi  poflunt  ,  fed  quibttscumque  verbis 
concipi  poflunt  ,  quia  hujusmodi  contractus  non  tarn  verbis  ,  quatn  confenfu 
perficiuntur  ;  I.  ft  \  Jliputor ,  in  fin.  ff.  dt  V.  O.  At  ftipulatio  non  quibusenm- 
qme  verbis  contrahitur,  fed  ccttis  &  lolemntbus  verbis,  qua;  conftent  ex  inter- 
rogation e,  &  refpon.ione  congrua//.  ft  frotre* ,  C.  comrnun.  utriusq.  judic.  I.  f 
omnts  ftipulationtt ,  C.  dt  contrals.  &  commit!  ■  flipuiat.  qualia  funt  ifta,  fpon- 
det  centum  dari ,  vtl  infulam  fieri?  fpondeo .  Scite  ftipulationis  formam  expref- 
frt  Plaut.  duobus  locis  .  Primus  ell  in  Curcul.  Spmdet  ne  ,  milts  ,  mihi  banc 
uxotem  '  fpondeo.  Secundus  in  Pfeudolo:  Dabis  ne  argenti  mihi  hodit  viginti  mi- 
nes ?  dabo ;  qua  de  caufa  ftipulatio  derlnitur  verborum  cooceptio  d.  I.  5.  $. 
ftipulatio . 

Verborum  obligatio  fit  per  interrogationem  &  refponfionem  ,  ut  fpondes  ? 
fpondeo  ,  unde  ftipulatio  non  poteft  cotrtrahi  ,  nifi  inter  prseientes;  /.  1.  in  pr. 
ff.  dt  V.  O.  Et  hujusmodi  obligatio  ita  pendet  ex  verbis, ut  uno  verbo  q 
obligari  dixerit  M.  Tull.  pro  Cxcin.  Si  qnis  quod  fpopondit  ,  qua  in  rt 
bo  ft  uno  obligav'n ,  id  iwi  facit  maturo  judicio ,  fine  ulla  religiont  judwit 
demnotHT .  P  mere  a  ex  Itipulatione  non  contrahitur  obligatio ,  nifi  interrogatio- 
nem fequatur  congrua  &  apra  refponfio  ;  /.  obligamur  ,  <j.  i.  ff.  dt  oblig.  & 
ail.  at  fi  in  emptione  ,  venditione  ,  location?  ,  conductione  .  ad  interrogatio- 
nem quis  non  refponderit  ,  tamen  confenfum  fit  in  id  quod  refponfum  eft , 
valet  quod  a&um  eft,  quia  hujusmodi  contrachis ,  non  tarn  verbis,  quam  - 

Cc  ij 


204      IN      INSTITUTIONUM  JUSTTNIANI 

fcnfu  confirmantur  ;  d.  I.  fi  t  ftipmtar ,  in  fin. 

Ex  ftipulatione  duplex  oritnr  afiio :  conditio  cent  f  fi  cert*  fit  ftipulatio, 
puta  fi  rtipuler  centum  dari,  vel  fundum  Tufculanutn  :^aSio  ex  Ibpulatu  t  It 
nxcrta  tit  ftipulatio ,  puta  (i  ftipuler  quid  fieri  ,  ex  init.  h.  tit.  I.  Jlipalai'umum 
74.  &  ftq.  ff.  h.  tit.  t,  fi  quit  ctrtum  ,  dt  rtb.  crtdit.  Obligatio  ,  qua:  cooG- 
ftit  in  dando  ,  eft  cena  f  quia  certam  rem  continet  >  puta  pecuniam  numera- 
tarn  ,  Stichum  .  Obhgatio  ,  qnar  coniiftit  in  faciendo  r  eft  incerta ,  quia  obligat 
m  id  quod  mtereft  ,  quotr  temper  eft  incerturn  fir  arbitrarium  ,  fiquidcm  pen- 
dec  ex  officio  judicis  ,  id  eft  ex  fentcntit  judicis  ,  qua:  eft  incerta  t  unde  hare 
duo  opponuntnr  cerrum  ,  &  arbitrarinm  ;  Phut,  in  Amphitr.  Htc  quidem  pro- 
fetio  ctrtum  eft  t  non  arbitrarinm .  Stipulatio  lie  di&a  a  llipulo  y  quo  nomine 
veteres  firms m  appdlirabant ,  ut  ait  Juftinian.  hoc  loco  Paulum  fecutuc  libr.  5. 
ftnt.  tap.  7.  Et  refte  meo  judicio  »  quia  ,  ut  tradit  ipfe  Paulus  tod.  loco  ,  ftt- 


nimquc  (lipdatio  accedebat  aliis  contracJibus  ,  puta  murui ,  empri ,  venditi  ;  /. 
ctrti ,  %.  quoniam  ,  ff.  dt  rtb.  crtdit.  I.  \.  1.  de  e&.  empt.  vend.  I.  4.  $.  ult. 
dt  u/ur.  Scnec.  de  bencf.  3.  cap.  1  Utinam  nulla  Jlipulatio  emptorem  vendi- 
reri  olTtgortt .  Et  pie  rum  que  fpenfalia  r  qua:  nudo  conienfu  contrahuntur ,  fidei 
conjugii  ,  arcJiori  vinculo  obftiineendx  cauCn  ,  ftipulationis  folemnibus  firma- 
bantur  ;  I.  fi  t  flipalor  ,  §.  1.  ff.  h.  tit.  ArnoS.  4.  adverC  gentes  . 
fperatas  ,  habent  paQas  ,  habtnt  tnterpofttis  ftipulationibus  fpon/as  .  Alii  tarn  CO 
ltipulationem  duci  maloere  a  ftipula ,  quod  fpondones  fiebant  per  ftipuia:  ,  tea 


diflucn  eft  ,  hodit  ex  conftitntione  Leonis  qoibuscumque  verbis  concipi 
poiTunt  ,  ex  tac  $.  &  I.  armies  ft'rpulat'mns  ,  C.  de  comrah.  <5*  committ.  ffi- 
falat. 

§#  emnht  ftipulatio. 

STipufatio  ant  eft  pora  ,  aut  m  diem  ,  ant  cooditionafis .  Stipulatio  pnra  eft  9 
qua:  limpliciter  line  diei  conditionisve  adjecliorre  concepta  eft  ,  puta  fi  rtjpu- 
ler  decern  aareos  dari  .  Erfeclos  purse  flipurationis  eft  ,  quod  ex  ea  confeftim 
peti  pored ,  ex  hoc  $.  Die  non  adje€b  obligation!  r  praienti  die  debcrar  ;  /. 
aim  qui  kalendir,  $.  quotient ,  ff, '.  h.ti:.  I.  m  omnibus  14.  dt  R.  ).  M.TulU 
TufcuJ.  1.  Natnra  dtdit  ufuram  vita  tamquam  petanit  ,  nulla  prxflituta  die  : 
quid  eft  igitur  quad  qutrait  ,fi  re  petit  turn  vult  ?  ea  en'tm  conditione  aeceperas . 
tt  Scnec.  3.  controverf.  5,  quotiens  tempas  non  adjic'tlur ,  prtjens  inttll'tgitur . 
Quod  dico  ex  ftipulatione  pura  confeftim  agi  pofle,  attemperandnm  eft.  ita  ut 
unrum  fpatti  prarterierit ,  quo  traditio  fieri  poffii  ,•  %.  ult.  infr.  de  inutil.  ftipu- 
lat.  &  I.  quod  dicimus  ,  fi.  de  falut.  ubi  quod  iotvi  juflit  tcllator  (btim  ab 
adira  heredhate  ,cum  aliqeo  tempcramento  ,  id  dt  ipatio  tern  pom ,  accipiendum 
eft,  ne  he  res  cogator  adire  hereditatcm  cum  (a  ceo  .  Et  hoc  laxamcntum  tem- 
poris  debet  efle  fahem  decern  dicrum  ;  l.pramifftr  21.  §.  1.  ff.  dt  cenftit.  pe- 
can, ubi  fi  quis  line  die  confiituat  fe  folururum  ,  hacrenus  tcnetur  ex  confti> 
tuto  ,  ut  modicum  fpatium  ftatoendom  fit  ,  non  minus  decern  dicrum  .  Inter- 
dum  ftipulatio  pura  moram  &  dilarionem  eapit  cx  re  ipfa  ,  tempore  vel  loco 
adje£to  ,  puta  fi  fiipuicr  infulam  ardificari  ,  non  ante  cx  ea  ftipulatione  agi  po- 
test ,  quam  tempos  prarterierit  t  quo  infula  ardificari  potuit  :  &  li  quis  Epheii 
dari  fhpuletur  ,  cum  fit  Roma:  ,  flipulationi  tacite  inert  tempos  ,  quo  Fphe- 
Aim  iuilo  itinere  pexveniri  pofllt  y  /.  fi  ita  fiipulatut ,  d.  I.  turn  qui  ,  $.  qua- 


ttenst 


/ 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  105 

tktUj,  I.  mterdum ,  /.  continuus  ,  §.  cum  ita  ,  d>  V.  0.  L  infulam ,  §.  1.  /«rw. 

Stipulatio  in  diem  eft ,  cum  ftipulario  At  adjedo  die ,  quo  folvatur ,  id  eft 
com  folurio  confcrtur  in  diem  certum  ,  puta  kalendis  proximis .  ErTe&us  hu- 
jmce  ftiputatiouis  eft,  quod  id  quod  debetur  in  diem  >  ftatim  quidem  debetur  , 
fed  ante  diem  j>eti  non  poteft ,  ex  hoc  §.  /.  «r#»  condidio  ,  in  princ.      <fc  rr£. 
credit.  I.  centejtmis  ,  de  V.O.  ubi  fi  quis  ftipuletur  centum  dari  in  diem,  prat- 
fens  obligatio  eft,  Ted  folutio  in  diem  diffenur  :  &  hoc  eft  quod  dicitur  in  /. 
cofer*  d*«»  y  de  V.O.  ubi  quis  ftipulatus  eft  in  diem  ,  ceflifie  diem ,  fed  non- 
dum  venhTe  .  Dies  cede  re  dicitur ,  cum  incipit  deberi  ;  dicitur  autem  deberi  , 
cum  venit  dies  quo  peti  poteft  ,  adeoquc  qui  ante  diem  petit  ,  male  age  re  vi- 
detur  ,  plus  petendo  tempore;  $.9?.  w/.  plus  autem  ,  infr.  de  atlionif.  I.  un. 
in  fin.  ff.  quand.  dies  u/usfr.  legat.  ted.  unde  etiam  debitum  in  diem  compen- 
fari  non  poteft  ;  /.  quod  in  diem,  t.  cum  militi.  §.  1.  ff.  de  compenfa:.  Licet 
vero  debitum  in  diem  ,  ante  diem  peri  non  poflit  ,  tamen  interdum  ,  ex  jufta 
caufa  ,  debitor  in  diem,  ante  diem  compelli  poteft  officio  judicis  cavere  de  fol- 
venda  pecunia ,  cum  dies  venerit,  puta  (i  ex  nova  caufa  ,  quz  fupervenit  poft 
contra frutn,  lapfus  fit  facultatibw  ,  vel  fufpedus  eftWttK  tit  de  fiiga  ,*  /.  in 
omnibus  y{f.de  Judic.  I.  quod  fi  in  diem ,  in  princ.  de  petit,  hered.  vel  pot- 
eft compelli  repnrfenrare  debitum  ante  diem  ,  fi  fit  debitor  filci  ,  condiclione 
ex  lege  ,•  /.  1.  C.  de  condici.  ex  leg.  Quod  intelligendum  remiflb  interufurio 
medii  temporis ,  ut  notat  gloff.  hoc  loco .  Debitum  rn  diem  certum  ,  ante  diem 
folutum  condici  non  poteft  ,  quia  debitor  in  diem  debitor  eft  ,•  /.  in  diem  ,  ff. 
de  condici.  indebit.  Sane  debitum  in  diem ,  ante  diem  peti  non  poteft  ,  immo 
non  poteft  peti  ,  nifi  prxteriro  (blutionis  >die ,  quia  totus  dies  cedit  gratia  debi. 
toris ,  ex  hoc     &  d.  I.  cedere  diem  ,  &  dies  (blutionis ,  ficut  fumma ,  pars  eft 
ftipulationts  ;  /.  1.  $.  editiomit ,  ff.  de  edend.  Itaque  qui  hoc  anno  vel  menfe 
dari  libi  ftipulatus  eft  ,  ex  ftipolaru  agere  non  poteft  ,  nifi  toto  anno  vel  men- 
fe prarterito    /.  qui  hoc  anno  ,  ff.  h.  tit.  Ut  qui  certis  nundinis  dari  ftipulatus 
eft ,  non  poteft  agere  rx  ftiputatu  ,  nifi  extremo  nundinarum  die ;  /.  eum  qui , 
ff.  h.  tit.  I.  quod  quis ,  ff.  de  oblig.  &  ail.  quia  dies  obligation!  appo'kus  eft 
gratia  debi  toris  ,  Ac  ubi  obligatio  eft  in  diem  ,  dies  termini  computatur  in 
termino ,  dies  cceptus  non  haberur  pro  completo  .  Etfi  debitum  in  diem  ,  ante 
diem  peti  non  poteft  ,  tamen  debitum  in  diem  invito  creditori  ante  diem  re- 
€te  folvi  poteft  ?  torum  enim  medium  tempus  Iiberum  ad  folvendum  relinqui- 
tur  ;  I.  Jlipulatio  ijla,  §.  inter,  ff.  h.  tit.  1.  quod  certa  ,  de  folut. 

$.  at  fi  ita . 

SI  ita  ftipulatus  fuero, decern  annua  quoad  vivam  dare  fpondes?  pora  eftftipu- 
latio  ,  Sl  perpetua ,  quia  ad  tempus  non  poteft  deberi  ,  fed  heres  petendo, 
pa£H  exceptione  fubmovebitur ,  ex  hoc  §.  &  I.  eum  qui  ita  ,  $.  qui  ita  4.  ff, 
b.  tit.  I.  ibligationum  44.  $.  1.  de  oblie.  O"  atl.  ubi  Paulus  ait,  obligationem 
ad  diem  contraclam  tempore  non  finiri  ,  quia  tempus  non  eft  modus  tollendat 
obligation^  femel  conftituta: :  plane  poft  tempus  ,  ftipulatorem  pacli  conventi 
vel  doll  malt  exceptione  fubmoveri  .  Ex  quo  intelligimus ,  obligationem  femel 
contra  ftam  .rpfo  jure  efle  perpetuam , non  tolli  tempore  ipfo  jure,  fed  per  ex- 
cept ionem  doft  vel  pacli .  Stipulatio  in  annos  fingulos  una  eft  &  perpetua  y  /. 
fi  Stichum ,  r.  ff.  h.  tit.  Legatum  in  annos  fingulos  ,  non  eft  unum  ,  fed 
plura  legata  ,  &  primi  anni  eft  pa  rum  ,  fequentium  condirionale  ,  ineft  enim 
conditio  fi  legatarius  vivat,  &  morte  legatani  finitut;  d.l.  fi  Stichum  ,&  1. 4. 
de  ami.  legat. 


»o*      IN      INSTITUTIONUM  JTJSTINIANI 

J.  fub  eanikione. 

CUm  ftipulatio  eft  eonditionalis ,  pendente  conditione  ex  ea  nihil  debetor  , 
ex  hoc  <y  d.  I.  eedtre  diem  ,  ubi  cum  quis  fub  conditione  (hpalatiu 
eft  >  dies  neque  cedit,  neque  venit ,  id  eft  neque  iacipit  deberi,  nec  poteft  pe- 
ti  ante  conditionem  exiftentem .  Ratio  eft  ,  quia  conditio  fufpendit  obligatio- 
nem  ,  &  fpem  tan  turn  obligations  coorinet  ,  ex  bee  $.  /.  conditionalet  .ff.  da 
V.  S.  /•  in  quantitate  ,  §.  maena  ,  ad  I.  falcid.  unde  fub  conditionc  debirum 

n error  cm  fafti  foJutum  pendente  conditione,  poteft  condici  quaii  indebitutn  ; 
ub  condition*  ,  ff.  dt  condici.  indtbit.  &  fi  conditio  defecertt ,  ftipulatio  nul- 
la contra  eta  mtelligitiK  ;  /.  mctffario  ,  ff.  dt  ptricut.  &  cammed,  rti  vtndit. 

Hoc  intereft  inter  ftipuiationem  conditionalem  ,  &  legatum  conditionale  , 
quod  ftipulatio  conditional^ ,  fi  pendente  conditionc  itipulator  dVcetferit  ,  transmit- 
titur  in  hcredem  ,  ex  hoc  (j.  quia  ftipulatio  conditionalis  ex  prxfenti  ,  ex  die 
coot  radius  vires  accipit  ,  etii  petitio  ex  ea  fulpendatur  in  eventum  usque  con- 
ditionis  ;  /.  ufusfruliui ,  ff.  dt  fiipulat.  ftrv.  £t  conditio  fttpulationis ,  quae  fe- 
tnel  extitit  ,  retro  trahitur  ad  tempus  contractus  ,  &  perinde  eft  ac  li  tfa'pulaw 
tio  ab  initio  pura  fuifiet  ,•  d.  I.  mctffario ,  /.  qui  balneum  ,  /.  potior ,  f.  vtdta- 
mus ,  ff.  qui  potior  ht  pigmr.  Ita  ex  ftipulatione  condirionali  facia  a  fiHofami- 
lias  parri  aclio  competit  ,  etiam  fi  conditio  extiterit  pott  emanciparionem ,  quia 
in  ftipulationibus  fpe&atur  tempus  contractus;  /.  fi  fiiiusf.  ff.  h.  tit.  i.donatit- 
tttSy  C.  dt  donat.  inter  vir.  &  uxor.  Contra ,  fi  legatum  Tub  condirione  reli- 
ftum  tit  ,  Sc.  pendente  conditione  legatarius  decelfcrit ,  non  transmittitur  ad  he- 
tedem  /  /.  4.  ff.  quend.  dm  legat.  ted.  I.  unit.  §.  fin  auttm  ,  C.  dt  eadue. 
tollencL  quia  in  legat  is  conditionatibus  fpedatur  tempus)  evenienris  conditionis; 
L  fi  ita  jit  fcriptwm ,  $.  fi  fub  conditiont ,  ff.  dt  legat.  1.  /.  is  cut  ,  da  obiig. 
Cr  aS.  &  conditio  exiltens  in  legatis  non  retro  trahitur  ad  tempus  mortis;  /. 
I.  $.  ftrvi ,  ff.  ad  Silanian.  1.  gtntralittr  ,  qui  &  a  quib.  msnumijf. 

Stipulatio  fub  conditionc  non  raciendi ,  pura  fi  ra  Capitolium  non  aicen- 
dero  ,  centum  dari  fpondes ,  perinde  valet  ac  li  coilata  eflet  in  tempus  mortis, 
ex  hoc  f.  /.  ita  flip*} at  us ,  §.  fed  &  fi  ita  ,  ff.  b.  tit.  ubi  Papinianus  ait  ,  fi 
ita  ftipulatus  fuero  ,  ft  in  Capitolium  non  afcenderis ,  vel  Alexandriam  non  've- 
rts ,  centum  dari  fpondes ,  non  (brim  commitri  ftipuiationem ,  quamvts  Capi- 
tolium afcendere  ,  vel  Alexandriam  pervenire  potucris  ,  fed  cum  certum  eflc 
corperit  te  Capitolium  afcendere  .  vel  Alexandriam  ire  non  poffe  ,  id  eft  poft 
monem  promiflbris  ,  conditio  emm ,  qux  in  non  faciendo  confiftit ,  non  poteft 
ante  mortem  impleri  .  Quod  li  hereditas ,  vel  lecatum  relinquatur  fub  cjos mo- 
di conditione,  conditio  impietur  rernedio  cautionis  Mucianx,  id  eft  prarftita  fa- 
tisdattone  de  non  iaciendo  ;  /.  Mue  'tan*y  I.  it\  cat  t  I.  Titia  f  fundi*  ,  l.hu 
res  ,       qui  poft  ,  ff.  dt  candit.  &  dtmonjltat. 

STipulatio  pura  diem  tache  recipit  ex  tempore  vel  loco  adjedo ,  vebxti  fi 
ftipuler  ,  Carthagini  dare  fpondes  ?  ftipularioni  ineft  tadre  tempos  ,  quo 
Carthagmem  pervenrri  poiTrt,  tx  hoe  J.  /.  inttrdum ,  I.  contimtut.  %.  cum  it*, 
ff.  b.  tit.  I.  2.  $.  qui  ita  fiipulatur  ,  dt  to  quod  cert.  Ice.  Ideo  fi  quis  Romr 
iapulctar,hodie  Carrhagini  dare  fpondes?  nulla  eft  ftipulatio  ,  quia  impoflibi- 
litas  vitiat  ftipuiationem ,  ex  hoc  &  d.  L  x.  qui  ha  fiipulatmr  ?  nili  an- 
tea  contrahentes  no  turn  fecerint ,  in  cum  diem  comraclam  iri  ftipuiationem  y8t 
man  da  runt  ,  ut  fiia  die  impleretux;  l.utt.     fi  inter ,  jf.  h.  t'tt. 

§•  can. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  TERTIUM. 


$.  condition**. 

COoditio  proprie  confer  hit  in  futuram,  noo  in  prarfens ,  vel  przteriram  ,*  /. 
cum  sd  prafent ,  &  dd.  feqq.  ff.  dt  reb.  credit,  unde  coodicio  ,  qua:  con- 
fcrtur  in  prarfem ,  vd  pneteritum  ,  aut  omnino  toilit  obligarioncm  ,  aut  omnu 
no  non  fufpendit ,  fed  pro  impleta  habetur:  puta  u"  conditio  falfa  fit  ,  ibpula- 
tio  nulla  eft  ,  fi  conditio  vera  fit ,  ftatim  Itipulatio  tenet  ,  ex  hoc  §.  /.  condi- 
tio ,  ff.  h.  tit.  d.  I.  cum  ad  prsfent  ,  &  f*qq-  quar  enim  per  fe ,  id  eft  per 
re  rum  naturam ,  certa  funt  ,  ut  pnrfentia  tic  prarterita  ,  non  moraatur  obliga- 
rjonem ,  etfi  nobis  incerta  fmt ,  ut  oftenditur  in  hoc  §. 

$.  ult. 

NOn  folom  res  in  fb'pulationem  deduct  poflunt,fed  etiam  facia .  Aliar  funt 
ftipulationes  ,  quar  coniiftunt  in  dando ,  puta  decem ,  vel  Stichum  dari  . 
Alix  in  faciendo  ,  puta  dotnum  xdificari  ,  vel  in  non  faciendo ,  puta  ne  vici- 
nus  akius  xdes  tollat  .  la  ftipulationibus  dandi,  res  ipfa  debetur  ,  &  qui  fuo- 
dum  dari  ftipulanti  promifit  ,  ipfum  debet  prarftare,ut  ejus  dominium  ftipulao* 
tis  omntmodo  fiat  ;  /.  ubi  autem  ,  §.  ult.  ff.  h.  tit.  Cum  autem  ibpulatio 
coniiftit  in  faciendo  ,  quia  nemo  prxcife  compelli  poteft  quid  facere  }  fi  non 
faciat  condemnarur  in  id  quod  intereft  /  /.  quotient  81.  ff.  h.  tit.  I.  fi  quit  th 
si  to ,  §.  ult.  dt  re  judical.  Sed  hujusmodi  ftipulationibus  poena  fubjici  folet ,  ut 
quanti  ftipulatoris  interfit  fciatur,  hoc  modo  fc.  ft  ita  faclum  non  erit  t  decern 
pacnx  nomine  dari  fpondet  >  ex  hoc  %.  d.  I.  quotient  ,  /.  cum  quid  ,  /.  conti~ 
nuut  t  §.  pen.  ff.  b.  tit.  Hujusmodi  ilipulationibus ,  qua?  refolvunrur  in  id  quod 
intereft  ,  utilius  eft  potnam  fubjici  ,  quia  id  quod  intereft  incertum  eft  ,  pen- 
detque  ex  arbitrio  judicis  ;  /.  ult.  ff.  dt  prator.  Jlipulat.  EfTe&us  (liputationit 
pornalis  eft  ,  quod  ex  ftipulatione  rxmalt  poena  committirur  ,  etiam  fi  nihil 
acloris  interfit:  in  pcenafibus  enim  tiipulationibus  ,  non  infpicitur  quid  interfit, 
fed  qux  fit  quantitas  ,  quarve  conditio  ftipulationis  ;  l.Jlipulatio  ijta ,  (.  alterit 
ff.  h.  tit.  Adeoque  pecunia  ad  diem  fub  porna  promifla ,  fi  debitor  ante  diem 
deceflerir ,  poena  committirur ,  licet  heres  nondum  extiterit  ;  /.  ad  diem  ,  ff. 
tod.  In  Gallia  ftipulationes  pceoales  locum  non  habenr,  &  poena  conventiona- 
lis  adje&a  obligationi  non  poteft  exigi ,  fed  refolvitur  in  id  quod  intereft  /  cap. 
fuamtdi  paen,  quod  pecnarum  odio  receptum  eft,  contra  juris  civilis  rationcm. 


De  duobut  rets. 
CAP.  XVI. 
In 


DUo  pturesque  rei  ftipulandi  ,  &  promittendi  fieri  poffunt  ,  ut  oftenditur 
init.  h.  tit.  Reus  ftipulandi  eft,  qui  ftipularur  .  Reus  promittendi  ,  qui 
ftipulanti  promittit  ;  /.  i.  ff.  h.  tit.  &  apud  Fcftum  in  verb.  rent. 

§.  I. 

SI  duo  pturesve  fint  rei  ftipulandi  ,  fingulis  in  folidom  debefnr  :  fi  duo  pla- 
tes ve  fmt  rei  debendi,  finguli  obligantur  in  lolidum  :  etiam  fi  de  obliga- 


IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN! 

tioae  (blidi  nihil  expreflum  fit  ,  quia  una  eft  obligatio  ,  ex  hoc  $.  /.  i.  Cr  p 
i.  emtdem  ,  in  princ.  ff.  b.  tit.  Correi  ta  folidum  obligantur  ,  etiam  fi  tota 
pecunia  uni  ex  correis  numerata  fit;  /.  propter  mutuam  ,  C.  b.  tit.  I.  j.  C.  ft 
cert,  petat.  Deque  enun  curiofus  efle  debet  creditor  ,  quo  vcitatur  pecunia  , 
dunr.modo  cum  eo  contrahat  ,  qui  iure  obligari  poteft  ;  /.  doli  except  to,  in  fin. 
ff.  de  movat.  Duo  vel  plures  correi  in  folidum  obligantur  ,  fed  folutione  per 
unum  ex  correis  facia,  tota  folvitur  obligatio ,  quia  una  eft  obligatio  ,  ex  bee 
k.  /.a.  ff.  h.  tit.  I.  ft  ear  plur  tints ,  ff.  it  accept  tlst.  Sed  ft  onus  ex  correis  fo- 
lidum folvcrit  ,  darur  ei  actio  mandati  adverfus  conreum  L  u  C.  h.  tit.  Ita 
podium  unius  ex  correis  debendi ,  vt|  ftipulandi  prodeit  alters  correo ;  d.  L  eau- 
den  ,  §.  fed  ft  quit ,  ff.  h.  lit.  L  idem  in  ducbus  ,  /.  ft  unus ,  ff.  dt  pa&.  & 
convenuo  unius  ex  correis  imermmpir  prxlcriptionem  quoad  alios  ;  /.  ult.  C. 
h.  tit.  Et  fi  plures  fint  rei  ftipulandi ,  uni  ex  his  folvi  poteft ,  unusque  rem  in 
judicium  deducere  poteft  ,  &  acceptilatione  unius  ex  correis  tota  folvitur  obli- 
gatio, ex  koc  %,  Lx,  ff.  f>.  tit,  I.  ft  rem  ,  §.  t.  ff.  de  novae.  Uno  ex  correis 
lolidum  folvcute  ceteri  liberantur  f  6c.  uno  ex  correis  convento  ,  Itcet  credkoxi 
ad  alium  redire  ,  quia  ole&oae  uaius  ex  correis  ,  ceteri  non  liberantur  ,  fed 
iblutione  dumtaxat;  I.  rear,  C.  de  fideiuff.  tamen  accepta  parte  debiti  ab  uno 
ex  correi*  pro  fue  capiie  folvente  f  obligatio  dividitur  ;  /.  fi  treditores  ,  C.  da 
patl.  Corcei  io  folidum  obligantur  4  fed  hodie  fi  Tint  duo  vel  plures  correi  de. 
hcudi  ,  habeut  beneficium  divifiouis  ,  dummodo  ceteri  quoque  fiat  folvendo  li- 
tis contdtau:  tempore  ,•  «r&  99.  cap.  u  tuub.  bee  if  ,  C  b.  tit.  niO  be- 
fleficio  divifioais  nominatim  renunciaverint  ,  ut  fieri  folet  adhibita  claufu- 
Ja  ,  qua;  vulgo  folidaris  diciiur  .•  Sotida'trement  ebtcuu  pour  fojr  ,  &  un 
pour  tons  ,  fins  dtscution  ni  divifm  de  debtt  , 

%.  tttt. 

Eduobus  reis  promittendi  ,  alius  pure  ,  alius  in  diem  vel  fob  conditione 
obligari  poteft ,  &  pendente  die  vel  conditione  ,  non  eo  minus  conveairi 

Stteft  in  folidum  ,  qui  pure  obligatus  eft ,  ex  hoc  §.  L  ex  daobus ,  ff.  b.  tit. 
t  in  eo  difpar  ett  taufa  fid<»jufloris ,  fi  reus  principalis  in  diem  vel  fob  con- 
ditione fit  obligatus  ,  fidejuffor  pure  accipi  aon  poteft  ,  quia  fidejuffor  in  du- 
xiorera  caufam  non  obligatur  ;  L  graxe  ,  %.  Mud  commune  t  I.  fidejuffor  *6. 
§.  1.  ff  de  JidejufforiL 


De  JTrpulet.  fervontm. 
CAP.  XVIL 

SErvus  non  ex  ma ,  fed  ex  domini  perfona  ftipulandi  hahet  ,  ut  oftendi- 
tur  hit.  h.  tit.  &  I.  1.  ff.  h.  t'tu  quia  per  Ion  am  ,  id  eft  lVatum ,  non  ha- 
bet  /  /.  ufutfruElus  ,  ff.  h.  tit.  I.  hereditas ,  in  fin.  de  adqu'tt.  rer.  domh.  Ideo 
fervus  non  Jibi }  fed  domino  ftipulari  poteft  ,  &  alteri  nemo  ftipulari  poteft  , 
iiiii  iervus  domino,  vel  filiusf.  parri  ,•  I.  Jlipulatio  ifia  ,  $.  alteri  , ,  ff.  de  V.  O. 
Qnod  fi  fervus  bereditarius  nondum  adita  hereditare  ftipulctur ,  ftipuiatnr  here- 
ditati  ,  ac  per  earn  future  hcredi  adquirit,  ut  fubjungitur  hit.  L  tit.  &  I.  fer- 
vus bereditarius  ff.  b.  tit.  quia  hereditas  iacens  domini  vicem  fuftinet  ;  d. 
I.  hereditas  &  I.  mortuo  jffdt  fiitjfff-  Servus  five  fibi  ,  five  domino  ,  five 
imperfonaliter , id  eft  indefinite  aon  defignata  perfona  cui  ftipularetur,  (hpulctur, 
domino  adquirit  ;  $.  1.  b.  tit.  I.  five  mibi  ,  ff.  b.  tit.  quia  quidquid  fervus 

adqui- 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM     T.  ERTIUM.  zoo 

adquint  ,  domino  adquint.  Quod  fi  fenrus  faftum  ftipuletur  ,  pura  ut  fibi  ire 
be  ere  liceat  ,  non  fibi ,  fed  domino  adquirit  ;  $.  fed  cum  faQum  ,  h.  tit.  d.  I. 
JStpulatie  ifla ,  $.  hi  qui ,  Ea  enim ,  qua:  font  fadi ,  font  perfonaUa ,  &  perib- 
nam  non  egrediuntur  ;  I.  qui  hettdi ,  ff.  d*  condit.  &  demenflrat. 


De  dkHfione  flipulau 
CAP.  XVIIL 
In  princ.  &  $.  L 

STipehtionum  aliac  funt  judiciales ,  aliar  prartoria*  ,  aliac  conventionale;  f  afiae 
communes .  id  eft  tam  prartoria:  ,  quam  hidiciales  ,  ut  proponttur  but.  h. 
tit.  &  I.  flipulationum  5.  ff.  de  V,  O.  Judiciales  funt  ,  qua:  judicis  officio  in- 
terponuMur ,  ut  caurto  de  dolo;  $.  1.  &  d.  I.  ftipulationum ,  ut  pofleflbr  con- 
vent  us  aSione  in  rem ,  vel  quod  metus  ,  non  modo  rem  refHtuere  debet ,  fed 
etiam  cavere  de  dolo  ,  id  eft  promittere  dolum  malum  abeffe  abiuttirumve ,  ne 
forte  res  dolo  port  litem  conteftatam  deterior  fa&a  lit  /.  fi  pofi  t  /.  praterea  , 
I.  fi  homo  ^  ff.  de  rei  vntdicat.  L  metum  ,  $.  ex  hoc  ediBo  ,  A  hem  fi  cum  ,  $. 
turn  qui  metum ,  ff.  quod  met.  cauf.  Ita  &  creditor  pigneratitiiis  in  reddendo 
pignore  cavere  debet  de  dolo ,  id  eft  promittere ,  pignus  dolo  vel  faclo  fuo  de* 
ten  us  factum  non  efTe  y  L  creditor  cum  pi  ems  ,  ff.  de  pigner.  ail.  £t  ideo  do- 
li  claufula  dicitur  honeftatis  formula  Ambrof.  offic.  cap.  to.  Noun*  hone*. 
Jfatit  formula  funt,  dolum  malum  aiefje ,  eumque  ,  rujus  dolus  fuerit  dtprthen- 
futy  duplici  panx  obnoxium  fore.  Doli  claufula  ftipulationibus  lubjici  folet,fed 
ea  non  pertiaet  ad  cafus ,  de  quibus  nominatim  cavetur ,  fed  ad  cafus  incertot, 
qui  in  prxfentia  contrabentibns  occurrere  non  poflunt  ;  L  fi  id  quod  ,  /.  flipu- 
latimer  U.  I.  doli  ,  /.  fi  ita  quit  ,  §.  ult.  ff.  de  V.  O.  /.  j.  C  de  retepu 
arbitr.  St  ideo  utilius  eft  fpecialiter  caveri  de  dolo  . 

§.  prat  aria . 

T^Rarroriar  ftipulationes  funt  ,  qua:  mero  pratoris  officio  interponunrur ,  veluti 
J.  ftipulatio  damni  infe&i ,  &  itipulatio  legatorum  fervandomm  caufa,ex  hoc 
&  d.  I.  fiipulationum  .  Stipulatio  damni  infecti  juflu  pratoris  imerponitur  , 
nempe  ft  vicmi  ardes  viticm  faciant  t  £fc  ruinam  minentur  ,  prartor  adiri  folet  , 
ejusoue  officium  eft  jubere  }ut  vicmo  caveat  de  darrmo  infecto?id  eft  dedamoo 
quoc  futurum  timetur    /.  prater  ait ,  Gt  tot.  tit.  ff.  de  damn.  tnfecl.  Plin.  libr. 

cap.  2.  Satiidari  fibi  damni  infe&i  egit  redemptor  cloaearum ,  cum  in  pala* 
t'mm  extrahermtur  .  Pratoris  eft  Jubere  ,  ut  caveatur  de  damno  infeclo  ,  ve- 
rumtamen  cum  res  celeritatem  de6derar  ,  idem  mandare  poteft  magifh-atibus 
municipalibus,  ut  ip*i  jubcant  caveri  damni  infecli  ,-  /.  1.  ff.  de  damn.  infeQ. 
A  prartore  etiam  tntcrponitur  cautio  legatorum ,  ut  li  legatum  in  diem  vel  fub 
conditione  reliflum  fit ,  hexes  jubente  prartore  cavere  debet  legntario  de  legato 
fervando  &  przftando,  cum  dies  vel  conditio  extttcrit ;  /.  t.  &  ^  ff.  ut  It  gat. 
fen.  cauf.  cov.  Nec  hoc  fingulare  eft  in  legato ,  vel  ndeicommiflo  particular! , 
etiam  heres  ,  cui  fubftitutus  datus  eft  ,  tenetur  fubflituto  cavere  de  fen-anda 
&  reltituenda  fideicommiftaria  hereditate  ;  I.  inter  emnestff.  qui  fatitd.  cog.  I. 
Paulusy  ff.  de  prater,  fiipulat.  Exceptis  perfonis  patris  &  matris  ,  quibus  hu- 
jusmodi  cautio  remittitur  ,ni(i  teftator  aliud  juflerit ,  vel  pater  au 
icrint  ad  fecundas  nuptias  /  l.jubemurtC.  ad  Trebell. 

Tom.  Vll.  Dd 


2io      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANT 

Prxtoriarum  ftipularionum  nomine  continenrur  etiam  vcMidx  ,  mix  pro- 
ficifcuntur  ex  edifto  ardilrum,  ut  ftipulatio  duple,  quam  promittit  venditor  ,  fi 
maneipia>vel  alitr  res  mobiles  y  qtra  verriere ,  evincantur  /  /.  quod  ft  mlitt  $. 
quia  afftdua ,  ff.  de  adit,  editl.  I.  fi  diilum  yde  eviEi.  Ait  Juitahanus  ,  has  ve. 
nire  ex  jurisdrclione,  fubaudi  vdilium  ,  ii  enim  jurisdiSioirem  habuere  ,  & 
edictum  propofuere  de  rebus  venafibus  ,  quod  &  ipfum  juris  hooorarii  portio, 
eft;  $.  prat  arum ,  fupn  dt  jur.  natur.  gent.  <Sr  chit,  male  quidam  hie  addide- 
re  prattoris  ,  contra  ndetn  vererum  excmplaiium  >  &  d.  t.  ftipulationum  ,  uode 
hie  locus  exferiptus  eft. 

Ex  edido  prartoris  inrerponitur  etlam  ftipulatio  de  novF  operis  nuntiario- 
ne  ,  per  quam ,  qui  novum  opus  molitur  in  mo ,  prohiherur  arthficare  per  novi 
operis  nuntiationem  ,  donee  mmtiatio  novi  operis  ei  rcmiffa  fit,  vel  fatisdederit 
de  opere  rertituendo  >  feu  deltruendo ,  fi  judicatum  fit  vicinum  haboiflc  jus  pro- 
hrbendi  ,ne  vicinus  novum  opus  invito  fe  hcattst-ftipuUt'nyff.de  nov.  oper. 
nunciat. 

Auftore  rrartore  fnterponitur  etiam  ftipulatio  judicatum  folvi  /.  i.  §.  i. 
ff.  de  prater,  ftipulat.  I.  judicatum  ,  /.  ex  claufula  ,  ff.  judic.  fotv.  per  quam 
reus,  vel  defenfor  ipfius,datis  fidejuflbribus  cavrt  de  fudicato  feciendo ,.  feu  prac- 
ftando  ;  nemo  enim  eft  idoneus  defenfor  lids  alienar  etfi  locuptetior  ,  nifi  fa- 
tisdet  judicatum  folvi  ;  I.  5.  §.  nunc  txdeamus ,  ff.  eod.  I.  minor  ,  tSf  d*aburt 
fenq.  de  pnettrat.  I.  filiusf.  qui  fatitd.  cog.  Hodie  mortbus  noftris  cautio  judi- 
catum folvi  non  habet  locum  ,  &  cuilibet  licet  age  re  citra  fattsdaricKiem  hujus- 
tnodi  r  nilt  fit  peregrinus  &  advena  t  cui  non  remittitur  onus  cautionis ,  ne  lu- 
foria  fint  judicia  ,  neve  impunc  liceat  exxeris  populares  litibus  vexare  &  di- 
ftringcre  • 

^  convent  tonal ts  r 

Conventionale*  funt,  quar  ex  conventione  return,  id  eft  partium,  hunt, hoe 
eit  neque  ex  juffu  judicis ,  neque  ex  juflu  pnrtoris  veniunt  ,  fed  ex  con- 
ventione partium  -  Harum  totidem  funt  genera  ,  quot  rerum  confnhendarum  r 
ex  hoc  §.  quia  ftipulatio  omnibus  fere  contraflibus  interponebatur  ret  faocien- 
dar  &  firmandar  caufa  ,  &  ftipulatio  erat  vinculum  commune  cetera  rum  obli- 
gationum  ;  /.  3.  $.  t.  ff.  de  act.  empt.  l.jurisgent'tum  ,  %.quod  ferey  de  pad, 

$.  ult. 

QTipuIationes  communes  funt  ,  qux  modo  juflu  prartoris  ,  modo  juflu  judicis 
^  interponunrur  ,  ut  ftipulatio  rem  pupilli  vet  adolefcentts  falvam  (ore ,  & 
hax  fidejuflbrem  defiderat ;  /.  1.  §.4.  ff.  rem  pupili.  falv.  fore .  Hacc  cautio  non 
interponitur  apud  prartorem  ,  fed  ejus  juflu  fcriba,  vel  actuarius  ejus,  fidejuf- 
fores  accipere  folet  a  tutoribus  vel  curat  ori  bus  datis ;  /.  ult.  C  de  ma  pi  fir.  con- 
van.  Normunquam  euim  a  prartore  viatori  id  eft  apparitori  t  vel  actuario  re 
urgente  mandanrur  ea  ,  quar  aliquam  habent  admixtam  caufe  cognitionem  ,•  /. 
nit.  ff.  de  judic.  I.  5.  §.  ne  tamen  ,  de  reb.  nr.  qui  fub  tutel.  vet  cur.  funt  , 
Ejosdem  generis  ell  ftipulatio  de  rato  ,  feu  rarum  haberi  ,  in  omnibus  judiciis 
procurator  etiam  prxcedeute  mandato  ante  litem  con  re!  ta  tarn  caverc  debet  rem 
ratam  dominum  habiturum  ;  /.  3.  ff.  rat.  rem  haber.  I.  ft  procuratorem  ,  de  pro. 
cur.  Aliud  in  tutor?  &  curatore  ,  hi  non  tenentur  cavere  de  rato  ,  quia  rem 
in  judicium  deducunt  quad  domini  litis ,  non  qualT  procurarores ;  I.  vujgo  obfer- 
twr«r,  t.  tutor  qui^ff.  dt  tdm'miflu  tut.  I.  mores  t  C.eaJ. 


Dt 


Digitized  by  Google 


IIBRUM     TERTIUM.  211 


De  mutilib.  Jlipulationibus » 
CAP.  XIX. 
In  print, 

^™\Mnis  res  ,  trox  dominio  rioftro  fubjicitur,  five  mobilis,  five  immobilis  in 
V_y  ftipulationem  deduci  poteft ,  ut  exponitur  «/V.  A.  fir.  Res,inquam  ,qux 
dominio  noltro  fubjicitur  ,  id  elk  qux  in  noftrum  dominium  cadere  poteft  ,  res 
enim,  qux  in  dommio  notkro  eft, in  ftipulatum  dedaci  non  poteft ,  rei  fax  in- 
utilis  eft  ftipulatio;  $.  idem  juris*  infr.  h.  tit.  I.  nemo  rem  jnam  t  ff.  de  V.O. 
quia  quod  lemel  meum  eft  ,  ampLius  menm  fieri  non  poteft /.  not  ut  en  plu- 
ribusy  de  R.  J.  Igitur  omnes  res  five  mobiles  ,  five  immobtles  ,  in  ftipulatio- 
nem dedoci  poftant ,  non  tantum  res  corporales  ,  Ted  eriim  jura  &  fervitu- 
tes  ,  &  facrTy  L  ftipuUtmna  ,      ad.  \.  de  V.  0, 

$  I 

REs  ,  qux  in  rerum  natura  non  eft ,  in  ftipulatum  dedaci  non  poteft  ,  veluti 
Stichus  jam  mortnus,  quern  vivum  credebam  ,  aut  Hippocenrauras  ,  qui  - 
per  rerum  uaruram  effe  non  poteft,  ex  hoc  §.  /.  1.  §.  fi  id  quod ,  ff.  de  obltg. 
&  ad.  I.  t  fi  fti/mler,  de  V.  O.  E  diverfo  fruaus  futuri  recte  in  ftipulatum 
deducuntur ,  quia  per  rerum  naturam  effe  poflunty  I.  tnterdttm ,  ff.  tod. 

REs,  qux  in  cornrnercio  non  eft,puta  facra,  religiofa ,  vel  publica,vel  cu. 
jus  quis  commercium  non  habet,  in  ftipulatum  deduci  non  poteft,  &  fti- 
pulatio  hirjusmodi  rerum  ,  qux  nulla  eft  ab  initio  ,  ex  noil  facto  non  convale- 
fctt ,  r*  hoc  §.  /.  inter  ftipulantem  ,  facram,  ff.  de  V,0.  I.  t.  §.  fi  id  quod  , 
de  obiig  tf  act.  quia  in  ihpulationibus  fpettatur  rem  pus  contractus  .  Multum 
intereft  urram  quis  Hipuletur  rem  ,  cuius  commercium  non  habet  ,  an  promit- 
tat :  fi  quis  ftipuletur  rem ,  cuius  commercium  non  habet ,  inutilis  eft  ftjpulatio: 
fi  prornittat  iccus  %  L.  tnultum  interefiy  ff.  de  V.  0.  Quxdam  Cunt  res,  qux  noo 
funt  in  cornrnercio ,  qux  emi ,  vendi ,  vel  in  ftipulatum  deduci  non  pofiunt  per 
fe  ,  veluti  res  facrx  ,  religiofx  ,  publicx  :  quxdam  funt  quarum  quis  commer- 
cium non  habet,  puta  qui  officiurn  in  provincia  adminiftrat,  tbi  emere  prordia 
non  poteft  j  I.  mm  licet ,  L  qui  iffitii  ,  ff.  de  eontrah.  empt.  Res  ,  cujus  aliquis 
commercium  non  habet  ,  etti  ei  legari  non  poflit ,  ramen  heredi  inftituto  cum 
univerfitate  bono  rum  adquiritur;  /.  qtutd am  ,  ff.  deadquir.  nr.  domin.  Quinim- 
mo  fi  legerur  res  aliena  ,  cujus  commercium  legatarius  non  habet  ,  xttimatio 
debetur,-  I  fed  fi  res  aliena  >  ff.  de  Jegat.  1. 

$.  fiqu'u  a  Hum,  \.verf$  vice. 

QUi  promifit  alium  darurum  fa&jirumve ,  veluti  Titium  quinque  darurum, 
non  obligatur  ,  quia  nemo  prxftat  alien  urn  factum  ;  §.  fi  quit  alium ,  /. 
'  ftipulatio  ijlayff.  de  V.O.  I.  ficut  reus*  de  fidejuff.  qui  vero  promifit  ff 
curaturum  ,  utTitius  decern  dam,  obligatur  /  k.  fi  quis  alium ,  nec  tantum  dU 
iigentiatn ,  &  curam  prxftare  debet  ,  fed  efleaum  ,  quia  verbum  curare  acci» 

Dd  ij 


2,i      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN! 

picndum  eft  cum  effeftu  ,  id  verbum  in  jure  idem  fonat,  quod  facere  &  prar- 
irare  pecuniam ;  M.  Tull.  pro  Quintio :  Cum  oris  alien,  atiquamulum  effet  re- 
litlum  ,  quibus  nominibus  pecuniam  Roma  curari  oporteret ,  auEliomm  in  Qallim 
Publius  oh  Quint iui  N urbane  ft  faBurum  effe  profcribit .  Et  idem  5.  epift.  ad 
famil.f  19.  Erat  enim  curat  a  nobis  petunia  Valerii  manci pis  nomine .  Et  idem  1. 
ad  Attic,  t  7-  I-  Cincio  HS  XXCD  conflitui  me  atraturum  idibus  februarii  . 
Qui  promifit  fe  curaturum  decern  dari  ,  non  cogirur  ftjpulanti  decern  dare  , 
quia  reurn  locupletcm,  id  eft  expromifibrem,  vel  fidejuflbrem  dando  liberatur; 
/.  ilia  Jlipulatio ,  §.  I .  ff.  de  V.O.  I.  ult.  in  fin.  ff.  de  reb.  credit,  qui  promi- 
fit  alium  daturum  ,  fa£hrrumve  non  obligarur  ,  nifi  promifem  alinm  daturum, 
vel  facturum  ,  adjeaa  poena ,  fi  non  fiat ,  quo  cafu  teoetur  de  poena  verfa 
vietyd.1.  Jlipulatio  ifiay§.  i.  Etfi  enim  alienum  factum  inutiliter  promittatur, 
quia  non  eft  in  poteftate  promirtentis,  tamen  poena:  folutio  eft  in  ejus  potefta- 
re.  E  diverfb ,  qui  prorniferit  fe  caraturum  per  aliorn  dari  ,  teoetur ,  quia  noa 
ram  alienum  fa&um ,  quam  fuum  prornittit  .  Q»i  alium  judkio  fifti  promifit , 
etiam  nulla  poena  adjeaa  ,  tenerur  in  id  quod  inrcreft  ,  nam  qui  alium  ii.ti 
prornittit ,  hoc  prornittit  fe  afhirura ,  ut  ftet  ;  d.  /.  ftipulatio  ifta  ,  6.  pen.  I. 
quotient  tuff.  tod.  fed  plerumque  his  ftipulatiooibus  poena  fubjici  fblct ;  /.  2. 
ff.  ft  quis  taut.  I.  fantimus ,  C.  de  fide/ujf. 

$.  fi  quis  ttiiy  §.  alleri  ,  %.fed  &  ft  quis  . 

•  \TEmo  alteri  ftipulari  poteft  ,  nifi  ei  ,  cujus  in  poteftate  fit  ,  puta  ferns 
i\  domino  ,  filiusf.  patri ;  fi  quis  aiii ,  §.  t-  fiipr.  de  (lipulat.  ferv.  I. fit' 
mulatto  ifta  ,  §.  alteri ,  ff.  de  V.  O.  1. 3.  C.  de  inutil.  ftipulat.  Ratio  eft,  quia 
liujusmodi  obligations  ad  hoc  inftitutz  kmc ,  ut  quisque  fibi  adquirat  quod  fua 
intereft , ceterum  noftra  non  intereft  alii  dari i.  alteri, d. I.  Jlipulatio  ifta>%.al~ 
t:ri ,  quod  comprobatur  /.  qutttumque  ri.  ff.  de  oblig.  &  ad.  ubi  nemo  alteri 
ftipulari,  emere ,  vendere,&  comrahere  poteft,  quia  contractus  nullus  eft,  nifi 
ex  noftra  peribna  ,  id  eft  ex  perfona  ftipulatoris  ,  obligations  initium  famat . 
Ita  fi  filia  ftipuletur  matri  loluto  matrimonio  dotem  reddi ,  inutilis  eft  ftipula- 
tio ,■  I.  debitor  ,  §.  1.  Jt  ad  Trebell.  I.  inter  foeerum,  pen.  ff.  de  pall,  dot  a- 
lib.  tamen  fi  avos  matcmos  ftipuletur  nepotibus  foluto  matrimonio  moire  fiiia: 
dotem  reddi  ,  ex  ftipuiatu  eis  datur  utilis  actio  ;  /.  Gaius  ,  ff.  folut.  matrimon. 
I.  pater ,  C.  de  pad.  conven'.  Et  mater  utiliter  pacifcitur  depofitum  reddi  filio; 
/.  Publia ,  ff.  depofit.  plus  datur  affefhii  parentum,  quam  Hberorum  ,  etfi  ma- 
ter  vel  avus  maternus  non  habeat  fiKos  vel  nepores  ex  filia  in  poteftate  ,  ta- 
men hoc  datur  eorum  pietati ,  ut  his  confulere  liceat  . 

Si  quis  exrraneo  ftrpuletur  nihil  agit ,  plane  folutio  in  extraneum  confer- 
ri  poteft:  puta  fi  quis  itiputetur  Titio  centum  dari  ,  inutilis  eft  ftipulatio, quia 
alteri  per  akcrum  per  h'beram  perfonam  obligatio  adquiri  non  poteft .  Quod  fi 
quis  ftipuletur  fibi  .  aut  Titio  dari  ,  ftipulatio  valet  ,  quia  obligatio  ftipulanti 
adquiritnr  ,  &  facuitas  folvendi  alteri  datur  /  f.  ft  quis  alii  .  Obligatio  in  ex- 
traneum conrerri  non  poteft,  folutio  poteft,  quia  ea  qua:  funt  juris  .per  akc- 
rum adquiri  non  poftunt  ,  at  folutio  eft  magis  fa£ti  ,  quam  juris  ,•  /.  cmftHo , 
qutfttum  ,ff  de  curat,  fur.  &  plus  tavern  us  liberationi ,  quam  obligation! ; 
/.  Arianus  ,  ff.de  oblig.  &  a&. 

Si  quis  ftipuletur  fibi  ,  aut  Titio  dari ,  etiam  invito  eo  Titio  recte  folvi 
poteft  ,  oc  promilTor  fblvendo  rpfo  jure  liberatur  1  §.  fi  quis  alii  ,  /.  vera  , 
pen.  I.  aliud  ,  ff.  de  folut.  AdjeSo  folutionis  caufa  fofvi  poteft  ,  etiam  invito 
ftipulatore  ,  quia  (bpulator  non  poteft  knmutare  conditionem  ftipulationis ;  d.t. 
vero ,  §.  pen.  Verum  adjeclus  folutionis  caufa  non  poteft  petere,  nec  novaxe, 
sec  acceptum  facere ,  nec  fidejuflbrem  accipere  ,  taimucque  a  folvi  poteft  /  f. 


Digitized  by  Google 


L  I  B  R  U  M      TERT1UM.  jij 

quad  Jiipulatut ,  ff.  tod.  I.  ft  mihi ,  ant  Titio ,  ff.  He  fideiuff.  Si  ftipulatus  fac- 
to mihi  aut  Titio  dari,  priusquam  ego  agam  ?  Titio  folvi  poteft  ,  poft  litem 
conteftatam  amplius  Titio  folvi  non  poteft ;  I.  ft  quit  ftipulatus  ,  9.  1.  t  /. 
cum  quit ,  ff.  de  folut.  Si  quis  fibi ,  aut  Titio  dan  ftipuletur ,  &  Titio  Mu- 
tual fit ,  ex  eo  feouitur  liberatio ,  fed  ftipulator  fotutum  repetet  a  Titio  man- 
dati  a£Bone  ;  $.  ft  quis  tin ,  /.  Julianms .  §.  1.  ff.  dt  V.O.  I.  qui  ret ,  £  f  ui 
ftipulatus ,  </*  fofutiomb.  quia  adjeclus  fbfutionis  caufa  tacite  videtur  conftku< 
tus  procurator  ,  tit  folvendum  acdpiat :  man  datum  tacito  confemu  contrahitur  ; 
1.  6.  %.  fi  paffus  ,  I.  qui  patitur ,  ff.  m and  at. 

Nemo  alteri  ftipulari  poteft  ,  fubaudi  fi  ille  alter  abfit  /.  j.  C.  dt  em* 
trah.  &  commttt.  fttpulat.  I.  3.  C  dt  inut'tl.  flipulat.  quod  fi  procurator  prar- 
fente  domino  ei  ftipuletur,  ex  ftipulatu  utilis  actio  domino  competit  /  /.  ft  pro- 
curator] yff.dtV.  0.  Per  fervum  domino  adquiritur  aftio  direoa  ,  per  procu- 
ratorem  utilis  ,  quia  regular  iter  per  Kberam  perlbnam  nobis  non  adquiritur  a- 
ftio .  Honeftiores  viri  tolebant  ftipulationes  contrahere  per  fervos  vel  libertos 
&  adores,  licet  ipfi  prarfentes  eflent,  ne  nomina  fua  publicts  inftrumcmi*  in- 
fcriberentur  ;  /.  pupillus ,  $.  font  jff.de  auElorit.  tut.  I.  ft  it*  ftipulatus  1 26, 
$.  Chryfogonus  y  ff.  dt  V.  O.  I.  Seta ,  dt  dot.  prtlegat.  I.  optimum  y  C.  dt  cm- 
trtb.  &  commt.  flipulat. 

Si  quis  ftrpufetur  fibi  &  extraneo  decern  dari ,  valet  quidem  ftipulatio  non 
in  totum,  fed  pro  parte,  id  eft  ex  ea  non  tota  decern , fed  tola  quinqu;  ftipu- 
lanti  debentur  ;  §.  ft  quis  alii  ,  /.  ftipulatio  ifta  }  §.  turn  qui ,  /.  ft  mihi  ,  C5* 
Titio,  ff.  dt  V.  O.  ubi  fi  mihi  &  Titio,  in  cujus  poteftate  non  fum*,  ftipu- 
Ier  decern  ,  non  tota  decern ,  fed  Tola  quinque  mihi  debentur ,  pars  enim  alie- 
na  dedncitur  ,  ut  qnod  extraneo  inutrliter  ftipulatus  Turn  ,  non  augcat  meam 
partem  ,  id  eft  pars  defiaentis  mihi  non  adcreicit  j  in  contrafribus  enim  ,  quia 
nabeat  caufam  irmitatam  ,ceflat  jus  adcrdcendi  y  /.  in  arris  y  ff.  dt  adquir.rer. 
domm.  I.  Lucius ,  $.  qua  htbebat  ,  ad  Trebell.  Neque  advertantur  /.  fundus 
ille ,  ff.  dt  contra)),  tmpt.  &  I.  5.  comm.  prad.  obi  fi  emero  fandom  mi  hi 
&  Titio,  vel  fi  fundum  meum  vendidero  »  ita  ut  mihi  &  Titio  ferviat  totuc 
fundus ,  tota  fervitus  mihi  debetur  ,  quia  ftipulatio  pecuniae  pro  parte  eft  utilis, 
quod  pecunix  obligatio  facile  divifionem  reciprt  „•  /.  t  «w  decern  yff.de  foluu 
In  ftipulationibus  tot  font  ftipulationes ,  quot  fummx  ,  aut  res  ;  /.  fe'trt  dtbt- 
musyff.  dt  V.  O.  at  fundi  emptio,  &  fervitutis  impofitio  eft  iodi vidua  . 

Qui  ftipularur  ei  y  qui  poteftati  e/us  tub)c£lus  eft  ,  veluti  dominus  fervo  , 
pater  fiJio  ,  fibi  adquirit  in  lis  rebus  ,  <juac  fibi  adquiri  pofrurK  r  quia  vox  pau 
tris,  vox  filii  >  &  pater  fibi  fttpulari  intelligitur  ;  6.  fi  quis  alii ,  /.  dominus  , 
ff  dt  V.  O.  l.i.  C.  dt  ctntrah.  <>*  commit t.  flipulat.  Quod  fi  pater  ftipuletur 
fibi,  aut  filio  dart,  five  fuo,  five  emancipato  reoe  folvitur.  quia  hoc  cafu  fi- 
Ihis  folut  ion  is  caufa  tantum  adjeftus  eft  /.  turn  qui  ha  ,  5.  qui  fibi  ,  ff.  dt 
V.O.  Pater  poteft  filio  in  poteftate  conftituto  urjfiter  fttpulari  ,  in  his  rebus, 
quae  ill i  adquiri  pofTunt ,  id  eft  in  his ,  qua?  funt  juris  non  facli ;  ea  enim  tan- 
tum ,  quar  funt  juris  non  faftt ,  adquiruntur  patri  per  filium  etiam  per  ftipulatio- 
nem  ;  /.  quod  dicitur  1  jo.  ff.  dtV.O.  ubi  fi  pater  ftipuletur  filio ,  ut  ei  per 
fundum  alienum  ire  aecre  lkear ,  inutilis  eft  ftipulatio. 

Nemo  alteri  ftipulari  poteft  ,  nifi  fubjecla  poena  ,  quo  cafu  fi  non  detur 
vel  fiat,  pcenat  ftipulatio  committitur,  etiam  ei  cujus  nihil  intereft,  in  ftipula- 
tione  enim  pcenalt  non  infpicirar,  an  ftipubtoris  interfit,  fed  quae  fit  quamrtas, 
quzve  conditio  ftipulationis ;  $.  alteri ,  I.  ftipulatio  iflat  ^>  alteri  ,ff.  de  V.  O, 
id  eft  quantum  poena;  nomine  in  ftipulationem  dedu^Vum  eft  ,  &  an  conditio, 
fub  qua  ftipulatio  poenalis  concepta  eft,  extiterit. 

Regulariter  ftipulatio  alteri  fafta  non  valet  ,  excipitur  nifi  ftipulantis  in- 
terfit ,  ut  fi  tutor  cefla  adminiftratione  a  contutore  ftipuletur  ,  rem  pupilli  fal- 


2,4      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

vam  fore  ,  quia  ejus  intend  rem  pupilli  falvam  effc ,  quod  etiam  fi  non  ad- 
min ii: ret  ,  pupillo  tenetur  a&ione  tutelar,  vel  fi  quis  procurator!  fuo  dari  ftipu- 
letur  ,  quia  (Hpulantis  intereft  ,  rem  enim  a  procuratore  recipiet  adione  man- 
dati ,  ac  fi  quis  creditor!  fuo  dart  ftipuletur  ,  ne  forte  eo  non  folvente  prardia , 
qu.x  cram  ptgnerata ,  diftrahantur  ;  $.  fed  &  fi  quis ,  /.  flipulstio  i/U,  §.  fi  flu 
puler  ,  &  feq.  ff.  de  V.  0.  Stipulatio  alteri  faita  valet ,  dam  ftipulantis  ia- 
terfit ,  quia  hoc  cafu  qui  alteri  ilipulatur ,  ilbi  ftipulari  wtclligitur;  L  libtr  ho- 
mo 1 1 8.  $.  ult.  ff.  eod. 

Regulariter  ftipulatio  alteri  fafta  non  valet  ,tamen  fi  quis  ftipuletur  fibi  dari 
vel  fieri ,  five  facia  mentione  heredum  ,  five  non  fa£ra ,  ftipulatio  ad  heredes  , 
&  contra  heredes  transferror,  quia  plerumque  tam  heredibus  noftris,  quam  no- 
bismetipfis  cavemus  ,*  /.  fi  psQum  ,  ff.  dt  probat.  I.  vtterii  ,  C.  de  eontrah.  (J 
commit!,  fiiputst. 

Regulariter  ex  ftipulatione  alteri  per  alteram  a£rio  non  quarritur  ,  fed  ex 
conft'rtutionibus  fi  donator  rem  donatam  poft  certum  tempus ,  alteri  reftitui  fti- 
pulatus  fit,  ilfi  ex  (Hpulatu  utilis  aflio  tribuitur,-  I.  quotient ,  C.  dt  Joust,  qus 
fub  mod.  Hodie  ex  confaetudine  generali  receptum  eft  ,  ut  tabeUio  ramqaam 
fervus  publicus  etiam  abfetrri  &  ignoranti  poflit  ftipulari  .  Servus  publicus  fo- 
lebat  adhiberi ,  ut  ftipularctur  his  ,  qui  per  fe  ftipulari  non  poterant ,  propter 
artatem  ,  vel  aliud  impedimentum  ,•  /.  non  sitter  ,  ff.  ds  adept.  I.  x.  ff.  rem 
pupHl.  felv.  forty  I.  t  l>  C  de  pofllim.  reverf. 

prsteres- 

QTipulatio  conftat  ex  interrogattone ,  8c  refponfione  congrua,unde  fi  quis  fti- 
O  pulanti  decern  ,  viginti  refpondeat ,  obligatio  non  contrahitur  nifi  in  decern, 
e  conttario  fi  ftipulanti  viginti  decern  respondeat  ,  obligatio  non  valet  nifi  in 
decern  ;  /.  I.  $.  fi  Jlipulanti ,  ff.  de  V.  O.  quia  obligatio  eatenus  valet ,  quate- 
nus  refpon.ii-  congruit  interrogarioni  ,  id  eft  in  eo  quod  minus  eft  ,  nam  in 
majori  him  ma  minor  ineft;  d.  $.  fi  flipulsnti ,  &  ita,  quod  juftinianus  ait  hoc 
loco ,  cjusmodi  ftipulationem  efTe  inutilem,  fic  aedpiendum  eft,  eatenus  tantum 
effc  inutilem  ,  quatenus  refponfio  non  congruit  interrogation i  ,  ita  fi  ego  de- 
cern ,  aut  viginti  ftipulcr,  &  tu  decern  fpoponderis ,  valet  ftipulatio  in  decern  , 
quia  fernper  in  fummis  ,  id  quod  minimum  eft  fponderi  videtur  ,•  /.  inter  fli. 
pulentem  .  drver/s  ,  ff.  de  V.  O.  ut  legatis  nununis ,  in  dubio  quod  mi- 
nimum eft  debetur  ,•  /.  nummis  ,  de  legat.  $. 

§.  item  inutilis. 

STipulatio  inter  dominum  &  fervum  ,  inter  parrem  &  filiumf.  nulla  eft,  ex 
hoc  quia  perfonarum  dirtin&o  efte  debet  inter  ftipulatorem  &  promiiTo- 
rem  ,  inter  dantem  &  accipientem,  &  nemo  poteft  fibimeripli  obligari  ,-  /.  be- 
ets ,  $.  quod  fi  Jiipulstor ,  ff.  de  fidtjuff.  qua;  eft  ratio  cur  donatio  a  patre  in 
filiumf.  col  lata  non  valeat ,-  /.  cum  de  bonis ,  C.  de  donst.  I.  donat'tones  25.  C. 
dt  donat.  inter  vir.  &  uxor.  Stipulatio  inter  parrem  &  fllium  emancipatum 
valet  ,  &  ex  ca  pater  obligarur  „•  /.  4-  C.  de  pott,  convent,  quia  emancipate 
pro  extraneo  habetur  ,-  /.  quinetism  ,  ff.  de  rit.  nupt.  Donatio  ,  inquam  ,  a 
patre  in  filium  emancipatum  ,  etiam  mfantcm  valet  ,  fed  fi  pater  donet  filio 
emancipate  infanti  ,  necefle  eft  donationem  fieri  ftipulante  fervo  ,  in  earn  rem 
adhibito  ,  ut  ei  per  fervum  donatio  adquiratur  /  /.  fi  quis  in  emancipatum,  C. 
de  donet.  quod  fi  extrancus  iufanti  donaverit  ,  donatio  perficitur  rutore  auste- 
re ,  &  ita  Joannes  vetus  kuerpres  refie  accipit  /.  a.  C.  de  sdquir.  poffeff.  Set. 
vus  ncque  domino  ,  neque  alteri  civiliter  obligari  poteft  ex  contractu  ,  ex  hoe 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  xif 

§.  I.  ferv't ,  /.  obligari ,  ff.  de  oblig.  &  aft.  quia  fervus  pcrlbnam  non  habet , 
&  eft  incognims  juri  civtli  .  Filiusf.  alii  quam  nam  obligari  poteft  ,  ex  hoe  §. 
immo  filiusf.  ex  omnibus  cauiis  tamquam  paten,  obligatur  y  I. filiusf.  39.  dfe 
oi//f .  <9*  ffl.  puta  filiusf.  obligatur  ex  contractu  eraptionis ,  venditioni* ;  /.  «- 
nrrur ,  §.  /»  filiusf.  ff.  dt  aEl.  empt.  &  ex  contractu  filiif.  pater  tenetur  de  pe- 
culio  ,  vel  de  in  rem  verfo  ;  /.  tarn  ex  comrotlrbus  ,  dt  judir  Regulariter 
filiusf.  ex  omnibus  caulk  obligatur  tamquam  paterf.  nifi  ex  credita  jpecunia ,  ex 
qua  obligatur  quidem ,  fed  non  efficaciter,  quia  juvacur  exceptione  SC.  Maced* 
quod  factum  eft  odio  fame  rat  0  rum  y  /.  1.  ff.  dt  Mated, 

§.  mutum  y  §.  furiofus, 

NEque  mutus,  neque  furdus  ftipuiari,  vel  promittere  poteft,  quia  ftipulatio 
efl  verborum  obligatio ,  qux  non  contrahitur  ,  nifi  utroque  loquente ,  id 
eft  per  mterrecationem  ,  &  refponfionem  y  §.  mutum  y  I.  1.  ff.  f  de  verb,  oblig. 
1. 1.  §.  pen.  &  ult.  de  oblig.  &  *£?.  ubt  mutum  &  furdum  ,  nihil  perrinere 
ad  obligationem  verborum  narura  manifeftum  dicitur  ,  quia  mutus  non  poteft 
proferre  verba  fHpulationis  ,  nec  furdus  audire .  Furiofus  neque  ftipuiari ,  ncque 
protnittere  poteft ,  neque  aliud  negotium  gerere ,  quia  non  tntelligit  quod  agity 
\.  furiofus.  I.  1.  §.  t  furiofumyff.  de  oblig.  &  «c7.  Idem  in  prodigo,cui  bo- 
nis iuteidi&um  eft  ,  quia  pro  furiofo  haberur  y  /.  is  cut  boms  ,  ff~  t  de  V.O, 

§.  pupillus  ,  §.  fed  quod  diximus  . 

PUpillus ,  fine  tutoris  au&oritate,  alfum  fibi  obligate  poteft ,  fed  non  obliga- 
tur fine  tutorey  §.  pupillus,  I.  obligari,  ff.  de  auttor.  tutor,  id  eft  pupil- 
lus fine  tutors  non  obligatur  civifitery  I.  obfigeri  r  ff.  de  oblig.  &  aB.  fed  line 
tutore  obligatur  naturaliter ,  ft  fafrus  fit  locupletior  ,  quia  narura  per-Tquum  eft 
neminem  cum  atterius  damno  fieri  locupletiorem  *.  naturaliter  ,  §.  x.  &  /. 
ftq.  ff.  \  de  condiB.  indebit.  Pupillus  infans  ftipuiari  non  poteft  ,  ne  quidem 
tutore  au&ore ,  quia  id  artatts  nullum  intelle&um  habet  ,•  %.  fed  quad  diximus, 
in  parvulis  quafi  fbpita  jacct  ratio  ;  Auguftin.  de  peccaror.  remifl.  contr.  Pcla- 
gianos  libr.  I.  cap.  25.  Ratio  adhuc  velut  quiets  &  quafi  fopita ,  tamen  htfita, 
&  quodammodo  mfeminata  in  parvulis  latet.  Infans  dicitur  usque  ad  feptimutn 
annum  y  /.  fi  infanti ,  C.  de  jut.  deliber.  Pupillus  infantrae  proxhnus  re  die  fti- 
puiari &  prornittere  poteft  tutore  au£tore  ,&  hoc  benigniori  jure  receptum  eft; 
J.  fed  quod  diximus  t  I.  1.  §.  t  huic  proximus  ,  ff.  da  oblig.  &  ai\-  Impubts 
proximus  itrfantiar  dicitur ,  qui  eft  propior  infantix ,  quam  puberrati ,  puta  puer 
decennis :  filiusf.  impubes  ,  ne  quidem  audore  patxe  ex  ftipuJatu  obligatur  ,  fi- 
liusf. pubes  tamquam  paterf.  obligatur  y  %.  fed  quod  diximus  ,  /.  ult.  §.  pupil. 
lusyff.de  V.  O.  quaeres  cur  pupillus  auitore  tutore  obligetur  ,  at  nhusC 
impubes  aucTore  patre  non  obligatur  I  An  minor  in  es  re  eft  auclorkas  patris 
quam  tutoris?  nequaquam ,  fed  fpeflatur  utifitas  pupillr;  cum  enhn  filiusf.  im- 
pubes non  poffir  auoore  patre  fibi  adquircre  ,  quidquid  enim  adquirit  patri  ad- 
quirit  .  arquum  non  eft  ur  auflore  patre  obligetur.  Fifinsf.  pubes  tamquam  pa- 
terf. obligatur  ,  id  eft  fine  patre  ,  vel  curatorc  y  quia  pubes  fine  curate  re  ex  fti- 
putatu  obligari  poteft  y  /.  puberts  ,  ff.  de  V.  O.  I.  neque  tutoris ,  C.  de  contrah. 
&  cemmitt.  flipulat.  Olim  tamen  lege  Lxtoria  cantum  ,  ne  minores  25.  an- 
nts  ex  ftiputattone  obligarentur ;  Prifcianus  libr.  8.  ex  Svetonio :  Latoria ,  qua 
vet  at  m'morem  1^.  amis  ftipuiari  ,  ubi  idem  obfervat  ,  ftipuiari  hoe  loco  fumi 
pafltve  ,  pro  flipulantr  refpondere  ert/mt^ot  *  Hanc  legem  indubie  refpexit 
Phut,  in  Rudente,  n&.  5.  fc.3. 

4      9      9      #      •      ^^^^^^  fft^fc   f^M^C &      j      t  ^ 


,,6       IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

Ni  dolo  male  inflipulatus  fis ,  n'rue  etiam  dum  fitm 
Quinqut  Cr  viginti  natus  amies  .... 

$.  fi  impoJJiWit. 

IMpoffibilis  conditio  ftipulationi  adjefta  ,  vitiat  ftipulationem  ,  est  hoe  §.  /.  r. 
$.  fi  id  quod  ,  ff.  de  oblig.  Cr  nec  non  ceteros  contractus  ,  velud 
emptionem  ,  location  em  ;  /.  non  Mum  ,  ^  aliud  in  ultimis  voluntatibus. 
Conditio  impoflibilts  non  vitiat  legatum  ,  vel  inftitutionem  ,  fed  vkiatur  ,  & 
pro  non  fcripta  habetur,  ut  diftum  eft  in  §.  impoffibdis .  fupr.  A 
»mf.  Ratio  diffcrentiar  duplet  adduci  poteft.  Prior, quod  in  contractus,  qui 
duorum  pluriumve  confenfu  perficiuntur  ,  fpedatur  voluntas  conrrahentium ,  ac 
proindc  adje£ra  impoffibili  condition*  ,  contraheutes  nihil  egifle ,  id  eft  operant 
lufiHe  videntur  ;  d.  I.  non  ftium  .  At  in  tcftamentis  Tola  defaodi  voluntas  fpe- 
clatur ,  qua?  facile  prudentum  raterpretKione  adjuvarar .  Altera  ratio  eft .  quod 
contractus  funt  ftricti  juris, &  interpretationem  non  rectpiunt;  /.  qmidqutd  ed- 
Aringtndt^  ff.  de  V.  O.  at  teftamenta  funt  favorabtlia  ,  &  in  his  plenius  vo- 
tunutes  tefantium  interpretaorar  ;  /.  in  ttflamtntis ,  de  R.  J. 

$.  Item  verberum. 

STipulatio  non  poteft  contrahi  inter  abfentes  ,  ex  hoc  §.  /.  i.  ff.  de  V.  O. 
quia  ftipulatio  verbis  contrahitur  per  iirrerrogationem  &  refponftonem  ,  quae 
non  poteft  conftare  nifi  inter  prarfentes  .  Neque  adverfatur  /.  ea  qua;  yff.de 
donat.  inter  vir.  Cr  uxor,  ubi  ftipulatio  contrahitur  per  epiftolam  ,  neque  enim 
hoc  inteiligendum  eft  de  epiftola  ,  qua:  folet  fcriptitari  inter  abfentes  ,  fed  de 
epiftola  ,  qua  cautionis  vice  folebat  fieri  inter  prarfentes  ;  /.  Tiria  t  l.  ff.  de 
V.  O.  St  m  inftrumento  ftjpulationis  fcriptum  lit  ,  rem  inter  prarfentes  geftam 
efie  ,  omnino  credendum  eft  fiujusmodi  inftrumento  ,  ut  iitiura  materia  &  oc- 
cafio  tollatur,  quod  eft  perpotunm  propolkum  Iegis  ;  /. 4.  $.  ait  prajor  ,  ff.  de 
re  Judical.  I.  quidam ,  de  reb.  credit.  'Quod  fi  umis  contrahentium  afterar ,  fe 
vel  adverfarium  toto  eodem  die  civitate  abfuiflc  ,  &  pararus  fit  id  probare  li- 

r'dis  &  manifeftis  probationibus  ,  puta  per  aliam  fcripturam  ,  vel  idoneos  te- 
,  inflrumema  &  teftes  admittuntur  contra  Iwijusmodi  fcripturam  ;  /.  opti- 
ma* ,  C.  de  contrah.  Cr  committ.  {lipid,  unde  defumptus  eft  hie  §.  Regula- 
riter  teftes  non  admittuntur  contra  fcripturam  ;  /.  1.  C.  de  tefiib.  nifi  falfi  ar- 
guatur  ,  &  hoc  cafu  probatur  ,  quod  fcriptum  eft  in  /.  in  exercendis  yC.de 
fid.  infirum.  in  litibus  eandem  vim  habere  inftrumenta  &  teftes.  Si  falfum  io- 
ftrumentum  dicatur  ,  admittitur  quis  ad  probandum  fe  eo  die  civitate  abfuifte , 
&  reus  homicidii  poftulatus  ,  relevatur  fi  probct  eodem  die  fe  loco  cardis  ab- 


fuifle  ;  M.  TulL  1.  de  invent.  Si  vot  me  iflud  eo  tempore  feci  (ft  didtis ,  tgo 
eo  ipfo  tempore  trans  mare  fui  ,  rciinquitut  ut  id  quod 

JfCcTifn  y  JCi*  Tie  pOittCTtm  jut 


i.  poft  mortem ,  $.  its 

STipulatio ,  ut  legatum  ,  jure  veteri  non  potent  conferri  poft  mortem  ftipu- 
latoris,  nec  poft  moncm  promiflbris  ,  quia  actio  non  potent  incipere  ab 
herede ,  neque  contra  hercdem,  qui  non  ccepit  a  defunclo  ,  non  potuit  trans, 
micti  ad  heredem  vel  contra  heredem  ,  &  ftipulatio  non  poteft  conferri  in  id 
rempus  ,  a  quo  incipere  non  poteft  .  Conftitut.  Juftiniani  ftipulatio  poteft  con- 
ferri poft  mortem ,  quia  ftipulationes ,  fublatis  folcmnibus ,  folo  confenfu  valent; 
§.  pojl  mortem  ,  /.  Jcrupulofem  ,  C.  de  contrah.  Cr  committ.  Jlipulat.  I.  un.  C. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     TERTIUM.  n7 

4tt  tB'um.  &  *b  htredib.  ©*  miff.  hertJ.  ineip.  Non  alienum  eft  quod  refert 
Athenxus  libr.  6.  cap.  ij.  apud  Romanes  iis ,  qui  fecuri  fe  percuti  rati  vellent, 
ut  ad  heredes  pafla  merces  perveniret  ,  minis  quinque  promitti  ,  &  noonuoi. 
quam  ea  de  re  apud  judices  difceptari  .  Stipulatio  in  temput  mortis  collata  , 
puta  eum  moriar  vel  cum  morieris ,  valet $.  ita  autem  ,  /.  quodcumque ,  §.  i. 
ff.  dt  V.  O.  I.  Julianus ,  dt  jur.  dot.  quia  tempus  moriendi  vitx  magis ,  quam 
morti  depuutur  ;  /.  qui  duos  ,  §.  i.  ff.  de  nunumifT.  teflam.  l.\.  %.  ft  ab  ipfit 
de  toll  at.  de  quo  tamen  quarftjo  fuit  apud  philofopnos  ;  A.  GelL  libr.  6.  cap. 
tj.  At  alii  moriendi  vcibum ,  atone  momentum  mantnte  adhuc  tin  diet,  atque 
fieri  putaverunt ,  alii  nihil  in  eo  tempore  vita  reliquerunt ,  totumque  illudt  quod 
mori  dicitur ,  morti  vindicaverunt .  Unde  ars  alienum  hereditarium  dicitur,  etiam 
id  de  quo  cum  defuncto  agi  non  potuit  ,  veluti  quod  is  cum  moreretur  dam* 
rum  fe  promififlet  ;  /.  hereditarium  ,  ff.  de  rtb.  au8.  judic.  poffid.  Stipulatio 
autem  cum  morieris  dari  ,  committitur  morte  naturali  ,  non  civili  ,  puta  de. 
portatione    /.  ex  ea  parte  ,  §.  pen.  ff.  de  V.  0. 

$.  item  fi  quis , 

✓""XLim  fi  quis  ita  ftipulatus  erat  ,  fi  navis  eras  ex  Afia  venerit ,  hodie  dure 
/ponies  >  inutilis  erat  ftipulatio  ,  quia  pnrpoftera  crat  .  Przpoftera  ftipu- 
lauo  eft  ,  ex  qua  obligatio  committitur  ante  conditionis  eventum,  &  (ilia  prz- 
poftere  ,  perverfo  ordine  nafcitur  ante  :  fed  poltquam  con  flit.  Leon  is 

pra-pofterz  <lipulationes  in  dotibus  receptx  funt ,  puta,  fi  qua  mulier  dicat  ,  fi 
fine  libera  deceffero  ,  dotan  mi  hi  cum  moriar  dari  fpondes  ?  Julliniano  placuit. 
ut  non  folum  in  dotibus  ,  fed  ctiam  in  ftipulationibus  &  aliis  contra&ibus ,  vel 
in  teftamentis  pnrpofteratio  valeat,  ex  lot  §.  l.prxpofleri  ,  C.  de  tefiament.  ita 
ut  exaftio  diSeratur  poft  diem ,  vel  conditionem .  Prarpoftera  obligatio  videtur  , 
quia  etfi  fimul  pure  &  fub  conditione  conccpta  fit  ,  pro  pura  habetur  ,  fub- 
lato  vitio  prsrpcfterationis  ;  ita  tamen  ut  ex  ea  aCUo  &  exa&io  dirTeratur  us- 
que ad  dici  vel  conditionis 


§.  fi  /criptum. 

STipulatio  conftat  certis  folemnibus  ,  puta  interroeatione  ,  ic  refponfione  , 
plerumque  etiam  adhibentur  fcriptura ,  &  teftes ;  M.  Tutl.  pro  Rofcio  Co- 
wicrd.  Stipulatus  «,  ubi  ,que  die  ,  quo  tempore  ,  quo  prxfente  ,  quit  /popondiffe 
me  dicit?  nemo.  Si  in  inftmmento  fcriptum  fit  aliquem  promifuTe ,  non  adjecto 
promififle  interroganti  vel  ftipulanti  ,  omnia  prxlumuiitur  folemniter  iQt  , 
prjecefliffe  interrogarionem  &  refponfionem  congruam  ,  fi  modo  ita  ex  fcripto 
res  gefta  fit  inter  prsrfentes,  ex  hoc  $.  Cf  I.  i.  C.  de  contra b.  C  commit! .  fit- 
pul.  Ita  fi  quis  fcripferit  fe  fidejuffiife ,  folemnis  ftipulatio  intervening  videtur; 
/.  fciendum  ,  ff.  de  V.  0.  Idem  dicendum  eft  fi  quis  fcripferit  fe  pecuniara 
prxftaturum  ,  &  ufuras  femiflcs    t.Titia ,  §.  pen.  ff.  eod. 

§.  quotient. 

QUoties  plures  res  in  eandem  ftipulationem  deducuntur ,  fi  promiflbr  finv 
pliciter  refpondeat  ,  dare  fpondeo  ,  de  omnibus  tenetur  ,  quia  res  com- 
prehenfar  in  ftipulatione  cenfentur  tacite  repetitz  in  refponiione  ,  ex  hoe 
$.  /.  7  itiat  in  fin.  ff.  de  V.O.  Si  vero  unam  ex  his ,  vel  aliquam  daturum  fe 
fpoponderit ,  tenetur  de  ea  fola  re  ,  de  qua  refpondit ,  ex  hoc  $.  /.  inter  Jiipu- 
l ant  em  ,  $.  z.  ff.  de  V.  O.  in  ftipulationibus  tot  funt  ftipulationes  ,  quOt  res  ; 
/.  /tin  debemiut  I.  quod  ditkm  U.  ff.  dt  V.O.  tot  capita,  tot  contiaaus. 
Tom.VIL  £e 


lit     IN     INSTITUTIONUM  JU3TINIANL 

$.  hem  nemo . 

STipulatio  ret  fas  nulla  eft  ;  $.  idem  juris ,  fupr.  h.  tit.  quia  quod  femel 
noftrum  eft  >  amplius  noftrum  fieri  non  poteft:  item  nemo  rem  alien  am 
flipulari  poieft  ,  m  eum  cafum  quo  fua  futura  eft, ex  hoc  §.  /.  Heme  87.  ff.  de 
F.O.  quia  ftipulatio  non  poteft  coattrri  to  eum  cafum, a  quo  incipere  non  po- 
teft  :  unde  ftipulatio  rei  aliens  dominii  adquifitiooc  extinguitur ut  fi  rem,quam 
•  te  ftipularus  fum  ex  caufa  lucrativa ,  adquifiero  ex  alia  cauja  lucrativa,  puta 
jure  hercditatis  ,  nifi  eam  teftator  a  me  per  fideicomrniilum.  alii  reliquerit  A 
inter  ftiputantem  ,  %.  fi  rem ,  ff.  de  V.  0.  A  in  perpetuttm  »  de  folut.  quia  dux 
Incrativs  non  concurrunt  ,  ut  &  legatum  rei  aliens  extinguitur  ,  fi  rei  legatx 
dominium  ex  caufa  lucrativa  ad  legatarium  pervenertt  i  A  plane  34.  $.  quod  fi 
ran  yff.de  legit,  I. 

§.  fi  de  ilk  rt . 

ERror  in  nomine  ,  fi  de  corpore  conftet  ,  non  vitiat  fltpurarionem' ;  /.  fi  in 
nomine ,  ff.  de  V.  0.  Error  in  re  &  corpore  vitiat  ftipulationem  ,  puta  fi 
ftipulator  de  Sticho  lenferit,  promuTor  de  Pamphito-,  trt  hot  6.  quia  fbpulario- 
nes  ex  con  fen  fu  valent ,  id  eft  ex  conCtnfu  in  re,  nihil  autem  eft  tarn  contra- 
lium  confer  fui  ,  quam  error  ;  /.  fi  per  errorem  ,  ff.  de  jurisd.  Error  in  mate- 
ria non  vitiat  ftipulationem  ,  puta  fi  ss  pro  auro  ftipolatus  fim ,  obligario  va- 
let  in  sre  ;  /.  fi  id  quod  ,  ff.  de  V.  O.  E  contrano  error  in  materia  vitiat 
venditionem  ,  puta  (1  aes  pro  auro  veneat  t  plumbum  pro  argento  y  A  in  tint- 
ditimiSuSy  I.  quid  tame»yff.  de  eontrah.  empt.  Ratio  differentiae  eft,  quia  per 
errorem  in  ftipulariooem  deduclo  sre  pro  auro  ,  ftipulatoris  iutereft,ut  ss  fal- 
tem  (it  in  obligatione  ,  alioquin  nihil  fuperefler  :  at  in  emptione  emptoris  in- 
tereft,  ne  ullo  modo  in  sre  emptio  coniiftat,  quod  venditum  eft  pro  auro. 

PRomifium  ex  turpi  caufa  ,  veluri  homicidir  vel  facrilegii  faciendi  caufa  , 
non  park  obligationem  ,  ex  hoc  $.  /.  generaliter ,  /.  fi  flagitii  yff.de  V.O. 
&  folutum  ex  turpi  caufa  non  poteft  condici ,  ubi  utri usque  dantis  & 


ris  turpi tudo  verfatur  ,  puta  fi  pecan ia  detur  judici  ,  ut  male  judicet  ,  quia 
pari  caufa  metior  eft  conditio  poffeflbris  /  A  3.  ff.  de  emdiS.  ob  turp.  eauf.  A  2. 
&  5.  C.  tod.  Ubi  folius  accipienris  turpi  tudo  verfatur  ,  datur  condt&io  ;  A  4. 
C.  quotient .  ff.  eod.  A  4.  C.  tod.  Ubi  folios  dantis  turpitudo  verfatur  ,  cefiat 
bare  ccndiclio,  ut  fi  dedero  meretrici  ,  quia  ilia  turpi ter  tacit  quod  fit 
trix  ,  non  turpirer  accipit  cum  fit  meretrix  ;  /.  4.  $.  fed  quod  yff.  eod. 

Si  unus  ex  tu tori  bus  damnarus  fit  ex  dolo  communi  conrutorum  , 
ei  fupereft  actio  adverfus  contutorem,  quia  proprii  delicti  pcrnam  fuftincr,qus 
res  indignum  eum  facit  ,  ut  quidquam  confequatur  a  ceteris  doll  participibus  , 
nec  enim  ulla  (bcietas  maleficiorum  ,  vel  communicatio  jufta  damni  ex  malefi- 
cio eft  ;  A  1.  §.  plane  yff.de  tittel.  &  rat.  dijirah.  A  ex  faBo  ,  de  nee.  geji. 
Unde  u  (bcius  quid  ex  furto  vel  alio  maleficio  qusfierit  ,  id  non  coniert  in 
fbcietatem  ,  quia  deliclorum  turpis  atque  fceda  communio  eft  ;  I.  quod  autem , 
C  feq.  ff.  pro  foe. 

Non  modo  autem  ftiputationes  flagiriofar  non  valent  ,  fed  eriam  pafla  & 
flipulationes  contra  bonos  mores ,  puta  de  fucceftione  viventis ,  nullius  runt  mo- 
ment i  ;  A  ult.  C.  de  pad.  A  4.  C.  de  inutil.  fiipulat.  &  pacta,  qus  continent 
turpem  caufam,  nullam  vim  habent,  veluti  fi  quis  pacifcatur  ne  furti  fecum  a- 
gatur ,  hoc  eft  ut  impune  fibi  lurari  liceat ,  A  fi  unus ,  %.  paEla  ,  ff.  de  paR. 

St 


Digitized  by  Google 


LfBRUM     TERTIUM.  n9 

Si  ob  rnaleficium  ne  fiat  prorruflgrn  fit .  nulla  ex  bujusmodi  con ven  done  oritur 
obligatio  ,  /•  jurtsgentium ,      ft  ob  maiejicium  ,  ff.  eod. 


De  fidejuftoribut  . 

C     A     P.  XX. 

In  print* 

AUt  quis  proprio  nonune  &  in  rem  fuam  obligarur  ,  &  reus  principal!* 
dicitur,  aut  alieno  nomine  feu  pro  alio  obligarur,  &  fidejuflbr  vocatur, 
ut  oftenditur  init.  b.  tit.  /.  i.  §.  fed  aut  propria  ,  ff.  dt  oblig.  Cf  atl.  Fidejuf- 
for  enim  eft  ,  qui  alienam  obligationem  fide  fua  ac  periculo  fuo  efle  jubet  ;  /. 
Lucius  >ff.  h.  ut.  &  qui  accedit  alienz  obligationi  ?  unde  frequenter  acceflio 
appellator  j  I.  3.  ff.  eod.  I.  in  omnibus  ,  dt  folut.  ubi  acceffkmes  obligationunx 
font,  fidejuflbres ,  hypothec? ,  &  pignora  >  vix  enim  olim  crcdebatur  pecunia,niH 
datis  fidejuilbribus  ,  vel  pignoribus  ,  eademque  de  caufa  fidejuflbr  adpromiflbr 
dicitur  /.  5.  §.  fatis  t  acccptio,  ff.  de  V.  O.  I.  ft  vero  ,  §.  fed  t  etfi  reum  , 
folut.  matrim.  C  d.  /.  in  omnibus  ,  &  fidejuflbr  auftor  credendi  dicitur  ;  Do* 
natus  in  eturocho  „•  fidejuQor  dicitur ,  hoe  eft  auElor  credendi. 

Fidejuflbr  hoc  differt  a  mandatore ,  quod  mandator  eft  qui  audor  eft ,  man- 
datque  pecuniam  alreri  mutuo  dari  >  fed  mandator  Temper  pra-cedit  principalem 
obligarionem.  ;  /.  ft  vero  ,  fc.  fi  pofit  ff.  mandat.  Fidejuflbr  autem  &  praxede- 
re  ot  fequi  principalem  obligationem  poteft  ;  §.  fidejuflbr ,  infr.  h.  tit.  manda- 
<um  folo  confenfu  contrahitur  per  nuntium  t  vel  epiitohun  ;  /.  ft  hertditattm  * 
ff.  mandat. 

Fidejuflto  fit  per  ftipulationem  ;  §.  ult.  infr.  b.  tit.  Item  fidejuflbr  ab  ex- 
promiflbre  differt.  quod  exoromiflbr  eft,  qui  in  fe  alienam  obligarionem  omni- 
no  recipit  ,  &  folus  obligarur  tamquam  reus  principalis ,  vel  quia  ab  initio  fo- 
lus  obligator,  vel  quia  ex  port  fa&o  debitorem  liberat  novatione  fr£ta  ,  &  in 
it  transfert  totam  obligarionem  ,-  /.  f5*  eieganter ,  fervus  patlionisy  ff.  dt  dot. 
mat.  I.  aliquandoy  in  princ.  ad  Veltejan.  Fidejuflbr  autem  ita  obligarur  pro  a- 
iio,  ut  reus  principalis  maneat  obligatus.  Item  fidejuflbr  differt  a  reo  conftitu- 
tac  pecuniar ,  quod  reus  conftitutx  pecuniar  nudo  pa£to  conftituit  ,  id  eft  pro* 
rnittit  fc  foluturum  pro  alio  ;  /.  1.  t¥  1.  ff.  dt  cmflit.  pecun.  Fidejuflbr  vero 
intercedit  per  ftipulationem  .  Fidcjuflbres  autem  accipiuntur  ,  ut  magis  cautum 
fit  creditor),  ut  propouitur  init.  h.  tit.  I.  1.  §.  fed  aut  proprio,  ff.  de  oblig.  (T 
ail.  id  eft  ut  fi  reus  principalis  non  fit  folvendo ,  exigatur  a  fidejuffbribus :  ca- 
verur  autem  datis  fldejuflbribus  ,  vel  pignoribus  ;  /.  fi  rem  alienam ,  |.  omnis  , 
ff.  de  pigier.  a£i.  I.  ut  res  >  de  contrab.  empt. 

%  t 

Fidejuflbr  omni  obligation!  accedere  poteft  civilt ,  vel  narurali , ,  ex  bee  §.  /. 
1.  /.  flipulatus ,  cum  feq.  Lfidejuffor  16.  $.fidejuffort  ff.  b.  tit.  Et  fi  fide- 
juflbr pro  eo  ,  qui  naruraliter  tantum  obligatus  eft  ,  acceptus  fit  ,  etfi  debitor 
principalis  ex  ea  obligatione  conveniri  nequeat ,  fidejuflbr  utiliter  obligatur  .  & 
minore  reftiruto  benencio  artatis,  fidejuffbri  non  prodeft  reftitutio  minoris;  /.a. 
C.  de  fidejuffor.  minor.  FidejuiTor  accedere  poteft  ,  non  tantum  oblieauonibus 
ex  contractu  ,  fed  etiam  ex  dclifto  ,  ut  aflioni  fufti>  vel  legis  Aouiliz  ;  non 
ailioni  populari,  vel  fepukri  violati  ;  /.  Gretct ,  $.  fed  &  fi  tx  dtli&o ,  /.  fi 

Ee  ij 


«o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

quis  pro  to,  $.  ult.  I.  fi  a  reo  t  %.  ult.  ff.  h.  tit. 

Fidejuflbr  accipi  poteft  etiam  in  cads  criminal  ibus  :  hujusce  fidejuffionk 
cffrcFus  eft  ,  quod  fidejuflbr  reum  criminis  exhibere  leu  reprarfentare  compelli- 
tur  ,  aHoquin  porna  pecuniaria  ple&itur,  vel  fi  dolo  malo  non  exhibeat ,  etiam, 
extra  ordinem  damnatur  /.  fi  quis  reum  ,  ff.  dt  cuftod.  nor.  I.  fi  Barfatorom, 
C.  b.  tit.  1. 1.  C.  ad  Turpillton.  Fidejuflbr  non  poteft  accipi  pro  reo  gravioris 
criminis,  ubi  peena  corporalis  infligenda  eft,  fed  is  in  vincula  conjiciendus  eft; 
/.i.  /.  Divus  Pius ,  ff  dt  cuftod.  nor.  quod  etiam  olim  ufu  Galliar  receptum 
obfervo  ex  teftamento  Philippi  A.  apud  Rigord.  in  ejus  vir.  Prxpofitis  infuptr 
noftris  &  baillivis  probibemus ,  ne  alt  quern  bominem  capiaut ,  ntque  aver  urn  fuum 
quamdiu  boms  fidefujfores  dan  volutrit ,  dt  juflitia  perfequenda  in  curia  nofirat 
nifi  pro  hom'ttidky  vtl  murtro ,  vel  raptu>vel  prodittone  .  Fidejuflbr  non  poteft 
accipi  pro  reo ,  ut  fe  obliget  ad  pceiiam  corporalem  ,  quia  nemo  fuat  vitar ,  & 
membrorum  dominus  eit ;  /.  libtr  homo  ,  ff.  ad  I.  Aouil.  Novo  fatisdationk  ge- 
nere  ,  nimirum  capite  cautum  ab  ardituis  pro  cuftodia  fimulacri  cants  vulnus 
lambenris  ,  quod  dicatum  erat  m  cella  Juoonis,quia  nullo  prctio  xftimari  pot 
fe  videbatur  ;  Plin.  libr.  34.  cap.  7.  Simulacrum  ranis  vulnus  fuum  lambentis  , 
nova  fatisdationt  pro  ejus  cuftodia  cavebatur  a  tuttlariis  cella  Junonis  ,  ubi  di- 
catum f Herat  ,  nrmpa  capite ,  nam  fumrna  nulla  par  videbatur* 

$.  fi  pluret. 

SI  duo  vel  plures  fint  fidejuflbres ,  finguli  in  folidum  tenentur  ipfo  jure ,  fed 
habent  bencficium  divifionis  ex  epiftola  D.  Adriani,  ft  modo  omwes  folven- 
do  fint  litis  conteftat*  tempore ,  ideo  fi  unos  ex  fidejuflbribus  nou  fit  folvendo 
litis  conteftat*  tempore ,  ejus  inopia  ceteros  onerat  eonfidejufibres ,  ex  hoc  £ 
inter  fide/ujfores  ,  /.  inter  eos  ,  ff.  h.  tit.  I.  non  retle  ,  C.  eod.  Bencficium  divi- 
fionis ,  quod  datur  pluribus  ejusdem  pecunix  fidejufforibus ,  &  mandatoribus  da- 
tut ,  He.  reis  conftitutx  pecunix;  I.  ult.  C.  de  conftit.  pecun.  videlicet  fi  folven- 
do fint  litis  conteftatx  tempore  ,  inter  confidejuHbre*;  oliligatio  non  dividitur 
ipfo  jure  ,  fed  oppofita  exceptierte ,  ex  epiftola  D.  Adriani  ,•  d.  I.  inter  fidejujfo- 
rtt,  ita  ut  qui  earn  exceptionem  non  opponit  ,  condemnetur  m  folidum  ,  & 
ideo  hxc  exceptio  opponi  debet  ante  fentcutiam  ;  /.  fidejujftr  ,  1.  C.  b.  tit. 
Itaque  fi  unus  ex  fidejuflbribus  in  folidum  conventus  epiftolx  D.  Adriani  exce- 
pt! une  ufus  non  fit  ,  &  folidum  folverit  creditori ,  non  ha  bet  actionem  adver- 
ius  confidejuflbres ,  quia  folutione  extinguitur  obligatio ,  nifi  ei  ceflz  fint  a£rio- 
ne$  tempore  folutionis ,  ex  hoc  /.  ut  fide/uffior ,  ff.  h.  tit.  I.  cum  alter  ,  C. 
tod.  I.  Modtftinus ,  ff.  de  foiur.  Plane  fidejuflbr  ,  qui  pro  alio  folvit  creditori , 
poreft  defiderare  ab  eo,ut  fibi  cedat  actionibus  fuis,  &  ceflis  aclionibus  uti  po- 
terit  j  d.  I.  cum  alter:  nec  poteft  prius  compelli  ut  folidum  folvat  ,  nifi  cef- 
fa  acrionibus;  /.  fidejufforibm  y  ff.  h.  tit.  I.  ficut  eligendi ,  C.  eod. 

Olim  uno  ex  fidejuflbribus  eleclo  ceteri  liberabantur  ,  aciio  femel  divi(a 
lite  conteftata  cum  uno ,  non  poteft  redinregrari  /  /.  liberum ,  C.  h.  tit.  mul- 
toque  magis  cle&ione  rei  principalis  fidejuffores  liberabantur  ;  l.fi  mandstu  45. 

ult.  ff.  mandat.  Hodie  eleflo  reo  principals  fidejuflbr  non  liberatur ,  nifi  fe- 
<uta  folutione ,  ut  eleclo  uno  ex  fidejuflbribus ,  creditori  datur  regreffus  adver- 
fus  alium  ,  donee  ei  cmnino  fnCficiat ;  I.  reos  principales  ,  /.  central  iter  ,  C.  b. 
'  tit.  Jure  veteri  ,  creditori ,  qui  ejusdem  obligationis  nomine  fidejuftbrem  acce-  ' 
pit,  licet  omiflb  reo  principal!  fidejuftbrem  eligcre/  I. qui  f  mutuant  ,  ff. man- 
dat. d.  I.  non  n&e  ,  d.  I.  reos  principales  ,  nifi  inter  contrahenr.es  aliud  placue- 
rit ,  fed  hodie  fidejuflbr  ,  &  alius  interccflbr  quilibet  ,  non  poteft  conveniri  , 
nifi  prius  difcuflb  reo  principal!  /  nov.a,.  cap.  1.  qua?  contexta  eft  in  autb.  pro- 
fate ,  C.  h.  tit.  nifi  beneficio  ordinis  6c  diicuflionis  renunciarit . 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  zzi 

§.  fidejuffores. 

Fidejuflbr  in  duriorcm  caufam  obligari  non  poteft  ,  puta  reo  principali  Cub 
conditione  obligato  ,  fidejuflbr  pure  obligari  non  poteft ,  quia  obligatio  fi- 
de ju/Toris  eft  acceflio  principalis  obligations  ;  /. 3.  ff.  h.  tit.  I.  in  omnibus ,  de 
faint,  nec  amplius  in  acceftione  efle  pot*ft ,  quam  in  re  principali  :  plus  autem 
jjetitur  non  modo  re  ,  id  eft  quantitate  ,  fed  etiam  tempore  ;  $.  33.  vtrf.  plus 
autem  ,  infr.  de  ail.  Fidejuflbr  in  leviorem  caufam  accipi  poteft  ,  puta  reo  pu- 
re obligato  *  fidejuflbr  in  diem  vel  fub  conditione  accipi  poteft  ,  ex  lux  §.  /. 
Crjtct ,  %  .  Mud  commune ,  /.  hi  qui  ,  ff.  b.  tit.  An  fidejuflbr  in  duriorcm  cau- 
fam obligarus  ,  omnino  non  obligerur  ,  an  usque  ad  concurrcntes  quantitatcs  , 
dubitatum  eft.  Ulpian.  in  d.l.  (jrtct  ,J.  Mud  commune,  pronuntiavit ,  eum 
omnino  non  obligari .  Ratio  dubitandi  efle  poterat  ,  quod  in  llipulationibus ,  ft 
ftipulanti  decern,  viginti  refpondcas,  ftipulatio  non  ell  omnino  inutilis ,  fed  va- 
let u^que  ad  decern,  quia  majori  fummar  minor  ineft  /  /.  t.  §.  /i  ftipulanti  ,ff. 
tie  V.  O.  unds  videbatur  dicendum  ,  fi  fidejuflbr  fit  obligatus  in  majorem  fum- 
mam  ,  quam  debitor  ,  obligationem  fidejuflbris  non  elfe  omnino  nullam  ,  fed 
valere  in  earn  fummam,  qua  reus  principalis  tenetur:  unde  reftituendus  vidctur 
hie  locus,  ac  legendum,non  omnino  obligari  ,  ita  ut  fcntentia  hare  (it,  fidejuf- 
forem ,  qui  adhibitus  eft  in  duriorem  caulam  ,  quam  qua?  tenet  debitorem ,  noo 
obligari  in  totum,  fed  usque  ad  concurrcntes  fummas. 

Fidejuflbr  in  duriorem  caufam  adhibcri  non  poteft  ,  qnia  fatis  grave  &.  o- 
nerofum  eft  per  fe  fidejubere  pro  alio  ,  &  alienis  negotiis  impbcari  ,  quam  ob 
caufam ,  ne  Epifcopi  &  clcrici  dent  fe  fidejuffores ,  vctatur  can.  A  port.  20.  t  aL  19. 
&  conftit.  apoftolicar.  libr.  a.  cap.  t.  quare  aquum  non  eft ,  fidejuftbrem  ,  qui 
ipfo  fidejulfionis  onerc  fat  is  gravatur ,  etiam  in  duriorem  caufam  obligari  . 

Fideiuilur  ftmpliciter  acccptus,  non  tenetur  ad  ufuras,  quia  ufune  non  tarn 
ex  obligatione  ,  quam  ex  mora  rei  accedunt  ;  /.  fidejufjor  ,  C.  b.  tit.  nifi  in 
omnem  caufam  fe  obligaverit  ,  tunc  enim  tenetur  ad  ufuras  ex  mora  rei  ,  ut 
in  fidejufforc  conduitionis  vel  emptionis ;  l.quxn ,  ff.  lotat.  I.  initio,  C.de  pail, 
inter  empt.  vtndit.  Tamen  fidejuftbr  datus  ftmpliciter  a  colonis  in  caufam 
locationis  ,  non  tantum  tenetur  ob  mercedem  locationis  ,  fed  etiam  ob  pecu. 
niam  dotis  prardiorum  ,  id  eft  ob  arftimationcm  inftrumenti  prurdiorum  >  quod 
coloni  a  domino  ffftimatum  acceperunr  ,  quia  locationis  vinculum, id  eft  obli- 

gtio,  earn  quoque  fpeciem  ad  fe  trahit  /.  amiffi,  $.  pen.  ff.  b.  tit.  Fidejuf- 
r  etiam  non  poteft  in  aliam  caulam  obligari  ;  K  Grate  ,  §.  fi  quis  Stichum  , 
ff.  h.  tit.  puta  reo  ia  pecuniam  obligato  ,  non  poteft  fidejuflbr  obligari  in  tri- 
ticum  1  veiut  in  aliam  rem  ,  quia  non  ut  merccs  pecunia  afftirnantur  ,  ita  pe- 
cunia  mercibus  arftimanda  eft/  /.  fi  ita  yff.  b.  tit.  pecunia  srflimat  ceteras  res, 
non  ipfa  arftimatur. 

§.  fi  quid  autem . 

SI  fidejuflbr  pro  reo  principali  folvcrit ,  datur  ei  afUo  mandati  adverfus  eum, 
(bluti  rcpctendi  caufa ,  ex  §.  /.  6.  §.  2.  ff.  t  mantlat.  etfi  fine  judicio, 
id  eft  ultro  oc  non  convemus  folverit  ;  /.  idemque  ,  fidejuffores  ,  ff.  cod.  t 
mamdat.  &  fidejuftbr  a£tione  mandati  ,  non  modo  fortem  &.  ufuras  repctit  , 
led  etiam  ufuras  uGiraxum  ,  quia  ufurx  ei  debentur  tamquam  fors  ,  non  tam- 
quam ufur.c  ,  /.  fi  vera  ,  ij.  ji  miki ,  ff.  ad.  f  mandat.  I.  qui  negotiationem  , 
%.  fi  ex  duobus  ,  %.  ult.  de  adminifir.  tutor.  &  art  .0  mandati  datur  in  id  quod 
Hitereft;  /.  8.  §.  mandati ,  ff.  mandat.  Fidejuflbr  etiam  antequam  folvat  credi- 
tori  pro  reo  principali  ,  adverfus  cum  mandati  agcre  poteft  ,  ut  liberetur.  obli- 
gatione fidejufloria.tribus  cafibus.  Primus eft.fi  diu  in  obligatione  fteteiit.  Sc- 


tii      IN      INSTITUTIONUM  JDSTINIANI 

cundus  eft,  fi  reus  principalis  vergat  ad  inopiam,&  labatur-facultatibus  ;  /. Lu- 
cius ,  §.  ult.Jf.  mandat.  I.  fi  pro  ta  ,  C.  tod.  I.  fidtjujffe  45.  ff.  h.  tit.  I.  1. 
C.  dt  fide/ufj.  minor,  cap.  ult.  h.tit.  Tertius  eft,  fi  judicio  conventus  &.  con- 
(fcmiutus  fit  ;  d,  I.  ft  pn  t* ,  &  d.  cap.ulu 

SI  in  inftrumento  fcriptum  fit  aliquem  fidejuiTifle,  omnia  prxfumunfur  <b- 
lemniter  acta  ,  ex  hoc  §.  id  «ft  pnefumitur  in  fidejufllone  adhibita  folem- 
nis  ftipulatio  ;  /.  fcitndum  y  ff.  dt  V.  O.  I.  optimum  ,  C.  dt  contrab.  &  corn- 
mitt,  fi'tpulat.  §.  ■utrberum ,  fupr.  <fe  huttil.  fi'tpulat.  quoniam  fidejuilio  fine  fti- 
pulauone  non  coaftat  y  A  5.  %.fatis  sutptiot  dt  V.  O. 


a 


De  titttrtr.  tbligat. 

CAP.  XXI. 

kLim  obi  igati  ones  contrahcbanrur  ftipulatione ,  vei  fcriptora  ,  quae  nomint- 
_ '  bus  fieri  dicebantur  ,  ut  hie  £r  L  non  figura ,  ff.  dt  oblig.  CT  aS.  I.  1. 
td  SC.  Maced.  I.  1.  de  awu  It  gat.  ObligatJones  inpuiatione  contrahebantur  , 
cum  pecunia  numerabatur  de  domo  ,  id  eft  ex  area ,-  /.  U&a ,  ff,  dt  reb.  ertdit. 
"Nomraibus  ,  cum  pecunia  numerabatur  ex  menfa  argemaria  y  /.  fi  pturtt  ,  ff. 
dt  patl.  quoniam  veteres  apud  arpentarios  pecimias  deponere  ,  &  eas  per  illoc 
-fomori  exercere  ,  &  uomma  contrahere  folebam  ;  /.  7.  $.  quotitns  ,  ff.  depofit. 
I.  ult.  de  oblig.  Ct  atl.  fnde  nomina  debitorum  in  tabulas  &.  rationes  argeo- 
tariorum  referebantur  ;  Afcon.  in  Vcrr.  3.  Tituli  debi'orum  nomina  dicuntur  t 
prttfertim  m  'tis  debttis ,  in  quibus  hominum  mmins  fctipta  funt  ,  quibus  pecu- 
nia commodate  funt  .  Utrumque  genus  obhgarionis  ,  verbornm,  &  nominum, 
agnofcit  M.  Tull.4-  ad  Atticum  epift.t  18.  Hit  pa8io  nm  verbis ,  fed  vomi' 
tubus  ,  &  perfcriptionibus  ,  multcrum  tabulis  cum  effe  facia  d'tcerttur  ,  probata, 
*  Memmio .  Tempore  Juftiniani  nominnm  ohligationes  defierant  effe  in  ufu,« 
quo  fuhtatus  eft  ufus  tabularum,  vei  non  ex  fide  perfcribebanrur ,  ut  ait  Jufti- 
nianus  hoc  loco:  unde  multo  ante  Juflrniamim  invaluir,ut  privatz  rationes  noa 
t  1.  ifta  facerent  debitorem  y  /.  t  nuda  ratio ,  ff.  depofit.  I.  nuda  ft  ratio ,  ff.  dt  do- 
defiderarur  inftrumenta ,  I.  rationes ,  C.  de  probat.  Olim  fi  in  infttumento  vei  chi- 

Junge  /.  49.  TOgrapho  fcriptum  effet  pecuniam  numeratam  ,  exceptio  non  numerate  pecunic 
in  fn.  dept.  poterat  opponi  intTa  quinquennium ,  hodic  intra  bieimium  y  /.  cum  t  futra ,  /. 
tK},  tn  tontratlibut ,  C.  de  ntn  numer.  ptc.  unde  defcriptus  eft  hie  locus .  Hujusmo- 

di  exceptio ,  hoc  diflert  ab  aliis  ,  quod  qui  oppomt  exceptionem,  earn  probare 
debet  y  /.  in  txceptionibus  ,  ff.  de  probat.  hoc  autem  propriam  eft  exceptioais 
noa  numeratar  pecunia: ,  ut  onus  probandi  rejiciat  m  aclorem  ;  /.  1.  C.  tod. 
Hodic  ex  ufu  forenfi  exceptio  non  numeratz  pecuniz  locum  non  habet ,  ita  ut 
transient  onus  probandi  in  aclorem ,  intra  biennium ,  fed  quandoque  etiam  poft 
biennium  admittitur  ,  fi  debitor  paratus  fit  probare  fe  non  accepiffe  pecuniam . 
Exceptio  non  numeratz  pecuniz  non  opponitur  in  depofito  ,  neque  in  apochis 
publicorum  tributonim  ,  vcl  folutz  dotis  ,  quz  fiunt  perfcriptis  tabulis  aotalt- 
bus  ;  d.  I.  in  contrail ibus ,  %.  fed  quoniam.  Sec  us  in  apochis  folutz  dotis,  que 
fiunt  in  ipfis  tabulis  dotalibus ,  fi  in  eis  fcriptum  fit  viro  dotem  numeratam  et 
fe  ,  qux  rantum  promiffa  fit  y  L  in  dotibus ,  C.  de  dot.  taut,  rum  numtrat.  L  fi 
quis  poft  hac  ,  C.  dt  bonis  damnat.  Hodie  exceptio  non  numeratz  dotis  non 
opponitur  poft  decenniumy  mm.  too.  tap.  a.  quz  contexts  eft  iu  ttuth.  quod  lo- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  *»3 

tmm  ,  C.  «A  t  J*  ^W.  taut,  non  nameret.  Exceptio  etiam  non  numeratac  pe- 
cuniae non  poteft  oppooi  argentariis  ,  fi  mftrumenro  publico ,  vel  chirographo 
cautum  (it  eis  dcben  ,  ob  fidem  men  fa:  argentariar,  quia  ratiooes  argentanorum 
hde on  faciunt;  /.  axgemari*s ,  jj.  i.  ff.  dt  tdtnd.  Sane  jusjurandum  ab  eis  peti 
poteft  intra  biensium  y  nov.  136.  tap.  ult. 


Dt  obit  gat.  ex  cmfenfu  ♦ 

cap.     xxi  r. 


A  Liz  font  obligationes  ,  que  fclo  confenfir  perocluatur,  ut  emptio,  vendt- 
XX  tio ,  locatio  ,  conduct  to,  foctetas,  mandatum  .  Wx  dkuBtur  (bio  confcn- 
fu  perfici ,  quia  fcripturam ,  feu  folenmia  ftipulationis  ,  &  id  traditionen ,  noa 
defiderant ,  ut  alii  contractus ,  unde  inter  abfentes  contrahi  poffuni  per  nuntium, 
vel  per  epiftolam  ,  ex  hoc  tit.  C  /.  2.  ff.  de  oblig.  &  ait.  alioquin  nihil  di- 
fferent ab  aliis  comradribus  ,  quoniam  omnes  contractus  confenlurn  reauirunt  / 
Luff,  depad.  In  his  cotrtra&ibus  contraheotes  ex  arquo  &  bono  obligantur, 
ex  h.  tin  &  d.  t.z.  id  eft  in  his  non  fpeftatur  fcrupuiofiras  verborum,  fed  bo- 
na 6dcs ,  ac  proinde  dkuntur  contractus  bona:  fidei  ,  ut  ftipulationes  contractus 
ftricti  juris ,  quia  nuUam  xquitatis   fit  arbitrii  rationem  admittunt  t  fed  ex  fti- 
pulatione  prarcife  nafcitur  actio  -  quatenus  verbis  expreflum  eft  ;  I.  quidquid  ad- 
flringeada  >  dt  V.  O.  Et  hare  eft  differentia  inter  judicia  bona:  fidei  >  &  ea  quae 
funt  ftricti  juris ,  quod  in  bonar  fufer  judiciis  plenius  eft  judicis  officium ,  in  his 
)udex  a  pnrtore  datus  non  adftringitnr  certa:  formula:  ,  fed  quod  aquius  & 
melius  videtor,  tantf         condemnat:  in  ftriclis  judiciis  corrdemnatjo  fit  non 
ntfi  mero  obbgationis  jure »  quatenus  ftipulatioai?  verbis  coraprrhenAim  eft  y  §. 
m  bona  fidei  ,  infr.  de  ail.   Et  hanc  differentiam  recte  agnofcit  Pauhis  in  /. 
quia  tantnndem  ,  ff.  dt  negot.  gift-  cum  ait  >  tanrundem  in  bonar  fidei  judiciis 
officium  judicis  valere  >  quantum  in  ftipularione  nominatim  ejus  rei  factam  in- 
terrogationem  .  In  his  contractibus  alter  alterr  ohfigacur  ,  id  eft  contraheotes 
inviccm  obligantur  ,  ut  emptio- ,  venditio  ,  locatio  ,  conductio ,  Jbcietas  ,  funt 
contractus  ultro  citroqne  obUgatorii ,  quos  Gr*ct  ce»«A«>f««rnc  vocani  ;  l.La- 
Jtfo  19.  $.  1.  ff.  de  V.  S.  t.  futitgeatium  ,  $.  z.  de  pail,  ex  emptrone  oc  ven- 
ditione  mutua  nafcitur  obligatio  >  quod  tain  emptor  venditorr  teneror  ad  pre* 
tium  folvendum  ,  quam  emptor  venditori  rem  trade  re  &  prod  tare  ,  ut  ei  rem 
habere  liceat  i  /.  f  Jervut  quern  »  §.  1.  ff.  da  aS.  empt.  [.venditor  %  de  evit~l*     t  V.  in  ter- 

^ ^^^^^^^^^m     t  ij.i.eod.  tit. 

De  empt.  CT  vendition*. 
CAP.  XXIII. 

lit  priric. 

THMptio  &  venditio  perficirur  Wo  confenfu  ,  ftatim  atque  convenit  de  pre- 
xlt  tio,  quam  vis  pretium  nondum  numerarum  fit  ,  ac  nc  arrha  quidem  data 
fuerit ,  ut  prxmittitur  hit.  b.  tit.  I.  t.  m  Jin.  ff.  de  tentrab.  empt.  I.  empti  /i- 
dety  I.  non  idrirce,  C  cod.  I.  necejjorie  t  ff.  de  ptrie.  &  comm.  rei  vendit.  Ve- 
rum  re  vendita  &  tradita  .  datur  aftio  empti  venditi  de  pt«io »  non  ret  repc- 
titio  s  l.finen,  C.  de  cmtrab.  empt.  I.  intrvilt  ,  C.  *  rei  vindjeet.  Emptio 


Digitized  by  Google 


«4     IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANr 

8r  venditio  perficitur  (bio  confenfu  ,  efiam  fi  arrha  data  noa  fuerit  ,  quia  ar- 
tfnt  datio  eft  argumentmn  contracts  emprionis ,  ut  fubjungitur  init.  b.  th.  id 
dl  arrhar  dano  non  eft  de  fubftantia  contractus  ,  non  perficit  empbonem  ,  fed 
interponitur  probarionis  caulk  ,•  I. quod  fapt^ff.  de  coitrah.  empt.  quam  ob  cau- 
fam  arrha*  nomine  plerumque  dabatur  annul  us ;  /.  5.  §.  item  fi  infiinr  ,  ff.  d» 
infi'rtor.  ail.  de  quo  Plin.  libr.  33.  cap.  1.  &  Senec  de  benef.  3.  cap.  1 5.  Em- 
ptio  &  venditio  perficitur  folo  confenfu  ,  quia  eft  contractus  )urisgentium  ,  & 
hoc  dirtat  a  mancipatione ,  qux  eft  alienatio  cerum  mancipi ,  &  fit  per  as  & 
libram  libripende  &  quinqae  teftibus  prafentibus  ,  ex  Ulpian.  libr.  regular.  & 
Boctio  in  topieis .  In  nis,qux  ponderc  ,numero,  &  menfura  conftant,  ut  fm- 
mento  ,  vino  ,  oleo ,  venditio  non  perficitur  ,  priusquam  admenla «  appenfa ,  ad- 
numsratave  fmt;  /.  quod  f ape  ,  %.  in  his ,  ff.  de  contrah.  tmpt.  Idem  juris  eft* 
fi  great  veoierit  m  fingula  capka  ;  d.     in  his :  tamen  jure  veteri  venditio  pe- 
coris  non  perficiebarur  ,nifi  pretio  adnumerato ;  Varro  de  re  ruftic  libr.  2.  cap. 
a.  turn  emptor  dixit ,  t ami  funt  mihi  tmptt  eves ,  &  ilk  refpondit  ftmt  ,  Cf 
titpromifit  nummes  ,  tamen  grex  dominion  mn  mutovh  ,  nifi  fit  as  adnume. 
ratum . 

Emptio  venditio  perficitur  nudo  confenfu ,  ubi  nihil  ab  initio  convenit  de 
fcriprura,  de  rnftrumento  conficiendo:  quod  fi  ab  initio  inter  contrahentes  con- 
venerit ,  ut  contractus  in  fcripris  celebretur  ,  non  perficitur  donee  contractus  e 
fchedula  in  mundum  redactus  fit  ,-  /.  cert  trail  us  ,  C.  de  fid.  infirtment.  Unde 
retexitur  init.  b.  tit.  &  I.  ult.  C.  de  tvntrah.  empt.  ait  in  mondum  ,  id  eft  ia 
chartam  puram  ,  &  mundam  /  now  44.  de  tabell.  cap.  2.  feu  in  purum ,  ut  lo- 
quitur Hteronym.  3.  advert  Ruffin.  fchedulis  nondum  emendatis  ,  nondum  ad 
purum  diaeflis  .  Solent  enim  rabelliones  primum  in  fchedulam  referre  contra- 
ctus ,  indc  perpetuat  memoriaf  caufa  emendaros  transferre  in  chartam  mundio- 
rem  ,*  d.  /.  contretlus  %  &  d.  now  44.  quod  fieri  folebat  &  in  aliis  fcripturis , 
ut  obfemtur  ex  loco  Hieronymi  modo  laudato  ,  8c  alio  ejusdem  in  cap.  13. 
F.faix  in  prolog.   Hanc  prafatiunculem  tumult uario  ferment  diftevi  ,  ut  qua? 
habebantur  in  fchedulis  defcribantur ,  C*  plena  emendatio  leiloris  iudicio  rtftrvt- 
tur .  Quod  fi  ab  initio  nihil  convenerit  de  fcriprura  ,  &  contractu  nudo  con- 
fenfu femel  perfecto  ,  poftea  placuerit  in  fcriptis  redigi  ,  fcriprura  nequaquam 
pertinet  ad  perfectionem  contractus ,  fed  tanrum  ad  probationem  ,•  /.  cum  te  5. 
C.  de  tranfatl.  I.  turn  res  ,  C.  de  probat.  Unde  creditori  nihil  nocet  amiflto 
inftrumenti,  fi  debitum  probe-tut  manifeftis  probationibus  y  /.  1.  C.  de  fid.  in- 
firum.  Si  veto  convenerit  ab  initio  ,  ut  contractus  in  fcriptis  celebretur  ,  non 
prius  vires  habct ,  quam  e  fcheda  in  mundum  redactus  fit ,  &  fubferiptione  par- 
tium  munitus ,  or  fi  per  tabellionem  fiat ,  ab  ipfo  completus  T  &  a  parti  bus  ab. 
folutus  fit  ,  ita  ur  ante  completum  inftrumentum  locus  fit  pornitrntiac  ,  &  ab 
&  vendrrioue  emptori  liceat  impune  recedere  ;  d.  I.  contractus .  Com- 
pletum inftrumentum  dicitur ,  quod  forma m  accepit  publici  inftrumenti  ,  putt 
diem  or  confulem  ,  &  fubCcriptionem  teftium  .  Hac  analogia  Joannes  Motchus 
m  prat,  fpiritual.  cap.  193.  0*\t  futtn-upit  .      ^efi*x««or«  :  adbibe  tejles  & 
(ompletionem .  Emptione  &  vendirtone  uondum  perfecta  ,  ab  ea  licet  impune 
recedere  ,  nifi   arrha  jam  data  fuerit  ,  quia  ubi  arrhar  data;  funt  ,  fi  emptor 
recufet  implere  contractum ,  amittit  arrhas  quas  dedit ,  fi  vero  venditor  recufet 
tenetur  in  duplum  ;  d.  I.  contractus,  nimirum  venditor  gravius  punitur ,  quam 
emptor ,  quia  venditor  legem  dat  venditioni  ,  &  proponit  rem  vendendam ,  at 
ftultus  emptor  plerumque  nimio  calore  accedit  ad  cmpriooem  ,  unde  animofior 
emptor  notatur  ,•  A  ita  at  ornne' ,  $.  1.  ff.  maudau  &  caior  Ikitaotis    /.  9.  de 
publican. 

• 


Digitized  by  Google 


LIBRUM  TERTIUM. 


f.  r. 

EMptio  &  vcnditio  fine  pretio  nulla  eft  ,  nan  requirirur  pretii  ntirnentio  ^ 
,  fed  fufficit  convt?ifle  de  pretio  ,  ex  hoc  %.  I.  i.  \.  t.  ff.  de  contrah.  empt, 
i.  tmpti  fides  f  C.  eod.  8c  ita  tntellige  quod  fcriptum  eft  in  /.  patla  eonventa, 
ff.  eod.  empcionis  fubftantiam  confillere  in  pretio  ,  unde  nuda  &  imaginaria  di- 
citur  qux  eft  fine  pretio  ,-  /.  nuda ,  ff.  tod.  I.  imagbuiri*  ,  dt  R.  J.  puta  ea, 
qux  fit  oummo  uno,  duobus  ,  vel  tribus .  nee  valet  nifi  remedii  loco  ,  ut  in 
cafu  /.  ft  ufusfru&us  ,  ff.  de  juu  dot.  dotis  feftituendx  caufa  :  in  emptione 
pretiutn  certum  efle  debet  ,  ex  hoc  §.  /.  7.  $.  ult.  ff.  de  contrah.  empt.  unde 
pretium  emptionis  non  debet  conferri  in  arbitrium  emptoris  ;  I.  quod fopet%.i, 
ff.  eod-  Nihil  vetat  pretium  conferri  in  arbitrium  tertii  ,  quia  confertur  in  ar- 
oitrium  boni  viri  ,•  /.  foc'ietatem  76.  &  ftqq.  ff.  pro  foe.  8t  hoc  cafu  venditio 
conftat  fi  tertius  ille  pretium  definiat ,  alioquin  venditio  nulla  eft",  ex  hoe  $.  /. 
ult.  C.  de  contrah.  empt.  Idem  juris  eft  in  locatione  &  condu&onc,  ex  hoc 
I.  ft  meats  ,  ff.  loeat. 

9.  item  pretium. 

EMptio  nulla  eft  fine  pretio  ,  qnod  proprie  confiftit  in  petunia  ,  ex  Procu- 
lianorum  fententia  ,  qua;  prxvaluit  fententix  Sabinianorum  ,  qui  putabant 
in  quacumque  re  pretium  conflitui  poffe,&  confundebant  emptionem  cum  per- 
mutationc  ,  ex  hoc  §.  /.  1  ff.  de  contrah.  empt.  Igitur  emptio  noo  conftat  fi- 
ne pecunie  numeratione:  &.  hoc  diftar  a  permutatione ,  feu  comparatione ,  quod 
jxrmutatio  fit  de  re  ad  rem, emptio  &  venditio  de  re  cum  pecunia  numerate 
Hierooym.  3.  adverf.  Ruffin.  Nec  reprekendam  y  quod  comperatum  codlcem  pro 
empto  pofueris  ,  cum  comperatio  arquahurn  fit ,  emptio  pretii  annumeratio .  Ven- 
ditio non  contrahitur  fine  pretk)  :  pretio  tamen  ab  initio  conftituto  ,  fi  poftea 
pro  pretio  pecus  in  folutum  detur  volenti  ,  venditio  non  refcinditur  ;  A  pretii 
taufa ,  C  de  refund,  vendit.  quia  cum  quxritnr  quis  fit  conttaSus  ,  fpecTa- 
uir  origo  contraclus  y  /.  3.  C.  ad  Mated, 


"P'Mptione  8c  venditione  perfecla  ,  nondum  fecnta  traditione  ,  periculum  8c 
JO,  commodum  pertinet  act  emptorem  ,  veluri  damnum  eluvionts ,  vel  com- 
modum alluvionis ,  fi  fundus  totus  vel  ex  parte  ,  poft  perfeflatn  emptionem, 
vi  fluminis  occupatus  fit  ,  emptoris  damnum  eft  ,  ita  ut  licet  rem  radios  noa 
fucrk ,  pretium  lolverc  teneatur .  Et  fi  quid  fundo  acceflerit  per  alluvionem ,  ad 
emptons  commodum  pertinet ,  ex  hoc  §.  /.  quod  ftpe ,  §.  fi  ret  (Vendita ,  ff.de 
contrah.  empt.  I.  id  quod  ,  de  peric.  &  torn  mod.  ret  vend.  I-  I.  C.  eod.  cap.*) 
ult.  h.  tit.  Et  hoc  verum  eft  ,  fi  poft  perfcclam  emptionem  cafu  res  interie- 
rit,  vel  deterior  fa&a  fit  ,  alioquin  re  perempta  ante  tradiiionem  faclo  vendi- 
toris,  periculum  pertinet  ad  t  vendirorem , ut  in  l>  t  fi  fundus,  ff.  locat.  fun- 
do  vendi/o  ante  traditionem  publicato  ,  venditor  emptori  tenetur  ex  empto ,  in 
hoc  ut  pretium  reftiruar,  vel  remittal:  ex  quo  intelligirur ,  pod  perfeclam  em- 
ptionem periculum  pertinere  ad  venditorem  ,  &  hoc  ita  fc  habet  ,  quia  fundus 
vix  publicarur  ante  traditionem  ,  fine  culpa  ,  &  dcli&o  venditoris  /  7.  atlione  . 
$.  publicai'tone  ,  ff.  pro  foe.  &  in  L.  quod  fi  ntque  ,  ff.  dt  ptfic.  &  commodi 
rei  vend,  fi  xdilis  plebis  veftes  cmptas  in  via  publica  pofitas  conciderit ,  fi 
neque  emptori  traditx  fint  ,  nequc  emptor  in  mora  fuerit  quominus  traderen- 
tur  ,  periculum  pertinet  ad  venditorem  ,  quia  damnum  contigit  noa  ex  cafu 
fortuito,  fed  ex  ftultitia  venditoris  ,  quod  leflos  projecit  in  viam  publicam,  in 
Tom.  VIL  Ff 


iz6      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

loco  inopporfuno .  Re  vendita  ante  traditionem  fubrepta ,  quxritur  cui  nam  pe— 
rierit  x  emptori  an  venditor!  i  diftingue  hoc  paflo  ,  aut  cuftodiam.  rei  usque  ad 
traditionem  in  fe  secepit  venditor  ,  &  tunc  ad  ipfius  periculum  is  cafus  perti- 
net,  quod  fi  non  fufcepit  cuftodiam,  fecurus  eft  ex  hot  quod  inteliigendum, 
ita  ut  prxftet  cuftodiam  »  qualem  fuis  rebus  adbibet  j  d.  I.  quod  /apt ,  >.  fi  res 
vendita,  quod  fi  hac  cuftodia  pRfftita  res  fubrepta  (it  ,  venditor  liberarur  ,  fed 
tamen  emptori  cedere  debet  adiones  fins  ,  puta  vindicationem ,  vel  condidio- 
nem  furtivam  ,  actionem  furti ,  vel  actionem  legis  Aquiliae  ,  ex  hoc  §.  d.  I. 
quod  /ape  ,  §.  fi  res  vendita,  l.eum  qui  emit ,  t  al.  1.4.  $.  4.  ff.  dt  in  diem, 
additi.  I.  fi  vendiden  ,  dt  furr.  Ratio  additur  a  Jir.tiniano  in  fin.  hu'jus  §. 
quia  venditor  ante  traditionem  rei  adhuc  dominus  ell  ,  id  ell  pro  domino  h*. 
bttur  haclenus,  ut  cedat  a&iooibus  fuis  ;  /.')  1.  2.  Cr  3.  ff.  pro  foe. 

§.  pen. 

EMptio  &  venditio  tarn  pure,  quam  (nb  condirione  conrrahi  percft ,  ex  hoe 
§.  /.  hac  venditio  ,  ff.  dt  contrahtnd.  empt.  fub  conditione  ,  veluti  fi  Sti- 
chus  intra  certum  dicrn  tibi  placuerit  ,  erit  tibi  emptus ,  tot  aureis  ,  ex  hoe  §. 
Si  fub  conditioue  res  venierit ,  venditio  tunc  perficiiur,  cum  conditio  cxtiterir,. 
interim  non  eft  emptio,  quia  conditio  fufpendir  aSum  „•  /.  eedere  diem ,  ff.  de 
V.S.  I.  neceffar'to ,  de  peric.  &  nmmod.  ret  veni'u.  Deficiente  conditione,  nulla, 
ett  emptio,  quod  fi  extitcrit  ,  ct  ro  periculum  eft  emptor  is  ,  quod  fi  pendente 
conditione  emptor,  vei  venditor  deceflerit,  exifteotc  conditione  heredes  qnoque- 
obligantur,  quafi  jam  contrafla  emptione  in  pixteritum d.  I.  nectffario.  Con- 
ditio enim  quandocumque  exiftens  retro  trahitur  ad  tcmpus  contractus  _/»  j£- 
liusf.  ff.  de  V.  O.  I.  donationer  25.  C.  de  dottat.  inter  vir.  &  uxor.  Venditio 
refle  contrahitur  fub  hac  conditione,  fi  res  intn  certum  diem  placuerit,  fee  us 
contracla  fab  conditione  fi  voluero  nulla  eft  ,  quia  obligatio  non  debet  confer- 
ri  in  arbitrium  rei  /  d.  I.  hac  venditio  ,  /.  t  t»  vendentis  ,  C.  ted.  dt  contr. 
tmpt.  I.cetttefimis  , dt  V.O.  Sed  fi  emptio  ita  contraharur  ,  fi  res  tibi  difpli- 
cuerit ,  incmpta  efto ,  emptio  eft  pura  ,  fed  fub  conditione  refolvitur  ,  nempe 
fi  difplicuerit /.  3.  ff.  de  contr  ah.  empt.  I.  fi  hominem  ,  de  u/ucap.  I.  4.  C.  de 
adilit.  ad. 

§.  uit. 

LOca  facra  religiota  ,  vel  public*  emi ,  vendi  non  poflunt  r  qood  fi  quis  e* 
fciens  emerit ,  nihil  agit  ,  fi  ignorans  non  tenet  emptio  ,  fed  emptori  da- 
rur  actio  ex  empto  in  id  quod  intereft,  ex  lie  %.  &  I.  qui  officii  ,  §.  t.  ff. 
de  contrah.  empt.  non  ut  rem  conieqnatur  ,  fed  quod  ejus  interluit ,  ne  decipe- 
retur  ,  &  ita  accipe  quod  fcriptum  eft  in  /.  4.  ff.  ecd.  loci  facri  vet  religiofi 
emptionem  inteJIigi,  li  ab  ignorante  emitur. 


De  locat.  &  condutl. 
CAP.  XXIV. 

LOcatio  &  t  condutlio  proxima  eft  emptioni  &  venditioni ,  iisdemque  juris 
regulis  continetur  ,  nam  ut  emptio ,  &  venditio  contrahitur  fola  conven- 
tione  de  pretio  ,  locatto  &  conduftio  contrahitur  fola  conventione  de  merce- 
de  ,  ex  hit.  h.  tit.  &  I.  2.  ff.  h.  tit.  Ideoque  propter  afhnitatem  ,  quae 
eft  inter  iftos  contractus  ,  veteres  promifcue  ufi  vm   cmptionis  renditio- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  n7 

nisque  appellatione  ,  etiam  in  locatione  &  conductione  ;  /.  veteret  >  cum 
ftq.  ff.  de  atl.  empt.  &  emptor  fructuum  fumitar  pro  conduetore  y  /.  //'- 
berto  ,  ff.  de  annuls  legatis  .  Ex  hoc  contractu  nalcitur  actio  locati  ,  lo- 
catori  dam  actio  locati  ,  conductor!  actio  condu&i. 

§.  I. 

^Icut  in  emptione  pretium  certum  efle  debet  .  ita  in  locatione  merces  eer- 
ily ta  efle  debet  :  hinc  in  locatione  mercede  collata  in  arbitrium  tcrtii,  con- 
tractus mtelligitur  factus  Tub  conditione  fi  Titius  mcrcedcm  dcfimerit  ,  ut  de 
emptione  dictum  eft  §.  i.  fupr.  tit.  prtxim.  In  locatione  pretium  certum  efle 
deSet  ,  qua  de  caufa  li  fulloni  polienda  curandave  ,  aut  larcmarori  farcienda 
vcftimenta  quis  locaverir,  nulla  ftatim  ,  id  eft  in  prsrfenti,  mercede  conftituta  t 
fed  fub  mercede  de  qua  poftea  convcnerit  ,  non  proprie  locatio  &  conductio 
contrahitur ,  fed  contractus  innomtnatus  ?  veluti  faeio  ut  des  ,  proinde  ex  eo 
contractu  non  datcr  actio  locati  conducti  ,  fed  actio  pra-fcxiptis  verbis  y  ex  hoc 
$.  /.  fi  titi  polienda  ,       de  prafcript. 


%.  praterta. 

SIcut  emptio  venditio  non  contrahitur  de  re  ad  rem  ,  fed  de  re  cum  pre* 
tio ,  id  eft  pecunia  nnmerata  ,  ita  locatio  conductio  non  efheitur  cum  re* 
pro  re  utenda  fruenda  datur ,  veluti  ti  convenerit  ut  ufum  equi .  vel  bovis  al- 
terais  iovicem  commodemus  ,  fed  eft  contractus  innomtnatus  ,  do  ut  des  ,  ex 
■^uo  datur  actio  prafcriptis  verbis ,  ex  hoc  $.  /.  fi  gratuitam ,  §.  fi  cum ,  ff.  de 

frt/cript.  verb.  Sine  mercede  pecuniaria  proprie  locatio  conductio  non  contra- 
itur .  Hinc  Ulpian.  in  A  fi  conveterit ,  ff.  commun.  dtvid.  qu*  en'rm  ,  inquit, 
locatio  eft ,  cum  merces  wn  inttmfferit  I  Et  colonus  feu  conductor  proprie  in. 
'telligitur  ,  qui  conduxit  pecunia  :  cum  paniaTio  colono  ,  qui  partibus  fundum 
conduxit ,  proprie  non  contrahitur  locatio  ,  fed  quad  focietas  ,  &  ex  eo  con- 
tractu non  nafcirur  actio  locati  ,  fed  pro  ibcio  ;  L  f  fi  merces ,  §.  vis  major, 
ff.  h.  tit.  l.fi  ttbi  ,  $.  Julianus  ,  ff.  de  pntfeript.  verb.  I.  cum  duobus  ,  §»  tt      tt  §.  ifte 
ttnum  ,  pro  foe.  Tamcn  non  femper  locatio  fiebat  nummo  ,  quandoque  -etiam  defids-atur  . 
partibus ;  Plin.  libr.  p.  epift.  37.  Medendi  una  ratio  ,  fi  non  nummo ,  fed  parti-  Extat  §  u- 
bus  loeem  .  Et  merces  locationis  poteft  confiftere  in  his  ,  quae  pondere,  nume-  mm.  V.  fi 
10,  menfura  conftant,  ut  vino  ,  oleo ,  frumento  ;  I.  fi  olti,  C.  Ltiu  '  probat. 

§.  aieo . 


IN  hoc  §.  Juftinianus  agit  de  emphyteufi  quia  fimilis  eft  locationi ,  &  con- 
ductioni .  Emphyteufcos  contractus  eft  locatio  fundi ,  qua:  fit  in  perpctuum, 
vel  ad  lem gum  tempus  fub  annuo  cenfu  ,  vel  reditu  ;  /.  viam  veritatis  ,  C.  h. 
tit.  unde  in  cap.  conjlitutus  de  religiof.  demib.  conceftlo  ecdefiarum  monachis 
facta  ab  Epifcopo  uib  annuo  cenfu,  improprie  dicitur  facta  in  emphyteufim  > 
propter  ftipulationem  annui  cenfus  .  Empliytcufis  eft  proprie  infitio  ,  feu  cultu- 
re a  grarco  iupttivtw  ,  quod  eft  confererc  ,  quoniam  ab  initio  agri  fteriles  & 
inculti  folcbant  in  emphyteufim  dari  fub  lege  meliorationis ,  unde  pradia  cm- 
phyteutica  Grarcis  dicuntur  iprorifutr*  meliorationet  ;  /.  j.  C.  de  jur.  emphy- 
teutic. Dubitatum  eft  quodnam  hoc  efiet  genus  contractus,  venditio  an  locatio, 
quia  cmphytcufis  multa  habet  fimilia  utrique  ,  fed  conftit.  Zenonis.  definitum 
emphyteufim ,  neque  elfe  venditionem ,  neque  locationem  ,  fed  proprium  &  ter- 
tium  genus  contrachts  ,  in  quo  fcriptura  defideratur  ,•  /.  t.  C.  eod.  tit.  I.  Em. 
phyteufis  non  eft  venditio,  quia  venditio  transfert  dominium  ,  at  in  emphyteu- 

f  f  H 


Digitized  by  Google 


u8     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

fi  dominium  directum  nuet  penes  tradentem  ,  &  dominium  utile  tantum 
tranfir  in  emphyteutam ,  wide  cmphyteutar  non  dicuntur  domini  -  fed  pofleffo- 
«es  ;  /.  i.  §.  qui  in  perpetuum  ,  ff.  fi  agtr  veBigal.  id  efl  emphyteuticar.  pet. 
/.  fcitndum  ,  $.  pojfeffor  r  qui  fatisd.  cog.  &  podium  empbytcuticum  dicitur 
pcfleflio  emphyteutic  ;  Augullin.  contra  litteras  Petil.  libr.  i.  cap.  82.  Noh- 
nt  Qrifph.us  vejicr  O.alamenfts  ,  cum  emiffet  pofftfftonem  ,  &  hoc  tmphyttuti- 
tam  .  fcmphytcuticarios  yrrirnt  tanrum  vocat  Tneodorir.  dc  vit.  Patr.  cap.  to. 
q*ci  <Ti  «w»  <»<  x*(ut(  Utirtu  fiovarLt  tputtpcrvr  mii  Ag<silG-  n*  »» 
tfc^iitfsf  ,  t  iStf  <wr  yrrinf  uerfmritiut  tit  raw  tit  ,  fount  ttiam  cum 
veniffet  aliquaudo  vici  illius  dominus  ,  Lettius  hie  erat  ,  tfrr/ar  quam  par  erat 
[rutins  agroruM  extgiffe  a  colonis  .  Emphyteufis  son  eil  locatio  ,  quia  locatio 
non  tran^tcrt  dominium;  I.  non  felet  rff.  h.  tit.  at  in  emphyteufi  dominium 
directum  non  transfer! ur  ,  utile  ii-cn'  .  Primum  hujusmodi  contractus  certo  ju. 
te  donatw  a  Zenone  ,  ante  eum  dubitatum  eft  eifer  ise  venditio  an  locatio . 
Sed  cave  ne  crcdas  hoc  genus  contractus  efle  excogitatum  a  Zcnone  ,  ejus  ori- 
ginem  antiquam  fuilfc  indcat  Juftinianus  hit  ,  cum  ait  inter  vcteres  dubitatum 
quisnam  clfirt  hie  contractus  an  venditio  y  an  locatio  ,  fed  conftitutiouc  Zeno- 
niana  effectual  ciTc  proprium  genus  contractus  :  &  ut  fonrcm  petamus ,  hujusce 
contractu*  origo  ccepit  a  locationc  &  conduct ione  pra:diorum  publicorum  civi- 
tatum  vel  municipum  ,  qux  folebant  locari  in  perpetuum ,  vel  in  longum  tem- 
pos fub  penfione  annua  ,  qua:  vedtigal  dicebatur  ,  uode  &  agri  vectigales  ;  /.  r. 
&  ?•  fi  *gtr  veiligal.  I.  3.  4.  ff.  de  ttb.  tor.  qui  fub  tutel.  Quo  exem- 
plo  cccpcre  privati  agros  fqes  colonis  traderc  in  perpetuum  fub  eadem  lcgf,& 
hi  agri  emphyteutic!  dicti  funt  proprie  y  undc  rerum  fimilitudiiie  deceptus  Tri- 
bonianus  confinfit  agros  vefligales  &  emphytcuticarios  in  tit.  fx  agtr  vtdigat. 
id  tfi  emphyteuxicar.  pet.  Ex  conltit.  Zcnoim  emphyteufis  eft  proprium  genus 
contractus ,  quod  fuas  pactioncs  recipit ,  ex  hoc  §.  id  eft  quascumque  pactiones, 
pacta  cnim  dant  formam  contractu:;  /.  juris  gentium  >§.  quinimmo  ,  ff.  dt  pail. 
Hinc  fi  aliquid  pactum  fuerit  in  hoc  cuntraSu  >  perinde  valet  ac  rt  natural  is 
eiret  contractus  ,  id  eft  ac  fi  tale  effet  pactum  ,  quod  narura  ineft  conrractui  „ 
funt  enim  qua-darn  pacta  tacita  ,  qux  natura  infunt  contractu  ctiam  fi  omifla 
fint  ;  /■  quod  fi  n*ht ,  quia  efftdua  ,  ff.  dt  sdil.  edit}.  Si  nihil  coovenerit 
dc  periculo  rei ,  ti  res  tota  intcriertt ,  periculum  perrinet  ad  dominum  >  fi  ex 
parte  damnum  eft  emphytcuticarii  ,  cx  loc  §.  /.  1.  C.  dt  /ur.  emphyteutic,  id 
eft  fi  prardium  totum  chasmate ,  vel  vi  Ruminis  fublatum  fit ,  cmphyteuticarius 
liberatur  ,  fi  pro  pane ,  propter  particular  damnum  penfio  non  rcmiuitur  em- 
phyteuricario  .  Aliud  in  locationc  conductione ,  merces  enim  remittitur  propter 
ueriiitatem  ,  vel  alios  cafus  fortuitos ;  I. ex  tondu&o^^.  fi  visyCr  ftq.  ff.  h.tit. 

§.  htm  quxritur. 

SI  cum  atm'rlce  Titius  convenerit  ,  ut  is  ex  auro  fuo  certi  ponderis  ,  certar- 
que  forma: ,  annulos  ei  facerer  certo  pretio ,  quaritur  utrum  emptio  &  ven- 
ditio ,  an  locatto  &  conductio  coutracta  intelligatur  i  Cafllus  putabat  eife  con- 
traflum  mixtum  ,  nempe  materia;  emptioncm  &  venditionem  ,  opera;  autem 
locationem  6c  conductionem  :  fed  rejecta  feutentia  Caflii  placuit  unum  efJe  ne- 
gotium  ,  id  cii  emptioncm  &  venditionem  tantum  :  quod  fi  aurifex  ex  auro 
Titii  annulos  fecerit  merccde  conftituta  pro  opera  ,  locatio  &  conductio  tan- 
tum contrahitur ,  cx  hoc  §.  /.  2.  ff.  h.  tit.  1.  Sabinus  ,  /.  commit,  ff.  dt  con- 
trah.  empt. 

C§.  pvt. 
OnduSor  omnia  Secundum  legem  condudionis  facere  debet,  ex  hoc  §.  l.fi 


Digitized  by  Google 


1IBRUKT  TERTIUM.  229 
mertes  ,  conduEior  ,  £  £.  /if.  id  eft  debet  fervare  pafta  conventa  condultio- 
nis ;  pa£U  eniro  dant  legem  coniraftui  ,  ck  fi  quid  in  lege  prartermiflum  ftie- 
rit  ,  id  ex  arquo  &  bono  praeftandum  eft  ,  ex  hoc  §.  id  eft  pacta  ,  qox  natu- 
raliter  infunt  contraftui ,  et(i  omiffa  fint  ,  ex  arquo  &  bono  inefle  intelligun- 
tur  in  bona:  fidei  judiciis  /.  quod  ft  mitt,  §.  quia  afftdua ,  ff.  de  etdil.  ediB* 
puta  ex  locato  &  conduSo  ufura:  debentur  ex  mora  in  mercede  folvenda  et- 
iam  fi  de  ufuris  nihil  convenerit  ,-  /.  2.  /.  prxfes  ,  C.  h.  tit.  In  locatione  & 
conduttione  ,  in  prardiis  urbanis  invefta  illata  tacite  funt  pignori  pro  penfioni- 
bus ,  in  prxdiis  ru!ricis  firufhis  qui  ibi  nafcunmr  ,•  /.  2.  3.  cf  4.  [.in  pradiis 
ff.  in  quib.  cauf.  pign.  vtl  hypoth.  I.  certi  ,  C  locat.  Conductor  in  re  condu- 
ct prarftat  diligentiam  ,  quam  dilieentiflimus  parerf.  fuis  rebus  adhibet  ,  fed 
non  prarftat  cafus  fortuitos  /  d.  I.  fi  merces  ,  $.  vis  major  ,  /.  in  judtco ,  C. 
t»d.  I.  contraBus  ,  de  R.  J.  quia  cafus  forruiti  nullo  bona:  fidei  judicio  prar- 
ftantur  ;  /.  qu.t  fortuitis  ,  C  de  pigner.  aB.  Excipiuntur  duo  cafus  .  Primus 
eft,  fi  culpa  prrceflit  cafum  ,  fi  culpa  cafus  contigerit,  ur  in  /.  item  qusritur  , 
$.  exercituyff.  h.tit.  Secundus  eft,  li  conductor  cafus  fortuitos  in  fc  fufceperit- 
/.  item  quaritur  ,  §.  fi  gemma ,  ff.  h.  tit.  I.  1.  C.  comrnod.  Er  hoc  cafu  etiarn 
non  prarftat  cafus  infolitos  &  improvifos  ,  ut  voluit  glofla  &  Bart,  in  /.  fed 
&  fi  quit ,  §.  qutfitum  ,  ff.  ft  quis  taut,  ex  I.  fifiulas ,  $.  frumenta  ,  ff.  d* 
tent  rah.  empt.  cui  ad;ungi  poteft  /.  tn  vendition  ,  ff.  de  etc!,  empt.   Ratio  eft 

Juia  is  qui  in  fe  fufcipit  cafus  fortuitos  ,  non  videtur  cogitafle  de  cafibus  info- 
tis  &  improvilis  .  In  re  conducta  conductor  prarftat  diligentiam  ,  quae  con- 
gruit  idoneo  patrifamilias  ,  at  fi  quis  conduxerit  opus  faciendum ,  prarftat  impe- 
ritiam  ,  quia  opus  conduxit  ut  anifex  ,  qui  prarftat  artis  peririam  ;  d.  I.  item 
ftrttur  $.  fi  gemma  ,  /.  ft  quis  demum  ,  $.  Celfus  ,  eod,  tit.  1.  fi  fervus, 
$.  ft  caltcem  ,  ff.  ad  I.  Aqutl. 

§.  ulu 

MOrtuo  conducTore  intra  tempora  conduflioiiis ,  conduftio  non  fin i tur  mor- 
te  condudtens  ,  fed  tranfit  ad  heredem  ,  &  in  heredem  ,  ex  hoc  L  I. 
vtam  yentatts ,  /.  contraSus ,  C.  tit.  qni  enim  contrahit  ,  fibi  &  heredibus 
contrahere  intelligitur  ,•  /.  fi  paBum  ,  ff.  de  pnbat.  Dubitandi  caufa  crat,quod 
heres  coloni  non  eft  colonus;  /.  turn  \  tn  pl*rety  $.  1.  ff.  h.  tit.  Sed  quamvis 
heres  conditions  non  fit  proprie  conductor  ,  quia  hoc  refpicit  perfonam  ta- 
men  fuccedit  in  conductione  ,  quia  fuccedit  in  jus  locumque  defunfli  ,  & 
dem  obhgatiomhus  tenetur  ,  ex  quo  hereditatem  adiit  ;  adt-undo  enim  heredita- 
tem  cum  creditoribus  contraxifte  intelligitur,-  /.  3.  §.ult.ff.  quit,  ex  cauf.  in 
poff.  eat.  Conduftio  non  folvitur  morte  conducloris  ,  funt  tamen  nonnulli'ca- 
tiis,  quibus  folvitur  ante  t  em  pus  depaflum.  I.  Si  domus  locata  vendatur,  aut 
legctur  .emptor  aut  legatarius  non  tenetur  ftare  locationi  ,  fed  conduaori  fu- 
pereft  adio  ex  conducto  in  venditorem  vel  heredem  ;  /.  fi  merces  ,  §.  qui 
Jundum ,  /.  qui  fundum  ,  h.  tit.  I.  emptorem  ,  C.  eod.  I.  Julianus  ,  §.  utt. 
ff.  de  all.  empt.  I.  mbtl  ,  §.  ult.  de  legat.  1.  II.  Inquilinus  ^dibus  conduftis 
expel  li  poteft  ante  tempus,  fi  dominus  ardium  eas  propriis  ufibus  neceflarias  ef- 
fe  nrobaverit  ,  aut  fi  velit  eas  corrigere  ,  id  eft  inftaurare  feu  reficerc  ,  aut  fi 
male  his  utatur  ,•  /.  3.  C.  h.  tit.  I.  3.  §.  rum  inquilinus  ,  ff.  uti  poffid.  III. 
Conductor  expelli  poteft  ,  fi  biennio  ceftaverit  in  folvenda  penfione  ,  aut  fun- 
dum non  colat  uti  oportet  ;  l.quxro^  %.  inter  locatorem ,  ff.  h.  tit.  Emphyteu- 
ticario  datur  tnennium;  /.  2.  C.  de  jut.  emphyteutic  ^ 


IN      INSTITUTIONUM  JUST1NIANI 


De  /ttittatt . 
CAP.  -XXV. 
In  princ. 

SOcietas  eft  eommunio  ,  que  nudo  confenfii  conrrahirur  de  re  ,  vel  negotia- 
rjoae  honefta  ,  ejusque  lucro  vel  damno  inter  focios  communicaodo  ;  nee 
enim  focietas  inducitur  per  conuruituonem  ,  qua:  contrahitur  re  ,  vduti  fi  res 
communis  fit  inter  duos  ,  quod  eadem  res  duobus  donata  vel  legata  (It  ,  vel 
duo  coheredes  inflituti,  quia  cum  coherede  non  contrahimus  focietatem ,  fed  in- 
cidimus  in  earn  ,  &  coUeeatartos  vel  coheredes  conjunxit  ad  focieratem  non 
coofenfus ,  fed  res  y  $.  ?.  Cf  4.  fupr.  de  oblig.  qua  qua/,  ex  contrail* ,  /.  he- 
rtdes,  $.  non  tantumy  n.  famil.  erc'i/e.  Hinc  focietas  voluntaria  opponitur  he- 
reditaria; ,  qua;  neceflana  eft  ;  /.  verum  ,  $.  in  htrtdem  ,  ff.  pro  Joe.  quia  fo- 
cietas inter  coheredes  contrahitur  re,  non  confenfu:  &  hanc  diftinetionem  cau- 
te  agnovit  M.  TulL  pro  Quint.  Cum  to  tu  voluntoriom  focietatem  coibas , 
qui  te  in  hereditaria  focietatx  freudavetat?  Societas  eft  de  re  vel  neeotiatione 
bonefta  ;  fi  enim  unus  ex  fociis  quid  ex  furto  vel  alio  maleficio  quanierit  ,  ia 
focietatem  non  confertur,  nec  enim  ulla  eft  focietas  malehciorom ;  /.  quod  au- 
tern  ,  ff.  b.  tit.  I.  i.  §.  plant  ,  ff.  de  turel.  O"  rat.  diflrah.  Societas  contrahi- 
tur aut  univerforum  bonorum  ,  quam  proprie  Gratci  uirwiw  appellant  ,  aut 
alicujus  negotiationis  ,  veluti  maircipiorum  emendorum  vendendoramve  ,  aut 
olei ,  vini  ,  frumenti  emendi  vendendive  ,  aut  fagariar  negotiationis ,  id  eft  fa- 
go  rum  vendendorum ,  quod  erat  vems  militaris  genus ,  aut  ve&igalium  ,  id  eft 
vecligalium  conducendorum  ,  aut  return  linguiarum  f  ut  proponirur  tnh.  h.  tit. 
1. 5.  7.  cum  duobus  ,  §.  quidam  ,  /.  verum  efl  ,  $.  tn  beredem  ,  ff.  h.  tit.  In 
focierate  omnium  bonorum  omnes  res ,  qua:  coeuntium  funt,  coorinuo  commu- 
nicantur  ,  puta  heredirates  &  legata  &  donationes ,  quae  cuique  feciorum  obve- 
nerunt  ,  &  omnia  adquifitionum  genera;  /.  1.  2.  &  j.  $.  cum  /pecialiter,l.  fi 
fectttatcm  75.  ff.  h.  tu.  eriam  dotes  uxorum  y  /.  afiione ,  §.  uh.  ff.  b.  tit. 

jure  civili  focietas  omnium  bonorum  poteft  eriam  inter  virum  &  uxcrem 
contrahi  /.  ex  diver/*  ,  item  fi  mulier  ,  ff.  /olut.  matrim.  I.  alimenta  ,  $. 
qui  focietatem  ,  de  aliment,  legat.  quia  focietas  inter  virum  &  uxorem  non 
eft  donatio  ,  fed  fpecialis  contractus,  qui  nequaquam  veutur,nifi  donandi  cau- 
fa  fiar  ;  /.  cum  hie  flatus ,  §.  fi  >  ff-  denat.  inter  vir.  Cf  uxor.  Mori- 
bus  Gallia;  focietas  acquarftuum  &  conquzftunm  conftanre  matrimonio  faciendo- 
rum  ipfo  jure  contrahitur  inter  virum  or.  uxorem ,  cujus  juris  infigne  velKgium 
deprebendirur  in  cap.  fignificavit ,  de  den.  huer  vir.  CT  uxor,  quod  inferibitur 
decano  &  capitulo  Lexovienfi  .  Olim  pars  bonorum  quxfitorum  conllante  ma- 
trimonio ,  que  uxori  ceffit ,  fuit  tenia ,  quam  tertiam  collaborationis  vocat  ca- 
pitul.  Karof.  M.  libr.  4.  cap.  9.  Hoc  jure  thefauros  Dagoberri  inter  ejus  libe- 
ra arqua  lance  divifos ,  fepofita  Nantildi  ejus  vidux  tenia  parte  eorom  omni- 
um ,  qux  conftante  matrimonio  parta  fuerant  fcribit  Aimoin.  libr.  4.  cap.  ^6. 
Eodemque  jure  Rodulfum  Regem  univerfam  gazam  regiam ,  prxtcr  uxoris  par- 
tem ,  in  monafteria  Francis:  Buryundiarque  crogafle ,  tra4it  Frodoard.  in  chronic, 
ad  ann.  824.  Hodie  ea  pars  uxoris  eft  dimidia  accuxftuum  &  conquarftuum  . 
Acqurftus  fueit  quaftus  fatli  conitante  matrimonio  ex  opera  &  induftria  .  Con- 

Juarflus  funt  quarfhis  provenientcs  ex  donatione ,  legato ,  vel  quacumque  libera- 
itatc  . 


Digitized  by  Google 


librum:    tertium.  t}* 

5.  I. 

SOrietate  contra&a  ,  fi  nihil  de  parribus  lucri  8c  damni  nominatim  convene- 
rs, id  eft  fi  dictum  non  fusiit  quam  partem  quisque  ex  Cociis  ferat  lucri 
&  damni  ,  xquales  panes  conftituumur  ,  quod  fi.  partes  expreflx  funt  ,  puta  fi 
convenerit  ,  ut  unus  ex  fociis  duas  vel  tres  partes  ferat ,  alter  uiiam  tan  turn  , 
conventio  valet  ,  ex  hoc  %.  I.  5.  §.  focietas  ,  L  fi  non  fuerint ,  /.  quid  enim  , 
ff.  h.  tit.  boni  enim  viri  arbirrio  conveniens  effe  poteft  ,  ut  non  xqiur  partes 
focietatis  conftituantur  ,  ut  fi  unus  ex  fociis  plus  opera  ,  &  induftria;  in  focie- 
tatem  con  ferat  ,•  d.  I.  j.  &  aliis  nude  laudatis  :  open  &.  induftria  wo  patri- 
monio  confcrtur;  M.  Tull.  pro  Rofdo  Comaed.  O  focietattm  capita/am  &  in- 
dignant !  ubi  alter  H.  S  JQOD  >  CCCIjJJ  quod  fit  ,  in  focktatem  of- 
fer t :  nifi  idcirto  mtlefte  patttis  quod  H.S  IjOO  tu  ex  area  pnfertbas ;  H.S 
CCCI003  tx  difciplina  &  arttfich  Rofcius  proferebat . 

$.  de  ilia, 

C^I  Titius  &  Seius  inter  fe  pafli  fint ,  ut  ad  Titium  lucri  dux  partes  peni- 
^  ncant  ,  damni  tenia  ,  ad  Scium  dua;  partes  damni ,  lucri  tenia  ,  an  rata 
habcri  debeat  conventio  I  Quintus  Mucius  exiftimabat  talem  conventionem  ef- 
fe contra  naturam  focietatis,  &  ob  id  non  valere;  natura  enim  focietatis  fen, 
ut  lucrum  ,  &  damnum  inter  focios  srqualiter  dividatur  ;  /.  a.  C.  h.  tit.  Cum 
(beret as  jus  frateroitatis  quodammodo  in  fe  habeat  ;  /.  verutn  eft  ,  ff.  h.  tit, 
Quinti I.  dec  lama U  320.  Soc'mmm  communis  damntytf  lutra  fint ,  facta  res  eft, 
Cf  qujtdam  fraternitas  propojitorum  animorum  .  In  federate  pi  rem  lucri  &  da- 
mni rationem  eiTe  oponet ,  &  hoc  eft  quod  ait  Paulus  in  /.  Mucius  ,  ff.  b.  tit. 
Mucium  fcriptlfle  non  poffe  focietatem  coiri ,  ut  aliam  damni  ,aliam  lucri  par- 
tem focius  ferat  .  Servius  Sulpitius ,  cuius  fenrentia  obtinuit  ,  contra  fenfit ,  in 
focictate  pa£tum  valerc  ,  ut  dispares  fint  lucri  ,  &  damni  partes  inter  focios  , 
quia  fzpius  quorumdam  opera  ita  prxftat  in  focietate  ,  ut  eos  mebori  conditio- 
ne  in  forietatem  admitti  conveniat,  nam  &  focietas  ita  contrahi  poteft,  ut  al- 
ter pecuniam  »  alter  operam  con  ferat  ,  &  tamen  lucrum  inter  fodos  commune 
fit  ,  quia  Gepe  in  focietate  unius  opera  pro  pecunia  valet,  adeoque  in  focietate 
conveniri  poteft  ,  ut  quis  ex  fociis  panem  lucri  ferat  ,  damnum  non  fentiat  de 
ilia  ;  I.  fi  non  fuerint ,  /.  Mucius  ,  ff.  h.  tit.  Eademqwc  ration?  fi  in  coeunda 
focietate ,  anem  operamve  pollicitus  eft  alter  ,  veluti  cum  pecus  in  commune 
pafcendum  ,  aut  agrum  poiitori  ,  id  eft  colono  paniario  darnus  in  commune 
quarendis  fruftibus  ,  itw  culpa  prxftanda  eft  ,  id  eft  fodos  inter  fe  dolum  & 
culpam  prarftare  oportet  \  pretium  enim  operac  artisve  eft  velamentum  ,  id  eft 
pretium  quod  unus  ex  fociis  confert ,  velut  tegit  feu  acquat  operam  &  indu- 
ftriam  alterius  ,  ita  ut  utriusque  par  ratio  habeatur  .  Eadem  etiam  ratione  fo- 
cietas coiri  poteft  inter  eos  ,  qui  non  funt  arquis  facultatibus  ,  cum  plerumque 
pauperior  opera  fuppleat  quantum  el  per  comparationem  patrimonii  deeft  ,*  /. 
5.  §.  focietas  ,  ff.  h.tit.  In  focietate  pactum  valet,  ut  quis  ex  fociis  lucri  par- 
tem ferat ,  damnum  non  fentiat  ,  quod  tamen  ita  eft  intelligendum  ,  ut  fi  in 
alia  re  lucrum  in  alia  damnum  contigerit  ,  damnum  compenfetur  cum  lucro 
ad  concurrentes  quantitates  ,  &  in  lucro  efTe  intellieatur  folum  quod  fupereft 
compenfatione  facta ,  id  eft  dedufto  damno ,  ex  hot  §.  &  hare  fuit  feutenria  Ser- 
vii  ,  qua;  refertur  in  d.  I.  Murius  .  In  focietate  lucrum  non  intelligitur ,  nifi 
dedufto  damno,  atque  ita  damnum  compenfatur  cum  lucro, fed  hoc  intelligen- 
dum de  damno,  quod  cafu  accidie  ?  alias  fi  focius  in  re  una  aliquod  culpa  fuft. 
danyium  iutulcrit  fodeuti ,  licet  in  ceteris  fodetaiem  auxerit  ,  compendium 


*3i      IN      INSTITUT10NUM  JUSTINIANI 

non  compenfatur  cum  damno ,  &  foci  us  pnrftat  damnum  y  /.  w*  ob  earn  rem  ^ 
&  ftq.  ff.  h.  tit.  quia  culpa  non  compenfatur  cum  bene  geftts .  Non  valet  fo- 
cietas, ut  alter  foci  us  lucrum  tantum  ,  alter  damnum  ierat  ,  quoniam  eft  fo- 
ci was  leonina  ,  &  iniqwffimum  genus  focietatis  eft,  ex  qua  quit  damnum,  non 
etiam  lucrum  fpeftet  ;  I.  fi  mm  fturmt,  §.  Arift»t  ff.  Ltiu 

%.  illud. 

SI  in  focietate  dumtaxat  convenerit ,  quam  partem  lucri  qois  ferat,  veluti  ft 
convenerit  ut  duas  partes  lucri  ferat  ,  de  quota  damni  nihil  dic*htm  fit,ea- 
dem  erit  pars  damni ,  quam  lucri ,  ex  hoc  quia  quota  exprefla  in  una  caufa, 
cenfetur  repetita  in  alia  y  art.  L  fi  plures  yff.  d*  vulgar.  &  pupiltar.  &  I. 1. 
C.  de  impubtr.  &  cum  in  focietatis  conrradTu  fides  max  i  me  fpecletur ,  aequitatts 
rationi  convenit,easdem  efle  panes  lucri  &  damni  inter  focios  y/.j.  Cb.tiu 


UT  focietas  confenfu  contrahitur  ,  iu  &  tamdiu  manet ,  donee  partes  in 
eodem  confenfu  perfeveravermt  ,  ex  hoc  %.  1.  tamdiu  ,  C.  h.  tit.  &  fo- 
cietas contra&a  inter  plures,  unius  renunciatione  diflblvitur  ,  ex  hoc  %.  L  4.  §. 
ult.  1.  vtrum  eft ,  in  fin.  ff.  h.  tit.  Ratio  eft  ,  quia  focietas  eft  indi vidua  ,  oc 
velut  fornix,  vel  unius  carmenti  cafu  labitwr,  &  apta  carmentorum  coaptatione 
fuftinctur  ;  Senec.  epift.  95.  Societal  nofira  tapidum  fomkat'nmi  Jimillima  eft  , 
qua  eafura  niji  invkem  obfiartnt ,  hoc  ipfo  fuftmetur  .  Si  tamen  unus  ex  fociis 
intempeftive,  id  eft  incongruo  tempore  renuntiaverit  focietati,  ut  obveniens  lu- 
crum folus  ierat  ,  puta  fi  totorum  bonorum  focius  ,  cum  ab  aliquo  heres  in- 
ftitutus  effet,  ad  hoc  renunciaverit  focietati,  ut  hcreditatem  folus  lucri  faceret, 
tenetur  aSione  pro  focio  hoc  lucrum  cum  focio  communicare ,  ex  hoc  §.  l.fi 
convenerit ,  /.  aatone ,  ^.  dttimut  ,  ff.  A.  tic  &  hoc  eft  quod  ait  Paulus  in  /. 
fed  C  focius ,  §.  ult.  ff.  h.tit.  focietatis  intempeftivatn  renunciationem  ipfo  ju- 
re in  arftimationem  venire  ,  id  eft  fijocius  intempeftive  focietati  renunciaverit, 
teneri  aftione  pro  focio  in  id  quodlntereft  focietatem  non  dirimi  .  Societas 
folvitur  unius  ex  fociis  renunciatione  ,  etiam  fi  convenerit  inter  focios  ,  ne  in- 
tra certum  tempus  a  focietate  abeatur  ;  /.  ft  convenerit  ,  ff.  h.  tit.  quia  nemo 
invitus  cogetidus  eft  in  communione  remanere  y  /.  ult.  C.  comm.  dtvid.  pro- 
pter difcordias  fc.  quas  materia  communionis  excitare  fblet  y  /.  cum  pater  ,  $. 
dulcifftmis ,  ff.  de  fcgat.  2.  Si  outs  dolo  malo  renunciaverit  focietati  ,  alicujus 
lucri  captandi  caufa ,  cogirur  id  lucri  cum  focio  communicare ,  fi  vero  aliud  lu- 
crum non  captarum  obvenerit  ,  folus  id  lucratur  ,  ex  hoc  $.  &  d.  1.  ailione , 
§.  diximur .  Ratio  eft,  quia  dolus  in  eo  non  eft  admiffusy  d.  §.  diximms  .  Is 
veto  cui  renunciatum ,  quidquid  port  renunciatam  focietatem  adquirit  ,  fibi  foli 
adquirit  ,  ex  hoc  <j.  quia  fi  unus  ex  fociis  intempeftive  renunciaverit  focietati  , 
a  ie  quidem  liberal  focios,  fe  aurem  abillts  non  liberal y  d.  Lait'tone, §*diximus. 

%.  folvitur. 

SOcietas  folvitur  morte  naturali  vel  civili ,  puta  maxima  media  capitis  demi- 
nutione  y  /.  4.  §.  ult.  I.  vtrum  eft  ,  $.  foctetat ,  ff.  h.  tit.  Societas  folvitur 
morte  focii ,  nee  tranfit  in  heredem ,  quia  in  focietate  eleda  eft  certa  perfona , 
ex  hoc  §.  electa  eft  induftria  y  /.  inter  artifices ,  ff.  de  foluu  Unde  focius  focii 
mei  non  eft  focius  mens  ,  quia  cum  eo  non  coutraxi  y  /.  qui  admit titur  ,  & 
feq.  ff.  h.  tit.  Adeoque  fi  focietas  inter  plures  conrradia  fit ,  morte  unius  folvi- 
tur, etfi  plures  fupcriint ,  ni/i  in  contranenda  focietate  aliter  convenerit,  nimi- 

rum 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     TERTIUM.  x3J 

ram  at  moite  unius  focietas  non  folvatur ,  fed  inter  fuperftifes  maneat  ;  d.  I. 
aliiona ,  J.  mortuo ,  unde  exfcriptus  eft  hie  $.  Adeo  vemm  eft ,  focieutem  toU 
vi  morte  focii  ,  ut  non  valcat  pactum  focietati  ab  initio  appoutum  ,  ut  here* 
«c  focietare  fuccedat ,  nifi  fit  focietas  veeliealium  /  /.  nemo  35.  /.  cum  duoSus, 
$.  idtm  refpondit  ,  /.  adeo  ,  ff.  h.  tit.  Etfi  focietas  non  transeat  ad  heredem  , 
tamen  heres  focii  tenetur  aaione  pro  focio  ex  geflu  defundi  ,  &  ea  quae  a 
defuncro  incohata  funt ,  explicare  id  eft  expedire  &  implere  debet d.  I.  ne- 
mo ,  C  feq.  I.  heres  focii  ,  ff.  h.  tit.  &  hoc  eft  quod  dicitur  in  /.  furti  ,  J. 
pen.  ff.  de  his  qui  not.  infant,  heredem  fuo  nomine  non  damnari  tutelar ,  vel 
pro  focio  afiione  ,  quia  heres  neque  in  tutelam  ,  deque  in  focictacem  fuose- 
dit ,  led  tantum  m  ats  alienum  defun&i . 

■ 

$.  item  ft . 

SI  focietas  alicujus  rci  contrafia  fit ,  puta  certx  negotiationis ,  &  finis  nego- 
tio  impofitus  lit  ,  focietas  finirur  ,  ex  hoc  J.  /.  actions  ,  §.  item  ft  to.  ff. 

J.  publication*. 

PUblicatione  id  eft  confifcatione  bonorum  unius  ex  fociis  focietas  extingui- 
tux ,  quia  cuius  bona  publicanrur,  cum  in  ejus  locum  alter  fuccedat ,  nrm- 
pe  flfcus  y  pro  mortuo  habetur ,  ex  hoc  $.  /.  uB'wne  ,  §.  publications  *  ff.  h.  tit. 
«  hoc  e!t  quod  ait  Ulpian.  in  /.  verum  eft  ,  $.  utt.  ff.  eod.  focietatem  folvi 
interitu  perfonarum  vel  re  rum ,  puta  fi  res  in  rerum  narura  effe  defieriut  g  auc 
conditionem  mutaverint,  puu  fi  confecratx  vel  publicat*  fint. 

$.  item  fi  quis. 


I Tern  focietas  diftrahitur ,  fi  unus  ex  fociis  bonis  ceflerif ,  &  ea  a  creditori- 
bus  diftra&a  fint  ,  ex  hoc  §.  /.  aSione  ,  §.  item  bonit ,  ff.  h.  tit.  quia  pro- 
fcriptio  bonorum  debitoris  morti  comparatur  ;  M.  TuII.  pro  Quint  Cuius  bo- 
tut  venierunt  ,  cm) us  non  modo  ilia  amplijfima  fortune  ,  fed  etiam  villus  vefti' 
t usque  neceffariur  ,  fub  pracone  rum  dedecore  fubjtitus  efl  ,  it  non  modo  ea  mt- 
men  vivcrum  txturbtttat ,  fed  yfi  fieri  potefl ,  infra  etiam  mortuot  omandatur  .  Sed* 
fi  ceftloue  ab  uno  facia  ,  partes  adhuc  confentianr  in  focietate  ,  nova  focietas 
incipere  videtur,  id  eft  focietas  de  novo  contracia  intelligitur  ,  ex  hoc  §.  nihil 
,eutn,qui  bonis  ceffit , contrahere  focietatem;  qui  enim  bonis  ceflit, 
poteft  ;  /.  it  qui  bonis  ,  ff.  de  ceff.  honor.  1. 1  pen.  C.  eod.  t.  ex  con- 
\  de  ben.  autor.  judic.  peffuL 


a.  tit  J 
§.  *lt. 

QOcius  in  re  communi  non  tantum  pnrftat  dolum ,  fed  etiam  culpara ,  id  eft 
i3  negligentiam  ,  non  pnrftat  exa&fllmam  dilieentiam  in  focietate ,  id  eft  qua- 
lem  diligenriflimus  paterf.  fuis  rebus  adhibet  .  led  qualem  fuis  rebus  adhibere 
folet  ;  de  fe  enim  queri ,  fibtque  imputare  debet  ,  qui  pa  rum  diligentem  fo- 
cium  fibi  adfumit ,  ex  hie  J.  /.  cum  dmbus,  §.  t  *•  /.  T  foetus  ,ff.  h.tit. 


Tem.VU. 


»34     IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 


Dt  mandato . 

Cap.  xxvi. 

in  fr'mc. 

"\/f  A  nth  turn  eft  contractus  ,  qui  confcufu  perficitur  de  alieno  negotio  grits 
1VX  fine  mercede  ,  periculo  mandantis  gerendo  ;  Li.  I.  fi  verv  t\fi  qui*  . 
jf.  b.  tit.  Mandatum  cnnfenfu  cootrahentium  pcrficitur  ,  mandatum  enim  eft 
precarium;  Virgil,  t  o".  iEneid.  i  io\  ar*wr  mtndata  dabat.  Mandatum  quinque 
mod  is  contrahitur .  Primus  eft ,  fi  mea  gratia  tibi  mandem .  Secundus ,  fi  mea  & 
tua  caufa  tibi  mandem.  Tertius.fi  aliena  caufa  tibimandcm.  Quartus ,  fi  man* 
dem  tibi  mea  &  aliens  caufa.  Quincus,fi  mandem  tibi  tua  &  aliena  caufa,  at 
fi  tua  tantum  gratia  mandatum  fit  ,  fupervacuum  eft  mandatum  ,  nullaque  ex 
eo  obligatio  &  aftio  nafcitur ,  ex  hut,  b.  tit.  CT  I.  a.  ff.  b.  tit.  Mandatum  fc. 
quod  contrahitur  folius  mandatarii  gratia,  non  eft  piopne  mandatum,  fed  con- 
nlium  ,  quod  non  eft  obligatortum  ,  ex  quo  cOnfilium  tcftatoris  non  inducit 
fideicommiflunij-  /.  emm  pater  y  maude ,  ff.  dt  Iteat.i.  Ob  id  fi  tibi  manda- 
vero  quod  rua  intcrfir,  nulla  ent  mandati  a£Ho,  mfi  mea  qooque  intermit ,•  /. 
fi  tvmtmtrandi  >  $.  plane,  jf.  b.  tit.  quia  non  datur  a£Ho,mfi  ei  cujus  iotereft. 

§  I. 

MAndatum  mea  tantum  gratia  contrahitur,  veluti  fi  tibi  mandem.  nt  ne- 
eotium  meum  gerai,  vel  ut  fundum  mihi  emas,  vel  pro  me  ipondeat, 
id  eft  fidejubea* ,  ex  hoc  4.  /.a.  4.  t.  ff.  h.  tit.  Spondere  dicebant  veteret  pr» 
rldejubere^Jk  fponfores  dicebantur  qui  hodie  fidejuflbres  ,  quia  fide  foa  pro 

§.  tut  gratia. 

MAndatum  contrahitur  rua  gratia  &  mandantis, vcluti  fi  Trtim  tibi  man. 
det ,  ut  pecuniam  Tub  ufuris  c  red  em  ei ,  qui  in  rem  ipfius  mutuaretur, 
•ut,  fi  nolente  teagere,cum  eo  ex  caufa  fide juffioni» ,  (nam  jureveteri  credito. 
ri  lieuit  omiflb  reo  principali ,  fidejuflbrem  priui  con  venire ;  /.  «w  ,  C.  dt  fi- 
dtfuff.)  mandet  tibi ,  ut  cum  reo  principali  agas ,  periculo  mandantis ;  fidejufibr 
enim  conventus  ,  ut  fe  Ii beret  ,  mandat  creditori  periculo  fno  prius  convenrri 
debitorem :  vel  it  Titius  tibi  mandet  .  ut  ipfius  periculo  ftipulens  a  debitore  , 
quern  tibi  delegavit  in  id  quod  tibi  debebat  .  ex  bee  §.  &  hoc  eft  quod  air 
Paulus  in  /.  fi  mandaven ,  §.  inttrdum  ,  ff.  h.  tit.  interdum  even  it,  ut  meum 
negotium  geram  ,  &  tamen  utilem  habeam  mandari  actionem ,  veiuti  cum  de- 
bitor mens  periculo  fno  debitorem  fuom  mihi  delegat,aot  cum  rogatu  fidejnf- 
fori*  com  reo  eiperior  ,  quamvis  enim  debitum  meum  perfequar ,  nihilominus 
&  illius  negotram  gero,  igitur  quod  minus  fervavero  7  confequar  mandati  aftio- 
ne ,  cni  conrongif  or  /.  fi  mandatu  45.  4.  ult.  ff.  h.  tit.  qui  enim  delegat  debt, 
torem ,  ut  folvat  alii ,  liberatur  ,  ti  ejus  nomen  creditor  fecutus  fit  ,  &  dele- 
gatio  fiat  ftipulatione  interpofita  ,  novandi  caufa  ,  non  cum  periculo  debitoris 
mandator  a  debitore  delegato  ftipulatur;  tunc  enim  fi  ei  folidum  non  folvatur, 
poteft  redire  ad  mandatorem,  &  ab  eo  rcfiduum,quod  deeft  credito, petere. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  »jj 

$•  aliens  . 

MAndatum  contrahitur  alieoa  caufa  ,  veluti  fi  quis  tibi  mandet ,  ut  Titio 
fundum  emas  ,  vel  ut  pro  Titio  fpondeas ,  ex  hoe  /.  x.  $.  sj'ttns.  ff, 
b.  tit.  Ratio  dubiundi  erat ,  quod  mandati  actio  ceifat  ,  fi  nihil  mea  mterut  ; 
L  fi  frocmrttorem ,  §.  mandati  ,  ff.  h.  tit.  at  mea  nan  mtereft  te  Titio  fun- 
dum emere ,  vel  pro  eo  fidcjubcre  :  fed  verutn  elt  mandati  a&onem  non  dari, 
aiii  aliquatenus  mandantis  interfit ,  at  id  quod  intereft  non  fpecTatur  per  fe  ? 
fed  ex  mandantis  atfcclu  ,  atque  ita  incelhgcnda  eft  L  fi  rtmuneramii  ,  $.  Jt 
tibi  mandavrro ,  ff.  h.  tit.  (1  tibi  mandavcro  quod  mea  noa  intererat ,  veluti  ut 
pro  Seio  intervenias  ,  vel  ut  Titio  credas  ,  erit  mihi  tecum  mandati  afiio  ,  fit 
ego  tibi  fum  obligatus ,  quia  erfi  mea  re  non  interfit  .  tamen  aliqua  ratione 
poteft  interefle  fa  Item  animo  bt  affedu  .  Mandatum  fua  &  aliena  caufa  con. 
trahitur,  veluti  fi  quis  tibi  mandet  de  communt,  fno  8r  Titii,  neaotio  geren- 
do ,  vel  ut  fibi  &  Titio  fundum  emeres  ,  ex  hot  §.  /.  a.  J.  mea  &  aliens  ,ff. 
k  tit.  Mandatum  tua  &  aliena  cauia  coo  trahitur  ,  veluti  fi  quis  tibi  mandet  , 
ut  Titio  fub  ufuris  pecuniam  crederes ,  cx  hot  §.  I.  2.  uii.  ff.  h.  tit.  Hoc 
cafu  mandatum  dicitur  contra  hi  tua  &  alieoa  caufa  ,  quia  tua  intereft  non  ha- 
bere pecuniam  otiofam  domi  ,  &  invenire  idoneum  debitorem ,  qui  pecu- 
niam  accipiat  (uh  ufurts,  aliena,  quia  Titii  inteteft  pecuniam  <i  mutuo  cre- 
di  ,  etiam  fcenori  »  ut  fe  li beret  a  creditore. 

§.  tua  tantum. 

MAndatum  quod  folius  raandatarii  gratia  contrahitur  ,  non  obHgat  manda- 
rorem ,  quia  hoc  genu;  mandati  magis  confilium  eft,  quam  mandatum, 
&  ob  id  non  eft  obugatorium  ,  quia  nemo  ex  confilio  mandati  obligatur  ,  et- 
iam fi  non  expediat  ei  cui  datur  ,  quia  unicuique  liberum  eft  apud  vt  expfora- 
re,  an  expediar  fibi  conGlium,  ex  hoc  §.  /.  2.  §.  ult.  ff.  h.  tit.  ita  &  epiitola, 
qua  amicum  commends  mus  ,  non  obligat  aclione  mandati  ,  quia  commen- 
dandi  magis  ,  quam  mandandi  caufa  fcripta  effe  intclligitur /.  ji  vtn ,  §.  cum 
qu'idam  y  ff.  h.  tit.  L  ult.  C.  quod  cum  to  qui  in  alien,  puejh  tj\  .  Si  tibi  mao- 
davero  ,  ut  pecuniam  Titio  fa  ceres ,  quxfitum-  eft  ,  an  ten  ear  mandati  ^  Dubi- 
tandi  caufa  fuit ,  quod  potius  vidctur  confilium  quam  mandatum  ,  quod  mea 
non  interfit  ,  fit  ex  confilio  nemo  mandati  obligatur  :  fed  obtinuit  Sabini  fen- 
tentia,  obligatorium  effe  hoc  mandatum  ,  quia  pecuniam  non  aliter  crediturus 
eras  ,  nifi  mandaflem  ,  ex  hoc  %.  Et  banc  iententiam  fecutus  eft  Ulpian.  iu  £ 
ft  rtmunernndi  y  §.  fi  tibi  mandaxtro ,  ff,  h,  tit. 

\llud  quoqut . 

MAndatum  contra  bonos  mores  non  eft  obligatorium  *  veluti  fi  Tidos  fur- 
turn  ,  aut  damnum ,  am  injuriam  fecerit  mandato  alterius  ,  &  fi  pee- 
nam  iftius  fafti  nomine  prarftiterit,  non  habet  ullam  mandati  actionem ,  ex  hot 
$.  quia  rci  turpts  nullum  eft  mandatum  ;  /.  fi  rtmuntrmtdi  ,  §.  ref  twrpis  ,  ff. 
b.  tit.  Ita  qui  ardem  facram  fpoliandam  ,  bominem  vuwerandum  ,  occiden- 
dum  ,  ex  mandato  fufcepit,  nihil  mandati  judicio  confequi  poteft ,  propter  tun. 
pitudinem  mandati  ,•  /.  fi  mand/nero  ,  qui  edtm  ,  ff.  h.  tit.  Et  li  advocatus 
vel  procurator  ,  cventum  litis  contra  bonos  mores  rcdemerit  ,  St  co  nomine 
condemnarus  fit  ,  mandati  judicio  repetere  non  porelt  quod  coudemnarus  eft  ; 
d.  I.  fi  rtmunerandi ,  §.  ult.  ff.  h.  tit.  I.  fi  contra ,  C.  tod.  Et  fi  adoleftens  iu. 
xuriofus  cui  mandet  ,  ut  meretiici  pecuniam  ciedat ,  vel  pro  ea  Hdejubeat  , 

Gg  i; 


%i6      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

fcienti  non  eft  mandati  actio,-  l.fi  vert ,  §.  fi  aMtfcens ,  /.  b.  tit. 


S,  U  qui 

MAndafarius  bom  poteft  excedere  fines  mandati  ,  ande  fi  is,cui 
eft,  ut  fundum  emeret  cnto  pretio  ,  pluris  emerit , mandati  agere  non 
poteft,  ut  repetat  quod  pluris  emit,  quam  mandatum  eft.  Adeoque  ex  fenten- 
tia  Sabinianorum  nullam  mandati  actionem  habet  ,  etiam  fi  paratus  fit  man- 
da  tori  remittere  pretium  ,  quod  excedit  mandatum  :  fed  ex  feiitentia  Proculia- 
norum ,  qua;  benignior  eft ,  mandatario  datur  contraria  aflio  mandati  usque  ad 
pretium  ttatutum  ,  ex  bee  I.  3.  4.  <5*  5.  ff.  b.  tit.  Mandatarius  non  poieft 
excedere  fines  mandati .  quia  qui  mandatum  excedit  aliud  agere  videtur  ,•  /.  5. 
ff.  b.  tit.  tap.  cum  dUeitus .  de  elefl.  cap.  cum  dim ,  dt  efftt.  delta  at.  Augu- 
(tin.  in  cpift.  ad  Galat.  Sea  magifiratus  fub  tanto  Imptratore  not  fat  it  ,  nifi 
quantum  Mi  ptrmittitur  ,  &  prtcurarores  >  a  floret  que  bujus  mundt  ,  nibil  fi' 
ciunt  ,  nifi  quantum  dem'mus  finit  .  Quod  fi  mandatarius  minoris  rem  emerit 
quam  mandatum  eflet  ,  utrinque  nafcitur  aflio  mandati ,  quia  procurator  can* 
Urn  mandantis  meliorem  facere  poteft,  non  deteriorem  ,  ex  bee  §.  &  d.  I.  5. 
§.  uh.  Et  qui  mandavit  fundum  fibi  emi  centum  aureis  ,  utique  mandafte  in- 
telligitur ,  ut  minoris ,  fi  poflet ,  emeretur  ,  ex  bee  J.  Immo  jufius  ernere  fun- 
dum certo  pretio  ,  fi  minoris  emat  ,  non  videtur  excedere  mandatum  ,  quia 
majori  fummat  minor  ineft,-  /.  1.  §.t  4.  ff.  dt  V.  O. 

§.  tefle . 

M Andaman  nudo  confenfu  contrahitur  ;  /.  1.  ff.  b.  tit.  &  nudo  confcufti 
nuda  votuntate  revocatur  ;  /.  fi  vero ,  §.  fi mandavere  yff.b.  tit.  id  eft 
fi  res  mandata  ccepta  non  fit ,  mandatum ,  vel  ceffio  afhonis ,  poteft  revocari  re 
Integra  ,  id  eft  fi  is  cui  mandata  eft  aflio  nondum  litem  conteftatus  fit ,  vel  fi 
nihilexcgerit  a  debitore ,  vel  fi  non  denunciaverit  debitori,  ut  folvcret;  d.  /.*)}• 
/.  f  fi  delegatie  ,  C.  dt  nevat.  I.  nomen  ,  C.  qua  res  pigner.  ut  mandatum  re 
integra  revocari  poteft  ex  parte  mandators  ,  jufta  dc  caufa  ,  puta  advert*  va- 
lerudinis  ,  vel  capitalis  inimtcirig  fubortse  inter  mandatorem  &  mandatarium  , 
vel  fi  mandata  aftiones  banes  Tint  ob  inopiam  debitorum  ;  /.  f  ai.  14.  &  13. 
ff.  b.  t  'tt. 

§.  item  fi  . 


MAiidatum  fblvitur  re  integra  morte  mandatoris  ,  vel  mandatarii  :  fed  fi 

mandatum  executus  fit ,  utilitatis  caufa,  id  eft  ex  a'quo  &  bono  ,  contra  fum- 
mam  juris  rationem  datur  ei  mandati  actio  in  heredem  ,  quia  jufta  &  probabi- 
lis  ignorantia  ei  nocere  non  debet ,  ex  bee  §.  /.  inter  caufat ,  in  princ.  /.  man- 
da  turn  ,  l.fi  pracedente ,  ff.  b.  tit.  I.  mandatum ,  C.  etd.  tit.  I.  utt.  ff.X  dt  fe- 
int, quod  juris  obtinet  etiam  in  mandate  jurisdictions  ;  /.  C  quia  yff.de  ju. 
riiditt.  Neque  obftat  l.fi  quis  %j.  §.  merte,  ff.  b.  tit.  qua"  ait  morte  manda- 
toris re  integra  folvi  mandatum  ,  nec  heredem  ejus,  licet  mandatum  executui 
iuerit  ,  habere  mandati  actionem  ;  hoc  enim  imclhgcndum  eft  de  herede  qui 
fcivit  mortem  mandatoris  ,  fibi  enim  imputare  debet  .  Re  vero  deintcgrata  , 
mandatum  morte  mandatoris  non  folvitur ,  puta  lite  conteftata ,  mandatum  litis 
pcrfequendac  morte  mandatoris  non  ftnitur ,  quia  per  litis  conteflatiooem  procu- 
rator litis  dominus  fit  ;  I.  nulla  ,  C  de  procurator,  qua:  eft  Juliani  Imp.  coo- 
ftitutio,  quam  mcmoria  eclebrat  Symmach.  Iibr.  10.  cpift.  a  a.  Sucteffit  aliud  , 
Ml  ebitu  Martiana  C.  F.  mandatum  dittretur  atinflum  ,  fed  centra  venerabilit 

Julia- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.  %37 

Julian!  fanftio  flare  proturatorum  }uff,t  tffuia  ,  caufartcm  deminis  vhxntlkus  m- 
ihosta  .  Idem  juris  eft  ft  mandatum  lit  in  rem  mandatarii  ,  ut  £  et  ceffr  fint 
aQiones  donationis  vel  venditioni*  caufa  ,  quo  cafu  conftituimr  procurator  m 
rem  fuam  ;  l.i.C.de  oblig.  C  aft.  I.  illam ,  C.  de  dona:,  vel  fi  mandatum  con- 
feratur  in  id  tempus  ,  quo  mortuus  erit  mandatory  /.  fi  urro,§.  ult.  &  t./etj. 
ff.  b.  t'tt.  I.  morttt  can/a  18.  §.  Titia  ,  de  mort.  cauf.  denat.  Eadetn  ratione  fi 
debitor  fotvcr  t  Sticho  difpenfittori  ,  quern  ignorabat  manumifTum ,  libera tur ,  ne 
jufta  &  probabilis  ignorantia  ei  obfit,  ex  hoc  §.  Ut  &  fi  debitor  folverit  di- 
fpenfaton ,  ignorans  eum  nrmotum  ab  a<ffu  ,  ltberatur  ;  /.  difpenfatort  .  ff.  dt 
feint.  I.  pen.  de  teb.  credit.  Et  creditor  fibi  imputarc  debet ,  quod  ftatim  non 
dcauntiavit  debitoribus ,  difpenfatorem  a  fe  revocatum . 

§  mandatum. 

Qlcut  mandatum  re  integra  revocari  poteft  a  mandators  ,  ita  &  reounciari 
O  poteft  a  mandatario  re  integra ,  &  tempeftive  ,  ita  ut  integra  caufa  ma«- 
darori  refervetur  negotium  per  fe,  vel  per  alium  expediendi  ;  mandatum  cnim 
non  fufcipere  cuilibet  liberum  eft  ,  femel  fufceptum  confumari  oportet  ,  aut 
tempeftive  re  integra  renunciari,itaque  fi  mandatarius  fufceptum  mandatum  non 
impleverit ,  vel  tempeftive  non  renunciaverit  ,  tenetur  mandati  in  id  quod  in- 
tereft  •  Excipitur  niu  jufta  caufa  inrerceflerit ,  aut  non  renunciandi ,  aut  intern- 
peftive  renunciandi  ,  puta  valerudinis  adverfar  ,  vel  fubortarum  capiulium  ini- 
micitiarum  ,  ex  hoc  $.  I.  fi  mandavcro  ,  §.  ult.  &  dd.  II.  feqq.  cum  I.  fi  quit 
17.  §.  qui  mandatum  ,  ff.  h.  tit.  &  mandatarius  fi  dolo  vel  culpa  mandatum 
non  exequatur  ,  tenetur  mandati  in  id  quod  intereft ;  M.  Tnll.  pro  RofcAme- 
n  n.  In  pr'ruat'u  rtbut  ,  fi  qui  rem  m  and  a  tarn  non  mod*  malitkfut  geffiffet  fu't 
quaflus  aut  commodi  caufa ,  varum  etiam  negligentius  ,eum  ma  fores  fummum  ad- 
mififfe  dtdecus  exiflimabant .  Itaqut  mandati  conjlitutum  eft  judicium  ,  non  mi- 
nus tmrpt  quam  furti  t  credo  profterea  .  quod  quibus  in  rebut  ipfi  intereffe  mm 
poffumus  ,  in  his  opera;  nofira  vtcar'ta  fides  ami  cor  urn  fnpponitur  ,  quam  qui  l*u 
dtt  ,  oppugnat  omnium  commune  prtfidium  ,  &  quantum  in  ip/o  eft  diflur- 
bat  vita  focieratem  .  In  minimis  pr'tvatisque  rebut  etiam  negligent! a  in  cr'tnun 
mandati  judiciique  infamiom  rtvocatur . 

f.  ult. 

MAndatum  fua  natura  eft  gratuitum  ,  8c  mcrcedem  non  recipit  ;  nam  ex 
officio  &  amicitia  originem  trahit ,  &  interveniente  mercede  res  tranfit 
in  locationem  &  conduclionem ,  ex  hoc  $.  /.  t.  %.ult.  ff.  h.  tit.  l.fi  tibi,  ff.  da 
pra/cript.  verb.  Mandatum  non  recipit  mcrcedem  ,  quia  mandatum  eft  officium 
quod  eft  gratuitum  ,  nec  cadit  nifi  in  liberam  perfonam  .  Merces  eft  quxftus 
fordidus  ,  &  illiberalis  j  M.  Tull.  1.  offic  Illiberalet  autem  &  fordid!  qua. 
fiut  mercenariorum  omnium,  quorum  opera,  non  quorum  artet ,  emuntur  ,e(l  enim 
in  illit  ipfia  merces  auftoramentum  fervitutis  .  Mandatum  tamen  recipit  hono- 
rarium .  Et  hoc  eft  quod  ait  /.  ft  remunerandi  ,  ff.  h.  tit.  fi  remunerandi  gra- 
tia honor  inter ven it ,  erit  mandati  adio ,  quia  honorarium  non  eft  merces  ,  fed 
rcmuncratio  ,  quai  honoris  caufa  tribuitur  /.  I.  ff.  ft  menf.  falf.  mod.  dot. 
Mandatum  etiam  falarium  recipit,  fed  id  non  petitur  afrione  mandati,  verum 
extra  ordinem  cognitione  prartoris ,  vel  prxfidis  /  /.  falarium  ,  ff.  h.  tit.  I.  1. 
C.  ecd.  I.i.ff.  dt  extraord.  cognit.  Quarfirum  eft  an  fidejuffionrs  officium  mer- 
cedem  recipiat?  &  quidem  fi  quis  pro  alio  fidejubeat  pafta  mercede  .  datnr  et 
utilis  aflio  prafcriptis  verbis,  ex  contraau  do  ut  facias  ,  puta  do  at  fidejubeas; 
/.  fi  remunerandi  ,  §.  ult.  ff.  |  k.  t  'tt.   Scd  hoc  uimis  turpe  vifum  maxtme  in 

ere- 


»3»     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

cleric  is,  &  ideo  quod  dicitur  in  can.  Aptjlclor.  10.  alias  19.    clencum  fi 
alio  fidejuflerit  deponi,fic  interpretatur  BaMamo,  fi  dericu*  x*V*  XS^*1 
gratia ,  id  eft 


Dt  obits-  qua  quafi  cx  nnttoR. 

CAP.  XXVII. 

A  Lix  funt  ohligationcs  quae  nafcuntur  ex  contractu ,  alix  qux  ex  quafi 
T\  tracru  .  Quafi  contractus  eft  tacita  conventio  ,  per  quam  cbligatio  juris 
prxfumptione  inter  ignorantes  contrahitur  ,  6t  hoc  diftat  a  contractu  ,  quod 
contractus  perficitur  exprefla  voluntate  inter  ftientcs  &  volenti  y  /.  t.  ff.  dt 
ta(t. 

9  §•  I 

quis  ultro,  fine  mandato ,  abfcntis  &  ignorantis  negotia  geflerit,ex  eo  aflu 
O  five  geftu ,  ultro  citroque  nafcitur  actio  negotiorum  geftorum  ,  quali  ex  con- 
tractu, direcia  &  contraria  .  Domino  ,  cujus  negotium  gerirur  ,  datur  direcla  , 
aegotiorum  gellori  contraria  ,  ex  hec  §.  /.  1.  &  3.  dt  negot.  gtft.  I.  5.  dt 
oilig.  &  atf.  h  h.tc  actio  utilitatis  caufa,  id  eft  ex  arquo  &  bono ,  introdufta 
eft  ,  ne  abfmtium  res  &  neeotia  dcltituantur  ,  quia  vix  quisquam  abfentis  ne- 
qonum  curaret ,  nifi  haberet  iumptus  repetitionem  ,  ex  hoc  &  d.  I.  5.  In 
aitione  negotiorum  geftorum  non  modo  nr.rftat  dolum  6c.  latam  culpam  ,  id  eft 
diligentiam  ,  quam  rebus  fuis  adhibere  iolet  ,  fed  prxftat  IcvuTimam  culpam  { 
id  eft  exaftilfimam  diligentiam  ,  quam  diligentiMimus  paterf.  adhibere  folct  ,  ti 
modo  alius  diligeutior  erat  negotia  geiVurus ,  cx  hoc  %.  I.  6.  §.  videamus ,  /.  t 

t.  tutori,  C.  tod.  I.  ft  mater  ,  C.  dt  ufv.  Ratio 


ft  Htgot  'ta  ,  fi.  dt  negot.  ge/l 

eft  quia  (ibi  imputarc  debet ,  qui  ultro  fe  obtulit  alienis  negotiis,&  alium  for- 
te diligcntiorem  rcmovit  .  Negotiorum  gertor  enim  eft  procurator  voluntarius, 
qui  ultro  line  mandato  abfentii  negotia  gc-rit  ,  unde  iel*nt, 
M.  Tull.  pro  Cacin.  voluntarius  procurator  cid.  in  Bruto . 


TU tores  tutelx  judicio  tenentur ,  non  proprie  ex  contractu  ,  nullum  enim 
negotium  inter  tutorem  St  pupillum  contrahitur,  fed  quafi  ex  contractu, 
&  ex  adrniniftratione  tutelx  nafcitur  actio  ultro  citroque  di  recta  &  contraria . 
Dirccta  eft, qui  datur  pupillo  in  tutorem,  ut  rationem  actus  fui  reddat .  Con. 
'  ,  que  datur  tutori  in  pupillum,  quod  impendit  quidpiam  in  rem  puoUli , 


vel  pro  eo  fe  obligavit  ,  aut  rem  fuam  creditoribus  pupilli  obligavit .  cx  hoc  $. 
/.  5.  $.  tuttU ,  ff.  dt  oilig.  &  a(i.  I.  3.  C  dt  ccntrar.  iudtc.  tuttl.  Curator 
ctiam  ex  fua  adrniniftratione  quafi  ex  contractu  tenetur  ,  &  ei  vel  in  eum  da- 
tur utilis  actio  negotiorum  geftorum :  I.  4,  C.  qui  dor.  tutor.  I.  quidquid  ,  C. 
arbitr.  tuttl.  Tutores ,  inquam ,  ex  fua  adminiitrationc  non  tenentur  proprie  ex 
contractu ,  quia  nullum  negotium  geftum  eft  inter  pupillum  &  tutorem  ,  tutor 
datur  ctiam  invito  ;  L  6.ff.  dt  tutor.  CT  turn.  dot.  &  pupillus  tutorem  fibi 
non  digit ,  fed  tutor  ei  datur  vel  tcftameoto  patris  ,  vel  a  lege  ,  vel  a  pra  to- 
te, fed  tutor  tutelx  obligatur,  quafi  ex  contractu ,  quia  tutor,  vel  curator  non 
-  accedit  ad  adrnituftrationem  ,  quam  juramento  prxftito  in  jure ,  vel  apud 

afta 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     TERTIUM.  »jo 

afla  fe  rec"tt  res  gefturum  ,•  l.ult.  &  auth.  quod  nunc  ,  C.  de  curat,  furiof.  /. 
if  creationibus  ,  C.  <fc         amdient.  in  judicio  contrahitur  ,  vel  quafi  contra- 
hitur  ;  /.  3.  $.  /Aw  /cn&f  ,  ff.  de  pecul.  Et  tutor  fufcipietodo  rutelam  videtur 
contrahere  cum  pupillo  »  &  tacite  obligat  bona  pupillo  ■dminiftrationii  nomi~ 
ne  ,  unde  ex  adminiftratione  tutelar  vet  curationis  .  bona  rutornm  vel  curato- 
rutn ,  tamquam  ptgnoris  tirulo  ,  id  eft  tacita  hypotheca  >obnganntr  pupillis  vel 
adult  is  ;  /.  pro  officio  ,  C.  de  adminiftr.  tutor.  I.  mJt.  C.  dt  legit,  txtet.  I.  unit. 
$.  1.  C.  de  rt'i  uxor.  aO.  Et  hoc  imelleclu  turela  &  negotiorum  geftio  conno- 
merantur  inter  contra&us  ;  /.  contralhis »  de  R.  J.  Nec  modo  pupillo  in  bonis 
tutoris ,  fed  &  filto  in  bonis  patris  competit  tacita  hypotheca  ,  pro  adminiftra- 
tione  bonorum  matcmorum  ,  vel  adventitiorum  y  /.  cum  tportet ,  §.  non  auttm,  * 
C.  de  bon.  qua  liber.  I.fi  quit  priori?  ,     pen.  &  ult.  C.  de  fecund,  nupt.  Et 
quod  valdc  notandum  tacita  hypotheca  ,  qure  pupillo  vel  Alio  datur  in  bonit 
tutoris  vel  patris  ,  non  ab  eo  die  tafitnm  incipit ,  quo  rationes  redditar ,  &  re- 
liqua  explicata  funt ,  fed  a  die  fufceptx  tutelar  ;  d.  I.  f  pro  officii  .  PnvilegiO  t  V.  in  ter- 
tacitar  hypotheca  gaudet ,  &  pupillus  non  modo  in  bonis  matris ,  qua:  ejus  tu-  minis  /.  6.  §. 
telam  geflit  ,  fed  &  in  bonis  vitrici  ,  qui  matrem  duxit  uxorem ,  non  redditis  tit-   C.  do 
rationibus,  &  prxfthis  reliquis  ;  Mf  ftn.  C.  de  adminiftr.  tutor.  bon.  qua  li- 

ber. 

$.  item  ft  inter  t  t¥  $.  idem  juris.  \_f  V.  ft  fa- 

cit.  Et  re. 

QI  res  inter  quosdam  communis  fit  ,  absque  foctetare  ,  puta  fi  duobus  eadem  curre  ad  /.  2. 
O  res  legata,  vel  donata  fit,  vel  duo  lint  inftituti  coheredes,&  unus  ex  con-  C.  quando 
fortibus  folus  fruftus  percepit,  vel  folus  in  rem  communem  neceflarias  impen-  ran  I.  tutel. 
fas  fecit,  tenetur  aftione  familiar  ercifcundx ,  vel  communi  dividundo ,  non  ex  offic.  I.6.C. 
coorraelu ,  qurppe  nihil  inter  fe  contraxere  ,  fed  ex  quafi  contractu ,  ex  utroque  in  quib.  eauf. 
bocce  $.  Judicium  familiz  ercifcundx  &  communi  dividundo  redditur  inter  cone,  pign.vel  b/- 
redes  vel  collegatarios  ,  non  ex  contractu ,  fed  quafi  ex  contractu  ,  quia  cum  poth.  tacit. 
cohetede  non  contrahimus  >  fed  incidimus  in  eum,  has  ad  focietatem  conjunxit  contrab.  & 
Hon  confcnfitt,  fed  res  ,•  /.  hertdes,  %.  non  t  ant  urn  ,  ff.  famil.  ercifc.  Ubi  focte.  novel!.  22. 
fas  confenfu  cootracla  eft ,  datur  actio  pro  focio  ,  qu.t  eft  aSio  in  perfoftarit  .  cap.  40. 
Ubi  veto  foci  etas  re  contrada  eft  ,  non  datur  actio  pro  focio  ,  fed  a&io  fami- 
liar ercifcundar ,  vet  communi  dividundo ,  quar  funt  mixta;  adiones  tarn  in  rem. 
quam  in  perfonamr  nimirutn  in  rem,  quatenus  in  iis  agjtur  de  hereditate,  vci 
re  communi  dividenda  ,  in  perfonam  quatenus  continent  pnrftationes  perfona- 
lesy  /.arm  putarem  tff.  famil.  ercifc.  1.$.  §.ficut  autem  t  commun.  drvid. 

%.  heret  quoque. 

Tjfrfs  fcripfus  a£Hone  ex  teftamento  tenetur  legatariis  ,  non  et  contracltr 
XX  proprie  ;  neque  enim  cum  herede  vel  cum  defunflo  legatarius  ullum 
negotium  geffute  intcllieitur,  fed  tenetur  quafi  ex  contrafro.  ex  hot  $./.<.$. 
hexes  quoque ,  ff.  de  oblig.  &  a8.  quia  hcres  adeundo  hereditatem  y  cum  lega. 
tariis  &  creditoribus  hercditariis  contrahere  intelligttur  ;  I.  3.  $.  ult.  &  I.  feq. 
ff.  quib.  ex  cauf.  in  pojjf.  eat.  I.  qui  cum  ,  de  R.  J.  &  hereditas  ,  id  eft  here- 
ditaris  aditio  ,  ouafi  contraclus  ooligat  nos  arri  alieno  ;  /.  more  t  ff.  de  adquir. 
he  ed.  Ex  conftitut.  Juflim'ani  legati  &  fideicommint  nomine  tegatario  &  fi- 
deicommhTario  datur  taciu  hypotheca  ,  in  omnibus  rebus  heTeditariis  ,  etiam  fi 
de  ea  teftator  nihil  cavcrit  ;  /.  t.  C.  commun.  de  legat.  Igitur  heres  legatariis 
tenetur  quafi  aclione  hypothecaria  ,  verum  hare  aclio  non  parir  executionem 
paratam,  id  eft  legatarius  aflequendi  legati  caufa  non  poteft  incipere  ab  exe- 
cutione ,  fed  hercdem  convenire  debet  per  actionem ,  quo  jure  utimur . 


Digitized  by  Google 


240    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

§.  ittm  it  cui . 

kUi  non  debttum  iccepit  per  errorem  folventis,  tenetur  condie'tione  indebici 


Q! 


foluti ,  quafl  ex  contractu  ,  id  eft  quafi  ex  muruo,  vel  potius  magis  ex 
diftrattu  ,  quam  ex  contractu ,  quoniam  qui  per  errorem  indebitum  fol- 


vit ,  magis  diftrahendx  feu  dilfolvendi  ,  quam  contrahendi  obligations 
no  folvere  videtur ,  ex  hoc  $.  /.  5.  §.  it  auoquetff.  dt  Mix.  &  «£?.  Probabi- 
Jius  tamen  eft  uc  dicamus ,  eum ,  qui  indebitum  accipir ,  obfigari  quafi  ex  con- 
tractu ;  quisquis  enim  per  errorem  folvit  indebitum  ,  videtur  ire  in  credirum  , 
quafi  taciia  quadam  pactione  ,  ut  quod  folvitur ,  fi  indebitum  appareat ,  redda- 
tur  per  conaictionem  indebiti  :  &  hoc  eft  quod  ait  Pomponius  in  /.  it  qui 
tommodatum  ,  in  fin.  ff.  commodat.  pic  rum  que  accidere  ,  ut  extra  id  quod  agi. 
tur ,  tacita  obligatio  nafcatur ,  veluu  cum  per  errorem  indebitum  folvendi  cau- 
fa  feu  animo  datur. 

%.  ult. 

EX  quibusdam  caufis  indebitum  folutum  non  poteft  repeti  condi&ione  inde- 
biti ,  ut  ex  quibus  caufis  lis  inficiatione  crefcit  in  duplum  ,  ut  in  adione 
legis  Aquilix  ,  St  in  actione  legato  ram  anriquo  jure  .  Hodie  fublata  differentia 
legatorum  poft  conftir.  Juitiniant  in  legatis  ad  piam  cauiam  reliclis  ,  ex  hu  5. 
&  §.  fed  furti  ,  infr.  de  ailicnib.  /.  4.  C.  de  amdicl.  indebit.  Paul.  I.  fent. 
tit.  19.  §.  ult.  indebitum  folutum  ex  caufa  ,qiue  inficiatione  crefcit  in  duplum, 
non  repetitur  ,  quia  qui  indebitum  folvit  ,  ex  huiusfnodi  caufis  fibi  confiilere 
videtur  ,  propter  periculum  inficiationis  .  Sic  folutum  ex  caufa  rran(a£tionis,  li- 
cet res  nulla  media  faerit ,  non  condicitur  :  hoc  ipfum  enim  quod  a  lite  difce- 
ditur  ,  idonea  eflc  videtur  caufa  folvendi  ;  A  in  fumma  ,6.  1.  ff.  de  candid, 
indebit.  Idem  in  legato  ad  pias  caufas  reliclo  ,  quia  (i  ceflaverit  heres  in  fol- 
vendo  hujusmodi  legato  ,  renctur  in  duplum  conftitut  Jurtiniani  ,  dc  qua  hoc 
leco  ,  &  in  A  ftneimut  46.  §.  7.  C.  dt  Epifc.  &  cleric.  Dempto  hoc  <aiu  ,  le- 
gatum  vel  fideicommiflum  per  errorem  tafri  indebitum  folutum  ,  t  non  condi- 
*  it,    X»   c'tur  »'   '  fideicommi[fum  ,  C.  de  condiil.  indebit.  A  pen.  §.  fi  quit  jut ,  ff".  dt 
T  Abundat  •         fefc  ignor.  Et  leeatum  vel  fideicommiiram   ex  nullo  vel  minus  fo- 
ruc  negati-  \eBSt\  te(lanriento  ab  hercde  fciente  ultra  folutum .  non  poteft  repeti  ;  A  i-.C 
vam..  ♦.  nara  dt  fidticommiff.  &  hare  ob  favorem  ultimarum  voluntatum .  Solutum  etiam  ex 
condicitur  ,  ^p.,  jU£jjcati  non  condicitur  propter  ancloritatem  rei  judicata:/  /.  1.  Cde  con- 
tim   e*  cl~  diil.  indebit.  A  cum  putarem  ,  ff.  ftmil.  ercifir.  A  fx  fide/uffor  ,  §.  in  omnib»t , 
r*r.  //.  quam  jjr  manciJt.  vel  quod  olim  aftio  judicatt  inficiatione  crefcebat  in  duplum  ,  Paul. 
*T    J- a-     *•  ff1,       l9'      *'r*  ^e  Huo        Tull.   pro  Flacco  :  Fritter  mtut  pro  ftut 
dt  condition-  ^jttte  prudtntitqut  decrevtt  ,  *r  fi  judicatum  negtrtt  ,  in  duplum  'mt .  — 


Per  quat  per/mat  nebit  obligat. 

CAP.  XXVIIL 

Xpofitis  modis  quibus  obligationes  adquiruntur ,  ex  contraclu ,  vel  quafi 
traclu,  Juftinianus  agit  de  perfonis  per  quas  adquirimus .  Non  modo  per 
nosmetipfos  nobis  adquiiimus  ,  fed  etiam  per  eos  qui  in  poteftate  noftra  funt , 
puta  per  fervos  vel  libcros.  Hoc  intereft  quod  quidquid  fervus  adquirit,  pleno 
jure  domino  adquirit.  JuTeveteri  quidquid  filiusf.  adquirit ,  t  patri  adquirit,  ex- 
ccpto  peculio  caftrenfijvel  quafi  caftrenfi;  A3.  $.  Secundum ,  ff,  dt  donat.  inttt 


E 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     TERTIUM.  i4r 

v'tr.  ty  uxor.  I.  I.  C.  de  cafirtnf  pecui.  Ccnflitut.  Juftiniani  fi  quid  filiusf.  ad- 
quirat  ex  re  patris,  pleno  jure  adquirit  patri ,  fi  quid  ex  caufis  adventitiis ,  pa. 
ta  ex  proprio  Iabore  vel  mduftria,vel  ex  bonis  maths  vel  avi  materni ,  proprie- 
tatem  fibi  adquirir,  Polo  ufnfruAu  refervato  patriy/.cwn  oportet,!.  ult.i in princ 
C.  de  ton.  qua  liber,  unde  defumprum  eft  initium  h.  tiu  hi  bonis  adventitiis 
filiusf.  fibi  adquirit  dominium  ,  pater  folum  ofumrru&um  .  In  adventitiis  filiusf. 
Don  poteft  movere  vel  fufcipere  aflioncs,  fed  patris,  qui  habet  uromfruclurri, 
eft  movere  vel  fufcipere  a&iones  ,  &  ex  frudious  fumptus  litis  facere  ;  d.  /. 
ult.  §.  ubi  autem  :  quod  etiam  proponirur  init.h.tit.  fHrusf.  etiam  patre  fuper- 
ftite ,  non  poteft  bona  adventitia  a  patre  alienata  revocare  ,  ex  quo  fit ,  ut  prr- 
fcriptio  interim  ei  non  currat .  quia  non  valenti  agere  non  currit  prarfcriptio  ; 
/.  4 .  C  de  bon.  we  ten.  I.  i .     ult.  C.  de  amtal.  except. 


Qu'ib.  mod.  ibligath  tdfttur . 
CAP.  XXIX. 
in  princ, 

HAAenus  a£him  eft  de  modis  quibus  conrrahitur  obligatio  ,  mine  Juftmia- 
nus  traufit  ad  modos  quibus  tollitur  oblieatio  .  Obligatio  ipfo  jure  tol- 
litur  folutione  ,  ut  docetur  iniu  h.  tit.  &  l.Stichum  ,  §.  naturalis ,  ff.  de  fa- 
int, ubi  Papinianus  ait,  naturatem  oWigationem,  pecuniar  numeratrone ,  id  eft 
folutione,  ipfo  jure  tolli  .  Solutio  eft  naturalis  modus  tollendx  obligations  y  L 
pen.  ff.  eod.  Solutione  folvitur  obligatio  ,  etiam  non  reddito  vel  mduflo  feu 
cancel  lato  diirographo;  /.  nihil  tnterefl  ,  I  indutlum,C  eod.  I.  affeveratio  ,C. 
de  non  nunmat.  pecun.  folutionem  affeveranti  probanda  onus  incumbit ,  quo  fa- 
do,  debitori  competit  conditio  chirographi .,  quod  (it  apud  ereditorem  fine  can- 
fa  y  L  diffoluu,  C.  de  tvnditl.  ex  leg.  I.  ult.  C.  de  folut.  vel  fi  maluerit  da- 
tur  aftio  ad  exhibendum ,  «t  chirographum  cxhibirutn  condicatur;  I.  ult.  C.  ai 
txhibend. 

Obligatio  rollirur  folutione ,  id  eft  numeratione  debits  pecunia: ,  vel  alte- 
rius  rei ,  confentiente  credrtore  ;  invito  enim  creditori  alind  pro  alio  non  fol- 
vitur ;  /. 2.  §.  i.  ff.  de  reb.  ered.  I.  eum  a  quo ,  L  manifest,  C.  de  folmt.  I.  fi 
non  fortem ,  §.  fi  t.  centum ,  ff.  de  condiil.  mdebit.  /.  fi  ei  nuptura ,  de  jur.  dot, 
Nec  fervatur  auth.  hot  nifi  debitor  ,  C.  de  folut.  ex  qua  fi  debitor  in  pecunia 
folvere  nequeat ,  libera rar  fblvendo  rem  hnmobilem  ,  quam  habeat  meliorem , 
arftiroarione  facia  per  judicem  .  Volenti  creditori  aliud  pro  alio  reftc  folvitur, 
ut  pro  pecunia  prxdium  adttmatum  ;  ita  nt  fi  creditor  pro  pecunia  rundum  z- 
ftimatum  in  folutum  acceperit,  &  ejus  induftria  vel  cafii.  puta  alluvione,  mc- 
lior  fafhis  fit ,  debitori  non  datur  repetiho ,  quia  non  auditur ,  qui  id  poftulat, 
quod  non  eflet  pofhilaturus  in  conrrarium  eventum  ;  I.  pen.  .C.  eod.  Cum  aliud 
pro  alio  folvitur ,  non  tarn  fit  folotio  ,  quam  debiti  compenlatio  ;  Hieronym. 
m  Efaiam ,  cap.  50.  Ut  atiquis  creditor  meux  exigent  peeuniam  ,  me  non  baben- 
te  qucd  redderem,  mt  in  debiti  compenfationem  fufcipit. 

Solutione  tollitur  obligatio,  non  modo  li  ipfe  debitor  folvat,  fed  etiam  fi 
cuHi bet  alius  folvat  pro  eo  five  fciente,  five  ignoraiue  vel  invito,  ut  docetju- 
ftin.  init.  h.  tit.  I.  fctitnd*  ,Jf.  de  negot.  gefi.  I.  folutione ,  /.  folvere  ,  I.  fi  pro 
me,  I.  out  decern,  \.fed  quid,  ff.de  fotut.l.  rum  &  pofllimimi  ,C.  de  poflhnu 
teverf.  Neque  obftat. quod  beneficium  non  fit  invito; hoc  enim  introduclum  eft 
favore  liberationis;/.^rww/,      dt  cbl'tgat.  &  *$.  &  naturalis  fimui  ac  civi- 

Tom.  VIL  Hh 


»4»       IN      INST  ITUTIONUM  JUSTINIANI 

lis  ratio  fuafit,  aliertam  condkionem  etiam  inviti  vel  ignoranris  meliorem  no? 
facers  pofle;^.  I.folvendo.  Creditor  in  vims  perfonam  drbitoris  novare  am  mu- 
tare  non  cogitur  ;  /.  *)  fi  mandatu  ,  ff.  mandat.  I.  hereditatem ,  J*  donat.  I.  2. 
C.  da  pail.  I.  2.  C.  dt  beted,  vel  aft.  vendit.  tamen  invitus  cogitur  ,  id  quod 
dcbetur,ab  alio,  quam  a  debitore,  fi  offeratur  accipere .  Aliud  ell  in  domino  di- 
redo  feu  emphyteuticarioi  is  enim  minitne  cogitur  ab  alio  quam  ab  emphy- 
teuta  cenfum  accipere  ,  quia  cenf'us  non  eft  nudum  debirum  pecuniarium  ,  fed 
eft  argumentum  fubje&ionis;  r</>.  2.  de  cenfib.  quod  adoexum  comioet  obfequium. 
Si  quis  vero  ultro  fblvat  pro  abo  ,  non  poteft  compellcre  creditorem  ,  ut  fibi 
cedat  aftionibus  fuis  advert  us  debitorem  ;  /.  nulla ,  C.  de  feint.  Et  i\  quis  fol- 
vat  pro  alio  non  facia  cefftone  nominis  ,  etfi  folutum  a  debitore  fervare  noa 

rtit,  non  poteft  folutum  condicere,  aiufi  indebitum  .  Conditio  indebiti  nul- 
eft  ab  co  qui  fuum  receptt  ,  tametfi  ab  alio  quam  a  vero  debitore  folutum 
fit  ,*  /.  repetitto  .  ff.  de  eondiil.  indebit.  nif»  cum  id  nominarim  caurum  eft  in 
ipfa  folutione  ;  /.  fidejuffor  ,  ff.  de  r.egot.  gefi.  I.  uls.  §.  fin  vero  credit  ores  ,  C. 
ae  Jar.  detib. 

Solutions  pro  reo  principali  fafta,  etiam  it  ,  qui  pro  eo  intervenerunt ,  id 
eft  fidejiuTores,  liberantur ,  ut  oftenditur  imt.  h.  tit.  tk  hoc  eft  quod  ait  Ulpian. 
in  /.  in  omnibus  ,  ff.  de  folut.  in  omnibus  fpecicbus  liberationum  etiam  accef- 
fiones  liberari,  puta  adprominores  ,  hypothecas,  pignora.  Ratio  eft,  quia  fide- 
jufTores  &  pignora  funt  tantum  acceftkmes  obligationum  .  At  fublata  principali 
obligatione,  tollitur  accefforia  ,  ut  fublata  afiione  forris  folutione,  vel  tempo- 
re, id  eft  praTcriptione  ,  tollitur  petitio  ufurarum  prarteritarum  ;  /.  eos  qui  t  C 
de  ufur.  I.  terminal  ,C.  de  fruftib.  &  lit.  expenf. 

Si  fidejuffor  pro  reo  principali  folvat,  utcrque  liberatur,  fidejuffor  &  reus, 
ut  fubjungitur  init.  h.  tit.  &  I.  cum  is  qui  ,  ft.  de  fide'juff.  Neque  pugnat  L 
Papinianus  ,  ff.  mondat.  ubi  Ulpian.  ex  Papiniano  ait  ,  mandatorcm  debitori 
fblventem  ipfo  jure  rcum  non  liberate,  propter  mandatum  enim  fuum  folvit  t 
&  fuo  nomine;  folutione  enim  fidejufTons  reus  liberatur,  quia  liberatur  a  cre- 
ditors, fed  fidejuffori  fupereft  a&io  mandati,  qua;  eft  in  perfonam  adverfus  de- 
bitorem, etiam  fine  ceffione,  vel  hypoihecaria  ,  fi  ceffa:  ffnt  adicmes  in  ipfa 
folutione  ;  /.  mawhti  ,  C.  de  fidejuff.  vel  fi  maluerit  fidejuffor  foivendo  pro 
reo,  poteft  cornpellcre  creditorem  ,  ut  libi  cedat  aiHonibus  fuis  adverfus  debi- 
torem  ;  d.  I.  Papinianus  %  &  d.  I.  cum  is  qui ,  I.  Stichum  ,  fi  mandatu ,  ff. 
de  folut.  quia  creditor  fuum  a  fidejulTore  accipiens ,  nomen  ei  vend  ere  vioe- 
tur  d.  I.  cum  is  qui  .  Et  II  mandator  vel  fidejuffor  pro  debitore  fortcm  8t 
uTuras  folverit ,  fort  em  &  ufurarum  ufuras  repetit  a£iione  mandati ,  etiam  an- 
te moram  ,  quia  ufurx  er  debentur  tamquam  fors  ,  non  tamquam  ufurx  ;  /•  fi 
vero ,  §.  fi  mtbi  y  ff.  mandat.  I.  qui  neeotiathnem ,  $.  ex  dttobus  ,  §.  uit.  da  ad- 
mir.ijlr.  tutor. 

i  r. 

/^VBligatio  etiam  tollitur  acceptilatione  .  Acceptilatio  eft  liberatio  ,  qux  fit 
V7  per  ioterrogationem  &  refponfionem  :  quod  tibi  debeo  babes  ne  acccptunV 
habeo  ,  tx  hoc  §.  CS''  /.  t.  ff.  de  occeptilat.  Unde  acceptilatio  ,  imaginarta  fb- 
lutio  dicirur  a  Jufliniano  hoc  loco  ,  quia  per  earn  debitor  liberatur ,  ac  fi  foU 
verit  ,  etiam  fi  re  vera  nihil  prjriuterit .  Et  hoc  diilat  acceptilatio  a  folutione  , 
quod  obligatio  naturaliter  folvitur  (olutione  ,  civiliter  acceptilatione  ;  I.  pen. 
ff.  de  folut.  Acceptilatio  non  eft  naturalis  ,  fed  civilis  modus  tollenJx  obli- 
gationis  ,  quia  jure  civili  pari  tor  ac  fiipulatio  inllituta  eft  ,  licet  ufu  fit  juris- 
centium  ,  ut  indicat  Ulpian.  in  /.  am  inutilis  ,  in  fin.  ff.  de  acceptilat.  quia 
hoc  jure  utimur,  ut  juris  gentium  fit  acceptilatio  . 

Acceptilatione,  qux  verbis  fit ,  tolluntur  tantum  verboram  obligationes  , 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      TERTIUM.     ,  ^ 

bob  ttiatn  cetera*  ,  ex  hoc  $.  Acceptilatio  enim  in  ceteris  cootnclibus  ,  ut  in 
emprionc  &  venditione  ,  quar  nudo  confenfu  contrahirur ,  noo  fua  natura ,  fed 
poteftate  convention  is  valet  y  /.  /.  ff.  de  refcindend.  vendit.  id  eft  acceptilatio 
ipfo  jure  non  tollit  obligationetn  ,  qua?  confenfu  vel  re  contrahitur  ,  ted  per 
exceptionem  taciti  pafh  de  non  petendo,  quod  ei  ineft,  vel  per  exceptionem 
doli  maliy  /.  ft  t  accepto  latum ,  ff.  de  aceeptitar.  Acceptilatio,  cum  verbis  fiat, 
tollit  tantum  obligationes  ,  quae  verbis  contrahuntur  ;  juri  enrm  con  fen  tan  cum 
eft,  verbis  comractam  obligationem,  verbis  diflblvi,ak  Juftinianus  hoc  loco ,  poft 
Pompon,  in  /.  front  quidauc  ,  ff.  de  foiut.  propter  regulam  /.  nihil  tarn  «r«- 
turalt  ,  de  R.  J.  Acceprilatione  ipfo  jure  tollitur  omnis  obligatio  ,  fed  ficuC 
quod  debetur ,  pro  parte  folvi  pptelt  ,  ita  in  parte  debiti  acceptilatio  fieri  pot- 
eft  ,  ex  hoc  §.  in  fin.  I.  pars  Jlipulationis  ,  &  feq.  ff.  dt  acctptilat.  Quod  ve- 
rum  eft,  fi  res  debita  divi.ionem  recipiat  ,  veluti  fi  decern  debeantur  ,  poteft 

{sro  parte  folvi ,  vel  accepto  ferri  :  quod  fi  res  debita  fit  indi vidua  - ,  veluti  fi 
ervitus  debearur  ,  acceptilatio  pro  pane  nullius  eft  momenti  y  I.  tf  per  jusju- 
randumt  $.  i .  de  acctptilat.  Quod  dixi ,  debitum  pro  parte  folvi  pofle  ,  ita  de- 
mum  accipiendum  ,  fi  confenriat  creditor  ,  alias  invito  creditor!  debitum  pro 
parte  folvi  non  poteft  ,  unde  obfignatio  partis  pecuniar  debitx  ,  non  fiftit  cur. 
fum  ufnrarum  totius  fortis  ,  nec  ullam  ex  parte  tollit  obligationem  y  /.  tw 
tor  ,  §.  Lucius  ,  ff.  dt  ufur* 

5.  eft  auttrn. 

A  Cceptilatione  vulgari  fola  verborum  obligatio  tollitur  y  /.  an  intnilis  ,  $. 
J\  acctptumyff.de  acctptilat.  Acceptilatione  ,  quar  fit  praxedente  ftipulatione 
Aquiliana  ,  omnes  obligationes  ,  ex  q\iacumque  caufa  tint  ,  five  ex  contractu, 
five  ex  quafi  contractu,  tolluntur.  Stipulatione  Aquiliana  omnes  praxedentes 
obligationes  novantur  ,  rum  ea  acceptilatione  tollitur  ,  ex  hoc  $.  /.  &  uno,  $. 
I.  ff.  dt  acctptilat.  I.  -Aquiliana  ,  &  feq.  de  tranfacl.  I.  ut  refponfum ,  C.  tod. 
id  eft  omnes  obligationes  convertuntur  in  verborum  obligationem  interpofita  fb> 
pularione  Aquiliana  ,  &  turn  ea  per  acceptilationem  tollitur .  Stipulano  Aqui- 
liana appellatur  ,  quod  ab  Aquilio  Gallo  JC  celeberrimo  adinventa  fit .  Ejus 
formula  hate  eft  y  qukquid  te  mihi  ex  quatumqut  caufa  dart  facere  eportett 
oporteiitve  ,  frafensy  in  diemve  :  quarumcumque  r<rum  mihi  tecum  ablto  eft  : 
quaque  adverfui  te  petit io  ,  vel  adverfui  te  perfecut'to  eft  ,  eritve  :  quodve  tm 
mtcum  halts  ,  tenet  ,  poffidet  ,  quanti  nutqut  earum  rerum  res  trit  ,  t  ant  am 
ftctmiam  dari  fpondes  ?  fpondeo  y  turn  fubjicitur  acceptilatio ,  accept  urn  habes  I 
habeo  :  qua:  formula  hie  pofita  eft  a  Juftimano  ex  d.  1.  &  uno  ijs- 
dem  fere  verbis .  Itaque  ad  Aquilianam  ftipulattonem  tantum  pertinct  definitio 
acceptilationis  ,  quam  dedit  Modeftin.  in  /.  1 .  ff.  de  acctptilat.  Acceptilatio  eft 
liberatio  per  mutuant  interrogatiooem ,  qua  utriusque  contingit  ab  codem  nexu 
liberatio . 

§.  prattrta . 

NOvatione  etiam  tollitur  obligatio  ,  id  eft  mutata  perfona  debiroris  :  putt 
fi  creditor ,  quod  fibi  a  Titio  debctur,  a  Sempronio  ftipuletur  novandi  cau- 
fa  ,  ex  hu  §.  /.  ft  Stichum  ,  §.  kit.  I.  ult.  ff.  dt  novat.  Novatio  obligations 
fit  mutata  perfona  debitoris.  Eftenim  novatio  prioris  obligation  is  in  aliamtrans- 
fufio  ,  atque  translatio  y  I.  \.  ff.  cod.  I.  \  un.  C.  etiam  oh  chirograph,  pecun. 
Et  hoc  eft  quod  ait  Juftinianus  hoc  toco  .  interventu  novrr  perfona*  ,  novam 
obligationem  nafci  ,  &  priorem  tolli  .  Adeo  novatione  tollitur  prior  obligatio, 
ut  novatione  facta,  fidejuflbres,  pignora ,  hypoiheca* ,  quar  acceflerant  prion  obli- 
gation! ,  liberentury  /.  novatione  ,  /.  Pauluif  ff.  de  novat.  I.  4.  C.  de  fide/uffor. 
Novatione  tollitur  prior  obligatio  ,  etiam  fi  pofterior  fit  inutilis  ,  veluti  fi  cro- 

H  h  i; 


JN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 

ditos ,  quod  fibi  debetur  a  Titio  ,  (Hpuletur  a  pupillo  fine  tutoris  auftoritatrr 
quo  cafu  res  amittiiur ,  nam  &  novations  prior  dcbitot  liberatur,  &  pofterior 
obligatio  nulla  eft  ,  ex  hoe  §.  £t  hoc  propter  vitium  perfonx  pupilli,  qui  ,uri 
noil  poteft  obligari  Cue  tutore  ,  non  poteft  etiam  obligatiooem  novate  fine  ru- 
Xok  y  /.  novart  ,  ff.  dt  unit.  Novatione  tollitur  prior  obligatio  ,  &  fi  pofte- 
rior  nulla  lit  ,  quia  (ibi  imputare  debet  qui  non  idooeum  debitorem  admilit ,  & 
curiofus  efle  debet  creditor   &  cavere  cum  quo  contrahat  ,  an  obligations  ca- 

rx  fit  y  /•  dolt  tsetptto,  in  fin.  ff  dt  novat.  I.  vir  uxori »  §.  ult.  ad  Vtlltjan. 
3.  §.  papains)  /•  Nefennius  ,  dt  ntgot.  gtfl.  Obligatio novarur  in  eadem  per- 
Ibna  ,  fi  creditor  quod  tibi  debetur  ex  mutuo  ?  a  creditore  fuo  fib*  dari  ftipule- 
tur  ,  obligauo  autem  ,  ita.  demum  hoc  pafito  aovatur,  fi  quidnovi  vcteri  obli- 
gation! adjiciatur,  puta  dies,  conditio  ,  vel  fidejuflbr  ,  aut  d?trahatur.  Strpula- 
tio  conditionalis  novat  priorem  obligationem ,  non  ftatim ,  fed  cum  conditio  ex- 
titcrit  >  ex  hoc  §.  I.  ft  St  it  bum,      1.  L  quotiats  ,  §.  I-  ff,  dt  novat. 

Verf.  fed  cum  hot- 

OBligatio  novarur  mutata  perfona  dcbitoris  ,  vef  in  eadem  perfona  ,  com. 
quis  a.  debitore  fuo  ftipulatur ,  &  hoc  quidem  inter  veteres  conftabat ,  idf 
eft  certi  juris  eratr  obligationem  novari,  U  novandi  animo  in  Ctcundam  obliga- 
tionem itum  eflet  ,  id  eft  0  inter  contrahento  hoc  a£tum  eflet  ,  ut  novaretur,. 
ex  hct  §.  A  a-  I- ft  Stichum  ,  i.  ult.  I.  f nudum  ,, /.  aliam  r  I.  fi  ran  %  §.  ft 
duo  ,  ft.  it  novat.  I-  qui  ufumjiuBum  ,  dt  V.  O.  Sed  quia  dubium  erat  ,  an 
novandi  animo  id  aflum  eifet  ,  conllitutionc  Juftiniani  ftatutum  eft  ^  u*  prior 
obligatio  non  aoveiu*  per  (ecundam  ,  nifi  nominatisn  hoc  acham  lit  novandi 
caula  y  I.  ult.  C.  dt  novat.  unde  deuimptns  eft  tic  $.  Obligatio  etiam  novarur 
delegatione  y  /.  dtltgare  ,  ff.  tod.  I.  ft  dtltgaeto  ,  C.  ted.  Detegatio  eft  man- 
datum  ,  quo  debitor  alium  pro  fereum  feu  expromiflbrem  dat  credftori,  &  fit 
per  ftipulaticnem  »cura  creditor  mandat  debitori,.  ut  quod  fihi-  debetur,  Titio  ftr- 
pulanti  prornittat  y  d.  L  dtltgart  r  &  d.  I.  ft  flipdotio  ,  &  ob  id  delegatio- 
ne folutionem  fieri  ait  Seneca  6.  de  benefic.  cap.  5.  cum  omnit  folutto  non  tdtm 
rtddat  ,  ftd  tan.umJtm .  Nam  &  ptcuniam  dirimxr  reddidifft ,  quamvit  nume- 
ravimut  pro  argent  tit  aurtos  ,  quamvit  non  intervottrint  ntunmi  ,  fed  dtltga- 
ttont  tf  verbis  perfeSa  folutto  Jit . 

ult. 

^vBligationes  r  que  rrudo  cenfenfn  contrahuntur  ,  contraria  voluntate ,  fen 
V^/  duTenfu  >  diflblvuntur  ,  ut  emptio ,  venditio  ,  Iocatio  ,  condudto ,  &  con- 
C miles  .  Contractus ,  qui  nudo  conlenfu  contrahuntur  ,  re  intesra ,  id  eft  re 
oondum  rradita  ,  &  prctio  nondum  numerato  ,  contrario  conlenfu  diflblvuntur, 
ex  hoc  §.  /.  proutyl.  t  Stic/mm  ,  $.  ult.  ff.  dt  folut,  I.  ult.  de  atttpttlat.  I.  t- 
&  z.  C.  quand.  lie.  ah  empt.  difctd.  Re  tradita  emptio  &  venditio  non  re- 
fclvitur  ,  niii  contrario  a£lu  ,   id  eft  contraria  emptione  ,  &  venditione  y  i. 

Nec  omittendum,  obligationem  colli  eonfnfione,  id  eft  concurfu  juris  de- 
bitoris  ,  &  crediroris  in  eadem  perfona ,  ut  fi  creditor  debitori  hercs  exriterir  % 
bob  ferente  re  rum  natura  ,  ut  idem  fihi  fit  debitor  ,  &  creditor  y  /.  heres  * 
d tii tore  ,  ft  ftrvo  tuo  ,  <5*  §.  quod  ft  /iipulator  ,  /.  debitori  >  ff.  dt  fidtjuff. 
I.  qui  hemmem  ,  §.  quid  am  ,  /.  Jicmt  >  /.  Stichum  ,  §.  adttio  tff.  dt  folut.  t. 
I.  &  pat.  C.  dt  btrtd.  ail. 


IN 


Digitized  by  Google 


*45 


I  N 

INSTITUTIONUM 

JUSTINI  ANI 

LIBRUM       Q.  U  A  R  T  U  M. 


Dt  obligationib.  qu*  tx  deli  ft.  nafcmtur. 
CAP.  I. 
lei  prirtc. 

Blicattokes  aJiae  nafcuniar  ex  contractu  ,  de  quibus  fu- 
periore  libra  aflum  elt ,  alix  ex  maleficio  ,  vet  quad  ex 
maleficio  ,  de  quibus  hoc  libra  difputatur .  Obligationes  ex 
contractu  contrahuntur  re,  id  eft  traditione  ,  verbis ,  auf 
conlenfu.  Obligationes  ei  maleficio  omnes  contrahuntvr  re  , 
id  eft  fail o  ,  veluli  forto ,  rapina  ,  damno,  injuria,  ut  often* 
ditnr  hit.  h.  tit.  I.  t.  &  4.  ff.  de  obligat.  &  aft.  Non 
pratermittendttm  hoc  loco,  quaruor  e(k  maleficiorom  gene- 
ra ,  privata  ,  publica ,  exrraordinaria  ,  &  popularia .  Pri- 
vata  funt,ex  quibus  non  datur  cuilibet  »:lio,  fed  tanrum  ad  quem  ea  res 
pertinet ,  feu  cujus  interefty/.  ult.ff.de  privat.  delift.  Et  ea  (tint  qux  dicuntur 
proprie  dcliita ,  &  fignificantius  pfivata  delicla .  Delictum  qua  i  dtreliitum ,  id 
eft  defertio  boni ,  Crzcis  w^wm  ,  oc  xxwuftixw* ,  Augudin.  in  Levitic.  cap. 
so.  Forttffis  ergo  petcatum  ejl  ptrpetratto  man  ,  dtliftum  autem  dtftrth  boni  , 
nam  &  ipfum  vocabulum  ft  di/ivtiatur ,  quid  aliud  fooat  dtliftum ,  mifi  derdi- 


lafi    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

Bum  ?  &  qui  delinquit  ,  quid  derelinquit,  nifi  bonum  I  Graci  autem  duo  nomi- 
ne u ft  tat  a  buic  pefli  mpofuerunt  ,  nam  dtltilum  apud  eos  wmpurmtfue  diehur 
tf  -rKitftftiKtut.  Public*  hint,  quibus  certa  6c  ordintria  pcrna  confhtuta  eft  legibus 
publicorum  judiciorum ,  ut  lege  Julia  majeftatis  ,  Jutia  de  aduheriis,  Cornelia 
de  ficariis  ;  /.  i.  ff.  de  public,  jud'tc.  El  ea  proprie  vocantur  crimma  ,  & 
ob  id  crimina  diftinguuntur  a  deliclis  ;  /.  t  quit  fit ,  §.  noxas ,  ff.  it  ad  tin.  editl. 
I.  i.  §.  I.  ff.  de  intend,  ruin,  nauftag.  I.  aliud  frausy  in  fin.  da  V.  S.  Extra- 
ordinaria  funt  ,  quae  extraordinariam  coercitkmcm  habent  ,  id  eft  quibus  certa 
poena  a  lege  ftatuta  non  eft  ,  fed  judicis  arbitrio  imponitur  ,  ut  expilatar  he- 
reditatis  ,  ftellionatus,  &  fimilia;  At  3.  ff-  de  extraordmar.  criminib.  I.  i.ftel- 
liottat.  Popularia  funt,  quibus  certa  poena  ediflo  prsrtoris  irrogatur,  vcluti  pro- 
pter album  corruptum  ,  &  ex  quibus  datur  a&io  cuilibet  e  populo  y  /.  1.  /, 
4e  popular,  mB. 

V l 

FTnum  eft  contreilatio  rei  fraudolofa  lucri  faciendi  caufa  ,  vel  ipfius  ret  , 
vel  etiam  ufus  ejus  poflcflionisve  ,  quod  lege  naturali  prohibitum  eft  ad- 
mittere ,  ex  hoc  §.  /.  1.  ff.  de  furt.  Unde  furtum  non  commiititur ,  nifi  in  mo- 
bilibus  ,  qur  fola  contreclari  poflunt  /.  ft  is  qui  75.  ff.  de  furt.  Damnata 
eft  enini  quorumdam  veterum  lenientia  ,  qui  putabant  etiam  fundi ,  locive  fur- 
tum fieri;  /.  quam  rtm ,  ff.  de  ufutap.  quorum  e  numero  fuiffc  Sabinum  tefta- 
tur  Gell.  lib.  11.  tap.  ult.  Furtum  eft  contreSatio  fraudulofa  rei  alien*, 
quia  furtum  non  committitur  fine  conirecTatione  ,  id  eft  apprehenfionc  corpo- 
rali  /  /.  ft  quit  52.  ntqut  ,  d.  I.  ft  is  qui ,  ft.  He  furt.  I.  ?.  §.  ft  rem  ,  de 
adquir.  poffeff.  Contrefratio  fraudulofa  lucri  faciendi  caufa  ,  id  eft  furandi  ani- 
mo  ,  quia  furtum  non  fit  fine  dolo  &  affeflu  furandi  /  /.  verum  tfl  ,  /.  inter 
cmnes,  §.  rrrte,  jf.  rod.  t  de  furt.  unde  Auguftin.  in  exod.  cap.  71.  Furti  no- 
mine  (  inquit  )  bene  intelligitur  omnn  illicita  ufurpatio  rei  alien*  .  Furtum 
non  tanrum  rei  ,  fed  etiam  ufus  pofleffionisve  committitur  .  Rei  furtum  fit , 
cum  fur  rem  domino  fubripit  .*  ufus  cum  fur  rei  ufum  contreclat,  ut  commo- 
datarius  ,  qui  rem  commodaram  alii  commodat  ,  ufus  furtum  facit  ;  /.  Ji  pi- 
gnere  ,  ff.  de  furt.  PofTefllonis  furtum  fit  .  cum  depofitarius  rem  contreclat  fur- 
ti faciendi  caufa,- d.  I.  3.  §._/»  rem.  Ufus  verbo  earn  polfclfionem  intelligit  ,quam 
nos  naturalem,  pofieflionis  vero  earn,  quam  civilem .  Furtum  naturali  lege  prohi- 
bitum dicirur.id  eft  jure  gentium,  quoniam  hoc  jure  dommia diltinfla  fumy  /.j. 
ff.  de  fu/l.  &  )ur.  Et  ita  accipe  quod  ait  Ulpian.  in  /.  probrum  ,ff.  de  V.  S.  furtum, 
adulterium  natura  turpe  efte. 

S.  furt.rum. 

FUrti  duo  funt  genera  ,  manifeftum  ,  &  nee  manifeftum  ,  quoniam  conce- 
ptum  &  oblatum  non  funt  genera  ,  fed  potius  fpecies  furti  .  Manifeftos 
fur  dicitur.  qui  in  ipfo  furto,  id  eft  in  ipfo  acni  .  vel  in  ipfo  loco  ,  vel  cum 
re  furtiva  deprchendirur ,  priusquam  co  loci,  quo  deftinabat,  rem  pertulerit ,  ex 
hoc  §.  /.  3.  4.  tir  j.  ff.  de  furt.  Sabinus  apud  Cell.  lib.  ti.  cap.  18.  Manife- 
ftum autem  furtum  eft  ,  quod  deprehtnditur  dum  fit;  faciendi  fintieflt  turn  pa- 
latum eft  quo  feni  capiat  .  Nec  manifeftum  furtum  ,  ut  ex  manifefti  furti  de- 
finitione  intelligirur  a  contrario,  eft  cum  fur  non  deprehenditur  cum  re  furtiva, 
priusquam  in  locum  deftinatum  rem  perferret  ,  ex  hoc  §.  &  dd.  II. 

j.  ttneeptum. 

COnceptum  furtum  eft,  cum  apud  aliquem  adhibitis  teftibusres  furtiva  qwr- 
tita  6c  inventa  fit  ,  &  is  ,  quamm  furtum  non  fecerit  ,  tenetur  aclione 

furti 


Digitized  by  Google 


L  I  B  R  U  M     Q.  U  A  R  T  U  M.  U7 

furti  concept)  .  Oblamm  furtnm  dicifur.  cum  res  furti va  ab  aliquo  tibi  oblata, 
id  eft  apud  re  depolita  eft  ,  eaque  apud  te  concepta  ,  id  eft  inquifibone  fafla 
inventa  eft  ,  utique  ft  eo  confilio  tibi  oblata  fuerit ,  ne  apud  eum  qui  dedit  in- 
veniretur  ,  &  is  apud  quern  res  furti  va  dcprehenfa  eft  adverfus  eum  qui  obtu- 
lit  habet  actionem  funi  obLati  ,  ex  me  §.  de  quo  GelL  libr.  11.  cap.  ult.  Ejl 
tttam  furti  prohi&iti  actio  adverfus  eumy  qui  rem  furtivam  apud  ft  vocetis  ttftu 
but  inqwri  prohibuit ,  &  ailh  furii  non  exbibiti  adverfus  eumy  qui  rem  furtivam 
apud  ft  qut fit  am  &  invent  am  non  txbibv  ■  Sed  hx  acliones  in  defuetudinem 
abicrunt  ,  quooiam  ortar  funt  ex  iblemni  obfervatione  ,  id  efl  inquifitione  fur. 
ti  ,  quae  dicebatur  fieri  per  lancem  &  licium  ,  de  qua  Gell.  libr.  n.  cap.  it. 
&  Feftus  m  vocg  Lance  ,  quam  fua  actate  obfolevifle  ,  teftis  eft  Juftinianus  boa 
loco.  Et  bodie ,  qui  fciens  rem  furtivam  celavit  ,  tenetur  pecnali  afiiooe  furti, 
ex  hoc  $.  m  fin.  I.  tot  qui  ,  C.  dt  furtis  . 

§.  poena  ,  &  §.  ult . 

LEge  12.  tabularum  poena  furti  manifefli  fuit  capitis  ,  fi  fur  noAe  furtum 
fecifict ,  aut  mterdiu  teio  fefe,  cum  prehenfus  cflet ,  defendiffet  j  Qt\\.libr. 
11.  cap.  t8.  Auguflin.  quxft.  in  exod.  cap.  84.  Hoc  &  in  legibus  antiquis  fs- 
culartbut  invent  ur,  impunt  occidi  nailurnum  fur  em  quoquomodo ,  dimruum  aut  em 
fi  ft  cum  itlo  dtftnderit  ,  jam  tnim  plus  eft  quam  fur.  Serv.  in  illud  8.  ifcne- 
id.  (205.)  At  furis  Caci  mens  tfftratpro  ingtmti  fcelert  furis  nomen  pofuit.  Caphey 
It  tnim  crimen  apud  ma/ores  fuit  ,  ante  ptcnam  quadrupli  .  Poftea  poena  mani- 
fefli furti  fuit  quadrupli ,  nec  manifefli  dupli;  §.  poena  j.  inter  ornnes,  §.quodf 
dicimus,  I.  in  furtiy  ff  de  fart,  ubi  in  aelione  furrt  id  quod  intcreft  non  dupla- 
tur  vel  quadruplatur  ,  fed  verum  rei  pretium.  De  quadrupli  poena  Augulrin. 
libr.  quarft.  nov.  teftament.  cap.83.  Solent  enimdamna  fujia  efftyde  quibus  qutri  mm 
lkeatynumquid  fur  deprthenfusy&  fufla  tegtw  in  quadruplum  ccndtmnitus ,aufu* 
eft  querii  Jo.  Chryfoftom.  in  Mattb.  HomiL  52.  al  ji.  (  n.  5.  )  tut  «•  « 
%\imtt  *\it  an-parkaetof  ment&a»M  ,  Propttrea  furti  cmdemnatus  quadruplum 
rtddit.  De  poena  dupli  Varro  de  re  ruftic  in  prooem.  Maforts  tnim  no/hi  fie  ha- 
butrunty  &  ita  in  legibus  pofuerunty  furem  dupli  candemnari ,  fotntratarem  qua- 
drupli. Furti  nomine  tres  competunt  acliones  .  vindicatio,  qua;  eft  aftio  in  rem, 
condiftio  furtiva,  quae  eft  in  perfbnam  ,  &  actio  furti  ,  quz  eft  mere  poenalis, 
id  eft  folam  poena*  perfecutionem  continety  §.  ult.  I.  fi  pigneret  i.  cum  furti. 
ff.  de  furt.  I.  ft  pro  fure  ,  dt  condiCi.  furttv.  Prarter  has  acriones  datur  actio  ad 
exbibendum  ret  furtivar  nomine,  qux  eft  pneparatoria  vindicationis  y  d.  I.  fi  pro 
fure  ,  St  actio  crirainalis  furti  extraordinaria  ,  quam  jam  a  fua  srtate  111  ufu 
fuifle  teftatur  Ulpian.  in  /.  ult.  ff.  dt  furt.  Hoc  intcreft  inter  vindicatiooem 
&  condiftionem  furtivam  ,  quod  rei  vindicatio  datur  adverfus  pofleflbrem  ,  fiv» 
fur  fit ,  five  alius  quilibet :  condi&o  furtiva  tan  turn  adverfus  furem  ,  vel  he- 
red  cm  ejus  ;  $.  ult.  d.  I.  fi  pro  furt ,  §.  condifiio  ,  ubi  Ulpian.  fcribit ,  condi- 
ctlonem  furtivam ,  quia  eft  rei  perfecutoria,  dari  in  heredem  furis ,  tametfi  aclio- 
nes ex  maleficiis  non  dentur  in  heredem  y  /.  pupillum  ,  de  R.  J. 

J.  furtum  aut  em  fit. 

FUrtutn  committirur  non  folum  cum  quis  istercipiendi  cauf*  rem  alienam 
amovet  ,  fed  generaliter  cum  quis  rem  alienam  invito  domino  contre- 
ftat  .  Furtum  eft  contreclatio  rei  alien*  ,  qua?  fit  invito  domino  .  Itaqne  ere* 
ditor  ,  depofitariuf  ,  vel  commodatarius  in  alium  ufum  ,  quam  cujus  caufa  ac- 
cepit,  utens  pignore  ,  vel  re  depofita,  aut  commodata,  furtum  cotnmittit:  ve- 
hiti  fi  quit  argenrum  utendum  accepeiit  ,  quail  amicos  ad  ccenam  invitaturac  , 


iqS      IN     INSTITUTIONUM  JUSTTNIANI 
&  id  peregre  exportarit ,  aut  fi  quis  eqaum  geftandi  caufa  fibi  commodatnm  Ion. 
t  V.  in        '"•W"1  »  ve'  in  ac,em. »  cx  **"  W-  fipignort ,  /.  t  fi  it  qui,  fi.  it  furu 
termini*    /  *'ur"  damnatus  quidam,qui  equum,qui  Ariciam  ten  us  commodatus  fuerat,  ul- 
•  •.umt\a'M  teriore  ejus  municipii  chvo  deveftus  eft  ;  Valer.  Max-  libr.  8.  cap.  a.  Gel!. 
%■  * libr.  7.  cap.x^.  Symmac  7.  tpifl.69.  Et-condudor ,  qui  dam  fru£his  exportat, 

(    £  J         tenetur  furti  ,  quia  cos  exportare  videtur  invito  domino  ,  cui  nam  pignori  pro 
1    fundi  j  I.  fi  ftrms  ,  §.  Jocavi  ,  g.  it  fttrtit  . 


iptacuh. 

f\Ui  re  eommodata  aliter  utitur ,  qoam  u  ten  dam  accent ,  furtum  non  core- 
t  V.  fi  fa-         mittit  ,  fi  credat  fe  volente  &  lubente  domino  id  facere ,  vel  fi  intel- 
cit,  &  adde  lexfllet  permifturum  ,  quia  furtum  fine  affeClu  furandi  non  commit tkur  ,  ex  A* 
/.  76.  *od.  §.  /.  inter  omntt,  §.  r*flc,  /.  t  fi  pig***  ,  fi  it  furtit. 


F 


$.  inttrium  ttiam. 

Uftum  proprie  fit  reram  mobilium  ,  vcl  fe  moveirtram  ,  interdum  etiam 
„  liberorum  hominum  furtum  fit,  veluti  fi  filiusfamilias  fubreptus  fit,  patri 
datur  furti  aelio  ,  ex  hoc  §.  /.  turn  qui  ,  §.  fi  fiimif.  fi.  it  fmrt.  non  matri  , 
quia  mater  libera  non  habet  in  jwteftate;  /.  mater,  fi.  tod.  Ljberi, qui  funt  in 
poteftate,  a  patre  non  petuntw  per  vindicationem  ,  led  prejudkits  ,  id  eft  pra- 
judicialibus  actionibus  f  aut  interdi&is,  id  eft  interdifto  de  liberis  exhibendis  & 
duccndis  ,  aut  cognitione  prajtoris,  id  eft  extra  ordinem  cosnitione  prxroris,& 
fi  vindicentur  ,  non  poflunt  vmdicari  ,  nifi  adjc&a  caufa ,  fi  quis  in  jure  filium 
fijum  ciTe  dicit  t  ex  jure  Romano  ,  ieu  jure  Qairirum  ;  I.  t.  %.  %.  f.dtrti 
xmdicat.  Liberorum  nomine  patri  datur  furti  aftio  ,  non  conditio  furriva  ;  i. 
I.  nuter  ?  «•  9*"*  conditio  nmtva  non  •datur  nifi  domino  ,•  /.  1.  ff.  de-con- 
US.  furtrv.  At  liberi  non  aunt  in  Jominio  ,  fed  in  poteftate  .  Liberi  hominis 
fupprelTi  nomine  datur  etiam  a£Ho  de  plagio,  alia  a  furti  aclione;  /.  pen.  fi.it 
leg.  Fav.  de  plagiar.  I.  fi  abiuila  ,  C.  it  furt.  Plagium  ell  fuppreflio  liberi 
hominis  vel  fervi  alieni ,  tranflatiooe  du&a  a  venaroribus ,  qui  plagulas  ,  id 


•§.  aliqumdo ,  §.  unit  conflat . 

ALiquando  etiam  rei  fuar  furtum  committitur  ,  ut  fi  debitor  prgnos  creditori 
datum  fubripiat ,  furti  tenetur  ,  ex  hoc  §.  aliquMndo  ,  /.  tt*q%ty  ^.  ftd 
ttfi,  I.  in  mBiont ,  §.  ult.  I.  fi  debitor  ,  ff.  dt  furt.  L  ft  piguort  ,  it  pigner. 
ma.  Pignore  fubrepto,  creditori  datur  farti  afiio,  quamvis  m  bonis  ejus  non  fit, 
non  modo  adverfus  extraneum  ,  fed  etiam  contra  ipfum  dominum  ,  quia  cre- 
ditors intereft  pocius  pignori  incnmberc ,  quam  acnonem  habere  adverfus  per- 
fbnam  debiraris  ;  §.  unit  conflat  ,  &  i.  1.  itanuc  t  quia  plus  eft  caution ts  in 
ie  1  quam  in  perfona  j  I.  plus  cautiomt  ,  it  A. 

FUrti  tenetur  etiam  is  qui  farrum  non  fecit,  nimirum  is  cujns  ope  &  con- 
filio  furtum  fadum  eft  ,  veluti  qui  panno  rubro  pecus  fugavit  ,  ut  alius 
id  abit-eret  ,  cx  hoc  $.  /.  tn  furti  ,  1.  &  ult.  I.  ft  pignort  ,  4.  fi.  it 
furt.  I.  fi  fenmt ,  f.  fi  tuh  t  ad  I.  Aqu'tl.  I.  fa-pe.  it  V.  S.  Furtum  fecif- 


fe  videtur  ,  qui  furaadi  caufam  prarbuk  ,  ut  mu  occafionem  damni  dedit,  dam- 


num fecule  videtur  y  /.  qui  occiiit  ,  §.  quoque  ,  fi.  ad  I.  Aquil.  M- 

Tull. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  149 

Tull.  j.  de  natur.  Deor.  Ude  ilia  aRio  opt  conftlioque  tmo ,  /»rfww  */»  /*£?«»» 
•#«•  Qui  P"  Ufciviam  pecns  fugavit,&  occafionem  dedit  furto.  non  data  ope 
ra  ut  furtum  admitterctur  ,  non  traetur  fiarti  ,  fed  aftione  in  faftum  ,  ex  hot 
&.  /.  in  furti  ,  in  fin.  ff.  dt  furt.  quia  etfi  non  funi  faciendi  caufa  hoc  fecit  , 
non  debet  impune  effcludus  tarn  noxius  ;  d.  I.  in  furti  .  Qui  furandi  caufa 
open)  non  tulit  ,  fed  dumtaxat  con  (ilium  dedit  ,  furti  non  obligatur  ,  ex  hot 
§.  quia  confilium  non  obligat .  Liberum  ell  cuique  explorare ,  an  fibi  expediat 
confilium  nec  ne  ;  /•  2.  %.  fit.  ff.  mandat.  Unde  confilium  non  iuducit  fklet. 
commifTum  ;  /.  cum  pater  ,  martdo  ,  ff.  dt  legat.  2.  Quod  dico  confiliunx 
non  obligate  furti ,  hoc  vclim  intelligas ,  (1  furtum  fecutum  non  fit ;  I.  ft  quist 
$.  ntqut  ,  ff.  dt  furt.  ubi  Ulpian.  ait,  &  opcm  fenre  ,  &  confilium  dare 
tunc  nocere  ,  cum  fecuta  contreftatio  eft- 

9.  it  qui  tit  parent  um . 

SI  filiusf.  patri  ,  Tel  fervns  domino  rem  fubripiat  ,  uterque  furtum  fatit  ,  & 
res  cadit  in  caufam,  id  eft  in  vitium ,  rei  furtivx  ,  nec  ufucapi  poteft ,  pri- 
usquam  in  domini  poteitatem  redierit  :  fed  ex  eo  non  datur  aftio  furti  patri  , 
vel  domino  ,  quia  nec  ex  ulla  alia  caufa  poteft  inter  eos  aftio  dari  ,  ex  hoc  §. 
/.  ne  cum  filiof.  &  fa.  ff.  dt  furt.  I.  ailiones ,  de  oblig.  &  ail.  Lis  nulla  effe 
poteft  tmer  patrem  &  fiiium  ,  qui  clt  in  poteftate  ,  unl  de  caitrenfi  peculio  y 
/.  ///  nulla ,  ff.  de  judic.  Cur  pater  cum  filiof.  furti  agere  non  poflit,  duplex  ra- 
tio redditur.  Prior  ,quod  natura  impedimento  fit ,  quia  non  magis  cum  nis,quos 
in  poteftate  habemus  ,  quam  nobiscum  agere  pofTumus  y  d.  I.  cum  filiof.  Al- 
tera eft  ,  quod  cum  pater  pro  patella te  poflit  filium  de  furto  caltigare ,  minime 
necefle  habet  adverfum  furem  litigare  y  I.  fervi  ,  tod.  tit. 

§.  furti  autem  adit . 

FUrtt  aftio  datur  ei ,  cujus  intereft  rem  falvam  effe ,  licet  dominus  non  fit  , 
ex  hoc  §.  /.  cuius  inttrfuit  ,  /.  turn  is  ,  ff.  dt  fu-t.  Subaudi  dummodo  ex 
honefla  caufa  interfit  ,•  d.  I.  turn  is .  Aftio  furti  non  datur  malx  fidei  pofleflb- 
ri  ,  licet  ejus  interfit  rem  non  fubripi  ,  quod  teneatur  de  furto,  quia  nemo  de 
improbitate  oonlequitur  actionem  ,•  /.  itaque  fulloy  $.  1.  ff.  tod.  Si  fur  velprx- 
do  rem  commodaverit  ,  depofuerit  .  vel  pignori  dederit  ,  datur  ei  aftio  com- 
modati,  depofiti,  vel  pigneratitia  y  I.  ita  «r,  ff.  commodat.  A.  1.  Ji  prado,  I. 
bona  fides  ,  §.  1.  dtpojtt.  I.  ft  pignore  ,  J.  ft  prado  ,  dt  pigner.  aSi.  Neque  e- 
nim  his  calibus  fur  &  prxdo  ex  improbitate  fua  adquirunt  actionem  ,  fed  ex 
contractu  bona  fide  inito  ,  licet  ipli  malx  fidei  pofTeflbres  fint .  Furti  aftio  da- 
tur ,  non  modo  adverfus  furem  ,  fed  etiam  adverfos  quemlibet  detentorem  rei 
furtivx,-/.  ft  manttpium ,  Cde  rei  vindicat.  /.  mcivilem ,  /.  civile ,  C  de  furt.  Jo. 
Chryfoftom.  in  t.  ad  Corinth.  Homil.  15. (num.5 OtwiTtk  ^"b  "'^  f5**«* 
cn  rofieito'  wi  iawiotarrta  *j  uftXofitrauc  aft*<Ti<  ixirout  xtkiuouaw  etrMnt*  nip 
•I*  ir  itpoi  <n<  isc  <evw  xs'tpuum  Zrwnr*.  Hat  autem  fciunt  etiam  legts  eattr- 
norum  ,  qujt  'tis  dimiffis  qui  raputrunt  &  abflalcrunt  ,  ah  Hits  juhtn'.  petert, 
apud  tfuos  tua  effe  imxntris.  Immo  aftio  furti  ita  datur  adverfus  quemlibet  deten- 
torem ret  furtivx  ,  ut  is  cogatur  reftituere  rem  etiam  pretio  bob  raceoto  ,quia 
cautius  negotiari  debuit  ;  d.  I.  inciviltm  .  Excipitur  unus  cafus  ,  nifi  palam 
emerit  in  Toro  ,  vel  nundinis  .  Quo  pafto  ejus  ,  qui  mulierem  palam  emcrat 
quafi  ancillam  ,  faftum  excufat  Sidon.  libr.  6.  epift  4.  In  ntgociatorit  noflri  do- 
mo  ,  dominoqut  palam  vtnundata  defunfitur,  quodam  Prudemt,  hoc  v'mnomen, 
qtttm  nunc  Trkaftbus  dtgtre  fama  divultac  ,  ignotorum  nobis  hommum  tottan- 
Tom.  VII.  I  i 


a5o  IN      INSTITUTIONUM  IUSTINIANr. 

dan'e  conrraBum  ,  «/w  fttbferipth  intra  formulam  nurd  mar  tan  ,  iamquam  ido- 
m«i  afiipulatorit  y  ofitnditttr . 

» 

SI  fullo  veftimeuta  poltcnda,lartroator  farciend*  conduxerit,re  furto  fubrepta, 
utrique  datar  furti  actio,  fi  in  folidura  folvendo  (it,  quia  ejus  intereit  rem  falvam 
efle  ,  eo  quod  domino  teneatur  a&one  locati  .  Quod  fi  folvendo  non  fit  ,  do- 
mino datur  actio  furri  ,  quia  hoc  cafu  ipfius  intereft  rem  falvam  efle  ,  quod  a 
fullone  vel  farcinatore  nihil  poflit  confequi  ,  ex  hoc  %.  I.  tuque  fullo  ,  /.  t 
fullo  90.  fi.  de  f»rt.  Quo  loco  notandum ,  re  fubrepta,  fulloni ,  fi  folvendo  fit. 
furti  actionem  dari,  non  domino:  fi  folvendo  non  fit  furti  actionem  redire  ad 
dominum  ;  nam  ut  ait  Ulpian.  in  d.  I-  tiaqme  y  qui  non  babet  quod  perdat  , 
ejus  periculo  nihil  eft  .  Bona;  fidei  emptori  ,  id  eft  ei  qui  ignorans  rem  alie- 
nam  emit  a  non  domino  ,  re-  furto  fubrepta  datur  furti  actio  ,  etfi  dominus 
non  fit  ,  quia  ejus  intereit.  rem  fubrcptam  non  efle-  ,  ex  loc  §.  &  d.  1.  ita- 
fut  .  Nimirum  ejui  intereft  non  amittere  pofleflionem  ,  ut  per  earn  fruclus. 
percipere  &  rem  ufucapere  poflit  - 

§•  qua  it  fullone  - 

RE  coremodata  fubrepta,  jure  veterf  commodatario ,  fi  folvendo  effet,  furti 
actio  dabatur  ,  non  domino  ,  ut  de  fullone  ot  farcinatore  fcriptum  eft  ; 
I.  turn  qui  ,  $.  fi  res  ,  ff.  it  fun.  Sed  conftirutione  Juftiniani  ,  quae  eft  una 
ex  50.  decifionibus  r  domini  elerao  eft  agerc  commodati  adverfus  commodatari- 
um  ,  vel  furri  adverfus  farem  ,  alteratra  autem  a&ione  electa  non  poteft  ex 
pern  item i a  ad  aliam  redire  ,  ex  hue  %.  &  l.mlt.  (.1.  C.  it  furt.  Ubi  plorcs 
actiones  ejusdem  rei  nomine  compctunt  ,  una  electa  alia  perimitur  /.  pi  urn 
dtlilia  ,  ff.  it  obligas.  CT  tel. 

$  fed  it. 

RE  depoflta  fubrepta  ,  depofitario  non  datur  furti  actio  ,  quia  nihil  ejus  in- 
tereft ,  quod  non  prsftat  cuftodiam  ,  id  eft  culpam ,  led  dolum  tantum , 
fed  domino  datur  furti  actio  ,  ex  hoc  /.  turn  qui ,  it  autem ,  ff.  it  furt. 
Et  ubi  depofitarius  de  dolo  tcnetur ,  *que  non  datur  furti  actio,  quia  non  de- 
bet ex  dolo  fuo  furti  quaarere  actionem  ;  i.  I.  um  qui . 

§•  pvt. 

IMpubes  furti  tenetur  ,  &  lege  Aquilia  de  damno  injuria  dato,  fi  fit  proxi- 
mus  pubertati  ,  quia  proximus  pubertati  eft  capax  doli  ,  ex  hoc  $.  /.  f  im- 
pubtrem  jff.  de  furt.  I.  fed  etji  ,  &  idea  ,  ff.  ad  leg.  Jqtnl.  fed  mitius 
punitur  /.  extipiuntur  ,  ff.  ad  Stlan.  I.  pupilUm  111.  de  /?./.&  hoc  eft 
quod  ait  Ulpian.  ex  Juliano  in  d.  I.  \  impubt'tm  ,  impnberem  furrum  facere 
poire  ,  fi  jam  doli  capax  fit  ,  led  modum  efle  adhibendom ,  fubaudi  poena; .  Et 
lege  12.  tab.  conftttutum  ,  ut  impuberes ,  qui  furtum  feciflent  .  arbitratu  prsr. 
toris  virgis  cacderentur,  noxiamquea  fe  lactam  faicirent;  Cell.  Itbr.  n.  tap.ult. 


De 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  *jr 

De  vi  honor.  raptorum . 
CAP.  XL 
In  pr  int, 

Apina  etiam  ell  unum  e  privatis  deliOis  ,  ex  quo  nafcirar  aftio  vi  bono- 
Jtv  rufn  raptorum  .  Hoc  intcreft  inter  furtum ,  &  rapinam ,  quod  furtum  clam 
&  latcnter  committitur  ,  rapina  vi  aperta  ;  Hieronym.  in  Ezechiel.  cap.  18. 
in  ilia  verba :  Per  van  nihil  rap  wit  .  Omnis  rapina  mixta  violent  in  eft  ,  nifi 
en'tm  vis  Jnerit  Ulan,  rapina  non  proficit .  Ambrof.  offic  Ubr.  a.  cap.  J.  Stria- 
tum occulta  fnrta  ,  dtvitum  rapina  public t.  Et  banc  dittindiouem  lignat  Uiptan. 
in  /.  a.  §•  tr  gcneraiiier,  ff.  b.  tit.  cum  ait ,  ex  quibus  caufis  in  re  clam  lub" 
repta  furti  competit  a&io  ,  ex  itsdem  in  re  vi  rapta  conceditur  aftio  vi  bono, 
rum  raptorum  .  Qui  res  alienas  raptt  ,  tenerar  etiam  furti ,  quia  eft  fur  impro- 
bus  ,  ait  Juftinianus  init.  h,  ti:.  vel  fur  improbior  ,  ut  fcribit  Juliamis  f.  z. 
§.  ttttrum  ,  ff.  h.  tit.  Concurrit  igitur  aclio  vi  bonorum  raptorum  cum  aftio- 
ne  furti  ,  &  utraque  agi  potcft  ,  &  ti  prius  furti  aclum ,  datur  aftio  vi  bono- 
rum raptorum  ,  ut  confequarur  atftor  qnod  araplius  eft  in  ea  ;  /.  x.ff.  h.  tit. 
I.  fi  quis  tgt  it  %  ff.  de  furt.  Hoc  discriminis  eft  ,  quod  aftio  vi  bonoram  rap- 
torum intra  annum  eft  quadrupli  ,  poft  annum  Gmpli  ,  ailio  furti  Temper  eft 
dupli  ,  vel  quadrupuli  .  Actio  vi  bonorum  raptorum  non  eft  mere  poenalis  fi- 
cut  aclio  furti ,  fed  eft  mixta  ,  id  eft  partim  poenalis  ,  paitim  rei  perfecuto- 
ria  .  Et  in  aclione  vi  bonorum  raptorum  quadruplum  non  totum  in  poena  eft , 
ficut  in  aclione  furti  ,  fed  quadruplum  continet  &  rei  perfecutiooem ,  ut  poena 
tripli  fit  ,  ut  docetur  init.  b.  tit.  &  $.  ut  maltficiis  ,  §.  vi  antem  ,  infr.  dt 

\.  i. 

ACtio  vi  bonorum  raptorum  datur  ,  fi  dolo  quis  rapuerit  /  /.  2.  §.  hat 
aclione  18.  ff.  b.  tit.  Rapina,  ut  furtum  ,  non  committitur  fine  dolo:  fi 
quis  per  errorem  rem  alienam  rapuerit,  fuam  efle  erifti  mans,  non  tenetur  vi  bo- 
norum raptorum  nec  furti  .  Conftirut.  Imperat.  qui  rem  fuam  ,  fubaudi  abalio 
poflefTam  &  littgiofam  ,  pendente  lite  per  vim  occupat  ,  ftatim  earn  reftituit 
priori  pofleflbri  .  &  ejus  dominio  cadit :  qui  autem  rem  alienam  per  vim  rapir, 
rem  reftituit  ,  &  infuper  ejus  rei  asfbmationem  ;  /.  3.  /.  ft  quit  in  tantam,  C. 
undt  vi  ,  /•  4.  C  fin.  rtgnnd.  ubi  fi  quis  ante  fententiam  fines  alienx  poflef- 
fionis  interverterit  ,  illico  reftituit  ,  &  prxftat  tantumdem  fundi  quam  invaferar. 
Hoc  jus  jam  negleftum  reftituit  Athalaricus  RexGothorum  apud  Caffiodor.  var. 
Ubr.  9.  epifi.  18.  Verum  jure  quo  utimur  raptor  non  multatur  dominio  ,  fed 
coercetur  arbitrio  jodicis  ,  &  ante  omnia  compellitur  rem  reftituere  ,  feu  redin- 
regrare  interdiclo  unde  vi ,  vel  ex  canone  t  rtdutttgranda  ,  3.  q».  1. 

§•  nit. 

ACtio  vi  bonorum  raptorum  datur  ei  cujus  intereft  ,  puta  commodatario  , 
,  coudufrori ,  creditori  pigneratitio,  ex  hoc  §.  /.  2.  §.  in  bat  atlumt  22.  ff. 
A.  th.  node  hie  locus  defcriptus  eft. 


«S>  IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 


Dt  Ugt  Aquilia. 
CAP.  III. 
In  print. 

&  J.  tiberumy  $.  taput  ftcundum , 
§.  tapitt  ttrt'n. 

Iwter  private  delicto  numerator  &  damnum  injuria  datum,  quod  coercenrr  le- 
ge Aquilia  ,  qua;  eft  lex  tribunitia  ,  five  plebifcitum  y  /.  x.ff.  b.tit.  Quo 
tempore  lata  fuent  hare  lex ,  nefcire  fe  fatetur  Hottomannus  ,  nec  ego  plane 
fcio:  fed  hoc  obfervavi ,  earn  memorari  a  MTull.  in  Bruto  (}4-)  LCa/ultnus 
fuit  t  qutm  ago  audivi  jam  fottm  ,  cum  ab  L.  Sabeltio  mid  tarn  Itjt  Aquilia  da 
injuria  (  fic  enim  legendum  ,  non  ur  vulgo ,  dt  juflitia  )  petiviffet.  Hace  eoim 
aAio  ea  eft  ,  quxlicitur  a&io  damai  injuria  ,  eidem  Tullio  pro  Rpjkm 
Comado . 

Tria  funt  capita  legis  Aquilia; .  Primum  eft  de  occifo  homine  ,  vel  qua- 
drupede ,  qux  pecudum  numero  fit ,  ex  quo  apparct  in  lege  Aauilia  fervis  exx- 
quari  quadrupedes  ;  A  x.  ff.  b.  tit.  unde  repeutum  eft  'milium  b.  tit.  &  quidem 
a  pud  vcteres  fetvi  ,  aieo  parvi  pendebantur  ,  ut  eorum  interitus  in  damno 
tantum  haberetur  ;  Plinius  libr.  8.  tpifl.\6.  ubi  dolet  de  morte  fervorum .•  Ntt 
ignoro  (  inquit  )  alios  hujusmodi  cajus  nihil  aliud  vocart  t  quam  damnum ,  Ta- 
men  de  fervo  occifo  noo  modo  datur  a&io  legis  Aquilia;  ,  quae  eft  civilts ;  fed 
etiam  criminaiiter  lege  Cornelia  agere  licet  ;  $.  liberum  ,  /.  init  Neratius , $. 
fi  dolo  tff.  b.  tit.  I.  a.  C.  tod.  Secundum  caput  legis  Aquilix  in  defuetudinem 
abiit:  Cujacii  fufpicio  eft,  hoc  caput  fuifle  de  intercepta  qualibet  militate,  ut 
quidam  pifcaror  ob  caprum  anthiam  pifcem  ducem  grcgis  ,  &  capture  cooci- 
liatorem  ,  &  in  macello  agnirum  a  fbcio  ,  cujus  injuria  erat  ,  damni  dari  for- 
mula edita  decern  libris  focio  damnatus  ;  Plin.  libr.  o.  tap.  59.  Tertium  ca- 
put eft  de  alio  quocumque  animali  prater  hominem  vel  pecudem  occifo,  vulne- 
rato  ,  &  de  quacumque  re  ufta  ,  rupta  ,  fraclay  §.  caput  ftetmdum ,  <9  ftq.  I. 
fi  ftrvmt  ,  $.  bujms  Itgit  ,  &  ftq.  ff.  b.  tit. 

$.  injuria,  S-'f  nth  quidem  y  ^.itaquty  $.item  fi, 
$.  prattrta  ,  §.  impvitia . 

A  Ctio  legis  Aquilix  eft  de  damno  injuria  dato  .  Injuriam  accipe  ,  non  pro 
jTv  contumelia  feu  convicio  ,  vel  injuriarum  a&ione  ,  fed  pro  damno  culpa 
dato  ,  feu  quod  non  jure  fit  ;  §.  injuria  ,  /.  5.  §.  injuriam  y  ff.  h.  tit.  Et  tn- 
terdum  hx  a&iones  legis  Aquiliar  ,  &  injuriarum  concurrunt ,  fed  alia  eft  xfti- 
matio  aftionis  injuriarum  ,  alia  aclionis  legis  Aquilix  ,  quia  ac'ho  lesjis  Aqui- 
lia: pertioet  ad  damnum  culpa  datum  ,  actio  injuriarum  ad  contumeliam  ;  d. 
/.  5.  4.  injuriamy  I.  ittm  apud  Labeonem ,  §.  fx  quit  fervo  yffdt  injuriis:  li- 
cet actio  quoque  injuriarum  damni  arftimationem  contineat  ,  cum  injuria  atrox 
eft  y  /•  dominumy  C.  tod.  tit.  A&io  legis  Aquilix  ,  inquam  ,  eft  de  damno 
culpa  dato,  ideo  qui  cafu  fervum  occidit  fine  dolo  &  culpa,  non  teuetur  lege 
Aquilia  ;  at  nt  is  quidem ,  A  fi  ut  plagisy  ult.  fi.  h.  tit.  Item  fi  quism 
coUudatione ,  vel  in  jpancratio ,  vel  pugilatu  ,  in  publico  certamioe  alium  for- 
te occklerit  ,  ceflat  actio  legis  Aquilix  ,  quia  glorix  cauia  &  virtutis  non  in- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  %i3 

juriae  gratia  ,  videtur  damnum  dediffe ; §.  haque  ,  I.  aua  aSione ,  §.  fi  h  eollto. 
ci  at  tone  yJf.  hoc  tit.  Item  fi  puta  tor  ex  arbore  dejecto  ramo  fervum  aiiennm 
rranteuntem  occiderit,fi  prope  viam  publicam  id  factum  eft,  neque  proclama- 
vit ,  at  cafus  evitari  poffet ,  ob  culpam  tenetur  ailione  legis  Aquititr  ;  %.  hem 
fi  putator  yl.fi  putator  ,  ff.  h.  tit.  Vet  eras,  fi  quando  ex  arbore  ramum  dejice- 
rent  ,  vel  e  macnina  opus  faceiem  ,  vet  ex  feneftra  aquam  funderent,  velquid 
eeftitarent  per  viam  ,  prattereuntibus  proclamare  foleoant  cave  cave  ,  de  quo 
M.  TulL  2.  de  or  at.  Petronius  in  fotyrho  ,  &  Suidas  in  voce  «ri»>nrrto*.  Prat- 
terra  fi  medicus  male  fervum  fecuerit,  aut  noxium  medicamentum  detterir,  te- 
netur aeHone  legis  Aquilia;  ,  quia  medicus  pnrftat  artis  pen'tiam  ;  prxteremt 
I.  imperhia  ,  /.  qua  affione ,  in  fin.  ff.  h.  tit.  A  fi  outs  domum  ,  $.  CeJfus  , 
locati  ,  /.  illUhas  ,  $.  ficuii  ,  de  officio  frafidis  ,  /.  imperhia  ,  de  R.  J. 

$.  bit  autem,  $.  illud  palam,  tf  verf.  ex  hoe. 


ACtio  legis  Aquiliat  non  tantum  datur  quanti  hodie  res  eft  f  fed  quanti 
plurimi  fuit  eo  anno  tetrorfum  computando :  puta  aclio  legis  Aquiliat 
fervo  alieno  occilb  datur  ,  non  tantum  quanti  fervus  fuit  cum  occideretur ,  fed 
quanti  plurimi  fuit  eo  anno  retrorfum  computando  a  die  quo  occifus  eft .  Vn- 
de  hare  aclio  non  datur  in  heredem  ,  com  fit  pcenalis >  &  in  ea  aclrone  non 
folnm  perempti  corporis  fit  seftimatio  ,  fed  etiam  ejus  quod  rntereft :  puta  oc- 
eifb  equo  ,  qui  quadrigam  demonftrabat ,  non  tantum  fit  srftimatio  occifi  equr, 
fed  &  ejus  ratio  habetur  ,  quo  ceteri  depretiati  funt  /  /.  a  h  lex  y  &  Juab, 
feq.  ff.  b.  tit.  unde  defumptus  eft  uterque  hie  §.  Plerumque  enim  nifi  omnes 
habere  expedit  y  /.  cam  ejusdtm  ,  §.  I.  /.  f  adiles ,  %.  penult,  fit  alt.  ff.  de 
adilhio  edi&o .  Sic  &  in  condifUone  furtiva  res  rrftimatur  quanti  unquam 
plurimi  fuit  ,  in  odium  furum  /  L  in  re  furtiva  ,  ff.  de  conditTtone  /*»"«- 
va  ,  /.  2.  quaff. urn  ,  de  pr'tvatis  deli&is .  Quod  fcriptum  eft ,  in  actione 
legis  A  qui  liar  rem  arftimari  quanti  plurimi  eo  anno  futt  ,  locum  ha  bet  m 
primo  capite  legis  Aquiliat  ,  quod  eft  de  occifo  fervo  vel  quadrupede ,  nam 
tn  capite  ^.  ejusdem  legis,  quod  eft  de  alio  quolibet  damno ,  res  atftimatur, 
non  quanti  plurimi  fuit  eo  anno  ,  fed  quanti  plurimi  fuit  diebus  triginu  proxi- 
rois  ,  id  eft  menfe  proxime  prarterito  /  verf.  ex  hoc  ,  l.fi  fervus ,  $.  tertio  autem, 
ff.  b.  tit. 

$.  alt. 

ACtio  legis  Aquiliae  duplex  eft ,  direela ,  &  orilis .  Direela  datur  ,  cum 
quis  proprio  cor  pore  damnum  dedit .  Utilis ,  cum  quis  alio  modo  dam- 
num intulit  ,  quam  fuo  corpore :  v.  g.  cum  quis  fervum  alrenum  aut  pe- 
cus  ita  inclufit  ,  ut  fame  oecaretur  :  fed  fi  neque  corpore  ,  neque  corpori 
damnum  datum  ,  fed  alio  modo  id  contfgit  ,  velnti  fi  quis  mifericordia  du- 
ftus  ,  aiiennm  fervum  vinclum  folverit  ut  fugeret  ,  nec  direela,  see  utilis 
datur ,  fed  fubfidiaria  aclio  ia  faclumy  /.  qua  aOhne,  $.  proinete ,  /.  fi  fervum, 
in  fin.  /.  haves ,  ff.  b.  tit.  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  fine  et.  1.  fi  fervum 
fn  damnis ,  quz  lege  Aquilia  non  tenentur ,  in  faclum  dari  aclionem  ,  id  eft 
ni  damnis ,  ad  qua;  non  pertmet  direela  vel  utilis  aclio  legis  Aquiliat  ,  da- 
ri aclionem  in  factum  ,  quae  comparata  eft  ad  exemplnm  actionis  legis  Aqui- 
liat .  Direela  aclio  leeis  Aqnilix  competit  tantum  domino .  Utilis  non  domi- 
no ,  puta  frucluario  &  ufuario ,  etiam  contra  dominum ;  I.  hem  Mela  ,  f. 
mlt.  &  I.  feq.  ff.  h.  th.  I.  orbit rio ,  §.  ft  domhuu  ,  dtdo/omalo,  I.  fi  pi*, 
res  y  J.  de/oUuMy  de  vi  &  vi  armat. 


,J4  IN      INSTITUTIONUM      JUST  INI  AN  I. 


De  injuriis. 
CAP.  IV. 
In  princ. 

GEwERAtiTE*.  injuria  dicitur  omnc  ijuod  non  jure  fit  ,  fpecialrter  cou- 
tumelia  ,  &  ita  accipitur  b.  tit.  alias  culpa  ,  ut  in  lege  Aquilia ,  que 
eft  de  dainno  injuria  ,  id  eft  culpa ,  dato  ,  alias  iniqaitas  ,  vel  injuftitia  .  Nam 
cum  prartor  vel  judex  non  jure  contra  quem  pronuntiat ,  injuriam  fecifle  di- 
citur ,  ut  oftendiiur  initio  h.  tit.  &  1.  i.  ff.  b.  tit.  Atque  ita  li  magiftra- 
tus  quid  per  injuriam  fecerit  ,  vel  quad  pri  varus  ,  vel  fiducia  magiftratus  , 
injunarum  tenetur  ;  /•  ntc  magiflrat  'tbus  y  ff.  b.  tit.  Et  fi  magiftratus  muni- 
cipalis  damnum  injuria  dederit ,  teneHir  Aquilia  ,  ut  (i  pecus  pignori  captnm 
fame  necaverit  .  Si  quid  tamen  magmratus  adverfus  'rcfifteutem  violentius  fe-. 
cent  .  non  tenebitur  Aquilia  ,•  /.  qutmadmadxm  ,  $.  magiftratus  ,  ff.  ad  I. 
Aquiitam  ,  quo  pertinet  quod  fcriptum  eft  in  /.  injuriarum  ,  $  -  qua  jure , 
ff.  b.  tit.  quae  jure  poteftatis  a  magiftratu  fiunt ,  ad  injuriarum  actionem  con 
pertinere  .  Igitur  fi  judex  injuria  id  eft  non  jure  judicaverit  ,  injuriarum 
conveniri  potelt  .  Et  quod  dicitur  in  pen.  ff.  de  jufi.  &  jure  prarrorem 
quoque  jus  reddere  dici  cam  inique  decemit ,  mtelligendum  eft  relatione  <a- 
£a  ,  noo  ad  id  quod  prartor  fecit  ,  fed  ad  illud  quod  facere  debuit . 

 -.mVU 

$•  i- 

rljuria  commlrtitur  non  folum  rt  ,  pata  fi  quis  pulfarus  ,  id  eft  pugno 
percuflus ,  vel  fuftihus  csrfus  ,  vel  verberatus  erit  ,  fed  etiam  verbis  ,  fi 
<ui  convitium  faclum  fuerit  ,  ex  bee  §.  /•  item  apud  Labtmem  ,  §.  i.f^$. 
<onviuum  4.  ff-  b.  tit.  Verberare  eft  cum  dolore  ,  cardere  ,  pulfitre  fine  doJo- 
re  ;  /.  5.  J.  1.  ff.h.  tit.  Injuria  commirtirur  etiam.fi  cojus  bona  quad  de- 
bitoris  ,  cum  nihil  deberet  pofTeiTa  fint  ab  eo  ,  qui  fciebat  nihil  iibi  deberi  t 
ex  hoc  $•  Debhore  non  folvente  creditor  folebat  mini  in  pofTdTionem  bono- 
rum  debitoris  credhi  fervandi  caufa  ;  /•  t.  ff.  ex  quit.  tauf.  in  poff.  ut.  Quod 
fi  quis  dolo  &  injuria  fecerit  ,  ut  in  alterius  ,  qUafi  debitoris  ,  cum  nihil 
deberet  bonorum  poflellkxiem  mitteretur  ,  vel  fi  injuria:  faciencVc  caufa  non 
debitorem ,  quad  debitorem  compellaverit  amid  judkem  ,  injuriarum  tenetur; 
/.  injuriarum  ,  §.  fi  quis  per  injuriam  }  /.  item  apud  Labeonem  ,  $.  fi  quit 
33-  ff  k.  tit.  I.  1.  *y  a.  C.  ut  nem'mt  Ikeat  fine  judic.  auQcr'tt.  figna  re- 
bus tmponere  a/ienis  •  Idem  juris  eft ,  fi  quis  injuria:  faciendc  caufa  domum 
abfentis  debitoris  fignaverit  ,  id  eft  obfignaverit  ,  fine  audoritate  judicis ,  in- 
juriarum tenetur  ;  /.  fi  injuria ,  ff.  b.  tit.  Alias  injuria  non  interna- ,  fiquis 
debitorem  cetTantem  in  folutiooe  compellaverit  ,  quia  juris  executio  non  na- 
bet  injuriam  ;  d.  t.  injuriarum  ,  §.  1.  Hinc  noutur  Vitellius ,  quod  adhuc 
privatus  libertino  cuidam  acerbius  debitum  repofcenri ,   injnriaTum  formulam, 
quafi  ab  eo  calce  percuiTus ,  intendinTft ,  nec  aliter  quam  extortis  L.  H.  S.  re- 
jBiififlet ,  ut  fcribit  Tranquillus  in  ejus  vita  ,  tap.  7.  Injuria  commktitur  etiam  ( 
ii  quis  libellum  aut  carmen  famofum  in  alium  fcripfcrit,  compofuerit  ,  edi- 
derit  ,  id  eft  nublicarit  ,  dolove  malo  fecerit  ,  quo  quid  coram  fierce  ,  ex 
hoc  §.  /.  5.  ft  quis  librum  ,  ff.  b.  tit.  Damnatus  ob  carmen  famofum  ,  fa- 
xnofus  &  iateflabilis  eft  ;  d.  C  5.  /.  ob  t  tarmen  famofum  ,  ff.  de  tefiibusy 

I.  it 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  *55 

/.  it  cui  ltgty  qui  ttflamtnta  face*.  Immo  conftit.  Valentin,  auftor  famofi 
libelli  capitali  fententia  damuatur,-  I.  unira  ,  C.  de  famof.  lite/!.  In  juria  &  com. 
mittitur  ,  fi  quis  matremf.  aut  prartextatum  prxtextatamve ,  id  eft-  adolefentem 
vel  puellam  ,  qui  prartextis  togis  utebantur ,  afleclatiK  fuerit ,  vel  ejus  pudici. 
fiam  attentaverit ,  ex  hoc  §.  tfr/.  item  *pud,§.  t  Ji  quis  virgines  ,  tf  ftq.  ff.  h. 
tit.  Aliui  eft  afleclari  ,  aliud-  attentare  .  Afleflfari  dicitur  ,  qui  pudoris  ten. 
tandi  caula  tacitus  ieclatur  ;  attentare  »qui  blaiido.  fermone  eampellat  eodem  animc* 

$.  patitur  . 

rj juria  fit  per  rxxmctipfos ,  aut  per  liberos ,  quos  in  poteftate  habemus  ,  vel 
per  uxoiem  :  fi  filiof.  vel  mulieri  nuptx  initiria  facia  fit  ,  patri  &  mi- 
rito  datur  adlio  injuriarum  \  fpeftat  cnim  ad  nos  injuria  ,  quar  its  fir,  quipo- 
reftati  noftro;  vel  arTeclui  fubjecli  funt  ,  ex  hoc  §./.  t.  §.  item  aut ,  l.pater^ff. 
h.t'tt.  I.  2.  C.  tod.  Patri  (cilicet  datur  aclio  injuriarum  pra-toria  propter  inju- 
rias  illatas  liberis  ,  quos  habet  in  poteftate  y  non  aclio  legis  Cornelia:  de  in  ju- 
ris ,  filio  vero  datur  aclio  legis  Cornelix  ;  I.  5.  §.  illud  quxritur  .  ff.  h.  tit. 
Et  filiusf-  nullam  habet  aclionem  fuo  nomine  y  niJi  injuriarum  /  /.  filiusf.  9. 
Jf.  de  obits-  &  a(l.  Patrr  ita  competit  aclio  injuriarum  propter  injuriam  fa  clam, 
filio  ,  ut  pofiit  earn  remittere  ,  niii  tarn  viiis  abj&ftaque  fit  perfona  paths  ,  ut 
ferendum  non  fit  eum  filir  contumcliam  infuper  habere  ;  I.  fed  fi  unius ,  §. 
tnterdumyff.  b.  tit.  I.  ft  cum  dot  em  t  §.  f  nee  non  illud  ,  folut.  mat  rim.  Quod  fi 
viro  injuria  facia  fit  ,  uxori  non  datur  injuriarum  aclio  ,  quia  dorendi  uxores 
a  viris  non  viros  ab  uxorious ,  xquum  eft  ,  ex  hoc  §.  in  fin-.  &  f.  a.  ff.  b. 
tit.  vel  alia  ratione  ,  quod  turpe  fit  mulierem  in  foro  videri  litis  caufa  ;  /.  ma- 
ritus  y  C.  dt  procurat.  I.  optitnam  ,  C.  de  tT  committ.fUpulai. 


LEge  12.  tab.  poena  injuriarum  ob  membrum  ruprum  ,  id  eft  eornrpfurrr  9 
erat  talionis,  propter  os  vero  fradlum  erat  poena  nummaria,  id  eft  quin- 
oue  &  viginti  aflium  ,  quafi  in  magna  veterum  pauperrate  ,  ut  fcribir  Gelliu? 
ttbr.  lo.cap.  1.  id"  eft  hurusrnodi  poena  exiguior  erat  propter  penuriam  rei  num- 
maria:  r  fed  ca  in  defuetudinem  aoiit  r  tot  vicloriis  crefcente  auri  &  argenti  co- 
pi*  ,  cum  modicr  arris  poena  non  valeret  ad  coercendos  homines  ab  injuriis  infc. 
rendis  ,  ut  dc  Lucio  Neratio  narrat  Geltius  ex  Labeone  t  eum  per  ludum  in 
os  occurrentium  atapam  impegilTe  ,  &  ftarim  per  fervulum  ,  qui  pone  feaue- 
batur  cum  crumena  plena  aftium  r  quinqu^  &  viginti  afles  adnumcraflc  fecundum 
t3.  tat).  Defuetudine  fublata  hujusmodi  poena  ,  jure  prartorio  poena  injuriarum 
conlHtuta  eft  arbitrio  praftoris  ,  ita  ut  permitrente  prsrtore  aclor  injuriam  arfti- 
maret  ,  turn  judex  tanti  reum  condemnaret  ,  qoanti  in;uriam  pafTus  a'iiimaiTet, 
vel  minoris  prout  ei  vifum  erat  ,  cx  hoe  §.  Injuriam'  pa  fib  y  injuriam  arflima- 
rc  permittirur  ,  quia  aftio  injuriarum  vindiclam  proprir  doloris  perfequitur ,  ut 
•it  aclione  fegis  Juliar  de  adulteriis  fcriprum  eft  I.  fiftumf.  jf.  ad  Ugtm  Jufitm 
dt  adulteriis.  Nec  fupervacua  8t  inanis  et>  injuria:  a-ftimatio. ,  quz  fit  ab  eo 
qui  paflus  eft  ,  quia  etfi  non  imponat  judici   legem  feu  neceftltatem  ejus  fe- 
quenda:  ,  tamen  poteft  movere  judicem  ,  qui  vel  tanti  reum  condemnavir ,  quan- 
ti  injuriam  partus  xiHmaverit  ,  vel  minoris  ,  prout  ei  vifum  fuerit ;  nam  inju- 
riarum aclio  ex  bono  &  arquo  introdufra  eft  /  /,  non  folum  ,  §.  1.  ff.  h.  tit. 
Et  hoc  genus  poena*  iujuriarum  a  prxtoribus  introduclum ,  in  judiciis  frequentari 
docet  Juflioianus  hocfao ,  ex  quo  intelligimus  »  id  ufu  reccptum  bac  state* 


>56      IN      IUSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

%.fed&  It*. 

T  Ege  Cornelia  eriam datut  adto  m  juriarum,  quod  quis  pulfatus  veTberati«ve, 
I  a  domusve  ejus  vi  introita  fit ,  ex  hoc  i.  &  I.  5.  ff  h.  tit.  Injuria  fit,  fi 
turns  domus  vi  introiu  fit  ,  quia  vis  intern  vidctur  ,  quod  dam  us  turifli- 
mwn  cuique  rerugium  fit  ;  /.  pltrique  ,  ff.  de  hi  jus  vu. 

J.  atrot . 

IN  aolione  injuria  ram  condem  ratio  fit  pro  atrockate  &  modo  injuria?  -  Atrox 
injuria  arftimatur  re  feu  faclo,toco  ,  vcl  perfooa.Re  ,  velutifi  quis  vulnera- 
tus,  vel  mftibus  csrfus  fit:  loco,  vetuti  fi  cui  in  theatre  vcl  in  foro,vel  in  cou- 
fpectu  prartoris  injuria  facia  fit  :  perl'ooa,  puta  fi  (enatori ,  vel  magiftratui ,  pa. 
reoti  ,  patronove  injuria  facia  fit  ,  ex  hat  $.  /.  prat  or  ,  $.  ult.  &  I.  fto.  ff. 
6.  tit.  &  /•  4.  C.  «m/.  qua  lefcriptum  eft,  atrocem  infuriam  fieri ,  fi  tibi  u- 
lata  eft  cum  efies  in  facerdotio  ,  &  dignitatis  habirum  &  ornamenta  prarfer- 
res  .  Atrox  injuria  eit  ,  qur  fit  magifitatui  ob  contemptam  majeftatem  przto- 
ris  ,  unde  magi  I  trams  potelt  ooercere  eos ,  qui  gefferint  fe  infblenthis .  Et  fi  ma- 
gi llrarus  (ervum  alienum  ,   hooorem  omamenuque  petulanter  t  adtentantcm, 
carciderit ,  non  tenetur  mjuriarum  ;  /.  item  apud  ,  §.  unde  quarit ,  ff.  h.  tit. 
Et  hoc  jure  ufum  Severum  cum  effet  legatus  proconfiilis  Africar,auclor  eft  S  par- 
tial), in  ejus  vit.  Ada  tgitur  quajlura  Sardtnienji,  ligation  cm  prcconfulis  Africa! 
acctpit  ,  in  qua  legitime  ,  quum  eum  qui  J  am  muukipum  fuorum  Lapt'vanut 
prexedentibus  fafcibuij  ut  antiquum  conrubernalam  ipfe  plabtfus  amfUxut  after, 
fuftibus  eum  fub  ttogio  tjusdem  praxmis  cacidit .  Legatum  P.  R.  homo  plebejas 
temere  amplest  noli.  Immo  magiftratus  non  poteft  remirtere  injuriam  faclam, 
cum  fungeretur  officio  ,•  Afconius  Verrina  tenia  .*  qui  potefla'em  fuam  in  admi- 
nifl'awU  non  defendtrit  ,  imm'muti  magijiratus  ,   veluti  f  Majtflatis  la/at  ta- 
ut eft .  Idem  juris  in  Principe  ;  Attejus  Capito  Tiherio  apud  Tacit.  ».  an- 
nal.  Sane  lent  us  m  fue  do! ore  effet  ,  reip.  injuria  t  nt  largirttur  .  Epifcopus  ta- 
rn Cn  pro  vtndicra  propriar  injur*  ,  quern  excommunicate  prohrbetur  ;  can.  in- 
ter querela*  ,  2?.  qu.  4.  quod  awe  ferunt  quam  plures  Epifcopi  ;  Badfgifilus 
Cenomannenfis  Epifcopus  apud  Gregor.  Tur.  libr.  8.  cap.  $9.  Num  idee  (  in- 
tuit )  quit  clerieut  faQmt  Jum  ,  vltor  ht juriarum  me  arum  uon  ero~ 

§.  m  fumme  . 

IN juriarum  caufa  eft  inter  privata  deliila  /  /.  7.  &  ult.  C.  h.  tit.  Tarwen 
de  injuriis  ,  vel  civiliter  ,  vel  crkninaliter  agi  poteft  .  Si  civiliter  a  gator  , 
poena  reo  tmponitur  arftimatione  facia  arbitrio  iudicis ,  ex  hoc  J.  /.  eonflUutioni- 
ius  ,  ff.  b.  tit.  Si  autem  crimiiialiter  ,  officio  judicis  extraordinaria  ptrtia  rco 
irrogatur  ,  ex  hoc  I.  qui  'mjuriarum ,  /.  ult.  ff.  h.  tit.  Reus  injuria  ram  ex- 
tra ordinem  damnatur , &  quidem  fi  (ervus  fit  Hagellis  carditur,  fi  liber  humilior 
fiiftibus  fubjicitur  ,  fi  boneftior  relegatione  feu  exilio  temporali ,  vel  interdi- 
flione  certac  rei  ,  feu  amotione  ondinis  ,  id  eft  curiar  feu  fenatus  municipaHs; 
d.l.qui  'mjuriarum  ,&  d- 1.  ult.  Civilis  in  juriarum  actio  per  procuratorem  mtendi 
poteft  y  /.  licet,  $.  1.  ff.  de  pptur.  I.  non  folum  ,  (j.  a.  ff.  h.  tit.  Criminalis, 
non  ntfi  per  fe  ,  nifi  in  illuftribus  vel  fuperiUuftribus  vins ,  quibus  per  pro- 
ouratorem  licet  actionem  injuriarum  criminaliter  perfequi  vel  fufcipere  ,  id  <ft 
ddeodere  ,  ex  bat  J.  Gt  I.  ult.  C.  b.  tit.  I.  quicumque tC.de  procurat. 


S.ult. 


Digitized  by  Google 


L  I  B  RUM      aUARTUM.         «  157 


§.  uh. 


Ctio  injuriarusn  paclo  toUhur  ,  &  fetnel  remifla  coutrario  non  reftituitur; 
_  _i.  /.  non  fclum ,  )■   t.  ff.  b.  tit.  /•  fi  tibi  ,  $.  quxJim  %  I.  fi  emus  ,  J. 

Cff«s  ,  rfe  Injuriarum  aclio  remittitur  pacta  .vel  jurejuraudo ,  quod  ha. 
t  vim  pac*ti  /  d.  I.  mm  /b/«m  ,  $.  1.  puta  his  verbis  ,  no/tern  diBttm  ,  nolle** 
faBum  ,  vel  jurejuraudo ,  u  is,  qui  injuriam  fecit  ,  juraverit  injuriam  paffum  tc- 
mere  lacefTitum  j  Tereut.  ita  Audria  .  Noyi  ego  vejlra  hac  ,  m/lem  faBum  , 
fusjurandum  dabtrmr  te  effe  mdignum  injuria  bat  .  Et  tbi  Oouatus :  Verb*  tn\m 
fatisfatiunt  ,  nollem  diBum  ,  W/tm  faBum  ,  »*m  /r^<  ir#  ,  ac  Hies  jurejurn- 
do  funt  terminal* .  Item  aclio  injuriarum  diflimulatioue  abolerur  ,  id  eft  fi  in- 
juriam partus  ftatim  earn  ad  animum  non  revocaverit  >  *x  hoc  i.  &  d.  L  non 
fotum.  Et  hoc  eft  quod  Qui  mil.  9.  inftit.  cap.  2.  ait  ,  maled'tBa  non  inttlli- 
gtre.  Seuec.  2.  de  ira  ,  cap.  jz.  Injuriam  non  agnofcere  .  Actio  injuriarum  ,  iu- 
quam  ,  diiTlmul&tione  aboletur,  id  eftfilentto  aunali  ,  quia  iujuriaruin  aclio  in- 
tra auiuim  prarfcribitur  ;  I.  5.  C  b.  tit.  Et  femel  remifla  injuriarum  aclio  won 
poteft  pcenitentia  revocari  ,  ex  hoc  §.  &  d-  I.  non  fotum  ,  quia  aclio  iujuria-. 
rum  ex  bono  &  arquo  iurrodufta  eft  ,  nec  arquitas  aclionis  patitur  ,  actionem 
injuriarum  femel  ttmiflam  repetiy  d.  t.  non  fotum  .  Hinc  fi  minor  actionem  itw 
remifcrit  ,  11011  reftituitur ,  quia  beneficium  iu  integrum  reftitutiouistq 
«xecutiouibus  poenarum  ,  id  eft  iu  acttoiiibus  pceualibus,  locum  uon  habet  y  /, 
muxilium  yjf.  de  minorib.  Ita  8t  querela  inofficioli  qualiber  paclione  vel  diflnmw 


rum  aclio  etiam  heredi  &  iu  heredem  non  datur  ,  mil  lis  fuerit  conteftataa 
defunclo  vel  in  defuuclum  ;  I-  fi  i  turn  ,  $.  qui  hjuriamm  ,  ff.  fi  quit  can- 
tionib.  i.  2*  4*  emancipasus  ,  de  collet,  honor-  quia  aclio  iujunarum  eft  partia- 
lis,  &  vindiclam  doloris  potius  quam  pecuniam  perfequitur .  Appofite  Valeu- 
tinian.  in  mov.  de  t'tbert.  tf  fucceff.  tor.  ibribit ,  eum,  9m  acjit  aclione  injuriarum, 
a$CT<  cadani  doloris>M.Tull.proCafciii.(ii.)  ^fl»'o  tv  'fttrtarvm  von  jus  foffeffto- 
ms  afftquitur  ,  fed  dolorem  imminuta  libertatis  ,  judicio ,  petnaqtte  mitigat .  Ni- 
mirum  ingenui  bomiius  libertas  imminuta  vtdetur  ,  qui  iujunam  pafTus  fit  , 
quia  indiguum  eft  libero  homine  iu^xiam  pati  impuue. 


De  cbTtg.  qu*  qua/,  ex  deHB.  nafimnt. 
CAP.  V. 
In  frtnc-. 

EXposttis  obligationibus  ex  deliAo  ,  nunc  asjitur  de  obligatiouibos  exquafi 
deyfto  .  Si  |udex  Utem  fuam  fecerit  male  ^idicaado  ptr  imprudeutiam  , 
non  tenetur  proprie  ex  deUclo  ,  neque  ex  contraclu  ,  fed  quia  culpa  non  caret, 
(impudentia  enim  fpecies  eft  culpar)  tenetur  quafi  ex  delicto  iu  quantum  ea  dt 
re  irligioni  judicantis  arquum  vifum  fuerit  ,  ut  ofteitditur  hut.  b.  tit.  I.  5.  §.fi 
judex  j  ff.  de  oklig.  Gt  aB.  I.  ult.  de  extraord.  coenit.  Et  quidetn  fi  male  ju- 
dicaverit  per  imprudeutiam  ,  tenetur  aclioue  in  factum  extraordinaria  ;  d.l.ult. 
quia  omues  actioues  in  factum  funt  exiraordioarix  ;  /.  qua  religionis  ,  ff.  dt 
ret  vindie.  Quod  fi  judex  dolo  malo  perperam  judicaverit  ,  id  eft  per 
Tom.  VII.  K  k 


*5>  IN      I NSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

iiiimicitias ,  vel  fordes  ,  ei .  quern  larnt ,  tenetur  in  vtram  arftimationem  litis  y  I. 
filiusf.  §•  i.  ff.  de  judie.  I.  ult.  C.  dt  pen.  judie.  qui  mat.  judie.  Et  feuteutia 
judicis  pericuH  appellatione  iutelligitur  ,  quod  judicem  in  periculum  adducat ,  fi 
malt  judicavirit  .  Ita  noiuiollis  concepts  eft  rubnca  C.  dt  femtnt.  t*  per'mt- 
U  rachandis.  Et  M.  Tutl.  Verriua  5.  dixit  paritula  magijlratuum  .  Iu  Gallia  ju- 
dex litem  fuam  facit  inbus  his  calibus ,  fi  per  gratiam ,  uumicitutn ,  aut  Cordes. 

s.  I. 

-.  T       r.ji'i. .    '  .T. ., 

IS,  cujus  ex  coenaculo  quid  dejeclum  efrufumque  eft  ,  quod  alicui  noceret  , 
uoti  teitetur  proprie  ex  maleficio  ,  quia  plennnque  ob  alterius  culpam  te- 
netur ,  &  in  jure  fpeclantur  ea  ,  qua:  pUrumque  eveniunt  ,  fed  tenetur  quati 
ex  maleficio  ex  ec'iclo  de  dcjeclis  <y  effufis ,  ex  hot  I.  5.  §.  is  quoque  5. 
ff.  Je  oblig.  &  afl.  I.  1.  de  his  qui  effud.  vel  dtjte.  Cujus  ex  coruaculo  quid 
cfcK^tum  efTulumve  eft  ,  tenetur  in  duplum  ,  ex  h.  §.  CT  d.  I.  1.  Quod  cou- 
ftitutum  fropter  viarum  publicarum  fecoritatem  ,  quia  public*  iuttreft  fine  me- 
tu  &  periculo  per  itinera  conimeari  ,•  d.  /■  1.  §.  t  fumma.  Cujus  e  ccenaculo, 
quid  dejeclum  efTiifumque  eft  ,  quo  homo  liber  occifus  ,  50.  auras  mulutur  : 
n  aliter  ei  uocitum  eft  fine  perculo  vita:  ,  damnatur  arbitrio  judicis  ,  ex  koe  §. 
&  d.  I.  1.  In  hac  vera  litis  artlimatione  judex  computare  debet  mercedes  me- 
dicis  pnrftitas  ,  cettraque  impeudia  ,  quat  in  curatione  facia  funt  ,  &  operas 
qiiibus  car  nit  cariturusve  eft  ,  oS  id  quod  iuutilis  failus  eft,  ex  hoc  $.  in  fin. 
tT  I.  uli.  ff.  dt  his  qui  effud.  vel  dejet.  Ediclum  pra:toris  cooceptum  eft  de 
dejedis  8e  etfu  '&  e  coruaculo,  quia  plerunujue  eveniebat,ut  aliqutd  dejiceretur^ 
vc\  rfTunderetur  e  ccrnaculo  ,  quir  ell  fupenor  pars  ardium  /  /.  3.  $.  7.  ff.  utt 
foffidtsit  y  quia  e  coeuaculis  rrojiciebaiitur  tabulata,  qux  Gnrci  vocaut  ixlirat 
♦el  il<iif*{ ,  noftri  projeela  folaria,  vel  moeuiana,a  ix>miue  audloris;  Hieronym. 
in  Ezechiel.cap.40.  iiA'vrut  autem  Roma  appellant , folaria  de  cotnaculorum  parif 
tibus  em'mtntia  ,  live  nuruiaiia  ,  ab  to  qui  ea  primus  invenii  ,  qua  nonnulli 
Gratorum  tEmtemt  want.  Qui  vero  ea  parte,  qux  vulgo  iter  fit ,  id  poittum  aut 
fuspeurum  habet,  quod  poteft  alicui  uocere,  quan  ex  deliclo  decern  aureis  rntuV 
Utur  ,  ex  hoc  $.  &  d.  I.  5.  $.  is  quoque,  d.  I.  1.  dt  bis  qui  effud.  vd  de/ec. 

$.  fi  filiusf. 

SI  filiusf.  feoriim  a  patre  habitaverit  ,  &  quid  ex  ejus  coetiaculo  dejeclum  ef- 
fufumve  fuerir  ,  five  quid  potitum  fuspenfwnve  habuit,  cujus  cafus  peri- 
culofus  eft  ,  in  patrem  non  datur  aclio  de  peculio  ,  quia  hare  actio  oritur  tan- 
rum  ex  coutraclu  filiif.  fed  aclio  datur  in  ipfum  filium  ,  quaii  ex  deliclo  ,  ex 
hot  §.  /.  5.  §.  is  quoque  j.ff.  dt  oblig.  &  a8.  I.  1.  fi  filiusf.  de  bis  qui 
effud.  vel  dtjtc.  Filiusf.  enim  ex  omnibus  caufis  tamquam  paterf.  obligarur  ;  I . 
filiusf.  19.ff.de  oblig.  &  aft*  Si  filiusf.  judex  datus  litem  fuam  faciat  perpe- 
ram  judicando ,  pater  uon  poteft  coitveniri  de  peculio  ,  fed  ipfe  obligatur  quail 
ex  deliclo  ,  ex  hoc  %.  &  filiof.  condemnato  in  aclione  judicati  ,  pater  poidt 
conveuiri  de  peculio  ,  &  tenetur  quatenus  eft  iu  peculio  :  &  hoc  eft  quod  ait 
/.  filiusf.  ff.  de  }udi<.  filiumf.  judicem  ,  (i  litem  fuam  fecerit  ,  teneri  quatenus 
eft  in  peculio  ,  quia  pater  ob  delictum  filii  non  poteft  conveniri  de  peculio  an- 
te fententiam  :  tamen  fi  filiusf.  voleute  aut  ikxi  coniradicente  paire  magi- 
ftratum  aut  decuriouattim  geffirir  ,  pattr  in  folidum  obligatur  ,  quali  fidejuffor 
pro  filio  y  /.  2.  ff.  ad  municipal.  I.  7.  dt  adminifir.  rer.  ad  civaat.  pertinent. 

■ 

V  ult. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     Q.U  ARTUM. 


S.  ult. 

*  * 

EXercitor  navis ,  cauponar  ,  ant  ftabuli  tenetur  de  damno  ,  aut  furto ,  coins 
eorum  >  quorum  opera  tiavem,  caupouam  ,  aut  ftabulum  exercet  ,  a  mc 
/.  5.  §.  */*.  jfl^  </«  oi/if.  <5*  «#•  Ex  eisdem  caufis  tenetur  &  aftione  faeti 
pr.rtona  ,  que  heredi  quidem  datur  ,  adverfus  heredem  vero  nou  datur  ,  ex 
hoc  4.  /.  7.  §.  1.  /.  />e».  §.  in  faftum,  ff.  naut.  campon.  quia  his  cafibus  poena* 
lis  actio  eft  •  Actio  ex  facto  eft  actio  ex  delicto  ,  veluti  furto  »  injuria  dama- 
no  da  to  /  /.  aiHonum  ,  ff.  it  oblig.  &  a&.  Pceuales  autem  a~ 
«ur  in  heredem  y  /.  16.  ff.  it  juiic.  I.  35.  it  oblig.  &  a&. 


Dt  a&ionib. 
CAP.  VI. 
hi  frtne. 

f\Uia  obligatio  eft  mater  actionis,  prius  expofasfunt  obligation** 

neris  ,  nunc  ordine  lUturati  decurrit  Juftuiiauus  ad  aftioues  ,  quae 
^^"cuntur  ex  obliiwtioiiibus  .  Actio  autem  nihil  aliud  eft  ,  quam  jus  perfe- 
quciidj  in  judicio  quod  Cbi  debetur,  ut  denuitur  a  Juftiuiaiio  init.  h.  tit.  ex  Cel- 
lo in  /.  nihil  aliud  ,  ff.  it  oblig.  &  aS.  Hxc  defmirio  videtur  propria  actionis 
in  perfonam  ,  qua  perfcquimur  quod  uobis  debetur  t  nou  actionis  in  rem ,  quia 
quod  femel  noftrum  ell  ,  amplius  noftrum  fieri  11011  poteft  :  fed  tameu  hare  de- 
mirio  comprehendit  actioiiem  tarn  in  rem  ,  quam  in  perfonam  .  Ac  ne  dubi- 
remus,  earn  communem  efle  utriusque  axioms ,  Celfus  .qui  eft  auftor  hujus 
definirionis  ,  ait  ,  aBiontm  ni'til  aliud  tfft  ,  quam  jus  ©V.  quibus  verbis  fatis 
iunuit ,  hanc  efle  perfectam  actionis  definitionem .  Ut  hoc  verbum  ,  quod  fibi 
debetur  ,  uon  modo  refertur  ad  id  quod  debetur  ex  ihutuo  ,  vel  ftipulatu ,  vel 
alio  contractu  ,  fed  Utius  comprehendit  quodcumque  peti  poteft  ,  ex  quacum- 
que  caufa  ,  &  quacumque  actione  ,  five  in  rem  ,  five  hi  perfonam  .  Et  aliis 
locis,  verbum  debuit,omnem  omuino  actionem  comprehendit;  /.  petunia  178. 

?•  ff'  At  V.  S.  Ait ,  actionem  efle  jus  perfequendj  in  judicio  ,  hoc  eft  co- 
ram pedaneo  judice  ,  nam  actiones  dantur  a  prztore,  &  judex  his  addicitur,& 
exercentur  in  judicio  ,  id  eft  coram  judice  dato  a  pnetore  /  /.  a  i'tvo  Pio  t  ff* 
it  rt  judical. 

§.  I. 


A  Ctiomim  fumrha  divifio  eft  in  duo  genera  ,  aut  enim  in  rem  funt  ,  aut 
x\.  m  perfonam  •  Actio  in  perfonam  eft  ,  qua:  nafciturex  contractu  vel  ma- 
leficio,  nimirum  omiies  a<ftioi»es  ex  contractu  funt  perfoitales  .  Actio  in  perfo- 
nam ,  inquam,  ea  eft  t  qua  actor  iiitendit  adverfarium  fibi  dare  vel  face  re  opor- 
rere  .  Actio  in  rem  eft  ,  qua  actor  rem  ab  alio  pofTefT^m  fuam  efle  inteiidit  , 
ex  hoc  $.  /.  aSiomtm  ,  I.  adionis  ,  ff.  it  oblig.  &  aQ-  I.  petunia  178.  $.  2. 
it  V.  S.  Aftio  in  perfonam  eft  ea  ,  quae  concipitur  in  perfoiiam  ,  quar  conve- 
nit  perfoiiam  ,  nou  rem  ,  &  conditio  appellatur;  i.  I.  a&icnum .  Conditio  ni- 
hil aliud  eft  ,  quam  in  diem  certum  denunciatio ;  $•  apftllamus ,  infr.  h.  tit. 
ubi  dketur  .  Actio  in  rem  ea  eft  ,  quar  concipitur  in  rem  ,  &  convenit  rem 
ipfam  nou  perfonam  ,  &  dkitur  viiidicario  /  d.  I.  aSionum  ,  &  magis  proprie 
petitio  y  i.  I.  ftcunia  ,  $.  aflionit  ,  quia  per  earn  ,  rem  noftram  ,  que  ab 

K  k  ij  . 


7.6©    IN      IKSTITUTIONUM  JUSTIJ4IANI. 

alio  poffidetur  ,  petimus  ,  unde  hare  fuit  folemnts  formula  vindications  :  ego 
Cum  fundum  meum  effe  a  jo  y  /■  i»  jffl  de  rei  vindicat.  /.  f  *o>r>  $.  i.  /i  au'ts 
jus  dicent.  non  obumptraver.  /.  non  alias  ,  §•  /W  yi  poftutatur  ,  J*  judic.  M. 
"Full,  pro  Mura'ti.  Fundus  ,  y«  r/7  in  ^jrc  ,  Sabinus  vocatur  p  turn  ego 
e*  jure  meant  effe  ajo  .  £t  vindication!  feu  judicio  ia  rem  jutkx  a  prartore  ad- 
dicitur  ,  his  folemoibut  verbis  :  ft  fares  fundum  Titii  effe .  M.  TulL  Verrin* 
4.  ubi  proponit  (ormuUm  vindicationis  a  Verre  edit*m,cum  prarrura  fungeretur 
in  Sicilta  .•  Si  judicium  fit  ejttsmadi  L.  OQavius  fade*  efior  ft  fares  fundum 
Capertatem  ,quo  dt  agitur,  ServUii  effe  .  Olim  vindicatio  «  duooecim  taouliafie. 
bat  confenis  manibus  in  re  prxfenti  apnd  pnxtorem  ,  fed  poitquam  prsrtores 
piguit  ob  occupation  es  in  agrum.  defcendere  vindiciarum  caula  >  movibui  rece~ 
prum  ,  ut  gleba  fundi  propoiita  in  jure  apud  pra-torem  ,  folemnia  vindicationis 
ut  ea  exercerentur  ,  tamquam  in  toto  fundo  ;  Gcll.  Hbr.  ao.  tap.  9.  Hoc  ju- 
re Gregorium  Thaumamrgum  litis  arbitrum  fumprum  duos  inter  francs ,  in  ju- 
dicio in  rein,  in  locum,  de  quo  comrover.ia  etat,  juris  caufa  d;fc?ndiffe,  Icribir 
Gregorius  Nyffen.  in  ejus  vir.  yirtrat  Sr  tixat  xt//<®"  0  <TiJ>«ox«a®'  ,  k) 
opts*  \uopvi<  ,  iXiwf  *\'<w  aiftaii  ixijrpw  vpit  n**  I'uurar,  litis  fit  dominus 
magifier,  qui  (am  ad  locum  de  am  coni>oierjia  erat,venif[et  „  fas  if  fins  legiSut 
utebatur  ad  judicium  .  Hujus  a&ionk  folcmnitates  in  ufu  effe  defierunt  ,  pott- 
quam  formula;  actionum  fublatx  funt  a  Coftantino  ;  /.  r.  &  2.  C.  de  format, 
fublat.  Multis  (amen  pod  fxculis  eadem  formula  vindiciarum  in  re-  prxfenti ,  de 
cjuadana  vinca  difcepratum  in  caufa  monallerii  Fforiaceniis  ,,  auclor  eft  Adrcvald 
Floriacenfts  ds  miracul.  S.  Beaediclt  libr.  x-  cap.  Adxocatus  vero  una 
sum  Raganarw  ad  locum  ceffnris  terra  ,  fuata  morem  legit,  adveniens  ,  pradi- 
Ham  vineam  ad  jus  fanSi  Benedieli  fua  au&oritete  revecare  nitebasar.  Hxc  au- 
tem iftio  datnr  domino  contra  poffeflbrem  /  d.  I.  ailionum  ,  t.  qui  pttitorio  , 
g.  de  ret  vindicat.  I.  t.  C.  ubi  ht  rem  <rf?.  unde  pofleffio  park  in  rem  aftio- 
nem;  /.  pienorisr  ff.  de  pianoribi  /.  +  unic.  C  de  alienat.  judtc.  mutandi  caw 
fa  fat! a.  Et  afrio  ut  rem  ex  prxfenti  poflefTione  ell;  /.  mm  alias  ,  $.  ult.  de  ju- 
dic.  Ac^io  in  rem,  mquam,  non  datur  ariverfus  alium,quam  poffeflbrem  ,  vel 
eum  ,  qui  dolo  defnt  rjoffidere,-  d.  I.  ailionum^t.  fin  autem  ,  %.  ftd&\  is,  I. 
qui  petitorip  ,  de  r/t  vindicat.  quia  dolus  pro  oofleffione  c\;  I.  qui  dolo  r  da 
R.J.  Immo  in  adtione  in  rem ,  a&orU  elt  probare  fe  effe  dominumr&  aclore 
■on  probanre,  reus  t  id  eft  poffdlbr  r  licet  juftam  teneadi  caufa m  nullam  habe- 
at ,  abfolvitur ;  I.  ult.  C-  de  rei  vind'tcw.  &  hoc  eft  commodum  pofleffionis  ^ 
de  quo  in  §.  rttinemU,  infra,  de  in'erd't&is y  £r  /.  is  qui  dtflrnavit ^j}'.  da  ret 

Ctio  in  rem  datur  non  tan  turn  de  rebus  corporalihus  ,  fed  etiam  de  re- 
bus incorporalibus  y  qua*  in  jure  confiftunt ,  puta  de  fervitutihus  tarn  per- 
fonalibns  ,  quam  reahbus  ,  de  ufufru&u  ,  quae  eft  fervkua  oerfonalis  .  Er  de 
fervitutibus  rufticis  &  urban  is  ,  qux  funt  fervitntes  reales  ,  duplex  competit  a- 
flio  in  rem,  confefforia,  He  negatoria  feu  negativa.  Confcfloria  eft  ,  (juor  datur 
ei ,  qui  afferit  nfumfruclum  vel  fervrtutem  fibi  deberi  f  hoc  modo,  ajo  jus 


hi  effe  utendi  fruendi  ruo  fundo  ,  vel  eundt  agendi  per  tuum  fundum  ,  pro- 
jiciendi  immittendi  in  tuum  parietem  .  Negaroria  eft  ,  qua*  neeat  ufumfru- 
ftim  vel  fervitutem  deberi,  veluti,  neso  jus  tibi  efle  eundi  agendi  per  meum 
fundum ,  vel  altius  tollendi,  ex  hpc  V  /.  J.  ff.  Ji  u/asfrutl.  pet  at.  I.  a.  ft  ftr- 
vit.  vindic*  &  ea  dicitur  contraria  actio  ;  1. Jttutt  autem  ,  ff.  tod.  quia  opponitur 
confefforix  ,  &  contra  vindicat  libertatem  fervitutis .  Igitur  de  rebus  incorpora- 
libus,  puta  de  fervitutibus,  duplex  eft  adio,  confefforia,  &  negatoria.  At  de  re- 
bus corporalibus  nulla  prodita  eft  aclie  negativa  ;  nam  in  his  ,  tnquit  JuiUnia- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  26t 

nus ,  is  agit  qui  non  poflidet  ,  id  eft  in  rebns  corpora]: bus  afiio  in  rem  non 
damr  alii ,  quam  ei  qui  non  poflidet ,  &  datur  domino  adverfus  pofleflbrem  : 
ei  vero  qui  poflidet ,  fubjicit  Juftinianus  ,  non  eft  prodita  aflio  ,  per  quam  ne- 
gec  rem  afl  oris  efle ,  id  eft  pofleflbri  rei  alien*  ,  convcnto  a£fione  in  rem  . 
non  datur  aftio  in  rem  negatoria ,  per  quam  negative  affirm  et  rem  fuam  ef- 
fe  ,  negando  rem  aSoris  efle  ,  quia  nullus  cffectus  hujusce  actionis .  In  adione 
enim  in  rem  a  if  or  i  incumbit  onus  probandi  rem  fuam  efle,&  adore  non  pro- 
bante ,  reus  feu  pofleflbr  abfolvitur ,  etiam  ft  nullam  poflidendi  caufam  habear; 
/.  kit.  C.  de  rei  vindicau  quod  in  pari  cafu  melior  fit  conditio  poflidentis;  d. 
/•  5.  fi  ufusfr.  petat.  I.  in  pari  caufa  ,  de  R.  J.  Subjicitur  in  fine  h.  §.  fane 
uno  cafu  qui  poflidet  acloris  partes  obtinet,  aperte  depravatus  eft  hie  locus,  & 
reffe  jam  reftitutus  adjecla  ncgativa,  ut  legatur,  fane  non  uno  cafu  .  Multi 
enim  funt  cafus,quibus  pofleflbr  acloris  partes  full: net ,  &  in  except  ionibus  reus 
acloris  partibus  fungitur,  ita  ut  ei  incumbat  onus  probandi  exceptionem  fuam; 
/.  in  except ioniliHs ,  ff.  de  tmbat.  I.  1.  de  except.  &  non  unum  cafum  e(Te  in- 
telligere  licet  cx  co  ,  quod  ait  Juftinianus ,  id  ex  latioribus  digeftorum  libru 
opportunius  apparere,  quae  tarn  lata  area  non  propoaeretur  de  uno  cafu. 


%-ftd  ifl*,  s 

Ctionum  tarn  in  rem,  quam  in  perfonam, aliar  funt  civiles,  aliz  honora- 
ria feu  prztoriz  ;  §.  fed  ifl*y  I.  a&ionum  ,  in  fin.  ff.  de  oblig.  &  ail. 
iles  funt, qua:  ex  legitimis  &  civilibus  caufis  defcendunr  y  d.  §.  fed  ifi*  ,  id 
eft  dux  lege  12.  tab.  quae  eft  fons  totius  juris  civilis ,  vel  aliis  legibus  SC.  aut 
conmturionibus  inftirutz  funt .  Actiones  prartor  m  funt,  quas  prartor  ex  fua  juris- 
diclione  comparatas  habet  ;  d.  §.  fed  ifl*.  Id  eft  qui  non  jure  civili ,  fed  jure 


4 


pratorio  comparator  funt;  d.%.fed  tfi*.  Actiones  civile?  dicuntur  direct*,  pra 
utiles  ;  §.  namque ,  /.  t  atlionis  ,  de  oblig.  &  otl.  Civiles  dicuntur  direcT* 
quia  ex  recto  jure  defcendunt ,  id  eft  cx  verbis  legis.  Directum  nihil  aliud  eft 
quam  return  ,  ut  direclus  paries  ;  M.  Tull.  in  topic  Omnibus  eft  jut  pa. 
rietem  Jintlum  ad  parietem  communem  adjungere.  Actiones  vero  prartoriz  di- 
cuntur utiles,  quia  utilitatis  id  eft  zquitatis  caufa  comparatz  funt  a  prztore 
deficientibus  civilibus  adionihus;  /.  quamvis  ,  $.  ft  convener  it ,  ff.  ad  Veil  e  tan. 
I.  ft  beret ,  in  princ  ad  Trebttl.  Utilitas  pro  zquiute  ;  Horat.  1.  fermon. 
fatyr. 

Atque  ipfa  ut'tlitat  ,  jufli  prope  mater  &  tqu't  . 
Actio  in  rem  civilis ,  feu  direcla  datur  tantum  domino  ,  id  eft  ei  ,  qui 
contend  it  fe  efle  dominum  ex  jure  Quiritium  ;  §.  namqut  ,  /.  1.  ff.  de  publi- 
eian.  Utilis  actio  in  rem  ,  feu  publiciana  eft,  quz  datur  ei ,  qui  a  non  domi- 
no rem  tradiram  bona  fide  acccpit  ex  jufta  caufa  adquirendi  dominii ,  puta  er 
caulk  emptionis .  donationis,  dons ,  aut  legati ,  &  noodum  ufucepit ,  fi  ejus  rei 
pofleflionem  cafu  amiferit,  &  datur  adverfus  quemcumque  pofleflbrem  extra- 
neum  ,  non  adverfus  dominum, nifi  caufa  cognita,-  h.  namque,  d.  I.  1.  de  p*u 
ilician.  Et  hujusmodi  utilis  actio  in  rem  datur  ei ,  qui  nondum  ufucepit ,  hoc 
colore  quafi  ufuceperit.  Quam  vis  enim  re  vera  non  impleverit  ufucapionem  , 
tamen  juris  intelleclu  fingitur  ufucepifTe,  ad  hoc  ut  utilis  actio  in  rem  ei  acco- 
modetur.  quia  aclio  publiciana  comparata  eft  ad  exemplum  direitz  actionis  in 
rem  ,  feu  vindications  ;  /.  in  honororiit  ,  jff.  de  oblig.  &  ail.  Et  hoc  eft 
ouod  ait  /.  7.  f.  publictana  ,  ff.  de  publinan.  publicianam  actionem  ad  in- 
ftar  proprietatis ,  non  ad  m.br  poflcflionis  refpicere  ,  id  eft  ad  inftar  civilis  in 
rem  aclionts ,  qui  de  proprietate  &  dominio  movetur  ,  non  ad  inftar  actionis 
in  rem ,  c<uz  nudam  pofleflionem  avocat ,  ut  adio  in  rem  hypothecaria ,  feu 
utilis  Scrmna  ;  /.  fi  quit  fervum,  ff.  dt  noxtiib.  tel.  I.  fi  cum  venditor ,  d* 


ttfi    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

eviB.  Et  hax  actio  publiciana  appellatur  a  Publicio  prxtore  ,  qui  primus  earn 
; ,  &  cdiao  fuo  propofuit  ;  $.  nemqut,  &  d.  I.  i.  </«  awtfrrm. 


rurfus. 

SI  que  cum  reip.  caufa  abeflet,  put*  miliriar,  vel  legatiouis  carta ,  vet  at 
hoftium  poteftate  efTet ,  rem  ejus  qui  in  civitate  eiat  ofuccperit ;  qui  enim 
reip.  caufa  abeft,  vel  in  poteftate  hora'um  eft,  fi  per  fervum,  aut  nlium jpof- 
fideat,  ex  caufa  peculiari  ufucapere  potcft  ;  /.  ait  prior  ,  $.  i.  Cf  ^.  ffi  a 
qui  fas  tauf.  major,  co  reverib  ex  legatione ,  leu  militia ,  vel  ab  hoftibus ,  do- 
mino licet  intra  annum  refciffa  ufucapkme  rem  fuam  pctere  ,  quafi  ufucapa 
non  fit,  ex  hot  $.  &  I.  i.  ff.  ex  qtttb.  tauf.  major,  que  a&io  dicitur  refcifTo- 
xia,  quia  refciffa  ufucapiooe  a  prjetore  per  reititutionem  in  integrum  datur  do- 
mino ;  /•  mx  non ,  $.  ptn.  &  ult.  ff-  tod.  I.  ntdlo  ,  C.  de  rti  vindicet.  I.  ab 
hojiibusy  C.  dt  pofu'rm.  rtverf.  Hare  a&io  refcifforia  datur  prxfenti  contra  ab- 
fan  em  reip.  caulk ,  vel  captivum ,  qui  ufucepit ,  quod  res  ab  abfente  ufucapta, 
quia  non  rait  cum  quo  agcrctur,  &  cum  quo  ufucapio  internimperetur /.  / tern 
ait  prater ,      hat  auttm  ,  ff.  tjt  quib.  tauf.  major.  I.  cum  quidamt  §.  ft  pu- 

{illo ,  dt  ufur.  Hate  actio  refcifforta  datur  intra  annum  a  die  revcrfionis  8t  polt- 
iminii,  &  anno  finitur  ,  quia  refcifla  ufucapione  contra  jus  civile  a  prxtore 
<iatur ;  /.  in  honorariisy  ff.  dt  oblig.  &  aft.  quod  ufucapio  femel  impleta ,  jure 
civili  refemdi  non  poteft .  Hzc  actio  refcifforia  datur  intra  annum ,  id  eft  intra 
annum  utilem,  hodie  intra  quadriennium ,  port  conftitutionem  Jufhniani  ,  qua 
annus  utilis  commutatus  eft  m  quadriennium  continuum  ;  /.  ult.  C.  de  ttmpor. 
in  htttgr.  rtflit.  Hoc  genus  acrionis  refcifforia:  datur  &  aiiis  calibus,  qui  expo- 
nun  rur  in  /.  ftd  ttft  ,  $.  ult.  ff.  tx  quib.  tauf.  major.  Et  eo  pertinent  verba 
edicli,  fi  qua  alia  mihi  jufta  caufa  videbirur. 

•  : ;  -;   .  •  !> 

§.  item  fi  qmit . 


I  quis  in  fraudem  creditorum  rem  tradiderit  ex  iufta  caufa  adqutrendi  domi- 
nii ,  puta  emptionis ,  vendirionis ,  donarionis ,  bonis  ejus  a  ^creditoribus  pof- 
i  fentent 


S'  ,  

feiT«  ex  lententia  pnrfidis  ,  id  eft  creditoribus  miflu  in  poffeffionem  bonorum 
debitoris  ex  fecundo  decreto,  creditoribus  licet,  refciffa  traditione ,  earn  rem  pe- 
tere  ,  quafi  tradita  feu  atienata  non  fit  ,  6c  in  bonis  debitoris  manferit ,  ex  hot 
§.  t.  pin.  C.  dt  rtvotand.  bis  qua  in  fraud,  trtd.  Ubi  Impp.  ajunt,  actionem 
in  factum  dari  creditoribus  revocandi  caufa  res  alienatas  ,  bonis  poffeffis  atque 
diilra&is,  &  hinc  nafcitur  aclio  refcifforia,  qmr  connumeratur  inter  a&iones 
rem .  Alia;  funt  acoones  revocatoriar  eorum  ,  qua*  gefta  funt  in  fraudem  cr 
torum ,  netrrpe  actio  Pauliana ,  Faviana ,  &  Calvifiana  ,  fed  hat  funt  perfc 
les  .  Actio  Pauliana  eft ,  per  quam  revocantur  alienata  vel  gefta  in  fraudem 
creditorum;  /.  i.  ff.  qua  in  fraud,  trtditor.  M.  Tull.  i.  ad  Attic  epift.  t. 
CatUiut  avunculus  turns  ;  a  P.  Vario  turn  magna  ptcuma  fraudaretur.  agert  cct- 
pit  turn  tjus  fratrt  Cantnio  Satyro  de  'tis  rebus ,  quas  turn  dole  malo  mantiph 
artepifft  dt  Varh  diceret  .  Faviana  ,  &  Calviliana  eft  ,  per  quam  revocantur 
alienata  a  liberto  in  fraudem  parroni  ,•  /.  i.  in  princ  &  $  t  ptn.  I.  3.  ff.  fi 
quid  in  fraud,  patrm.  Aclione  Pauliana  revocantur  alienata  vel  gefta  quxque  in 
fraudem  creditorum,  quafi  nihil  alienatum  efTet  .  Ac  proinde  in  acirane  Pau- 
liana veniunt  fruclus  percepti  etiam  ante  litem  conteftanm; /.  ait  prat  or  10.  J. 
per  ham  actionem  ,  &  $.  pra'trta  y  ff.  qua  in  fraud,  creditor.  I.  vidtamus , 
Faviana ,  dt  ufur.  Inrerdi&o  fraudatorio  quoque  revocantur  alienata  vel  gefta 
in  fraudem  creditorum,  de  quo  fit  mcntio  in  /.  fi  poftulonte,  i.ff.  adTrt- 
6dt.  1.  pupilli td«  folut.  Sed  hoc  inter  alia  diftat  ab  aciione  Pauliana,  quod 


Digitized  by  Google 


I  I  B  R  U  W  Q.UARTUM. 

aftio  Pauliana  revocat  dominium  rei  alienate,  fuam  in  fraudem.in  poteftatem 
dehitoris .  Interdielum  fraudatorium  vindicat  pofleflionem  ;  interdicla  enim  fun/ 
judicia  pofleflbria ,  quibus  agirur  de  poffeftione ,  non  de  proprietary  . 

$.  item  Serviana. 

v 

SErviana  aclio  eft  in  rem  prartoria,  qua:  au&orem  habet  Servium  prartorem, 
&  datur  domino  fundi  locati  in  rebus  coloni,  quz  jure  pignoris  pro  mer- 
cede  fundi  ei  tenentur,  ex  hoc  k.  id  eft  Serviana  eft  aclio  pigneratitia,  qu«B 
datur  domino  fundi  ad  avocandam  polTeflionem  re  rum  ,  quar  inveclx  illara: 
funt  in  prardia  rufiica  a  conduelore  fundi  ,  pro  mercede  tocationis,  videlicet  fi 
ha  convenerit ,  ut  inveela  illara  pignori  cffent ,  nam  inveela  illata  in  prxdia 
urbana,  funt  quidem  tacite  pignori  pro  pcnfionibus  xdium  ,  etiam  fi  nihil  no- 
minatim  convenerit ,  at  in  prardiis  rufticis ,  invecla  illata  non  funt  pignori  pro 
mercede ,  nifi  ex  pacto  expreflb ,  quia  fatis  cautum  videtur  domino  fundi  loca- 
ti, ex  eo  quod  in  pr.cdiis  ruittcis,  midus  qui  ibi  nafcuntur  tacite  pignori  funty 
/.  to  jure,  I.  in  pr adits  ,  ff.  in  quit.  cauf.  pign.  vel  hypoth.  I.  cirtt  juris ,  C. 
heat.  I.  fi  femur  ,  §.  locavi ,  ff.  dt  furt. 

Serviana  ailto  eft  quidem  aclio  in  rem ,  fed  quz  nudam  pofleflionem  avo- 
cat  ;  /.  fi  cum  venditor ,  ff.  de  evitl.  I.  pignoris ,  dt  pignorib.  De  rebus  coloni 
pro  peniione  pignori  obligatis  ,  non  tantum  Serviana  actio ,  fed  etiam  interdi. 
ehim  Salvianum  competit  ;  I.  i.  ff.  de  Salvian.  interdift.  /.  i.  C.  de  precar.§. 
adipifceneLt ,  iiifr.  dt  tnterditt.  Hoc  tntereft  inter  Servianam  actionem ,  &  inter, 
diclum  Salvianum  ,  quod  Serviana  aftio  datur  etiam  contra  tcrtium  poflefforem 
rerum  coloni  pignori  obligatarum,  interdielum  Salvianum  datur  tantum  contra 
conduelorem  fundi ;  d.  I.  i.  C  de 

Quad  Serviana  autem  eft  aclio  in. rem  prartoria  ,  que  datur  creditor!  pf- 
gncratitio,  feu  hypothecario  amiffa  poiTeiTione  ad  avocandam  pofTeflionem  pi- 
gnoris vcl  hypotheca?,  ex  hoc  $.  cui  nomen  ex  eo ,  quod  fit  inftituta  ad  ex. 
emplum  Serviana: ,  unde  &  uriGs  Serviana  dicitur;  d.  1.  i.  C.  de  precar.  1. 1. 

cum  pradium ,  ff.  dt  pignorib.  &  interdum  etiam  Serviana  ;  /.  fi  creditor, 
C.  de  pigner.  all.  plerumque  autem  hypothecaria  ,  ut  air  Juftinianus  hoc  lo- 
co .  Pignus  autem  quoad  hypothecariam  aclionem  nihil  differt  ab  hypotheca  , 
pignut  enim  &  hypotheca  promifcue  accipiuntur  pro  re  pignori  obhgata  pro 
debito  >  feu  pro  fecuritate  debiti ,  ex  hoc  $.  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  I.  5.  $. 
1.  ff.  de  pignorib.  pignus  ab  hypotheca  non  duTcrre ,  nifi  nudo  nominis  fono  , 
fc.  quod  ad  hypothecaria;  aftionis  formulam,  cujus  eadem  eft  in  utroque  vis  & 
poteftas.  Tamen  hoc  difcriminis  eft  inter  pienus  &  hypothecam ,  quod  propria; 

r'  ;nus  contrahitur  re  &  traditione  ,  hypotheca  nuda  conveniione ,  ex  hoc  §. 
contrahitur ,  ff.  dt  pignorib. ,  /.  piths  tft,  dt  VS.  §.  creditor ,  fupr.  q uib.  mod. 
re  contrahitur  obit  eat.  unde  pignus  eft ,  quod  transfertur  ad  creditorem .  Hypo- 
theca eft,  cum  rei  obligatx  porTeflio  non  tranfit  ad  creditorem  ;  /.  fi  rem,  \. 
proprie,  I.  cum  &  for tis ,  $.  1.  ff.  de  pigner.  ad.  Et  pignus  proprie  confiftir 
in  re  mobili,ex  hoc  %.  unde  pignus  diclum  efle  placet  umquam  a  pugnoy  d.l. 
pltbs  eft,  &  pignus  datur  ea  lege  >  ut  foluta  mutua  pecunia  reddatur  ;  Hiero- 
nym.  in  cap  86.  epift.  ad  Ephefios  :  pignus  vero  hoc  eft  irixypar  ,  pro  mutus 
pecunia  opponitur ,  ut  cum  ilia  reddita  fuerit  ,  reddenti  debitum  pignus  a  eredu 
tore  reddatur.  Hypotheca  autem  proprie  comtituirur  in  re  immobili .  Hypothe- 
cs funt  res,  qux  nuda  conventione  obligatx  funt,  fed  fi  commirrantur ,  id  eft 
fi  debitor  non  folvat,  creditori  traduntur,  quam  in  fententiam  M.  Tull.  17. 
epift.  (^6.)  Praterta  Phi  lot es  Alabandenfis  uvoiitutt  Clmio  dtdit .  He  commtfla 
funt  .  Vtlim  cum,  ut  aut  de  hypotltecis  decedat,  earque  procurator'^ us  Cluvii 
tradat ,  aut  pwuniam  folvat .  Et  ita  pignus  ab  hypothecis  diftiaxit  Ambrof.  de 


i«4      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

Tob.  cap.  12.  Nurnmut  datur,&  fttnus appellator , fort  dicitmr ,  caput  vacatur, 
fpngrapham  nunc  up  at ,  ch'trograpbum  ttominat ,  hypothec  as  flagitat,  planus  ufurpat . 


§.  in  perfonam  ,      de  conftituta . 


s 


Unt  8c  aftiones  in  perfonam  prartoria:  ,  ut  aclio  cooftirurx  pecuniar ,  aftio 
de  peculio ,  &  aero  ex  j ure rarando .  Aftio  conftimtx  pecunix  eft  actio  in 


perfonam  ex  prartoris  edi£ro  iatrodufra  ,  quar  nafcitur  ex  pafro  de  folvenda 
pecunia  a  fe  vel  alio  debita :  conftituere  enim  nihil  aliud  eft ,  quam  nudo  pa-. 
ar>  fine  ftipulatione  creditori  promittere  fe  certa  die  foluturum ,  quod  jam  a  fe 
vel  alio  debetur  in  diem  ;  /.  I.  2.  &  /•  turn  qui ,  ff.  de  conftitmt.  pecun.  Con  - 
ftitutum  enfm  fua  natura  confertur  in  diem  ,  oc  concipttur  per  verba  fururi 
teroporis ;  Terent.  in  Hecyra .-  Nam  conflitui  cum  quodam  hofpite ,  me  effe  il- 
ium conventurum.  Qu'mtilian.  dcclam.  12.  Cur  famem  non  ad  conftitutum  diem 
tuiimus .  Unde  &  conftitutum  idem  fonat ,  quod  diem  condidum:  M.  Tul- 
lius ,  7.  epift.  4.  Quart  fi  quod  conftitutum  cum  podagra  habet  .  fac  in  alium 
diem  differas .  Conftitutum  igitur  eft  paftum  de  pecunia  jam  debita  folvenda  , 
conftitutum  enim  fine  caufa  non  valet ,  id  eft  niti  debitum  prxcedat  ;  /.  3.  $. 
fi  quis  autem ,  /<  item  ilia,  §•  quod  ad/icitur,  ff.  de  eonfl'tt.  pecun.  Et  confti- 
tutum non  novat  priorem  obligationem ,  fed  et  accedit ;  d.  I.  item  ilia ,  $.  ult. 
cum  I.  feq.  A&om  conftituta:  pecunix  fimilis  erat  receptitia  aftio  ,  qux  daba- 
tnr  tanram  contra  argentarios  leu  menfarios  ,  qui  pecuniam  vel  alias  res  quas- 
libet  apud  fe  depofitas  fe  foluturum  certa  die  conftituerant ;  /.  2.  C  de  eonflit. 
pecun.  cujus  rei  veftigium  extat  in  /.  6.  §.  rationem  ,  ff.  de  edend.  Apud  ar- 
gentarios enim  pecunix  deponi  folebant  farcoris  caufa  ,•  7.  quod  privilegtum  ,ff. 
depofit.  I.  ft  ret ,  de  admimjlr.  tutor.  Ambrof.  in  pfalm.  36.  Non  ligavit  tn 
fudario  quod  acceptrat ,  fed  nummulari/t  erogavit  ,CT  quod  trogaverat  cum  ufu. 
rit  rtctptt.  Et  mox:  oportuit  te  pecuniam  meam  committere  nummulariis.  Sed  con- 
Ifat.  Juf  Hniani  a&io  receptitia  fublara  eft ,  &  transfofa  in  actionem  conftitutx 
pecunix  ;  d.  in  perfonam ,  &  d.  I-  3.  Conftitutx  pecunix  reus  feu  conftirti- 
cor  comparatur  fidejuflbri  ,  quod  promittit  fe  foluturum  ,  non  tantum  qood  a 
fe,  fed  &  ab  alio  debitum.  Unde  &  beneficium  divifionis  epiftolx  D.  Adriani, 
introJucftum  propter  fidejuflores  &  mandatores ,  locum  habet  in  reos  conftitu- 
tx pecunix;  /.  ult.  C-  dt  eonflit.  pecun.  Sed  conftitutum  hoc  drffert  a  fidejuf- 
fione  ,  quod  rtdcjuflTio  non  interponitur  fine  ftipulatione  ,•  /.  blanditus  ,  C  dt 
fidejuff.  At  conftitutor  nudo  pacta  oWigatur  citra  ftipulationem  id.  I.  1.  &  §. 
de  conftituta .  Et  fpecialis  eft  cafus ,  ut  detur  actio  coaftituti  ex  pad 0  ,  contra 
/.  juris gen'ium ,  §.  fed  t  cum  nulla,  ff.  de  pail. 


EX  contractu  filirf.  vel  fervi  datur  aftio  prxtona  adverfus  patrem  domi- 
numve,  ex  hoc  $.  /.  t.  &  paifim,  ff.  de  pecut.  id  eft  creditori  peculiar*, 

Jui  cum  filiof.  vel  fervo  habente  peculii  adminiflrarionem  contraxit ,  datur  aftio 
e  peculio  in  patrem  dominumve .  Peculium  eft ,  qood  flliusf.  vel  fervus  ,  pa- 
tris  vel  domini  permiflu  ,  feparatum  habet  a  rationibus  patemis  vel  dominicis , 
dedufto  inde  fi  quid  patri  vel  domino  debetur;  /.  4.  ink.  I.  5.  §.  *//.  ff.  cod. 
Peculium  enim  eft  veluti  patrimonium  flliif.  vel  fervi  ;  I.  fi  ex  duobut .  /•  pe- 
culium ,  ff.  tod.  &  t  hoc  Dico  quad  patrimonium ,  nam  peculii  pro- 
pietarem  retinet  pater  vel  dominus  ,  &  folam  ejus  adminiftrationem  ha- 
bet flliusf.  vel  fervus  ;  fupr.  quib.  non  eft  permiffum  facere  t  eft  am.  mit.  I* 
quis  ergo,  ff.  de  pecul.  Auguftin.  in  pfalm.  49.  Si  enim  ferrms  mens  es  tu  , 
peculium 


tatum  peculium  meum  eft .  Unde  peculium  uni  ex  liberis  cooceflum ,  confertur 

in  di- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  xrf, 

in  dmfioae  bouarum  patris  ;  /.  certum  ,  C.  famif.  erci/e.  I.  fi  donationa  ,C.  da 
coll*:. 

Filiif.  peculium  dividitur  in  pagamcum,  caftnrnfe ,  &  quad  caftrenfe;  l.tdt. 
C.  </*  ixcF.  ff/fcw-  Caftrenfe  eft  ,  quod  filiof.  quaJituin  eft  occafane  annate 
militix ;  /•  fi  filiusf.  C.  famil-  ercifi.  I.  nit.  C.  de  cotlat.  I.  i .  C.  de  cajWtnf. 
pecul.  libr.  12.  Quad  caftrenfe  eft,  quod  filiof.  obvenic  ex  militia  civili,  puta 
militia  foreuii,  feu  advocatione,  vel  militia  lac  ray/.  4.  C-de  advocat.  dnerf.ju- 
dicier*  l.\.  proximis,C.  dt  proxim.  fact,  fcrtn.  I.  cum  legty  C.  dt  Epifc.  &  cU-    \.  Lex  ift 
ric.  vel  ex  donatione  PriiKipis,  vel  Augufte;  /.  c*«  m«/r«  ,  C.  ir  bon.  qua  defideratur 
itbtr.  Peculium  paganicum  aliud  eft  prole&itium ,  aliud  adveiiticium .  Profe&i-  Extant  //. 
tium  eft,  quod  proteflum  eft  ex  re  patris ,  vel  ab  alio  douatum  conteniplatio-  praximos  1 
ue  patris;  /•  projeclitia ,  ff.  dt  jur.  dot.  I.  dottmtdt  coll  at.  honor.  Adventitium  Cf  8.  v.  I 
eft,  qucd  f.liot-  aliunde  acctflit,  quam  a  patre,  puta  a  niatre,  vel  avo  mater-  faciunt. 
110 ,  vel  alio  extraneo ,  vel  ex  negotiationc  &  induflna  propria  ;  I.  cum  oportct  t 
C.  dt  t<m.  qua  lib.  ut  adventitia  nereditas ,  que  ab  extraneo  obvenit  -y  Afcoru 
in  Verrin  3.  Adventitia ,  quia  ab  alieniore  hertditas  veniebat. 

Que  in  pattern  datur  afiio  de  peculio  ex  ccmraclu  filiif.  11011  ha  bet  lo- 
cum in  caftrcnfi  peculio  ,  quia  fUiusf.  in  caftrenfi  peculio  pro  patref.  habetur  y 
I.  2.  ff.  dt  Mactd.  Neque  in  quafi  caftrenfi ,  cum  uec  in  eo  pater  jus  ullum 
habeat ;  d.  I.  ctm  oportct ,  neque  in  advciuitio,  quia  cum  iu  eo  folus  ufusfru- 
el  us  patri  adquiratur  ,  is  ejus  nemme  11011  poteft  conveniri,  nifi  velut  admini- 
flrator  ;  d.  I.  cim  oportct.  Relinquitur  ergo,  ut  ad  profeclitium  peculium  fo- 
lum  hare  aflio  pertineat  j  cum  enim  iHud  in  bonis  patris  fit  ,  ejusque  admini- 
ftratio  dumtaxat  filio  credita  fit ,  equtm  eft  ex  contractu  filiif.  patrem  obligiri 
aclioue  de  reculio,  quatenus  eft  in  peculio.  Ex  contractu  filiif.  pater  jure  ci- 
vili non  obiigatur  ;  /.  t.  C.  tit  fit.  pro  pane  ,  /.  unic.  C.  ut  null,  tx  vican. 
Sed  jnre  pratorio  obiigatur  aclione  de  peculio,  quatenus  eft  in  peculio, &  hac 
a&io  imroducla  eft  ex  bono  &  xquo,quod  zquum  fir, patrem  ex  contractu  fi- 
liif. ex  caufa  fc  peculiari  habito,  wneri  de  peculio  ,  quod  eft  veluti  patri  mo- 
nium  filiif.  ex  hoc  $.  Ex  contractu  filiif.  duo  obliganrur  ,  filiusf.  in  folidum  , 
quippe  filiusf.  ex  omnibus  caufis  obiigatur  tamquam  paterf.  /.  filiusf.  39.  ff.  da 
obitg.  &  ail.  I.  tarn  ex  comratlibus ,  dt  fudic.  pater  dumtaxat  de  peculio  ;  /. 
fi  qu'ts  turn  filiif*  ff'  J*  pecul.  At  pater  vel  doniinus  non  tenetur  aclione  de 
peculio,  nifi  deduclo  eo,  quod  patri  vel  domino  debetur  ;  /.  t  pan.  C.  quod 
cum  eo  qui  in  alien,  poteft.  eft ,  quia  peculium  non  computatur  ,  nifi  deduclo 
eo  quod  patri,  vel  domino  debetur;/.  5.  §.  ult.l.  fed         peculium  .ff.  da 

CI.  Et  ha?c  in  filiisf.  Alia  eft  ratio  fervcrum ,  quia  femis  ex  contractu  nul- 
odo  obiigatur  civiliter,  quippe  qui  eft  iiKOgnirua  juri  civili.  Quia  vero  ex 
contra&u  obiigatur  naturauter,  domiuum  obligat  de  peculio;  /./«*»,/.  obligari, 
ff.  dt  oblig.  &  ail, 

$.  htm  fi  quis  1 1. 

SI  acTor  jpoftulante  adverfario,  id  eft  deferente  jusjurandum ,  juraverit  pecu- 
niam  hbi  deberi,  reo  non  folyente  aftori  datur  aftio  in  factum  ex  jureju- 
rando ,  in  qua  11011  quxritur  amplius  an  pecuitia  debearur ,  fed  an  juratum  fit , 
ex  hoc  i.  /.  nam  poftquam  ,  §.  t.  ff.  dt  jurc/urand.  Ex  furejurando,  quod  pars 
parti  deiert  in  judick> ,  vel  extra  judicium  ,  datur  actio  in  factum  prztoria  ex 
jurejurando ,  quia  jusjurandum  habet  vim  transadionts  6t  pafii  couventi  ;  /.  a. 
/.  admonendi ,  in  fin.  ff.  de  jurtjurand.  &  rei  judicata,  quia  qui  defert  jusju- 
randum adverfario,  eum  in  caufa  fua  judicem  facit  ,•  /.  1.  in  princ.  ff.  quar. 
nr.  ail.  non  datur,  I.  ult.  C.  de  fideicomm'tff.  Quintil.  5.  inftit.  cap,  6.  At  it 
qui  defert  jutjurandum  agere  modefte  videtur  ,  cum  litis  adverfanum  judicem 
faciat ,  tT  eum  cujus  cognitie  eft  anert  libera  ,  qui  profeHo  al'ttm  jurtjtcranda 
Tom.  VII.  t  1 


166      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

flirt ,  f«<«»  /i»  •  Et  fpeciale  eft  ,  quod  ex  jurejurando  datur  actio  ,  li- 

cet ex  pa£ro  non  detur  a£Ho  ,  quia  qui  a&ori  deferr  jusjurandum  ,  cum  eo 
qua.i  contrahere  intclligirur ,  &  ex  jurejurando  verborom  obligatio  courrahitur; 
/.  ty  ptr  futfurandum  ,  ff.  dt  acctptilat.  Si  ador  deferenre  jusiuraudum  ad- 
verfano ,  juraverit  pecuniam ,  quam  petcret,fibi  deberi  in  a&kme  ex  jurejuran- 
do, uon  quarritur  an  pecmiia  debeatur,  fed  ail  juratum  lit,  quia  res  jufe)urair 
do  decifa  pro  veritate  habetur,  propter  (idem  &  rcligionem  jurisjurandi ;  /.  pofi 
rem  ,  ff.  dt  rt  fudic.  Ita  fi  debitor, delato  a  creditore  jurejurando,  ntraverir  dare 
non  oporterc,  non  quarritur  au  debeatur,  id  eft  an  pejeraverit,  led  an  jurave- 
rit  /'  5.  $.  dato  furtjurande ,  ff.  dt  furtttirand.  Eamque  ob  caufam  Laberius 
dixit,  jusjurandum  efle  empbdhum  vris  alieni,  apod  Gell.tfir.  16. tap.  7. 

€.  txrnalrs  . 

ETiam  pcrnales  a&iones  prxtoris  edi&o  conftttuta?  fimt ,  ut  aftio  albi  cor- 
rupti,  quar  in  eum  datur,  qui  album  pra  torts  corrupit,  ex  hoc  §.  Si  quit 
edictum*  prartoris,  jurisdilrionis  neYpetuar  caufii  in  albo  propofitum  ,  dolo  malo 
corruperit ,  in  eum  datur  50.  vel  fi  mavis  legere  cum  Hottomanno  500.  aureo- 
rum  judicium  ,  quod  populare  eft;  I.  fi  aw  id  quod  ,  ff.  dt  furitd.  Utram  le- 
ftiortem  tuearrt ,  pcriu  albi  cocrupti  gravtor  eft .  Et  quod  t  Sthenium  ob  cor- 
rupta9  tabula?,  a  V.erre  500.  Ceftenits  novo  modo  nullo  exemplo  multatum 
fcribit  M.  Tull.  Verr.  t  a.  38.  non  eo  pertinet ,  quod  mod  as  multa?  durior 
videtur.  fed  quod  prartor  novo  eenere  multam  addixiffet  Veneri  Erycma? ,  ut 
clanus  intelligitur  ex  ipfis  verbis  Tull.  qua?  fic  fe  habent  prmuntiat ,  Stbt- 
nium  lit t eras  publicas  corrupifft  vidtr't :  &  hat  frattrea  addidit  homo  vtntrius% 
novo  modo  ,  nullo  txtmplo  ob  earn  rtm  H.  S.  qutnttniits  Veneri  Erf  cm*  dt  Stht- 
nii  bonis  eaatturum .  Actio  albi  comipti  eft  prenalis ,  quia  per  earn  contempt! 
majeftas  ptitoria  vindicator  /.  ft  familia ,  ff.  dt  jaritdiH.  Eadem  eft  popula- 
ns ,  id  eit  cuilibet  e  populo  pa  ret ,  quia  publice  intereft  edidum  prartoris  non 
corrumpi ,  quod  palam  m  foro  propofitum  erat ,  ut  omnibus  norum  eftet, quo- 
tum ex  edi&o  prator  eo  anno  jus  dicrurus  eflet. 

Eft  etiam  alia  aftio  in  factum  poenalis ,  fi  quia  parentem  vel  parronum  , 
vel  paretites  aut  liberos  parroni,  fme  venia  prartoris  in  jus  vocaverit,  &  in  eum 
datur  <o.  aureorum  judicium  ,  ex  hoc  §.  &  §.  alt.  infr.  de  pan.  temtre  liti- 
gant. I.  4.  /.  fi  libtrtus ,  /.  ptn.  &  ult.  ff.  dt  in  fas  vocand-  I.  a  (lion  am ,  dt 
ohlig.  (y  alt.  Ne  pa  rentes  &  patroni  in  jus  vocarentur  fine  venia  prztoris,  coru 
ftitutum  eft  propter  reverentiam  ,  qui  parentibus  6c  patronis  debetur  .  Quod 
autem  de  liberis  dicitur  hoc  edido  ,  pertinet  ad  liberos  emattcipatos  ,  quia  li- 
bers, qui  in  poteftate  funt,omnino  adverfus  patrem  experiri  uon  licet.  Eman- 
cipati  vera  non  prjhibentur  agere  adverfus  patrem,  petita  prius  venia  prartoris/ 
/.  lit  nulla ,  ff.  dt  fudic.  I.  ptn.  C.  de  in  fas  wand. 

Item  in  fa  Sum  actio  datur  adverfus  eum,  qui  in  jus  vocatum  vi  exeme- 
rit ,  ex  hat  §.  /.  1.  &  pafTim,  ff.  m  quit  turn  qui  in  fas  vetab.  Vf  ta'tmtat. 
Hare  actio  eft  pernalis  ,  quia  datur  in  eum  qui  exemit ,  quanti  aelor  juratus 
earn  rem,  de  qua  comroverlia  erat,  arftimaventy  /.  5.  V  1.  ff.  ted.  Ira  &  ad- 
verfus eum  qui  dolo  fecit  quominus  quis  judicio  fe  Iifteret,  in  fadum  aSio 
eompetit  ,  quanti  aftoris  interfuit  euro  lilby  /.  $.ff.  dt  at  ptr  qutm  fail,  trit 
anemia,  quis  in  fudic.  fiftat. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.U  A  R  T  U  M. 


$.  prajuditiaJes . 


FLa-judicia  proprie  a&iones  non  feint, unde  praejudicium  ab  adione  diftmgui- 
tur  in  /.  fed  &  ha  $5.  §.  ».  ff.  it  procurat.  I.  1.  $.  1.  <*V  rw"  wiJ/V.ubi 


hoc  lorn,  afiiones  in  rem  efle  videntur .  Prat  judicia  non  font  proprie  a&iones  hi 
rem ,  quia  aftio  in  rem  eft  a£tio  de  re  privata  ,  qux  in  bonis  &  in  com- 
mercio  eft ,  at  caufa  flatus  feu  libertatis ,  qux  vertitur  in  pr* judicial!  aSione , 
eft  publica,  fed  in  rem  a&iones  videntur  ,  quia  imitantur  actionem  in  rem., 
&  per  modum  actionis  ordinantur  .  A&ionum  pra-judicialium  tres  fpecie?  pro- 
ponuntur  hie.  Prima  eft,  fi  quxratur,  an  quis  (it  liber,  an  fervus.  Secunda,  fi 


do ,  id  elt  de  liberis  agnofcendis ,  an  quis  fit  ex  libera ,  ex  hoe  §.  /.  adopt'tvum* 
$.  1.  ff.  dt  in  jus  vocend.  I.  1.  dt  rti  -vindic.  I.  quotum  18.  dt  probat.  I.  u 
$.  2.  dt  liber,  aenofc.  I.  Lucius,  dt  condit.  Cf  demonftrat.  I.  ult.  fi  ingen.  tffo 
dicatur  •  Ha?  actioues  prsjudiciales  dicuntur  ,  quia  plerumque  alii  cauix  pre  ju- 
dicium afferunt ,  &  prius  judicah  oportet  ,  &  funt  quxdam  cognitiones ,  que 
prxmittuntur  ma  fori  caufa;,  ob  quam  caufam  pra-judicium  feparatur  a  judicio 
M.  Tull.  Verr.  i.dt  quo  non  prajudicium,ftd  plant  judicium  jam  faftum  puts* 
tur.  Et  Ambrof.de  interpellat.  libr.tj.  cap.  Non  tnim  patitur  pr* judicium  t 
cui  non  tfl  judicium  .  Ut  fi  quis  tamquam  filius  defun&i  agat  actione  in  rem 
petitione  hereditatis  ,  &  negetur  efle  filius  ,  prius  quxritur  ,  an  fit  filius  ,  fit 
caufa  ftatus  prius  agitur  /  /.  fi  quis  libtrtattm  ,  ff.  dt  petit,  brred.  t.  a.  8t 
paflim,  C.  dt  ordin.  cognit.  quia  caufa  ftatus  prxjudicium  facit  petitioni  her*, 
ditatis .  £  prarjudicialibus  adionibus  prior ,  quar  eft  de  ftatu  feu  libertate  ,  eft 
civilis,  cetera;  prartoria: ,  ut  addit  Juftinianus  hoc  loco. 


A  Ctio  in  perfonam  eft ,  quar  per  fori  am  non  rem  convenit ,  per  quam  aftor 
jfTL  intendit,  adverfarium  fibi  dare  fa  cere  oportere  /  /.  aflionumtff.  dt  oblig. 
&  ad.  A  concipitur  hoc  modo  .•  A  jo  tt  mihi  dart  facen  oporttn  .  Aftio  in 
rem  eft .  per  quam  res  tpfa  non  perfona  convenitur ;  /.  Imptratorts ,  ff.  dt  pu- 
blican. 1.  dtniqutt  de  jur.  fife,  fcaque  eft,  per  quam  aftor  intendit  rem  fuam 
efle ,  &  concipitur  in  banc  formulam  .*  A  jo  rem  ex  jure  Qutritum  meant  efft  j 
d.  1.  atiionum .  I  taque  qui  rem  fuam  efle  intendit ,  non  poteft  agere  earn  fibi 
dari  oportere,  quia  dandi  verbum  dominii  translationem  inducit  ,  nec  poteft 
ufurpari  in  re  noftra  petenda ;  quod  enim  femel  noftrum  eft,  amplius  noftrum 
fieri  non  poteft,  ut  ait  Juftinianus  hoc  loco ,  &  in  §.  fed  fi  ran,  fupr.  de  It*. 
gat.  Sane  domino  darur  a£rio  in  furem  rei  furtiva*  condicendx ,  leu  recipiendar 
caufa,  qua:  dicitur  conditio  furtiva,  eftque  aitio  in  perfonam,  qua  aftor  in- 
tendit earn  rem  fibi  dari  oportere .  Sed  hujusmodi  aSio  inftituta  eft  odio  fit- 
rum  ,  quo  pluribus  a&ionibus  teneantur ,  ut  ait  Juftinianus  hoc  loco :  furti  enim 
nomine  dantnr  tres  aftiones ,  vindicatio ,  conditio  furtiva ,  &  aftio  furti ,  qua? 
eft  pcenalis  ;  I.  fi  fro  fure ,  ff.  de  condtil.  furtiv.  Conditio  furtiva  in  eo  con- 
currit  cum  vindicatione  ,  quod  petit  rem  ipfam  ;  d.  I.  fi  pro  fun .  Sed  quia 
res  extantes  vindicantur  ,  confumpta*  condicuntur ,  cum  furi  hac  aclione  con- 
vento  rem  confumptam  refiitusre  per  rerum  naturam  impoflibile  fit  ,  agitur 
coodi&ione  furtiva,  non  ut  fur  rem  reftituat,  quod  impoflibile  eft,  led  ut  da- 


$.  fie  uaqua. 


L  1  ij 


i<58      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

mnetur  in  id  quod  intereft,  five  at  pratflet  litis  aefbtnattonem ;  /.  ei  qui  furti , 
jff.  dt  furt. 

j.  appellamut  • 

A  Ctiones  is  rem  proprie  vindkationes  appellantur  /  d.  I.  aBionum .  VindU 
h\  cationi  nomcn  •  vi  j  quia  vindicatio  fiebat  confirms  mambus  in  re  one- 
tent  i  ,  &  in  ea  vis  quardam  adumbrata  ct  imaginaria  fiebat ,  quam  civilcm  & 
feftucariam  appellat  Gellius  libr.  20.  cap.  1.  quae  verbo  diceretur  ,  non  qirz 
manu  fieret,&  quam  moribus  fieri  dixit  M.  TuW.  pro  Cxctn.  quia  ex  ufu  recepto 
judiciorum  fiebat,  litis  ordinandar  gratia.  Alriones  in  perfonam  proprie  coodi- 
Atones  appellantur ;  d.  I.  aclmtum .  Hoc  erat  commune  nomen  omnium  adio- 
rrora  in  perfonam,  quod  prifca  lingua  condicere  idem  (boat  quod  denunciare  , 
at  ait  Juftinianus  bee  lace.  Feftus,  Condicere  (  inquit  )  eft  dicendo  denuneiare  . 
eotidiclio  in  diem  cerium  ,  ejus  ret  qu*  ae'ttur  demntiatio  .  Plin.  in  prarfat.  ad 
Vefpaf.  Cum  fame  operam  condiceremy  non  erat  in  hoc  albo.  Et  Martian.  Cappel- 
la  libr.  3.  Tunc  Juno  condic'tt  propter  prrJillorKm  thalamum  juvenum  ,  (T  nu- 
ptial is  per  agenda  ,  uti  poflridie  ornnis  tilt  Dconrm  fen  at  us  diluculo  temxenirtnt  , 
quam  vocein  a  jure  augurali  defomptam  indicat  Servius  in  illud.  3.  JE.ne.t4.  ( 1 17.) 
Tenia  lux  claffitm  &c.  Hoe  quidem  junta  fpeciem  auguralem  pifitum  tradunt  , 
qua  appellator  conditio,  id  eft  denunciation  cum  denunciator  ,*#  ante  diem  ter- 
tium  quit  ad  inauturandum  adfit .  Denunciatto  autem  ibleowis  praxedebat  ci- 
tationem ,  feu  in  /us  vocationem ,  id  eft  a&urus  in  perfonam  litem  denuncia- 
bat  ei ,  cum  quo  aclurus  erat  in  certum  diem  ,  pmisquam  eum  in  jus  voca- 
ret  .  Adeoquc  nihil  intentatum  relinquebatur  litis  vnandat  caufa  ,  farpius  afh». 
rus  nirtsconfultum  adibat,  eumque  roeabat,  ut  adhibcrct  opera rn ,  quo  lis  futu* 
ra  componeretur ,  ut  patet  ex  /.  quidem  Hibtrus  ,  ff.  d»  fervitut.  urban,  ubi 
confultor  talibus  Proculum  affarur  Qua  da  re  veto  cum  Hiben  loquarir ,  ne 
rem  tUieitam  feci  at  .  Hodie  veto  aeliones  m  perfonam  abufivre  condiaiones  ap- 
pellanrjir}  ait  Juftinianus  fax  loco ,  quia  jam  ea  state,  hujusmodi  folemnis  litis 
denunciatio  ohfoleverat,  &  confl.it.  Arcadii  &  Honorii  introdufrum  erat  ,  ut 
rites  infUtucrentui ,  omilfis  denunciationum  ambagibus  ;  /.  pen.  C.  Th.  dt  d». 

%.  fequent ,  $.  ret  per/equenda- . 

A Liar  acliones  funt  ret  perfecutoriar  ,  aiix  pornales ,  alia?  mixta? .  Ret  perfe- 
cutoriz  funt,  qux  ret  perfecutiooem  continent,  id  eft  quibus  perfequt- 
mur  quod  patrimonio  nobis  abeft  ;  /.  in  honorariit ,  ff.  de  oblig.  eJr  a8.  Foe- 
nales  taint ,  qux  non  rem  fed  poenam  perfequuntur .  Mixta*  funt ,  qua*  pa  mm 
ret,  partim  poena*  perfecutorix  funt  ,  ex  hoc  §.  Acliones  rei  perfecutoria*  funt 
in  rem  vel  in  perfonam .  In  rem  veluti  aflio  in  rem ,  feu  vindicatio  ■  In  per- 
fonam  veluti  omnes  actiooes  defcendentes  ex  contraeni  ;  /.  aihtnum  ,  ff.  de 
oblig.  &  ad.  qua?  ret  perfecutionem  continent ,  ut  conditlio  certi  ex  mutno  , 
aclio  ex  ftipdaru ,  aflio  commodati ,  depofiti ,  mandati,  pro  focio  ,  empti ,  ven- 
diti ,  locaii .  Et  quidem  aclio  depofiti  voluntarii  eit  mere  rei  perfecutoria  ;  ex 
depofito  enim  volmurio  datur  aclio  in  fimphim  ,  ex  depofTto  autem  necefia- 
rio  ,  qood  tumultua,  incendii ,  ruins,  naufragii  caufa  depofitum  fit,  competit 
mixta  actio  partim  pcrnalis  ,  partim  rei  penecutoria ,  nempe  datur  aclio  in 
duplum  advertus  depofitariom  vel  hcredem  ejos ,  quod  dolo  ipfius  faflum  eft  , 
ex  tac  x.Cr ftqa.l.de  eo,ff.  Jepnfit.  In  depofito  ex  neceffifate  inficiator 

tenet ur  in  duplum,  quod  cum  ex  necefluate  dcpoluerit,crefeit  perfidia;  crimen; 
d.  I.  t. 


%.en 


Digitized  by  Google 


II  BRUM      Q.UARTUM.  2t? 
$.  ex  mxlefieiii. 

ACtionutn  ,  qus  nafcuntur  ex  deliflo  feu  maleficio  ,  alia;  fast  mere  pep- 
nales,  id  eft  qua?  folam  prenam  perfequuntur,  alia;  mixta:  ,  id  eft  qua 
tam  rem  quam  pcrnam  periequumur ,  ut  aflio  furti  manifefti  ,  vel  non  mans 
fefti .  Qux  eft  furti  manifefti  in  quadruplum ,  furti  nec  manifefti  in  duplum  . 
Utraque  pornam  tantum  perfequirur,  quia  datur  falva  aflione  in  rem,  01  coo- 
diflione  furtiva  ,  ex  toe  §.  /.  //  pro  fure ,  ff.  de  coxdift.  furtht.  I.  ft  pignore  , 
cum  furti  aB.o  ,  de  fun.  I.  ult.  C.  de  mxal'ib.  ail.  Aflio  vi  bonoruni  jra- 
ptorum  ,  qua:  eft  in  quadruplum ,  mixta  eft,  id  eft  partim  pornalis ,  partim  rei 
perfecutoria  ,  nam  in  quadruplet  ineft  &  rei  perfecntio ,  poena  autem  triplr  eft  , 
ex  hoc  $.  (3"  $.  1.  fupr.  vi  honor,  rapt.  Aflio  legis  Aquiliar  adverfus  confiten- 
tem  eft  in  fimplum  ,  adverfus  inficiantem  in  duplum  ,•  /.  fade  Neratius ,  %  hax 
x&io  y  ff.  ad  leg.  Jiquil.  Et  hoc  eft  quod  ait  /.  item  veniunt ,  $.  cum  prxdixi- 
mus ,  ff.  de  petit,  tiered,  aflionem  legis  Aquiliz  inficiatione  crefcere  in  duplum. 
Hac  aflio  utroque  cafu  mixta  eft,  non  folum  fi  in  duplum  agatur,fed  «  in- 
terdum  ft  in  fimplum,  veluti  fi  fervus  claudus  aut  luscus  occiftis  fit,  qui  eo 
anno  integro  maioris  pretii  fuitj  rami  enim  ttftimatnr ,  quanti  eo  anno  pluri- 
mi  fuit,  ex  hoc  §.  &  §.  t-  9.  fupr-  de  leg.  Afuil.  f.  2.  &  pafturr,  ff.  eod, 
Item  aflio  ex  teftcmento ,  qua?  datur  contra  heredem  fcriptum  legati  vel  fi* 
deicommiffi  SS.  ecclefiis  vel  aliis  locis  piis  relifli  nomine  ,  mixta  eft ,  datur- 
que  in  duplum,  in  quo  »es  vel  pecunia  &  pcA#  conttnetur  duobus  cafibus  . 
Primus  eft,  fi  reus  inficiatus  fit  legatum  vel  fideicommiuum .  Sccundus  ft  in  fol- 
x'endo  moram  fecerit  usque  quo  in  jus  vocarctur ,  ex  her  $.  &  $.  fed  furti  , 
rofr.  h.  tit.  &  §.  ult.  fupr.  de  ohlig.  qux  quof.  ex  contrail.  Jure  noviflimo  r  ft 
heres  intra  annum  a  die  conventions  non  rmpleverit  voluntatem  defnnfli  , 
ton  hereditas  ei  anfertur  non  dedufla  falcidia,  &  poft  omnes  defertur  fileo  ; 
nov.  i.  de  htred.  &  falcid.  Unde  fumpta  eft  auth.  hoc  amptiut  ,  C.  de  fi- 
deicommjff.  Quod  non  fervari  in  Gallia  ,  fed  heredem  ob  moram  condemnari 
ad  multam  ,  refert  Rebuff,  in  cenftkutioaes  regias,  tit.  de  fenunt.  provifto**- 
lib,  in  prafat.  mm.  88. 

J.  qutdam  afliones  . 

ACttoncs  mixta:  ,  fant  qua  dam  afliones  ,  tam  in  rem,  quam  in  perionain-, 
quales  funt  aflio  familia?  erciscundx? ,  commuoi  dividundo ,  &  finium  re- 
gun  domm  .  Hac  afliones  funt  tam  in  rem.  quam  in  perfonam,  quia,  praner 
rem ,  perfonaks  pmrftatJenes  perfequuntur ,  ut  de  aflione  finium  regundorurn 
dicirur  in  /.  1.  ff.  fix.  reguna.  afl)o  in  perfonam,  facet  pro  vindicatione  rei 
eft ,.  id  eft  h'cer  principaliter  fit  vindicatio  finium .  Idem  dicitur  de  aflione  fa- 
miliar erciscundx  /.  item  Labeo  ,  %.  familix  4-  ff.  fxmil.  tnise.  in  judicio  fa- 
miliar ereisennde  venire  res  &  pwrftariones ,  qua?  font  afliones  perfonales.  Idem 
de  aflione  communi  dividundo  .  in  judicio  enim  familia:  erciscundar  r  &  cora- 
muni  dividundo,  fi  res  commode  dividi  non  poftt,  poteft  judex  earn  in  foil- 
dum  adjudicare  uni  ex  coheredibus  vel  conforiibus  ,  &  enm  condemnare  alteri 
in  ccrtam  quantitarem  pecunia;,  quanti  pars  eft  /  l.Ji  familix  35.  ff.  famil. 
ercisc.  Ut  in  judicio  finium  rcgundurum  y  fi  fines  dtrimi  non  poflTim  ,  judex 
poteft  controverfiam  dinmere  per  adjudicanoBem  r  &  condemnationem  ;  /.  2.  <$* 
5.  ff.  fin.  regund.  Et  hoc  eft  quod  ait  Juftimtnus  hie ,  in  his  judiciis  permitti 
judtci ,  rem  uni  ex  litiaatoribus  ex  tquo  &  bono  adjudicare  ,  &  rum  certa 
pecuoia  alteri  condemnare ,  quod  idem  repetit  in  §.  fi  familix  r  infr.  dx  offic 
jkdie.  Hoc  intereft,  quod  aflio  finium  regundonun  pro  vindicatioM  rei  eft  j 


X7o      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

J.  I.  i.  ff.  fin.  refund.  I.  fi  fines,  C.  de  evift.  id  eft  in  judicio  finium  regun- 
dorum ,  qurftio  en  inter  affines  de  proprietate  finium ,  utroque  fibi  vindicante 
ampliores  fines,  unde  in  /.  3.  C  pn.  rcgund.  dicitur  qua-ftionem  de  finibus  re- 
gundis ,  proprietatis  cooitoverfor  cohirere  .  In  hanc  ran  Apulejus  6.  meta- 
morphof.ia  caufa  finali  de  Proprietate  fcli,immo  rii  erciscund*  contendentes .  At 
in  judicio  familia?  erciscunda- ,  &  communi  dividundo  ,  nulla  eft  actio  inter 
coheredec ,  vel  confortes  de  proprietate  rernm  ,  fed  de  communione  bereditatis , 
vcl  re  rum  dirimenda ,  uterque  faretur  adverfarium  fibi  efle  cohered  em  ,  vel  t 
Con  fort  em  ;  I.  qui  familia  ,  /-  fi  quid  ,  /.  fundus  qui  dotis  ,  $.  1.  ff.  famil. 
misc.  I.  1.  §.  2.  vtrf.  etfi  poffejjor ,  fi  pars  her  edit,  petal.  Alia  ratione  h*  rres 
aflioncs  mixta?  font  ,  quia  in  his  uterque  eft  actor  fit  reus  j  I.  adionis,  ff. 
de  oblig.  &  alt.  id  eft  uterque  fuftinet  partes  actoris  fit  rei ;  /.  judicium  10.  ff 
fin.  refund.  I.  z.  $.  in  famili*  ,  /.  inter  coheredes  ,  §.  qui  familia,  ff.  famil. 
misc.  cap.  3.  de  probat.  In  his  tarnen  magis  placet  eum  videri  actorem  ,  qui 
prior  ad  judicium  provocavit  ,  fed  fi  ambo  fimul  ad  judicium  provocent ,  forte 
res  difcernitur,  ut  fciatur  quis  lit  actor  vel  reus  ;  /.  m  tribus  ,  Cr  feq.  ff. 
de  judk. 

Actio  famili*  erciscunda?  eft,  qua?  dator  coheredibus  ,  de  hereditate  divi- 
dends ,  ut  ait  Juftinianus  hoc  loco  .  Hac  actio  profeeta  eft  ex  lege  12.  tabu- 
larum ,  ut  res  hereditaria;  dividantur  inter  coheredes  ,-  /.  1.  ff.  Jamil,  ercifc. 
Hax  actio  dicitur  familiar  erciscuoda;,  id  eft  hereditatis  dividund?  ,  a  verbo  er- 
cisci ,  quod  eft  dividerc ;  Feft.  in  verb.  ErHum  citum  ,  unde  ftoici  philofophi 
dicuntur  erciscundi ,  quod  pldeumque  medias  fententias  inter  alios  fequuntur  ; 
Servius  in  3.  iEneid.  Erciscundi  ,  id  eft  medixm  fequuti.  In  judicio  familia? 
erciscunda?  veniunt  res  uuiverfa-  hereditatis ,  judex  familia?  erciscunda?  nihil  de. 
bet  indivifum  relinquere;  /.  hredes ,  §.  judex,  ff.  famil.  crtiscurd.  Et  fi  quid 
forte  indivifum  reliquerit ,  judicium  familix  erciscunda?  non  reftituitur ,  nifi  c au- 
la cognita  ex  jufta  caufa ,  fed  agirur  judicio  communi  dividundo ,  de  re  qua?  in- 
t   L.  ifta  dwih  temanfit  ,•  /.  t-  fi  til" »      *lt.  I.  etc  parte  ,  ff.  famil.  erciscund.  I.  4.  $. 

rut.  .aIc.  judicium,  commun.  dividund.  I.  8.  C.  de  allot.  In  hoc  judicium,  veniunt 
fubA.f.dell-  t_  _cli...     e...  —ir  .„    :_r-  :  j: 


.  ,  nomina  hereditaria  aftiva  ,  feu  pafTrva ,  uon  ut  dividantur ,  quia  ipfo  jure  di- 
Ai  \n  I'  vifa  funt  ™n  coheredes  ex  12.  tabulis  ,  fed  officio  judicis  aftiguantur  fingulis 
I  eld  t'h    heredibus  /  /.  a.  &  ?.  ff.  famil.  misc. 

4*  *         ASio  communi  dividundo  eft,  qua?  datur  de  re  communi  dividunda  in- 

ter eos ,  inter  quos  communis  eft  ,  ex  hoc  §.&/.  1.  ff.  commun.  dividuvd.Hix. 
actio  eo  diftat  ab  aQione  familia*  erciscunda?  ,  quod  aclio  tamilia?  erciscundf 
pertinet  ad  divtfionem  rerum  univerfarum ,  oommuoi  dividundo  actio  pcrtioet 
ad  divifwnem  rerum  fineularum  ,  quam  ob  canfam  Juftinianus  art  Ixx  locoy  ju- 
dicium communi  dividundo  reddi  inter  eos  ,  inter  quos  aliquid  commune  eft  : 
fit  circa  difcrimen  harum  aclionum  ludit  Apulejus  9.  metamorph.  Sed  plant 
turn  uxore  mea  partiario  tradabo  ,  net  miscund*  fumilia  ,  fed  communi  divi- 
dundo formula  dim  u  a  bo  &c.  Item  actio  communi  dividundo  hoc  differt  ab 
aftiooe  pro  focio,  quod  actio  pro  Jocio  magis  ad  perforates  invicem  pneftatio- 
nes  pertinet,  quod  fit  perfbnalis  actio;  actio  autem  communi  dividundo  etiam 
pertinet  ad  corrrmunium  rerum  diviiionem,  hoc  eft  non  folum  res  perfequitur, 
fed  etiam  prxftationes  peri'onales  ,•  /.  1.  ff.  cemmun.  divid.  Hoc  etiam  intereft, 
quod  actio  pro  focio  eft  actio  ex  contractu ,  ex  focietatc  voluotaria ,  actio 
communi  dividundo  ex  quafi  contractu ,  nempe  ex  focietate  neceftaria  ,  qua?  re 
contrahitur  j     item  fi ,  fupr.  de  oblig.  qua  quafi  en  contratx.  nafc.  I.  here- 


dts  ,  J.  non  tan  turn ,  ff.  famil.  erdsc. 

Finium  rcgundorum  a£tio  eft,  qua*  redditur  inter  cos,  qui  confines  agros 
habent ,  ex  hoc  $.  Hac  actio  eft  in  rem ,  fit  perlbnam  :  in  rem  quatenus  per 
earn  meum  dominium  viodico :  in  perfouam  quatenus,  fi  fines  dirimi  000  ^pof- 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      Q.UARTUM.  2jt 

ftit,  judex  pot  eft  rem  uni  ad)udicare ,  fit  eum  condemnare ,  ut  certain  pecuuiazn 
preftet  aheri. 

$.  mutt  ,  §.  in  fimplum  . 

y~XMnes  actioncs  funt  m  fimplum  ,  vel  in  duplum ,  vel  in  triptum ,  vel  in 
K^J  quadruplum  ,  nulla  actio  datur  ultra  quadruplum  ;  §.  emnts .  Actione* 
in  fimplum  unit  veluti  afVio  ex  ftrpulatu,  actio  mutui  qua?  dicitur  conditio  cer- 
ti ,  actio  empti ,  veuditi ,  locati ,  conduct! ,  mandati,  fie  alia?  ;  $.  m  fimplum  . 
Ratio  dubitanJi  fuit ,  quod  actio  empti ,  natura  fua  datur  in  id  quod  intereft 
emptors  ;  I.  Julianus ,  in  princ.  /.  Titius  45.  ff.  de  ad.  empt.  I.  fi  in  vendi- 
t'tont  y  de  evifi.  &  id  quoa  intereft  ut  plurimum  excedrr  fimplum  ,  id  eft  rei 
scftimationem ,  quia  in  a?ftimatione  ejus  quod  intereft  ,  zftimatur  damnum  da- 
tum ,  &  lucrum  interceptum  :  fed  facilis  eft  lolutio .  Omnes  aetioaes  dicuatur 
dari  in  fimplum,  qua?  nominatim  a  lege  non  dantnr  in  duplum,  etfi  ex  even, 
tu  &  ex  litis  arftimatione  perveniant  ad  duplum ,  uti  actio  empti  eft  in  du- 
plum fi  in  modo  agri  venditor  emptorem  deccperit;  Paul.  1.  fent.  19.  M.  Tull, 
3.  offic  Nam  cum  ex  12.  tab.  fatis  cautum  effet  ,  ea  prafiariy  qua  effent  lin- 
gua nuncupata ,  qua  qui  inficiatus  effet  dupli  potnam  fubiret  .  Res  veodita  pec 
mancipationem ,  fi  evincatur ,  venditor  tenerur  in  duplum  . 

§.  in  duplum  t  S  ftd  funi. 

A  Criones  in  duplum  funt ,  veluti  actio  furti  nec  manifefti ,  actio  legis  Aqut- 
Sx.  lis  j  actio  depoftti  ex  auibusdam  caufis ,  actio  fervi  corrapti ,  a£ho  tegiti 
•eclefia?  vel  pio  loco  relieti;  in  duplum .  Furti  nec  manifefti  actio  eft  in  du- 
plum ;  /.  in  furti  ,  ff.  de  furt.  Et  hate  a&io  eft  omnino  in  duplum  ;  §.  fed 
funi  y  id  eft  etiam  adverfus  confitentem  .  Actio  legis  Aquilis  adverfus  confi- 
tenrem  eft  in  fimplum ,  adverfus  inficiantem  in  duplum  ;  I.  inde  Nerathr  ,  fj. 
hat  actio .  ff.  ad  leg.  Aquil.  I.  item  veniurrt  ,  cum  pradix'mut ,  de  petit, 
hered.  Actio  depofin  ex  ouibusdam  caufis ,  puta  cum  inceudii ,  roina ,  tutnuU 
tus,  naufragii  eaufa  depofitum  eft,  adverfus  inficiantem  eft  in  duplum.  in  con- 
fitentem m  fimplum;  $.  fed  furti .  Item  actio  fervi  corrapti  eft  in  duplum  , 
&  hrc  actio  eo  differ:  ab  actione  legis  Aquiliar  ,  quod  hare  omnino  ,  etiam 
adverfus  confitentem  ,  eft  in  duplum  ,  Aquilia  autem  adverfus  inficiantem  tamum 
eft  in  duplum ;  %.  fed  furti ,  I.  deli ,  hat  aBi*  yt.fi  quit  frrvum  ,  §.  2.  ff. 
de  ferv.  corrupt.  In  hac  actione  non  extra  rem  duplum  eft ;  id  enim  quod  da» 
mni  datum  eft  duplatur ;  /.  ut  tantum ,  $.  in  hac ,  ff  eod.  In  hac  actione  etiam 
rerum  atftimatio  deducitur ,  quas  ferv  us  fugiens  abitultt  ,  quia  omne  damnum 
duplatur  ;  §.  in  duplum  ,  I.  in  hoc  judicium ,  ff.  de  ferv.  corrupt.  De  fervo 
corrupto  datur  directa  aflio  ,  de  filiof.  corrupto  datur  utilis  actio  officio  judicis 
arftimanda  ,  quia  nottra  iutercft  liberorum  noftrorum  animos  non  corrumpi  ,*  d. 
I.  ut  tamum  y  §.  1.  *<* 

§.  triple . 

SI  aSor  plus  debita  quaatirate  dolo  malo  petierit ,  ut  hac  de  can  fa  viatore* 
feu  executores  Irtium  ampliores  fportulas  exigerefir,  tenetur  in  triplura,  ex 
hoc  %.  id  eft  coodicliooe  ex  conflirutione  luftitiiani  ,qua?  defideratur.  Hk  actio, 
qua:  datur  repetendi  caufa  majores  fportulas  ,  qua?  a  viatoribus  feu  apparitori- 
ous  exacts?  funt  dolo  acloris ,  qui  plus  petiit  quam  deheretur ,  dicitur  conditio 
ex  lege,  quia  introdudta  eft  ex  conftit.  Juftiniani.  Condi  Sio  ex  lege  appella- 
tur  condictio  in  perfonam,  qua?  nova  lege  introducta  eft  ,  non  dato  certo  no- 
mine; /.  tmic.  ff.  dt  condiS.  ex  lege.  Item  hax  actio  datur  contra  plus  pe- 
tentem ,  ut  fportulas  apparitorum  ampliaret ,  qui  bus  pleramque  litium  executio 


»7»      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

aandabatur  y  /.  ult.  ff.  de  judic.  I.  5,.  $.  ne  ttmtn ,  A  rrk  ror.  ^*#'  f«i,/. 
cw/  ar.  funt.  &  pro  modo  litis  feu  quantitatis  petuas  folvebtntur  Iportulx  ; 
I,  4.  C.  de  fmftilt.  &  lit.  expenf. 


A  Ctiones  in  quadruplum  funt  aclio  furtt  marrifefri  ,  de  quo  Jam  diclum  eft 
_/"\.  in  panat  fupr.  06/i*.  am  «*  delict.  Unde  furtiva  cum  rei  cumulo 
retlitui  leges  jubere  fcxibit  Ambrot  3.  offic  cap.  3.  Iff s  leges  not  dottm  , 
jm  dttratla  funt  alien's  turn  injuria  per/on*  ,  ««f  rei  »/>/««*  cumulo  rtfiittti 
ptbtnt  ;  quo  furem  a  delta  hendo ,  **»  farmx  deterteant ,  «*r  aur/u  revocent .  la 
quad ru plum  etiam  eft  aclio,  quod  metus  caulk,  qua;  datur  ei,  qui  per  vim  & 
metum  coafhis  eft  rem  foam  tradere ,  vel  dcbitum  acceptum  ferre,  vel  aliud 
facere ,  ex  quo  damnum  femiat.  Hate  aclio  non  Temper  eft  in  quadruplum  , 
tutra  annum  eft  m  quadruplum ,  poft  annum  m  fimplujn  y  /.  item ,  fi  quit 
1.  ty  §.  t  **uf*  y  ff-  quod,  met.  cauf.  I'  4-  C  de  bis ,  w  .  Item  hare 
aclio  eft  mixta,  nam  in  quadruple  fur  plum  inert  ,  id  eft  m  quadruplo  rei  per- 
tecutio  continetur,  ita  ut  poena  fit  tripli  /  d.  /.  item  fi  y  §.  in  t  taufetytf  $. 
quatenus .  Hare  actio  non  datur  ob  rati  urn  timorem ,  fed  ob  juibtn  metum  , 
qui  cadat  in  conftantem  virum ,  puta  metum  morris,  vel  cruciarus  corporis  , 
vel  capitales  minasy  /.  5.  6.  O"  7.  ff.  quod  met.  cauf.  I.  fi  donation}?,  C.  Je 
his  j  qua  vi.  Unde  metus  non  jaclationibus  tantum,  vel  conteftatiooibus ,  fed 
atrocitate  facli  probatur  y  /.  metum  ,  C.  etd.  Item  in  quadruplum  eft  aclio  caht- 
mniar ,  quae  datur  in  cum  qui  pecuuiarn  accepit ,  ut  alicui  negotium  faceret  , 
vel  non  ,  e*  hot  $.  /.  1.  ff.  de  calumniat.  id  eft  ut  aliquem  per  calumniam  li- 
re vesaret.  Hasc  aclio  intra  annum  eft  m  quadruplum  ,  poft  annum  in  lim- 
plum*  Item  in  quadruplum  datur  conditio  ex  conftitutione  Jultiniani  contra 
apparitores  feu  executores  litium,  qui  prarter  modum  fportulas  a  reis  exege- 
nnt,  quae  conftitutio  defiderarur  quidem  in  C.  Juftinianeo ,  fed  ab  ipfb  auclore 
reperita  eft  nov.  f  124.  tap.  3.  Item  datur  aclio  de  dolo  in  appamores ,  qui 
in  executione  judicati  pignora  per  dolum  viliori  pretio  diih-axerint  y  /.  fi  pigmy 
ta  ,  ff.  de  evict.  Aliis  remediis  &  compefcenda  fait  apparitorum  protervia,  ideo 
motu  judicis.id  eft  nuda  interlocutiooe  judicis,  nudati  verberibus  coercentury  /. 
mnnesy  C.  de  offic.  retlor.  provmcia  ,  &  iidem  etiam  abfentes  damnanrur  ,  ne 
diu  apparitorum  prava  admodum  venalisque  pcrfidia  in  publka  commoda  de- 


reftituatur,  ex  hoc  §.  Nimirum  hare  aclio  eft  arbitraria  ,  &  in  ea  fententiam 
definitivam  prarcedit  interlocutio  judicis ,  ut  reus  adori  rem  reftituat ,  &  fi  reus 
pareat  abfolvitur,  quod  fi  rem  non  reftituat  in  quadruplum  condemnatury  /. 
item  fi  ,$.  bat  autem  aftio,  ff.  quod  met.  tan/.  Aliar  vero  acliones  funt  omni- 
no  in  quadruplum ,  ita  ut  reus  non  evitet  poenam  quadrupli ,  etiam  fi  rem  re- 
ftituat .  Ut  in  aclione  furti  manifefti  ftur  non  libera rar  poena  quadrupli  ,  etiam 
fi  rem  reftituat ,  «c  hoe  $.  quia  furtum  femel  commifTum  non  purgatur  pee- 
nitenria  vel  reftitutiooe  rei,  fed  poena  tancum  y  A  qut  ea  mmet  ff,  de  jmrt. 
1.  pen.  vi  boxor.  raptor* 


§.  quadrupli. 


1 


LIBRUM      Q.UARTUM.  z7> 

%.  aftioiium  autem . 

A Liz  fuot  aftiones  boo*  fidei ,  aliz  flrifti  juris .  Bona?  fidei  font,  in  qni- 
bus  condemnatio  fit  ex  bona  fide ,  ex  bono  &  zquo  ,  nature  acnonis,& 
officio  judicis,  in  quibus  judex  non  addiciniT  certz  formula?,  fed  habet  liberam 
&  (blutam  poteftatem  judicandi  ex  bona  fide ,  prout  zquius  melius  vifum  fue- 
rit,  &  reus  tanti  damnatur,  quanti  ex  bona  fide  ilium  dare  facere  oportebit  ; 
§.  f  penult,  fupr.  de  locet.  &  conduSl.  Unde  judicia  bona:  fidei  dicuntur  arbi- 
tria ,  &  in  iis  dati  judices  arbitri ,  ut  in  /.  pro  focio  ,  ff.  pro  foe.  &  m  rubric, 
mrbitrium  tutcU,  quo  fe  referens  Seneca  2.  de  dement,  cap.  7.  dementia  li- 
berum  arbitri  um  habet  :  non  fub  formula,  fed  ex  equo  &  bono  judicat  .  A&10- 
lies  ftricli  juris  funt,  in  quibus  judex  adfiringirur  certz  formula:  a  pre  tore  im- 
pofitz  ,  &  judicat  ex  formula  ,  veluti  ex  tiac,  fi  pant  dati  oportere ,  &  coo- 
demnatio  fit  ex  jure  feu  poteftate  obligations ,  quatenus  verbis  exjpreflum  eft  , 
at  in  verborum  obligation  ;  /.  quicquid  adftrmgeruU  ,  ff.  de  V.  O.  Unde  ha* 
aftiones  ftricli  judicii  appellantur;  /.  in  atlwnibus  ,  §.  ult.ff.  de  m  litem  ju- 
rand.  1.  ?.  §.  in  hac ,  commodat.  Unde  Pautus  in  /■  quia  tantumdem  ,  ff.  da 
rtegot.  gefl.  ait,  tantumdem  in  bona*  fidei  judiciis  oflkium  judicis  valere ,  quan- 
tum in  ftipulatione  nominatim  ejus  rti  facia  interrogatio :  &  Papmian.  m  /. 
Lucius  y  ff.  depofit.  conftitutum  effe  in  bonz  fidei  judiciis,  ut  tantumdem  poC. 
fit  officium  arbitri ,  quantum  ftipulatio  . 

E(l  alia  differentia  inter  actiones  bonz  fidei  &  ftricli  juris  ,  quod  acUoni- 
bus  bonz  fidei  tneft  aclio  ,  &  exceptio  doli  ,  ctiam  fi  non  opponarur ,  pura 
venditio  ipfo  jure  nulla  eft,  fi  dolus  caufam  dederit  contreftui.  At  in  contra- 
A  bus  ftricli  juris  opus  eft ,  ut  aclio  vel  exceptio  doli  opponatury  /.  &  elegan- 
tee ,  §■  non  folum  ,  ff  de  dolo  mal.  I.  fed  etfi  ideo  ,  folut.  matrim.  &  ideo 
claufula  doli  mali.  id  eft  dolum  malum  abeffe  abfuturumve  ^  ftipulationibus 
fubjtci  folety  I.  id  quod  ,  /.  doli,  I.  flipulat tones  53.  I.  fi  tta  quit  J35.  §. 
ult.  ff.  de  V.  O.  quam  fcite  honeftatis  formulam  appellat  Ambrof.  3.  otnc  10. 
Quid  autem  loquar  de  eontraflibus  ceterit ,  ac  maxima  de  cotmptione  prsdiorum, 
vtl  tranfailionibus  ,  at  que  paclis  ?  Nonne  honeflatit  formula  funt ,  dolum  malum 
abeffe  :  eumque.  cu'fus  dolus  fuerit  deorchenfus  ,  duplici  poena  obnoxiam  fore  ? 
Item  ea,  quz  funt  moris  &  confuetudinis ,  veniunt  in  bonz  fidei  judiciis  ,  etfi 
omifla  fint  y  I.  auod  fi  nolit,  §.  quia  affidua ,  ff.  de  adil.  edifi.  At  in  con- 
traclibus  ftricli  juris,  quicquid  adliringmdat  obligations  eft,  id  nifi  palam  ver- 
bis exprelTum  fit ,  omnium  mtclligitur  ;  d.  1.  quicquid  adflrmeenda .  In  aclio- 
bus  bonz  fidei,  ut  in  aclione  empti  venditi ,  magis  fpeclatur  id  quod  inter  con- 
trahentes  aclum  eft,  quam  quod  diftum  fit;  /.  6.  %.  1.  ff.  de  contra h.  empt.  I. 
ex  empto,  §.  1.  de  aft.  empt.  At  in  contraclibus  ftricli  juris  obligatio  non 
ccatrahitur,  nifi  quatenus  verbis  expTeftum  eft  .  In  bonz  fidei  judiciis  ufurz 
veniunt  ex  pafto  convento  ab  initio  ;  I.  \.  initio ,  C.  de  pell,  inter  empt.  & 
vend.  In  ftn&s  ufurz  non  debentur,  nifi  ex  ftipulatu  ;  I.  Tit'ius*  ff.  de  pra* 
fcript.  verb.  In  bonz  fidei  judiciis  ufurz  veniunt  ex  mora  officio  judicis,  citra 
pactionem  ,*  /.  mora ,  §.  in  bona  fidei  ,  ff.  de  ufur.  I.  in  bona  fidei ,  C.  eod. 
I.  quaro  ,  ff.  heat.  I.  2.  C.  eod.  1.  ufur  a  C.  depofit.  At  in  ftrictis  ufurz  non 
debentur,  nifi  a  tempore  litis  conreftatz  ;  I.  3.  $.  in  his  quoque,  ff.  de  ufur. 
At  13.  C.  eod.  I.  turn  qui ,  ff.  de  donat.  In  adlionibos  bonz  fidei  in  litem 
juratur  omnimodo,  in  ftnclis  non  fern  per;  /.  in  adionibusy  ff.  de  in  lit.  ju- 
rand.  I.  3.  $.  in  hac  ,  commodat.  Pafta  incontinent!  facia  infunt  bona-  fidei  ju- 
diciis, ram  ex  parte  acloris  quam  rei,  ut  pariant  aclionem,  £c  exceptionem  ; 
I.  juris  gentium ,  §.  quinimmo,  ff.  de  pad.  I,  in  bona  fidei  ,  C.  eod.  In  con- 
traclibus flrifti  juris  pacla  incontinciui  infunt  tantum  ex  parte  rci  .  id  eft 
7m.  m  Mm 


a74    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANt 

non  formant  aflionem,  Ted  exceptionem  tantumy  /.  teltafff.  de  reb.  credit.  I. 
ft  ita  quit  IJS.  §.  Seta ,  ff.  de  V.  O. 

Act  tones  oonx  fidei  hx  funt,  cx  cmpto ,  vendiro ,  locato ,  conduflo ,  nego- 
tkmun  geftorum  ,  mandati,  depoiiti ,  pro  focio ,  tutelx ,  commodari  ,  pignen- 
titia ,  familix  erciscundz,  communi  dividundo,  prafcriptis  verbis  ,  zftimatoria, 
&  e»  qux  ex  permutatione  competit ,  qua>  omnia  exempla  proponuntur  in  hoc 
%.  Ut  vero  fingulas  attingamirs ,  omnes  aftioees,  quae  oriuntur  ex  contraflibus, 
qui  nudo  conlenfj  perficiuntur,  funt  bone  fidei,  ut  aflio  empti  ,  venditi,  loca- 
u,  condufli,  pro  focio  ,  mandati  y  /.  1.  /.ear  empto>ff.  dt  ail.  em  ft.  L  cum 
duvbus ,  pro  foe.  I.  ptjrfes  ,  C.  total.  Has  omnei  fere  complexus  eft  M.  Tull.  3. 
officior.(i7.)  Quint.  quidem  Scavota  Ptmtifex  maxima  s  fummam  vim  dicebat  effo 
in  omnibus  'tis  arbitrUsy  in  quibus  adderttur,  ex  fide  bona  .•  fideique  bona  ncmen 
eseifiimabat  manare  tatiffmty  idque  verfari  in  tutelis ,  focjttatibus ,  fiduciis  >men- 
datis,  rebus  emptis ,  venditi  s  t  couduitis  ,  totalis  ,  qui  bus  vita  focietas  corf 
timetur  . 

Ex  contraflibus ,  qui  rc  perficiuntur ,  tres  funt  afl  tones  bonx  fidei ,  corn- 
mcdati ,  depofiti ,  pigiteratitia  y  /.  3.  §.  in  hac  ,  ff.  tommodat.  I.  bena  fides  , 
'  depofu.  I.  ft  attttm  ,  de  p'rgmr.  ail.  fiducias  inter  judicta  bonx  fidei  numerat  M. 
Tull.  nec  ociofe  fiducias  dicit,.  eo  nomine  depofitum  &  pignus  compleflitur  . 
Pigneratitia  aflio  eft,  qua;  naicitur  cx  contractu  ptgnorts  $.  ult.  fupr.  qui* 
bus  mod.  re  rontrabitut  Meat.  Pigneratitia  aflio  duplex  eft  ,  direfla ,  &  coo- 
traria  .  Direfla  eft,  quar  datur  debitori  exfoluto  debito  adverfus  creditorem  pi- 
gnoris  recipierdi  caufa  ;  \  I.  ft  urn  atienam  9.  J.  omnis  ,  ff.  de  pigmr.  ail.  t. 
pen.  C.  eod.  Contraria  eft ,  qua*  datur  crediiori  ad  repetendos  fumptus  aeceffa. 
rkw ,  quos  fecit  in  re  pignerata  ;  I.  \  ft  nectffarias  8.  /.  ft  fenes  pignarates , 
ff.  de  p'guer.  ail.  t.  creditor  7.  in  fin.  C.  eod.  I.  6.  C.  de  pigJtor.  Ha-C  aflio 
co  diftat  a  Serviana,  feu  hypothecaria  ,  quoDtam  aflio  pigneratitia  eft  acho 
ia  perfonam  civilis  &  bonz  fidei  cx  contractu  ptgnoris  .  Serviana  vera  ,  feu 
hypothecaria  ,  eft  aflio  in  rem  pratoria  arbitraria  ex  nudo  pafloy  /.  pignorist 
C.  de  pignorib. 

Ex  qua.]  contractu,  bona;  fidei  funt  I  up  afliones,  negotionwn  geflorum,  tu- 
telar, familiae  erciscundar ,  communi  dividundo  .  Aclio  negoriomm  geftorum  eft 
bona;  fidei ;  /.  in  bona  fidei ,  C.  de  ufur.  quia  imitatur  actionem  mandati ;  is 
enim,  qui  abfentis  negotia  gerit  ,  videtur  ca  gerere  ex  tacito  mandaro.  Item 
aitto  tutelar  eft  bonx  fidei,  undc  in  tuteU  dolum  lege  vindicari  ait  M. Tull.  3. 
oftic.  ( 1 5.)  Atqut  ijle  dolus  mains  extern  legibus  trat  vindtcatustut  tuteta  12.  ta- 
bu lis.  Bonz  fitL'i  eft  tutela ,  quia  imitatur  actionem  depoiki  ,  cum  apud  tuto- 
rem  res  &  perfona  pupilii  deponantur  tutclx  &  cullodix  caufa  ,  undc  tutor 
Gnrcis  dicitur  nlrforot . 

Bona?  fidei  aclioncs  funt,  familix  erciscundx  8r  commuot  dividundo;  /.  3. 
C.  commun.  utriitsquc  judic.  quia  imitantur  actionem  pro  (bcio  ,  qua;  maxime 
eft  bona;  fidei, vel  etiam  quia  divifio  rerum  hereditariarum  vel  commuuiam  fit 
cmptions  &  permutatione  partium  ;  I.  ft  fitia  ,  $.  ft  pater  ,  ff.  famil.  erxisc.- 
Bona;  fidei  funt  actiones  pnferiptis  verbis  arrtimatoria  ,  &  ex  permutatione  . 
Aflio  prafcripiis  verbis  zftimatoria  ,  eft  aflio  in  personam  civilis  bona;  fidei  , 
comparata  adverfus  cum ,  qui  rem  arftimatam  vendendam  accepit ,  ut  aut  rem 
ipfam  incorruptam  reddat,  aut  altimatior.em  de  qua  couvenit,-  l.i.  ff.  de  afli- 
ynator.  a<i.  quia  fi  res  data  arfiimata  non  reddatur  ,  xftimatio  vice  venditionij 
eft  ;  /.  plerumque  y  %.  pen.  Jf.  de  jur.  dot.  I.  fi  c'nrnmfcripta ,  C.  fclut.  nutritn. 

Aflio  prafcriptis  verbi<!  ex  permutatione  ell  aflio  bonx  fidei  ,  quia  vicem 
cmptionis  obtinet  y  /.  2.  C.  de  ret.  permut.  Prxter  has  duas  afliones ,  tertia  eft 
aflio  pr.tfcripti»  verbis  bonx  fidei,  nempe  aitio  prarfcriptis  verbis  dc  prccario ,  fi 
quid  enim  prccario  rogatum  fit ,  eo  nomine  prxter  interdiflum  datur  aflio  prx- 

fenptis 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      Q.UARTUM.  a7< 

fcripris  verbis  de  precario,  que  ex  bona  fide  oritur  ;  I.  2.  ff.  de  prefer.  Jufti- 
nunux  duas  tan  rum  aftiones  ptvfcriptis  verbis  memoravit  inter  actionem  bone 
fidei ,  arftimatoriam  ,  &.  earn  quar  ex  permutatione  competit .  Tertiam,  quae  eft 
de  precario,  omifit ,  an  oblivione,  an  forte  quod  minus  ufu  frequentarctur ,  ma- 
sis  arridente  ufu  inrerdifto  eo  nomine  comparati  .  Extra  hos  cafus  aftio  prar- 
icriptis  verbis  eft  ftrifti  juris  ,  idcirco  in  pandeftis  dantur  duo  tituli  de  xflima- 
tona  aftione,  &  de  rerum  permutatione,  &  mox  fubjicitur  tit.  de  pra?(cripris 
verbis. 

Pnfcriptis  verbis  aftio,  eft  aftio  in  faftum  cfvili's  ,  qua?  datur  deficiemi- 
bus  aliis  acoonibus  /  /.  1.  2.  Cf  3.  ff.  de  prafcript.  verb.  Eaque  oritur  ex  con- 
traftibus  mnominaris ,  do  ut  des,  do  ut  facias,  facio  ut  des,  facto  ut  facias  ; 
I,  natural  ts  ,  ff.  tod.  Ha?c  aftio  dicitur  prarfcriptis  verbis  ,  quia  proprio  nomine 
caret,  oriturque  ex  nrcferiptione  ,  id  eft  ex  certa  formula  feu  conceptione 
verborum.  Eadem  dicitur  aftio  incerti.  quia  effeftu  ipfo  datur  in  id  quod  in- 
tereft ,  quod  Temper  eft  incertum  &  arbitrarium  ;  d.  I.  naturalis ,  /.  juris  gen- 
tium. S-  f*d  etfi  in  alium ,  ff.  dt  pad.  I.  rtbus ,  C.  de  ret.  permutat.  Dicitur 
&  actio  in  factum  ;  /.  1.  I.  quia  atlionum  ,  cum  ftqq.  ff.  de  prafcript.  verb* 
quia  ex  fafto  oritur,  &  proprio  nomine  carer. 

Hereditaria  petitio  connumeratur  poftrema  inter  aftiones  bona?  fidei.  An 
eflet  actio  bona;  fidei  ante  Juflinianum  incertum  futt  .  non  fine  caufa  ,  quia 
cum  petitio  hereditaris  lit  aftio  in  rem  ,  quae  rem  ipfam  non  perfonam  conve- 
nit ,  quis  ei  locus  fit  inter  aftiones  bona?  fidei ,  qus  proprie  font  in  perfonam, 
&  oriunfur  ex  contractu  I  Hoc  tamen  bona*  fidei  action  is  argument  urn  pra?fe- 
rebat,  quod  etiam  olim  in  petitione  hereditaris,  impenfa?  neceffaria?  &  utiles 
fcrvabantur  officio  judicis,  etiam  non  oppoliu  exceptione  doli  mali  /  /.  plane f 
I.  ult.  ff.  de  petit,  bered.  quia  bona*  fidct  judiciis  ineft  exceprio  doli  mali,  ex 
natura  aftionis  etiam  fi  non  opponatur  .  Sed  Juftinianus  tandem  voloit  earn 
jtfft  bans:  fidei  actionem  ,*  /.  ult.  in  fin.  C.  tod.  unde  fumptus  eft  hie  §.  Et 
hoc  conftirutum  ,  ut  refte  fentit  Hottomannus  hoc  loco ,  quod  petitio  heredita- 
ris,  erfi  in  rem  aftio  fit ,  habet  tamen  jpraftationes  quasdam  perfonales ,  velu- 
ti  nominum,  qus  a  debitoribus  exafta  lunt,  vel  pretii  redafti  ex  venditione 
rerum  hereditariarum  /  I.  fed  etfi ,  $.  t  antepen.  ff.  tod.  propter  quas  prrftatio- 
nes  perfonales  petirio  heredharis  poruit  referri  inter  judiaa  born  fidei. 

§.  fuerat. 

/~\Lim  dua?  propofita?  erant  aftiooes  dotis  recuperandx  caufa .  Prima  aftio 
KJ  rei  uxorise,  quar  erat  aftio  bona?  fidei ,  unde  Ulpianus  in  /.  fed  etfi  idea, 
ff.  folut.  matrim.  ait ,  doli  exceptionem  incite  aftioni  de  dote ,  ut  ceteris  bona? 
fidei  judiciis ,  unde  arbiter  addicebarur  judicio  dotis  dx  caufa ;  I.  i.ff. 

de  pail,  dotalib.  I.  Titia ,  de  folut.  Tertull.  a.  ad  uxorem  .  Si  forte  lad  ant  ur  ipfi 
fuftinent ,  quorum  dotes  objeclione  nominis  nt  erred  cm  filentii  fatitmt  .fcilicet  apud 
arbitrum  fpiculatortm  litigatttri  .  Et  in  aftione  de  peculio  qu&fitum ,  an  in 
contra fti bus  bona?  fidei  pater  in  folidum  tenearur  de  peculio  ,  ut  in  aftione  de 
dote  fi  filiof.  dos  data  fit;  /.  in  bono  fidei,  ff.  de  pecul.  Et  in  aftione  rei  uxo- 
ria?  erat  folemuis  formula  quantum  arquius  melius;  M.  Tull.  in  top'tcis  (17.)  &  3. 
•#ir.(i5.)Secunda  aftio  ex  ftipulatu  de  dote, qus  erat  ftrifti  >uris  pro  ut  omnes 
ftipulationes ,  fed  quia  plenior  erat  aftio  ex  ilipulatu  de  dote ;  aftione  enim  ret 
uxoria?  repetebatur  dos  divortio  tantum  foluto  matrimonio ;  Quint) I i an.  libr.  7. 
inflit.  cap.  4.  UUc  mat*  trailationis ,  hie  rei  uxoria ,  cum  qaaritur  utr'tur  culpa 
divortium  failum  fit.  Court  it  utione  Juftiniani  aftio  rei  uxoria?  fublata  eft  ,  & 
transfufa  in  aftionem  ex  ftipulatu  de  dote  ,  ita  ut  aftio  ex  ftipulatu  de  dote 
exinde  bona?  fidei  fit,  cum  alias  eftet  ftrifti  juris  ,  ex  hoc  t.  &  L  emit,  in 

Mm  ij 


x76      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

print.  C  dt  fit  uxor.  ad.  Eadem  conftitutionc  etiam  dotis  contraftm  inert  ta- 
cita ftipulatio  de  dote  reddenda  ,  &  co  nomine  datur  a&io  ex  tbpulatu ,  licet 
nulla  Itipulatio  intervenerit  ,•  d.  I.  unit,  in  peine.  Prxterea  ex  eadem  conilku- 
tione  muixri  datur  tacita  hypotheca  in  bonis  mariti  pro  dote  repetenda  ,  ex 
hoe  §.  &  d.  I.  unit.  %.  i.  &  I.  ajfkluis,  C.qui  potior.  Qui-fitum  eft,  an  rou- 
lier  ami  (tat  privilegium  tacita?  hypothecs  pro  dote ,  fi  fibi  caverit  fpeciali  hy- 
potheca, quam  conveotionalem  appellant.  Ratio  dubitandi  em,  quod  hypothe- 
ca tacita  ,  qux  eft  a  lege  ,  videtur  colli  per  fpecialem  hypothecam.  quaG  pnf- 
veutkme,  quia  dispof-tio  hominis  facit  cellarc  dispofitioncm  legis,-  /.  ult.  C.  de 

f»8.  convent,  fed  verius  eft ,  tacitam  hypothecam  non  extingui  per  fpecialem 
ypothecam,  quia  pailis  doits  caufa  dcwrior  fieri  non  poteft ;  /.  ft  unusf  §.  pa- 
Gut  nt  peteret ,  jf.  de  paB.  &  aui  pacifcitur  de  hypotheca ,  non  videtur  renwn 
ciare  benefkio  legis,  fad  cufnuutius  fibi  cavere.  Alia  conftkutione  Ju/bmaui 
mulier  dotis  caula  prxfertur  in  bonis  mariti  auterioribus  creditorihus  ,  etiam 
exprcffam  hypothecam  habcntibus  ;  d.  I.  aQiduis  ,  fad  privilegium  dotis  non 
habet  locum  contra  fifcwn  ,  inter  fife  urn  &  inuliercm  fpeclatur  tantutn  privi- 
legium temporis ;  /.  2.  C.  de  privileg.  fife.  Mulier  etiam  poftponitur  credi to- 
ri ,  qui  pecuuiam  credidit  marito  militia;  emends  caufa ,  ft  fit  prior;  auth.  quod 
obtinet ,  C.  dt  pignorib.  auth.  quo  jurey  C.  qui  potior.  Privilegium  dotis  in  hy- 
pothecate act  tone  non  transit  ad  heretics,  nifi  flnt  liberi  communes   d.  I.  af- 
fidutSy  §.  1.  verf.  except  is ,  /.  t  unit.  C  de  pr'tvil.  dot.  nov.  Juflin.  t  91.  tap. 
1.  &t  hoc  iofinuat  .lultinianus  in  fine  hu/ut  $.  cum  air,  fe  hoc  privilegium  fo- 
lios mulieris  providentia  introduxifTe.  Privilegium  racits  hypothecs  transit  ad 
herede>  mulieris/  d.  I.  unit.  §.  Mo.  Item  privilegium  dotis  habet  locum  in 
dote  numerata,  non  in  dote  coiifefTara  ,  quam  vocanr,-</.  l.ajfuhtisy  &  ibi  glofl'. 
dotem  numeratio  facit,  non  caurio  y  /.  1.  C.  de  dor.  taut,  mn  numerat.  Mu- 
lier etiam  dotis  repctendx  caufa  poteft  conrenire  tcrtios  pofleflbtrs,  non  eicut- 
fis  ah'is  bonis  mariti, ex  alia  conftitur.  Jullkiiani  ,■  /.  ubi  adkut ,  C.  dt  fur.  dot. 
Privilegium  dotis  etiam  eft ,  quod  mulier  poteft  incumScre  bonis  mariti  jure 
pignoris,  quousquc  dos  folvatur//.  filiam  , ,  ff.  ad  Trtbelitan.  I.Titia  de  folut.L 
I .  C.  de  pigmrib.  I.  unit.  C.  etiam  ob  thiro/paph.  ptcun.  I.  uny.  §.  tact  at ,  C 
de  ret  uxor.  oil.  Et  hoc  jus  eft  ,  quod  forenics  vocant  droit  tfbtfifitme. 

$.  m  bone  fidei, 

IN  bonx  fidei  judiciis  plenius  eft  officium  judicii ,  quam  in  ftriclis  ,  quia 
in  borrx  fidei  judiciis ,  jod  ci  datur  libera  poteftas  jndicattdi  ex  bono  fc 
«rqno,  ut  ait  Juftinianus  fjot  Zero,  &  in  his  judiciis  foiemnis  e't  formula , quan- 
tum aquius  melius .  Af  in  judiciis  ftricti  juris  judex  adthingitur  certs  formula", 
fx  pares  dari  eportere  ,  ut  eft  apod  M.  Tull.  pro  Rofc.  Comotd.  unde  in  judi- 
ciis bonx  fidei  magis  elfc  judkis  Aatuere,ajebat  Scxvola,apud  eundern  Tull.}. 
•#<■.(  17.)  Igitur  in  bonx  fidei  judiciis  judex  ex  souo  &  bono  sttiroat  quantum 
debeatur  aitori  x  proinde  ft  quid  aftor  iuvicem  debeat  ,  in  his  judiciis  com  pen- 
far  io  fit  officio  judkis ,  etiam  non  oppofita  execptione  dolt  ,  &  condemnatio  fk 
in  reliquum .  Olim  in  ftriclis  judkiis  compenfatio  non  admittebatur ,  fed  poftea 
refcripto  D.  Marci  indtifhrm  cit ,  ut  etiam  in  flricti  juris  judiciis  oppofita  ei- 
ceptione  doli  mali  compenfatio  admitteretur .  Conflitutione  julliniani  compen- 
fatio fit  ipfo  jure  in  omnibus  judiciis ,  tarn  in  rem ,  quam  in  perfonam ,  atque 
adeo  ram  in  bonx  fidei ,  quam  in  flridi  juris  judiciis ,  prj.terquam  in  a&ione 
depofiti ,  ne  depoiltum  fub  przte^tu  compenfationis  fraudetur  ,  &  in  interdiclo 
unde  vi ,  feu  auione  poffefloria  ,  redintegrands  quam  vacant  y  /.  ult.  C.  da 
tompenfat.  I.  pen.  C.  dtpofit.  I.  ult.  C.  eommodat.  fpoliatus  enim  ante  omnia 
jreiUraendus  y  /.  1.  ff.  quod  vi  out  clam,  can.  rtdmttgranda ,  3.  qu.  1.  cap.  1. 

cap. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  277 


tap.  m  Httnis,  dt  rtfiit.  fptliat.  Fifco  etiam  iron  opponitur  compenfatio  in  cat*- 
fa  vecrigalium  &  mbutorum  ;  /.  aufertury  §.  ut  dtbitoribms  ,  ff.  dt  jur.  fife. 
I.  3.  C.  dt  ctmpenfat.  Compenfatio  etiam  non  oppooitur  in  aula  alimento- 
nim  i  d.  I.  ?.  quod  elicuit  favor  alitnentorum ,  qux  non  patiuntur  dilatio- 
ncm  ;  /.  ult.  C.  de  ordin.  cognjt.  &  quorum  caufa  pnefentem ,  &  momenta- 
riam  curam  injungit  y  /.  petunia ,  ff.  dt  aliment.  legtt.  Hodie  igirur  compen- 
fatio fit  ipfo  jure  in  omnibus  judiciis,  &  hoc  eft  quod  ait  Juftinianus  in  fine 
bujus  %.  compenfationem  ipfo  jure  actiones  minuere,quia  vim  fblutionis  haben 
non  fit  autcm  compenfatio,  nifi  debiti  liquidi.  fir  prrfentis  ,•  d.  I.  ult.  C.  dt 
tompenfat.  I.  fi  dtbttt ,  ff.  tod.  I.  3.  dt  tutel  &  rat.  difirab.  &  eo  jure  uti- 
mur  . 

a  *—  *t»wM  — 

9.  prxierca . 

ACttones  arbitral*  funt ,  qux  pendent  ex  arbitrio  judicis ,  in  qoibus  arbi- 
trium  pnvcedit  fententiam  definitivam ,  id  eft  judex  interloquitur,ut  rem 
a&ori  rem  reftituat ,  &  fi  non  paruerit  fequitur  condemnatio  ,  ex  hoc  J.  &  I. 
item  fi ,  bar  autem  ati'to ,  ff.  quod  met.  ceuf.  I.  arbitrio ,  dt  dot.  mal.  Aceto- 
nes arbitrariae  funt  tarn  in  rem  ,  quam  in  perfbnam  :  in  rem  veluti  Publkia- 
na,  Serviana,  vcl  quafi  Serviana  feu  hypothecaria  :  in  perfonam  veluti  acrio 
quod  metus  caufa ,  de  dolo ,  actio  de  eo  quod  certo  loco  ,  aen'o  ad  exhiben- 
oum,  ex  hoc  §.  d.  I.  item  ft ,  $.  hat  autem  adio  y&i.l.  arbitrio,  I.  fi  fun- 
duty  $.  in  vindiratione  ,  ff.  de  pigmrib.  I.  2.  3.  4.  &  pailim  ,  ff.  dt  eo  quod 
certo  loco  I.  3.  §.  %.  ad  exhibend.  Actio  de  eo  quod  certo  locodicitur  arbitra- 
ria  per  empbafim  ,  quia  in  ea  condemnatio  fit  arbitrio  judicis ,  veluti  fi  is,  qui 
certo  loco, veluti  Capu? ,  centum  fe  folururum  promilerit,  fuo  loco  non  folvar, 
creditor  poteft  agere  acTione  de  eo  quod  certo  loco,  non  folum  eo  loco,  quo 
dari  debuit ,  fed  etiam  ubicumque  id  eft  quocumque  loco  invenerit  debitorem , 
&  ha?c  actio  dicitur  arbitraria,  quia  in  ea  artlimatur  arbitrio  judicis ,  quanti  m- 
teriit  ret  vel  acroris  Capua?  potius,  quam  alibi  (blvi  ;  d.  I.  2.  ff.  de  eo  quod 
certo  loco  ,  &  I.  un'tc.  C.  ubi  tonveniat.  qui  certo  loco  dare  promt  fit .  Direct  a  rei 
vindicatio  etiam  inter  arbitrarias  actiones  connutneratur ,  quia  in  ea  non  ftatim 
condemnatio  fit,  fed  ita  demum  nifi  reftttutio  fiat ;  /.  qui  rtfiitutrt  ,  ff.  dt  rti 
vind'tcat.  quod  proprium  eft  aetionum  atbitrarianim . 

J.  cttrtrt . 

IN  bona?  fidei  judiciis  &r  arbitrariis,  incerta  fumma  peritur,  quia  in  his  for- 
mula acrioois  concipitur,  quanti  a?quius  melius  ,  ideo  judex  addichis  his 
judiciis  curare  debet,  ut  omnino, quantum  fieri  poteft,  certain  fententiam  ferar, 
id  eft  certa?  rei,  feu  quantitatis,  etiam  fi  aAom  petitio  incerta  fuerit  ,  ex  hot 
§.  /.  t.  &  paftlm,  C.  de  fentent.  qua  fine  cert,  quantitat.  prvfrrt.  Sententia, 
que  fine  certa  quamitate  profertur  ,  ipfo  jure  nulla  eft  ,  nifi  ex  pane  aliqua 
actorum  ,  puta  libello  conventionali ,  certa  quantitas  fit  comprehenfa  ,  quia 
tunc  certa  cfle  videtur  y  /.  3.  C.  tod.  /.  ait  prator ,  §.  t  fi  t*de* ,  ff.  dt  re 
judical. 

$.  fi  quit  tgent,  $.  fi  minus. 

A^vLim  qui  plus  petebat,  quam  deberetur,  caula  cadebat  ,  quod  jus  introdu- 
\_f  crum  12.  tabulis;  M.  Tull.  1*.  de  orat.  Alter  plus  lege  agendo  pttebat  , 
quam  quantum  lex  in  1 2.  tab.  permiftrat ,  quod  cum  impttraffet  caufa  cad  err t . 
Qui  plus  petebat ,  inquam ,  caufa  cadebat ,  ncc  facile  refHtuobanir  in  integrum 
a  prartore,  nifi  eflet  minor  25.  annis  ,  vel  jufto  errore  deceptus  plus  petiifiet  . 
puta  fi  totum  legatum  pctiifle^,  ignorans  codicillis  pro  parte  ademptum  ,  vel 


*7«      IN      INSTITUTIONUM  /USTINIANI 

alia  legata  codicillk  relieta  ,  propter  qua?  legi  tfakidiz  locus  eiler,  ex  bee  $. 
£t  eo  refer  quod  ait  Ttanquill.  _  in  Claud,  cap.  14.  Nam  &  its ,  qui  apud 
pr'rvatos  jud'tces  plus  petendo  formula  extidiffent ,  rtJUttut  a&kums  .  Plus  au- 
tem  petitur  quatuor  modts  ,  re,  tempore,  loco ,  &  caufa .  Re,  veluti  fi  is,  cut 
decern  debebantur ,  viginti  petierit ,  vel  (i  cuius  pro  parte  res*  eft ,  to  tarn  earn 
vel  majorem  partem  petierit.  Tempore , G  quis  ante  diem  vel  conditioois  even- 
turn  petierit  quod  debetur  in  diem  vel  fub  conditione  ,  uri  enim  qui  tardiui 
folvit  minus  folvit,  nam  &  tempore  minus  folvitur,  $.  t  5-  lupra,rff  fide tuff. 
I.  ut  fi  cut.  ff.  de  V.  S.  ita  &  qui  ante  diem  petit ,  plus  petere  videtur,  ex 
hot  %.  tr  (.unit.  4.  mJt.  ff.  qnand.  dies  ufusf.  tegat.  ctd.  nam  dies  folotionis, 
ut  fumma,  pars  eft  obligationis  ;  /.  1.  §.  editiones  ,  ff.  de  edend.  &  pars  pre- 
tii ;  /.  fundi  partem ,  ff.  de  contrah.  empt.  Oebitum  ante  diem  peri  non  poteft, 
ex  jufla  tamen  caufa  debitor  compelli  poteft  ante  diem  cavere  datis  fidejuflb- 
ribus  de  folvenda  petunia  ad  diem  ;  I.  in  omnibus ,  ff.  de  judie.  puta  fi  debitor 
Jabatur  facultatibus ,  immo  &  quanaoque  debitor  fiici ,  fi  res  fuas  proflieet ,  co- 
getur  ante  diein  debituro  fii'co  repra-ientare  /.  1.  C.  de  condilt.  ex  kee.  Et 
pater  rogatus  reltimere  hcreditatcm  filio,  fi  in  poteftate  efte  defierit  ,  fi  fidei- 
conunifTum  evertat  cogitur  id  repra.'lentare  damito  conditionis  infu&o  ,  propter 
fraudem,-  /.  Imperator ,  ff.  ad  ireitll.  Loco  plus  petitur  ,  veluti  fi  quis  quod 
Ephefi  dari  ftipulatus  erf,  Roinx  pure  petit,  id  eft  fine  commemoratione  loci, 

ret  fi 


in 


quo  dari  ftipulatus  eft ,  quia  prbmuTori  tollh  utilitatem  ,  quam 


Ephefi  fblveret.  Si  vero  is,  aui  Epheli  dari  ftipulatus  eft,  alio  loco  petat  ad- 
jeoa  menn'onc  loci ,  in  quo  dari  ftipulatus  eft,  ea  de  re  eft  actio  arbitraria  de 
eo  quod  certo  loco  ,  nec  petitur  plus  loco  ,  quia  in  ea  tota  res  committitur 
arbitrio  judicts ,  ut  xftimet  quanti  a&oris  vel  rei  interfit  Ephefi  potius  quam 
alio  loco  folvi,ex  hoc  /.  1.  &  paiTim,^.  de  eo  quod  ctrt.  loco .  Et  hoc  eft 
quod  dkitur  m  cap.  mnie.  de  plus  petit.  Ci  quis  plus  loco  petierit,  teneri  in  id  quod 
tntereft  rei  fuo  loco  folvi.  Caufa  plus  petitur  ,  veluti  fi  quis  ftipulatus  lit  Sti- 
chum  aut  decern  dari ,  alteram  petat ,  plus  petere  intelligitur ,  quia  promiflbri 
adimit  benc6cium  elechonis  ,•  $.  ft  qnis  agens.  In  obligationibus  enim  alterna- 
tivis  eleflio  eft  promiftbris  utrum  pra-ftet,-  /.  plerumque ,  %.  uh.  ff.  de  fur.  dot. 
L  fi  m  emptione ,  §.  pen.  de  eontrah.  empt.  Ex  conftirutionibus  perns  plus  pe» 
titionis  modus  impofitus  eft ,  nimirum  ex  conftttutione  Zenoniana  ,  qui  plus 
petiit  tempore ,  altemm  tantum  tompus  expeclabit  ,  (me  ullo  commodo  ufura- 
rum,  quantum  ipfe  diem  deftinata;  foJunoms  prarvenire  cooatus  eft.  &  eo  ela- 
pfo  tempore  non  prius  aget,  quam  fumptus  prioris  inftantia?  adverfario  folvat. 
Conrtitutione  vero  Juftimani,  qui  plus  petit  re  vel  alio  modo,  compellitur  ad- 
verfario reftituere  in  triplum  ampliores  fportulas  eo  nomine  appariroribns 
feu  litis  exec  utori  bus  datas/  §.  fi  quis  agent*  in  fin.  pen.  infr.  de  except.!. 
1.  ty  2-  C.  de  plus  petit,  cap.  un.  eod.  Hodie  vero  titulus  de  plus  petitioni- 
bus  non  habet  locum  in  Gallia ,  fed  reus  abfolvirur  cum  expeofis ,  falvo  jure 
aclori  eum  convenieodi  tempore  &  loco  opportuno;  Guid.  Pap.  qu.  27.  fir 
496.  Si  minus  in  intentione  fua  complex  us  werit  aftor ,  id  eft  libeilo  conven- 
tionis  minus  petierit,  quam  ei  debet ur  ,  in  reliquum  uihilominus  judex  adver- 
farium  eodem  judicio  coudemnabit  ex  conftitutioiie  Zenonis,  qua?  non  extat  ; 
§.  fi  minus .  Hodie  fi  aflor  minus  petierit,  licet  quidem  ei  emendare  feu  mu- 
tare  libellum  convention  is  ante  litem  conteftatam  ;  /.  edit a ,  C.  de  edend.  Sed 
nil!  a£tor  libellum  petirionis  ante  fententiam  emendaverit .  non  poteft  judex  ad. 
judicare  ultra  petita ,  quia  fententia  debet  efle  conformis  libeilo  /  /.  ut  fundus, 
ff.  cammun.  d'tyidund.  8c  ftultus  eft  judex,  qui  judical  ultra  petita ;  /.  ult.  C.  de 
fideicommiff.  libert. 


Digitized  by  Google 


tIBRUM     Q.UARTUM,  xy9 
$.  ft  quis  aliud. 

SI  quis  per  w  totem  aliud  pro  alio  petierir  ,  veluti  fi  is  cni  Srichus  debeba- 
tur  Eiotem  petierit,  aut  fi  quis  actionc  ex  teftamenro  petierit ,  quod  ex 
ftipulaiu  debetur  ,  eodem  judicio  libeUom  corrigere  poteft  ,  ex  hoc  $.  quia  lo- 
belias convention  is  emeodari  vel  in  totam  mutari  poteft  /  /.  edits  ,  C.  dm 
tdend.  &  ineptx  aclionis  *le£Ho  perimit  qnidem  inltantiaoi  /udicii ,  non  peri- 
mit  aptam  &  concruentem  negotio  a&ionem  ;  /.  cum  indebitiunyff.de  emdiB, 
hide  bit.  /.  4.  $ .  ult.  quod  cum  to  qui  in  alien,  poteft.  eft  t&  cap.  examinata  , 
de  judic.  quia  cui  perit  inftantia ,  non  continuo  pent  &  lis  feu  a&io  ;  /.  c5* 
poft  editium  ,  ff.  de  judic.  Aliud  eft  lis  feu  aclio,  aliud  inftantia,  unde  tri- 
tum  iliud  in  foro,  bona  caufa,  mala  inftantia. 

J.  funt  prattrta,  $.  item  fi  dt  dote  . 

ALix  funt  adiones  qux  dantur  in  folidum ,  alia:  qua?  non  in  folidnm ,  at 
ex  contractu  filiif.  vel  fervi  datur  actio  in  partem  vel  dominum  ,  non 
in  folidum ,  fed  quatenus  eft  in  peculio  ;  $.  funt  praterea  .  Ex  contractu  filiif. 
duo  obligantur,  ftliusf.  in  folidum,  pater  dumtaxat  de  peculio  vel  de  in  rem 
verfo  ,•  I.  tarn  ex  contradibus  ,  ff.  de  judic.  I.  fi  quit  turn  filiof.  de  ptcul.  Ma- 
riius  ootts  caufa  non  teuetur  in  folidum  ,  fed  in  quantum  (ace re  poteft ,-  %.  item 
fi  de  dote  ,  /.  maritum  ,  /.  fi  prior  ,  ff.  folut.  matrim.  I.  patmtus  ,  de  re  judi- 
cal. I.  anic.  $.  cum  mm  tern  ,  C.  de  ret  uxor.  oil.  ubi  elegaiis  ratio  additur,quia 
hoc  zquifttmum  eft ,  &  reverentix  debitum  maritali .  Ideo  pailum .  ut  maritus 
teneatur  in  folidum ,  non  valet ,  quia  eft  contra  bonos  mores  ;  /.  alia  caufa ,  $. 
1.  ff.  fAut.  matrim.  Privilegtum  ,  quod  datur  marito ,  ne  teneatur  ultra  qram 
latere  poteft ,  non  transit  ad  hcredem ,  nifi  fit  filius  communis  ,  quia  hujusmo- 
di  privilegium  pcrfonaie  eft  ;  /.  maritum  ,  &  dd.  feqq.  I.  etiam  filku  ,  ff.  rod. 
I.  etfi  fide/uflor,  de  re  judicat.  Maritus  tenetur  in  quantum  facere  poteft  de- 
du£ro  ne  egeat ,  non  etiam  dedudo  arre  alieno  ;  §.  item  fi  de  dote ,  /.  t  «#- 
thus  54.  folut.  matrimen.  I.  funt  qui ,  CT  feq.  I.  f>  exhertdatum ,  de  re  judic. 
t.  in  ctmdemnatione ,  de  R.  J.  Maritus  non  tenetur  ultra  id  quod  facere  poteft. 
nifi  dolo  fecerit  quominus  fit  folvcndo :  quo  cafu  veto  non  tenetur  ultra  id 
quod  fectrc  poteft ,  cavcre  debet  fe  quod  minus  folvit  reftituturum  ,  fi  q  uan  do 
ad  meliorem  fortunam  pervenerit;  d.  I.  unic.  §.  rum  autem  t  I.  net  maritus  , 
C.  folut.  matrim. 

Ob  impenfas  neccflarias  in  res  dotates,  dos  ipfo  jure  minuitur  ,  unde  ob 
has  impenfas ,  quafi  retentio  dotis  marito  conceditur;  $.  item  fi  de  dote,  I. do. 
»* ,  ff.  de  rit.  imp.  I.  I.  §.  in  nectffariis  ,  /.  quod  diet  tur  ,  de  impenf.  in  res 
dotal.  I.  unic.  §.  tact  at ,  verf.  fed  net  ob  impenfas  ,  C.  de  rti  uxor.  ail.  Ob 
impenfas  utiles  datur  retentio  five  deduclio  ex  dote ,  fi  modo  har  volu-uate  mu-' 
Leris  facia:  fint  ,  &  aliunde  eas  mulier  folvere  poflit  ;  /.  utiiium,  ff.  de  im- 
penf. in  res  dotal.  Hodie  in  aflione  ex  ftipulatu  de  dote  ob  impenfas  utiles  , 
etiam  fi  voluntate  mulieris  faclx  fint ,  noo  datur  retentio  ex  dote ,  fed  dos  In- 
tegra redditur,  turn  earum  impenfarom  nomine,  fi  facia:  fint  voluntate  mulie- 
ris, datur  aftio  man'lati  .  Quod  fi  faftx  fint  fine  voluntate  mulieris,  marito 
datur  aclio  ncr,otiorum  gefiorum  .  Ob  voluptuarias  impenlas  ,  licet  mulieris 
voluntate  ficlr  fint ,  marito  nulla  datur  aftio  ,  fed  tantum  detraclio  nperis  , 
fi  id  fieri  poflit  fine  damno  rerum  dotalium  ;  d.  I.  unic,  §.  taceat  ,  ejr  /.  in 
fundo ,  ff.  de  ret  vindicat. 


.tic  IN      INSTITUTIONUM  JUSTIKIANI. 

\.  ftd  &  fi  quit, 

P Areas  filio,  patronus  liberto,  run  renenfur,  nifi  in  quantum  facere  pofTunt, 
ex  hoc  $.  /.  funt  quiy  &  feq.  ff.  dt  re  /udicat.  quod  optima  ntiooe  pli- 
cuit,  quia  filiis  &  libertis  femper  honefta  &  fandla  perfona  patris  ac  patront 
Tideri  debet  /  i.  liberto  tff.  dt  obttq.  parent.  &  pattern,  prafland.  Socius  quo- 
que  focio  dob  tcnetor ,  nili  in  id  quod  fa  cere  poteft ,  cx  hoc  §.  /.  vtrum  eft  , 
init.  ff.  pro  foe.  d.  I.  funt  qui ,  quod  hac  ratiooe  nititur  ,  quia  focictas  quo- 
dammodo  jus  fraternitatis  habet ;  d.  I.  vtrum  .  Qintil.  declam-  jio.  Societat 
focra  res  eft  ,  &  quodom  fraternitos  propofitorum  animorwm  .  Socius  nou  tene- 
tur, niti  in  quantum  facere  poteft,  fed  tameu  cavere  id  eft  promittere  debet , 
fe  folidum  foluturum  ,  cum  ad  meliorem  forrunam  pen  merit  ;  d.l.  vtrum  eft% 
$.  item  vidtndum.  Socius  focio  tenetur  in  id  quod  facere  potefl  ,  fj  debeatur 
cx  caufa  focietatis  ;  d.l.  vtrum  tfi  >  %.  id  quod  facere,  &  hoc  intellexit  Jufti- 
oianus  hoc  loco  ,  cum  ait  foci  urn  focio  teoeri  in  quantum  facere  potefl ,  fi  con- 
veniatur  judicto  focietatis ,  ex  quo  colligicur  focium  focio  teneri  in  folidum  ,  ft 
ex  alia  caufa  quam  focietatis  conveniacur. 

Donator  ex  caufa  donationis  tenetur  in  id  quod  facere  potefl ,  deduflo  ne 
egcat ,  &  deduclo  arre  alieno ,  id  eft  deduflo  eo ,  quod  aliis  creditonbus  debet 
tx  diffimiii  caufa;  /.  inter  tot ,  $.  ult.  I.  cum  ex  caufa  ,  /.  &  exheredatum  , 
ty  ftq.  ff.  de  rt  judical.  Donator ,  qui  id  quod  donavit  fe  foluturum  confti- 
tuit,  li  convtniatur  aflione  conlbtuti  ,  non  tenetur  in  folidum,  fed  in  quan- 
tum facere  poteft .  Idem  eft  li  damnatus  ex  caufa  donationis  con  veniatur  aclio- 
ne judicati :  caufa  enim  &  origo  donationis  ,  non  conftituti ,  aut  rei  judicata!  , 
prarvalet  y  /.  Ntfemius  ,  $.  ult.  ff.  tod.  I.  qui  id  quad ,  de  donat.  Donator  nou 
tenetur ,  nifi  in  id  quod  facere  poteft  ,  ne  ex  liberalitate  fua  periclitetur .  Ea- 
dem  ratiooe  donator  non  tenetur  de  evi&one,  nifi  alrud  convenerit ;  l.Arifto^ 
£.  ult.  ff.  dt  donat.  I.  i.  C.  dt  evitl.  Male  audivit  Galba  ,  quod  obtatam  a 
Tarraconenfibus  coronam  aurcam  librarutn  quindecim,  cooflaffet ,  ac  tres  libra: 
qux  ponderi  deerant  exegiflet ;  Tranquill.  in  t)ut  vit.  cap.  ti.  Donator  etiam 
pro  rebus  dooatis  non  tenetur  redhibitoria ,  ne  liberalitatis  fux  poeuam  patia- 
tur ;  /.  ad  res  donates  ,  ff.  dt  odil.  ed'tQ.  Hieronym.  in  epill.  ad  Epbef.  in 
procem.  Noli  dt  gratuito  munert  fudieare  tCf  t  ut  vuigart  proyerbium  eft  ,  equ't 
denies  infpicert  donati .  Et  donator  ex  mora  in  re  tradenda  nou  prxftat  ufu- 
ras  ;  /.  turn  qui,  ff.  dt  donat. 

§.  ult. 


S' 


I  debitor  eafu  faSus  fit  non  folvendo  ,  lege  Julia  ti  confulitur,  ut  bonis 
cedere  poflit  creditonbus  /  /.  4.  C.  qui  bon.  red.  Qui  bonis  ceffit  non  li- 
beratur  a  creditoribus  ,  quoad  folidum  folvat  ,   fed  beiieficium  ceflionis  bono- 
rum  eatenus  ei  prodeft ,  ut  liberetur  injuria  carceris  &  inlamia  ,  &  ne  poffit 
f  Corrtge  conveniri/  /.  1.  &  ult.  C  tod.  I.  t  fi  unuty  ff.  dt  rtcept.  arbitr.   Et  fi  con- 
l.item  fi  u-  veniatur  poteft  fe  tueri  oppoiita  exceptione  fi  non  bonis  ceflerit  ;  §.  ult.  infr. 
nus    ff.  dt  de  replicat.  I.  est  contradu,  C'.  de  ben.  aufior.  judic.  poffidend.   Qui  bonis  cef- 
recept.  qui  ar- 000  liberatur,  quia  fi  quid  poflea  adquifierit  ,  quod  idoneum  id  eft  non 
bitr.rtcep.  &  rncdiocrc  emolumentum  habear,  potefl  iterum  conveniri)  ex  hoc      Et  hoc  eft 
v.  fi  probat.  ^u0<^  Jicitur  in  d.  I.  est  contralhi,  &  in  I.  \  ft  debitoris  ,  ff.  de  ctff.  boner. 
junge  nov.  eum,qui  bonis  ceffit,  fi  tantum  poftea  qurfierit,  quo  prartor  moveri  poffit,  ite- 
rato  poffe  conveniri ,  quibus  conjtmgenda  eft  I.  cum  O  fiUif.C.eod.  ubi  fi  quid 
ei,qui  bonis  ceffit,  poflea  pinguius  accefferir,  id  usque  ad  modum  aris  alieni, 
poteft  a  creditoribus  legitimo  modo  avelli .  Cum  vero  is,  qui  bonis  ceffit,  con- 
,  non  convenitur  in  folidum ,  fed  in  quantum  facere  poteft,  ex  hoc  $. 

tsr  I. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  281 

&  I.  4.  ff,  de  teff.  bmor.  Quod  fi  is  qui  bonis  ceflit  modicum  aliquid  poftea 
adquifierit ,  iterum  non  poteft  coveniri ,  quia  non  eft  fraudandus  modico  viae 
fubfidio  y  /.  qui  bonis  ,  ff.  tod. 


Quod  cum  ee^qui  in  alien,  fttefi.  efty  negot.  gtfi.  effe  die*. 
CAP.  VII. 
In  ftinc.  &  $.  1. 

ALrjE  funt  acliones,  quz  contra  nos  dantur  ex  contra&u  noftro ,  alia;  ex 
contractu  alieuo,  ur  a£Uo  de  peculio,  quod  juflu,  de  in  rem  verfo,  tri- 
butoria ,  exercitoria ,  &  inAitoria ,  qux  dantur  in  patrem  ,  vel  dominum ,  yd 
imgiftrum  navis,  vel  caupoiwr ,  vel  tbcietatis.  Si  quis  cum  filiofatnilias  ,  vet 
fervo  contraxerit  julfu  patris  ,  vel  domini ,  ex  contractu  filii  ,  vel  fervi  datur 
actio  quod  juflii  in  folidum  in  patrem ,  vel  dominum  ,  quia  is ,  qui  ita  contra- 
xit ,  fidem  domini  fecutus  videtur  ;  §.  1.  &  I.  t.  ff.  quod  juQu  ,  ubi  UIp.  air, 
quodammodo  contrahi  cum  co  qui  jubet .  Filiusf.  ex  omnibus  caufis  tamquam 
paterfamilias  obligator ,  &  ob  id  agi  cum  eo?  ramquam  cum  patrefamilias,  pot- 
eft  ;  /.  filiusf.  39.  ff.  de  oblig.  &  ail.  Nimirum  filiusf.  ex  contractu  proprio 
tamquam  paterf.  obligatur  ■  Si  vero  filiusf.  non  contraxit  *  fed  ex  contractu  pa- 
tris juiTu  ejus  mutuam  pecuniam  acccpit ,  non  obligatur  nifi  heredirario  nomi- 
ne, ita  ut  A  hcreditate  patris  abftineat,  non  conveniatur  a  creditoribus  heredita- 
riis  ;  /.  fi  ex  etmtratlu  ,  C.  h.  tit,  Juflus  co  diffcrt  a  maudato,  quod  juflus  re- 
fertur  ad  eas  perfonas  ,  quas  in  poteftatc  noitra  habemus  ,  ut  filium  vel  fer- 
vum ,  mandatum  ad  li betas  perfonas ,  qua:  in  poteftate  noflra  non  funt:  fi  pater 
mandet ,  ut  pater ,  filio  crcdi  pecuniam ,  non  tenetur  mandati ,  fed  quod  juflu : 
quod  fi  mandet ,  non  ut  pater ,  fed  ur  quilibet  ,  filio  credi  pecuniam  in  rem 
luam,tenebirur  mandati;  l.fi  tibit  C.  mandat.  Proinde  fi  pater  fidejuflerit  pro 
filio,  non  tenetur  quod  juftu,  fed  ex  ftipulatu;  quafi  extraneus  enim  interccf- 
fit,  non  ut  pater;  I.  \.  §.  quid  ereoy  ff.  quod  tuff.  Si  pater  vel  dominus  man- 
det pecuniam  credi  filio  vel  fervo,  tenetur  quod  juflu :  quod  fi  tantum  com- 
mendct ,  non  tenetur  quod  juflu ,  neque  mandati ;  /.  ult.  C.  h.  tit.  I.  fi  vtro  % 
i.  cum  quidam ,  ff.  mandat.  verbum  commendo  non  inducit  obligationcm  .*  /. 
ex  vtrbo,C.de  fidekommiff.  libertatib. 

h.  eadem. 


QI  quis  fervum  magtftram  navi  prarpofuerit  ,ex  contractu  fervi  navi  pracpofiti 
O  datur  in  folidum  actio  exercitoria  in  eum  qui  przpofuit ,  ex  hoc  §.  /.  t.ff. 
de  excrcitor.  aS.  Non  autem  datur  ex  omni  caufa  exercitoria  hax  actio,  led 


ex  contractu  inito  ejus  rei  caufa ,  cui  pracpofitus  eft ,  id  eft  rei  naviculariz  no- 
mine ,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  1.  §.  non  autem .  Exercitoria  actio  fic  vocarur ,  quia 
exercitor  dicitur  is,  ad  quern  quotidian  us  navis  quxftus  peninet ,  id  eft  qui  na- 
vem  exercet ,  five  fit  dominus  navis,  five  conductor  ,  ex  hoc  $.  d.  /.  1.  §.  r. 
$.  txertitortm .  Privatis  naves  maririmas  habere  licuit  negotiationis  caufa ;  /.  j. 
ff.  de  vacat.  muner.  etiam  ecdefiac  naves  habere  non  intcrdictum  ;  /.  )ubtmutt 
10.  C.  de  SS.  ecclef.  Gregor.  I.  libr.  1.  epift.  70.  Naves  vero  ,  qua  nmmen- 
data  tctle/ia  fanGa  ftmptr  futrunt ,  m  omnibus  turn  . 

St  quis  fervum  ,  aut  liherum  homtnem ,  pura  procuratorem  tabernz ,  vel 
alii  cuilibet  negotiation!,  przpofuerit,  ex  contractu  ejus  rei  caufa,  cui  pnrpofi- 

Tem.  VII.  N  n 


Hi      IN      INSTITUTIONUM  JUSTlNIANI. 

tui  eft ,  datur  aftio  mftitoria  in  folidum  in  cum  qui  pnrpofuit ,  ex  /br  $.  /. 
i.  &  5.  $.  mm  tnm  ,  jf.  dt  inflitor.  tB.  H*c  actio  mftitoria  vocarar ,  quia 
tabcrnat  vel  alii  negotiation!  prarpofttus  inftitor  vocarar,  ex  hoc  J.  &  I.  j.  ff. 
At  inflitor.  08.  ubi  Ulpian.  ait,  inftitorem  appellari  ex  eo,  quod  negotio  ge- 
rendo  inftet.  Dominus  teoetur  aftiofle  inftrtoria  ex  contraflu  mftirorr?  ,  quia 
arquum  vifum  eft  prartori ,  ficut  ex  aftu  iiftitorum  commodum  fentimus  t  ita 
etiam  ex  eorum  contraftu  nos  obligari  &  cooveniri ;  I.  1.  ff.  de  inflitor.  alt. 
Undo  fi  impubes  patri  habenti  inftitorem  heres  extiterir,  ac  deinde  cum  eo  con- 
tra ft  um  fit ,  in  pupillum  dacur  aftio  inftitoria  ,  propter  utilitatem  promifcui 
ufus ,  id  eft  commercii  /.  fi  quit  mtneipiis  ,  §.  ft  impubes ,  ff.  end.  Inftitor  , 
qui  cum  alio  contraxit  ex  officio  mftitons  ,  non  folum  obligat  dominum  infti- 
toria aftione ,  fed  etiam  fir  ipfum  ex  proprio  contractu  ,  quoties  liber  eft  ,  & 
talis  qui  obtigari  poffit :  fed  It  tnfthor  leu  prarpofirus  raenfie  nummularis  L.  Ti- 
tii ,  per  epiftolam  caverit ,  id  eft  profeflus  fit  ,  fie  habere  penes  men  lam  cui 
prrpofitus  eft  mille  aureos  ,  quo*  fe  Cajo  Seio  numerare  debere  fcripferit  m 
certum  diem,  dcfunfto  L.  Titio  fine  hemic ,  ejusque  bonis  venditis.  ex  epi- 
ftola  non  poteft  cooveniri ,  quia  id  fcripfit  ,  non  ut  le  oMigartr ,  fed  ex  inlu- 
torn  officio  ad  fidccn  mcnlx  protellandam    /.  *//.  ff.  dt  inflitor.  t&» 

$.  intnduxit , 

SI  fcrvos  in  peculiari  merer,  fciente  domino  negotietur  ,  dominus  fi  quid  ei 
debetur,  &  ccteri  creditores,  qui  cum  eo  ejus  rei  caufa  contraxerunt ,  ve- 
niunt  in  tributum  ,  id  eft  quicquid  iu  merce  peculiari  eft  ,  vel  quod  inde  re- 
daftum  ,  pro  rata  diftribuitur,  utter  dominum  ,  &  alios  creditores,  unde  tribu- 
toria; aftioni  nomen,  ex  hoc  $.  /.  1.  O*  5.  J.  in  tributum  tff.  dt  tributar.  #£?. 
Hoc  plcnior  eft  aftio  de  peculio ,  quam  tributoria ,  quia  in  tributoria  arqua  eft 
conditio  domini ,  &  cetenrum  creditorum ,  &  in  ea  dominus  in  mercibus  pe- 
culiaribu*  velut  extraneus  creditor  in  tributum  vocator  cum  alias  cfeditoribus . 
At  in  aftione  de  peculio  ,  prius  in  folidom  dedocirur  quod  patri  debetur;  $. 
ttttrum ,  in(r.  h.  tit.  C  d.  /.  1.  Hoc  pnecipuum  datur  tantum  domino  in  tri- 
butoria aftione ,  quod  diftributio  mercium  peculiarium  ,  vel  pretii  rode  redafti, 
permittitur  ipfi  domino:  quod  fi  quis  ex  creditoribus  querarur,  quod  minus  ei 
tributum  fit,  quam  oporteret ,  datur  ei  aftio  tributoria ,  ut  acqua  fiat  diftribu- 
tio ,  ex  hoc  §.  &  I.  7.  §.  1.  ff.  de  tribute*,  til. 

.  prjcierca  t  5.  ctlCrum  , 

EX  contraftu  filiif.  vel  feni  pater  vel  dominus  tenetur  de  peculio,  quate- 
nus  eft  in  peculio,  &  de  in  rem  verfo,  quatenus  in  rem  patris  vel  domi- 
ni verfum  eft .  in  rem  autem  patris  vel  domini  verfum  intelligirur ,  fi  fiiiusf. 
vel  fervus  pecuniam  mutuant  fumpferit,  ut  as  alienum  patris  vel  domini  foU 
veret,  ex  bis  §§.  vel  in  necefiarios  fumptua  ,  id  eft  ut  fe  aleret  &  veftiret  , 
dummodo  fiimptus  non  excedat  modum  quern  pater  vel  dominus  folebat  ei  fob- 
miniftrare  ,•  /.  3.  §.  premie ,  ff.  de  in  rem  vtrf.  Speftanda  eft  enim  confuetu- 
do  patrisf.  /.  nummis ,  ff.  de  legtt.  5.  Ita  &  ceflat  exceptio  SC.  Macedonian) , 
fi  filiof.  credita  fit  pecunia  ftudiorum  vel  legationts  caufa  ad  neceftarios  fumptus, 
quos  patris  pietas  non  recufaret ;  I.  Mtcedowtni ,  C.  td  SC.  Mtctdm.  cui  con- 
gruit  /.  item  fi  fiiiusf.  $.  quod  d'tdtmr ,  ff.  eod.  ubi  fi  fiiiusf.  abfens  ftudiorum 
caufa  mutuum  acceperit ,  ceflare  Macedonianum  ,  fi  mutuum  probabilcm  mo- 
dum non  excedat  ,  id  eft  fumptum  ,  quern  pater  folebat  fubminiftrare .  Hoe 
differ unt  bar  aftiones,  quod  aftio  de  peculio  poft  manumilfiooem  fcrvi  ,  aut 
emancipatiouem  filiif.,  aut  eorum  mortem ,  temporaria  eft,  hoc  eft  annalis,-  /. 

1.$.  1. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     Q.UARTUM.  tt3 

i.      i.  ff.  qnand.  de  pen  I.  a&.  mm/,  eft  ,  actio  de  in  rem  verfo  perpettu 

eft;  /.  i.      i»  ff.  it  t»  rm        id  eft 


Flliusf.  ex  omnibus  eaufis  fere  tamquam  paterf.  obligatur  y  /.  yftfitf/*.  39. 
</e  o£/j£.  aft.  Ait  fere,  excipitur  enim  caufa  mutua;  pecuniae,  ex  qua 
nulla  datur  actio  in  patrem  filiuinve  etiam  port  mortem  parentis,  ex  hoc  §.  /. 
1.  ff.  de  SC.  Mated.  Id  eft  non  datur  actio  efEcax  ,  quia  datur  quidem ,  fed 
eliditur  oppofita  exceptione  SC.  Macedoniani  ,  quod  latum  eft  auflore  Vcfpa- 
fiauo  ;  Tranquill.  in  ejus  vit.  cap.  11.  AuQor  fenatui  fuit  decernendi^  ne  Mto* 
rumfemilias  janteratorilmt  txigmdi  crediti  jut  umquam  efftt ,  hoc  tfl  tie  pop  pa~ 
trum  quidem  mortem.  Tacit,  it.  annal.  lege  lata  favitiam  enditorum  cotrcuit , 
mt  in  mortem  parentum  pecuniam  filiisf.  fee  tori  daunt  .  Si  filiof.  mutua  pecunia 
data  fit  incertis  nominibus ,  id  eft  ita  ut  (blveret  poft  mortem  patris  ,  ex  ea 
cauTa  nulla  datur  actio ,  neque  in  patrem  ,  neque  in  filium ,  etiam  poft  mor- 
tem parentis ,  quia  hoc  ominofum  eft ,  &  pelfimi  exempli  mortem  patris  ex- 
pectariy  d.  L  1.  Cafum  adverfamque  torrunam  fpectari  homiuis  liberi,  neoue 
civile ,  neque  naturale  eft ;  /.  inter  flipulantem ,  %.  facram  ,  ff.  da  V.  O.  Fi- 
fiusf.  cum  erfectu  non  obligatur  ex  caufa  mutua?  pecuniar,  alias  rede  obligatur 
cx  empto ,  vcl  loci  to ,  vel  alio  contractu  ,  licet  ex  eo  contractu  cceperit  efle 
«)utua  pecunia,  id  eft  res  deducta  fit  in  obligationem ,  quia  pecuniae  numeratio 
non  concurrit  /  /.  3.  $.  it  autem ,  ff.  de  SC.  Mated.  Et  origo  pocius  obligario- 

i  I.  1.  C.  tod.  Et  hoc  verum  eft,  nili 


nts  fpectattda  eft,  quam  tituliu  aQionis 

color  quarfitus  in  ,  id  eft  mutuum  nomine  emptionis  f  vel  locationis  contra- 
etum,  ut  fraus  fieret  SC.  d.  §.  is  autem ,  /.  item  Ji  filiusf.  in  pr.  verf.  fed  J *- 
lianutyff.  eoj.  Filiusf.  ex  mutua  pecunia  nou  obligatur  civi liter ,  (at tern  cum 
eflectu,  led  obligatur  naruraliter,  oc  ideo  fi  creditor!  folverit,non  habet  condi. 
ftionem  indebiti,  quia  naturalis  obligatio  manety  I.  fed  fi  paterf.  alt.  cum  I. 
feo.  ff.  tod.  I.  qui  etceptionem  yff.  de  cond'td.  in  titbit.  SC.  Macedonianum  latum 
eft  turn  odio  farneratorum ,  qui  pecunias  credebant  adolefcentibus  luxurious ,  & 
materiam  peccandi  malis  moribus  prxftabant ;  cL  I.  qui  exceptionem ,  C  d.  1. 1. 
&  d.  I.  t  fid  fi  paterf.  §.  pen.  ff.  de  SC.  Mated,  turn  favore  parentum ,  ut 
confuleretur  eorum  vitz,  ne  fc.  filiif.  urgente  arre  alieno  vicar  parentum  infi- 
diarcntur,  ut  exponitur  in  hoc  §.  unde  in  d.  1.  ?.  §.  if  autem  ,  dicitur  pecu- 
niae dationem  perniciofam  parentibus  eorum  vifam  eflc .  Et  filiutf.  non  poteft 
renunciare  exceptiooi  SC.  Macedoniani ,  quod  non  tantum  favore  ipfius  ,  fed  pa. 
rentum ,  &  in  pcenam  foenenuorum  introdu&um  eft  ,•  d.  I.  fed  fi  paterf.  $.  t 
pen. 

J.  ult. 

TUre  civili  pater  ex  contractu  filii  non  obligatur/  /.  1.  C.  na  fit.  pea  parte. 
J  Senec  5.  de  benefic  o.  Etfi  filiut  mtut  peruniam  mutuant  fumpferit  ,  cre- 
dirori  mtmerabo ,  non  tamen  ego  debuero .  Quod  fi  juffu  patris  vel  domini ,  cum. 
Alio  vel  fcrvo  comraclum  fit ,  vcl  in  rem  ejus  vcrfum  fit  ,  ex  contractu  filil 
vel  fcrvi  pater  vel  dominus  poteft  direfio  conveniri  actione  quod  juflu  vel  de 
in  rem  verfo  ,  ac  fi  cum  info  principaliter  negotium  geftum  effet  ,  ex  hot 
%.  O"  I.  ult.  ff.  pro  foe.  ubi  fcriptum  e4t,fi  juffu  patris  cum  Alio  focietas  coin 
fit,  directo  cum  patre  agi  polle  ,  cujus  pcrfona  in  contrahenda  focietate  fpecla- 
ta  eft.  Ait  direclo,  id  e!l  (latim,non  difcuffo  filio  vcl  fcrvo  ,  quia  ex  contra- 
ctu filii  vel  fervi ,  ejus  juffu  vcl  in  rem  ejus  inito ,  pater  vel  dominus  tam- 
quam  reus  principalis  tenctur  .  Item  fi  inftitor  vel  exercitor  uavis  pecuniam 
mutua  m  accepcrit ,  dominus  direclo  poteft  conveniri  inftitoria  vel  exercitoria 

N  n  i  j 


s 


284     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

aitione ,  quia  ejus  oui  pnrpofuit  juffu  contractum  mtelligirur ,  ex  hot  %.  I.  fi 
injiitorem ,  ff.  do  rev.  credit.  /.  item  ft,  $.  interdum ,  de  SC.  Mxced. 


De  noxelibxs  xB'tonibus . 
CAP.  VIII. 
fa  print.  §.  note  ,  §.  fumma  ,  §.  dominus . 

EX  noxa  feu  maleficio  fervi ,  putt  furro,  rapina,  damno  ,  injuria,  ooialis 
a£tto  datar  in  dominum ,  cujus  vis  &  poteftas  hare  eft ,  ut  dommus  li- 
beretur  prarftando  litis  xftimariooem,  vol  fervum  noxx  dedendo  ,  in  peine.  & 
%.  dominus ,  /.  1.  ff.  de  noxxlib.  xa.  Eo  alludit  Columella  1.  de  re  ruftic.  ia 
procera.  Nee  pefl  hxe  tear  inttmperxntix  exit  nobis  iftx  ,/ed  nofln  pet  in  r  xcridere 
vitio  ,  qui  rem  ruftiexm  ptfftmo  cuiqut  ftrvorum  ,  velut  exmifici  noxx  dedimus  , 
Noxalis  actio  datar  hi  dominum  ex  delicti*  privatis  fervi ,  qualia  funt  furtum  , 
rapina,  damnum,  injuria,  non  ex  publicis  criminibus  ,  qua*  puniuntur  extra 
ordinem,  &  prxna  capitali  coercentur  /  /.  f  quit  fit  fugit'tvxs ,  $w  noxxs  ,  ff. 
de  edit,  edict.  I.  hxe  ftipulatto  ,  ff.  de  V.  S.  Noxalis  actio  non  iiiftituirar  ad 
noxx  deditionem  ,  fed  in  id  quod  actorij  intereft  .  Noxar  dediiio  nou  eft  in 
cotidcmnarione  ,  fed  in  folurionc ,  &  in  executione  iudicati  licet  domino  noxx 
deditione  fe  liberare  /  /.  miles  ,  §.  1.  ff.  de  re  judicat.  £t  hxe  poteftas  noxx 
dedendx  datur  domino  ,  quousque  actione  judicati  conveniatur  /.  hem  ve~ 
n'tunt ,  §.  idem  rede  xit,ff.  de  petit,  here  Jit.  Noxalis  actio  eft,  qux  datur  in 
dominum  ex  noxa  fervi  ,  &  in  qua  dominus  noxx  deditione  liberatur.  Noxa 
eft  corpus  quod  nocuit,  id  eft  auctor  delicti  ,  noxia  eft  ipfum  maleficium ,  ve- 
lut i  furtum ,  rapina  ,  damnum ,  injuria  ;  §.  noxx  ,  /.  t.  ff.  de  his  qui  effud. 
vel  defer.  Alias  noxa  eft  delictum ,  vel  pcena  delicti  ;  /.  1.  ff.  de  noxxl.  ail. 
L  1.  §.  cum\xrietes,  fi  quadrupet  psupericm .  Servius  hi  illud  I.  JEneid.  (4V) 
Unius  ob  no  tarn .  Hoe  imerefl  inter  noxxm  &  mtiam  ,  quod  rmxix  eulpx  eft  , 
id  eft  peecxtum ;  tnxx  xutem  porta .  Quidam  noxam  qux  nocuit  ,  noxam  id 
quod  nocitum  accipiunt .  Tamen  fxpius  noxa  &  noxia  promifcue  accipiunrur  ; 
/.  1.  ff.  b.  tit.  8c  Serv.  unius  ob  noxam  ait  pro  noxia . 

Si  fervus  infeiente  domino  noxam  fecit  ,  id  eft  damnum  dedtr,  tenetur 
noxali  aciione,  nec  enim  ex  maleficio  fervi  debuit  in  plus  teneH,quam  ut  no- 
xx eum  dedat  :  quod  fi  fervus  fciente  domino  noxam  fecit  ,  dominus  tenetur 
in  folidum ,  ipfe  enim  videtur  damnum  dedifle,  qui  prohibere  poruit ,  &  non 
prohibuit  ;  /.  2.  ff.  de  noxxl.  ail.  I.  pen.  C.  eod.  I.  in  lege  44. ,  §.  1.  &  I. 
Jeq.  ff.  xd  I.  Aaxtl.  Senec  1.  de  benef.  10.  Indignum  ft  eripere  latronibvs  po- 
tero  tlxmore  fublxto ,  fxlutxrem  vocem  homini  ncrt  pigtbit  emit  tore.  Et  Apul.  7. 
metamorphof.  en  ignorxt^  eos  etiamtqui  morituris  xuxilium  fxlutare  denegxrtntt 
quod  contra  bones  mores  ipfum  fxeerent  ,  /Here  punhi  i  Ex  delicto  fervi  domi- 
nus tenetur  noxali  actione,  quia  prxftat  factum  fervi  propter  regulam  ,ex  qua 
perfona  quis  lucrum  capit ,  ejus  factum  prxflare  debet ;  /.  ex  qua  perfonx ,  da 
R.  J.  Sed  noxx  deditione  liberatur,  quia  cum  ex  alieno  facto  teneatur  ,  ini- 
quum  erat  ex  delicto  fervi  dominum  in  plus  teneri,  quam  ut  damno  corporis, 
id  eft  fervi  deditione,  multetur;  $.  fumma  ,  &  I.  2.  ff.  b.  tit.  quia  ut  delicta 
funt  perfonalia,  ita  &  poenx:  ibi  poena  effe  debet,  uhi  &  noxia y/.  fancimust 
C.  de  pax.  Noxx  deditione  dominus  liberatur,  &  dominium  fervi  dediti  trans- 
ferrur  in  eum  cui  dsditus  eft;  §.  dominus,  I.  tletlio  ,  in  fin.  ff.  hoc  tit.  I.  2. 
in  fin.  ft  ex  mxal.  exuf.  xgatur. 

%.funt 


Digitized  by  Google 


L  I  B  R  U  M      Q.U  ARTUM. 


»8J 


§.  funt  autem ,  S-  omnit ,  §.  fi  fervus . 

NOxales  affiones  aut  legibus  aut  edifto  prartoris  coulhtutst  funt  t  legrbui 
veluti  furti,  ex  /.  u.  r«6-  damni  injuria  ex  lege  Aquilia  ,  injuriarurn 
vel  vi  bonorum  raptorum  ex  edicro  prctoris ;  $.  autem  ,  I.  z.  ff.  b.  tit. 
Noxalis  a£lio  caput  fequitur ,  id  ell  oominum ,  qui  ell  caput  iervi  .  nam  fervi 
caput  feu  (latum  non  nabent.  Et  hoc  verum  ell  quamdiu  fenrus  m  poteftate 
domini  ell .  At  fi  fervus  manumiffus  fuerit  dire&o  ,  id  ell  ftatim  &  priucfpa- 
liter,  ipfe  tenetur  ex  deliflo  ante  manumiflionem  commifto;  $.  omnis.  I.  quod 
ab  alto ,  ff.  de  conditl.  furt  'tv.  I.  4.  C.  an  fervus  pro  fuo  fa&.  quia  fervus  ex 
contractu  quidem  civiliter  non  obligatur ,  fed  ex  delicto  obligatur ,  &  pod  ma- 
numiflionem obligatus  rcmanet ;  /.  fervi ,  ff.  it  eblig.  &  ait.  Si  fervus  domi- 
no noxiam  commifit,  iude  nulla  aflto  nafcitur ,  quia  inter  dominum  &  tervum 
nulla  obligatio  nulla  aflio  civilis  confare  poteft;  §.  ft  fervus ,  /.  1.  C  A.  fir. 
/.  ult.  C.  an  fervus  pro  fuo  fait.  I.  lis  nulla  ,  ff.  de  judit.  quia  fi  fervus  do- 
mino noxam  fecit ,  dominus  potell  eum  domi  convenire  ,  id  ell  jure  domi. 
nic*  potdlatis  cocrcere;  d.  I.  ult.  1.  unic.  C.  de  emendat.  ferv.  Unde  fi  alie- 
nus  fervus  noxiam  tibi  commiferit ,  &  is  pollea  in  potdlate  tua  elTe  coeperit , 
adquifitione  dominii  fervi  extinguitur  noxalis  adio,  quia  in  eum  cafum  perve- 
nttf  a  quo  incipere  non  potuit  fi  fervus  t  I.  ft  alienus ,  ff.  h.  tit.  A£tio 
extinguitur,  qux  in  eum  cafum  deduaa  ell ,  a  quo  incipere  non  potuit quia 
in  eum,  ff.  ad  I.  Aqu'tl.  I.  j.  $.  ult.  de  bit  qua  pro  nan  fcript.  habtntwr . 

$»  ult. 

IUre  antiqoo  noxalis  a£Ho  dabatur  adverfus  patrem  ex  de!i«5K>  filii :  fed  ho- 
die  liben  noxat  dedi  vetantur ,  quia  pene  per  filii  corpus  pater  magis  quam 
ius  periclitatur  ,  &  in  filiabus  maxime  noxar  deditionem  pudicitia?  favor  ex- 
cludit,  ex  hoe  $.  Liberos  utri usque  fexus  noxx  dedi  prohibet  ratio  affe£lus  pa- 
terni,  quia  wu  ell  affeftus,  qui  vincat  patemum;  /.  ult.  C.  de  eurar.  fttrnf. 
Et  pietas  patcmi  nominis  conlilium  capit  pro  liberis;  /.  nee  in  ea  lege ,  §.  ult. 
ff.  ad  I.  Jul.  de  adulter.  &  publico  interetl ,  ut  confuiatur  filrarum  pudicita  . 
UndeUlp.iu/.i»jr//Vra2.  §.  eum  proponent ur ,  ff.  ad  Trebell.  ait  ,dotem  detrain 
cx  fideicommuTo  a  filia  reliAo,  nec  pofle  dici  in  everfionem  fideicommifli  fa- 
ftum ,  quod  &  mulieris  pudicitisr,  &  patris  voto  congruebat.  Hoc  jure  igitur 
noxalis  aftio  non  datur  in  patrem  ex  delicto  filii ,  quia  filiusf.  fi  noxam  com- 
miferit ,  ex  delifto  proprio  potdl  conveniri ,  ex  hoc  $.  /.  noxali ,  O"  feq.  ff.  h. 
tit.  &  tdeo  in  fervos  tantum  noxales  a&ione*  proponendx  (tint  vex  hot 
apud  antiquos  ,  C  de  fttrt. 


Si  guadrup.  pauper,  fetiff.  d'ttat . 
CAP.  IX. 

J7T  print,  vcrj .  que  ontmauu  ,  verj.  pjuptriCi  . 

SI  quadropes  lafcivia  ,  aut  pavore ,  aut  feritate  ,  pauperiem  id  dl  damnum 
feccrit ,  puu  fi  qnem  equus  caldtrofus  calce  percuflerit ,  aut  bos  cotnupeta 
conm  petierit,  dominus  tenetur  noxali  aftione  de  pauperie ,  qua?  ell  ex  12.  u- 
bulis  ,  fed  domioos  Uberafur  ptxilando  litis  adlimationem  ,  aut  noxam  dedeado, 


t%6    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

id  eft  animal  quod  nocuit  ,•  in  print.  &  I.  i.  ff.  h.  tit.  Si  quadrupes  liberum 
hominem  vulneraverit ,  dominus  tenetur  noxab  aftiooe  de  pauperie ,  fed  in  hac 
aftione  non  fit  arftimatio  deformitatis ,  quae  conringit  ex  vulnere ,  fed  impenfa- 
mm  in  curationem  faftarum  &  opcrarum  arniflarum  ,  quas  amiilunB  eft  ,  Qtjl 
vulneratus  eft  ,  inutilis  faftus  ex  vulnere;  /.  J.  ff.  *.  tit.  Idem  in  aftione  le- 
gis  Aquiliat  da  damno  injuria  dato  ;  /.  t  qm*  action*  ,  ff.  ad  I.  Aqnil.  Han 
aftio  locum  habet  in  ammalibus ,  quae  prater  naturam  moventur ,  id  eft  cicu- 
nbus ,  &  maafuetis ,  quae  oommou  ieritate  paupenem  (ecerint  ,  non  autem  ia 
feris,  puta  ft  tufas  fagerit  a  domino  ,  &  fie  nocuerit  ,  ceflat  hate  aftio,  & 
quondam  dominus  non  poteft  cocvenin  ,  quia  defiit  dominus  eflc ,  ubi  fcra  eva- 
fit:  verf.  qtu  *nimotiat  &  I.  !.$.»»  btfiiis^  ff.  k,  tit.  Poteft  tamen  inter, 
dum  etiara  urilis  aftio  de  pauperie  pro  feris  animalibus  locum  habere,  ut  fi  urfus, 
vel  aliud  animal  ferum , habeamr  quo  vulgo  iter  fit,  &  ab  eo  damnum  datum 
fit  ;  %.  tdt,  infr.  h.  tit.  Pauperies  eft  damnum  datum  a  quadruped*  Gne  inju- 
ria,' nec  cnim  poteft  brutum  animal  injuriam  fecuTe  ,  quod  i'enfa  caret,  id  eft 
ration*  ;  verf.  poMperies  ,  /.  I.  $.  ait  prstor  y  ff.  hoc  tit.  Hiuc  dilfaguitur  pau- 
peries a  damno,  de  quo  eft  lex  Aquilia,  quae  eft  de  damno  injuria  dam . 

*.  uU. 

A  Ctione  a*dilitia ,  fi  quis  canem ,  verrem ,  a  prom ,  urfum ,  Icon  em  habeat , 
j\  qm  vulgo  iter  fit ,  &  ab  eo  nocitum  fit  libera  homin>,condemnatur  ar- 
bitrio  judkis:  quod  fi  damnum  datum  fit  auis  rebus,  condemoatur  in  duplum  , 
ex  hoc  i.  I.  hi  enim  ,  tf  dd.  ftqq.  ff.  de  adit,  edict.  Prater  ardititias  aftiones 
eadem  de  re  datur  &  aftio  de  pauperie  ,  fi  enim  plures  aft  ion es  pornales  ea- 
dem  de  re  con  currant ,  una  aliam  non  confamit ,  ex  hoc  §.  /.  cum  ex  uno  ,  /. 
pen.  ff.  de  dlig.  &  ali.  I.  numqnamy  de  R.  J.  id  eft  una  elefta  alia  datur, 
non  in  folidum,  fad  in  id  quod  amplius  eft  in  ea  ,  quam  in  priori  aftione  ; 
L,  qui  ferum  ,  /.  qmt'uns  ,  JF.  de  oblig.  &  a8.  1.  i.  vi  boner,  raptor. 


Dt  its  per  quos  agtrt  poffuntus  . 
CAP.  X, 
In  print. 

y™\Lm  nemo  per  procuratorem  aftiooem  movere  vel  excipere  pottrat,  uc 
V^/ait  Juftinianus  init.  h.  tit.  Jure  civili  enim  nemo  alienp  nomine  lege 
agere  poteft,-  /.  nemo  iz$.  de  R.J.  id  eft  legis  aftiones  exercere,  nifi  tribus  de 
caufis  ,  ut  addit  Juftinianus  hoc  loco,  nimirum  pro  populo  ,  pro  liberate ,  pro 
tutela.  Pro  populo,  id  eft  in  caufa  reipublicae  vel  univerfitatis ,  nam  univerfi. 
tas  non  poteft  agere  vej  excipere  ,  nifi  per  aftorem  vel  fyndicum,  unde  qui- 
bus  permimim  eft  habere  corpus  collegii  vel  focietatis ,  proprium  eft  habere 
rem  communem,  arcam  communem  ,  aftorem  feu  fyndicum  ,  per  quern  id 
omne,  quod  communiter  agi  fierique  oporteat,  agatur  fiat,-  l.i.  §.  i.ff.  quod 
eu/uscumq.  un'rverfit.  I.  uk.  §.  dtfenfartSy  de  muner.  &  honor.  &  cap.  unic.  de 
fyndic.  ubi  monafterio  non  ficet  agere  vel  defenders  ,  nifi  per  fyndicum.  Pro 
liberate  alieno  nomine  agere  licet  \  fi  cui  enim  ftatus  id  eft  libertatis  con  tro- 
ve rfia  naoveatuf ,  publico  licet  cuivis  eum  in  libertatcm  ailereit  ieu  vindkare  , 
favore  libertatis  ,•  /.  3.  §t  hoc  inttrdiixum  tff.de  honx  liber,  txhtb.  I.  z.  ne  de 
fiat.  defuMor.  Net  vera  poteft  quisquam  pro  liberate  agere,  nifi  daxo  aiTertor 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  387 

re;  £  t.  C.  Tb.  do  libera],  cauf.  oe  forte  fcrvus  lege  agat  adverfus  dominum. 
Aitertor  eft  vindex  altetur  libemtif  ;  Paul.  5.  foment,  tit.  1.  Pro  turela.  id 
eft  pro  rutore  fufpeeti  poilulamte.  Nam  aftio  fufpc&i  tutoria  eft  popularis ,  hoc 
eft  omnibus  patet  ;  /.  1.  §.  cenfemuens ,  ff.  de  fu/peft.  tutor.  Prktcrea  lege  Ho- 
ftilia  licebat  furti  agere  eorum  nomine,  qui  a  pud  hoftes  elTent ,  aut  rei  publi- 
cs; cauTa  abtftent  >  quive  in  eorum  cujus  tutela  eflent  ,  ut  fubjicit  Juftiniaous 
hoc  loco.  Quod  palam  introdu<£rum,  ne  abfentium  bona  impune  diripiantur,  & 
tie  res  furto  fublarx  interim  diiabantur  .  Extra  hos  cafus  olim  alieno  nomine 
agere  non  licebat  ;  Ted  quia  hoc  nimis  incommodum  erar,&  multac  caufx  fac- 
pe  hominibus  impedimento  funt  quominus  ipfi  rebus  fuis  fuperefle  pofiint  , 
poftea  ufu  inftitutum ,  ut  liceat  per  procuratorem  agere  vcl  excipere ,  ex  init. 
h.  tit.  &  I.  1.  ff.  de  procmr.  Ex  srquo  &  bono  receptum  ,  ut  major  60.  an. 
ni$  vel  arger,  cognitorem  id  eft  procuratorem  det;  Comific  2.  **)  ad  Heroin  rum. 
Em  equo  &  bono  jus  cenflat  ,  quod  ad  veritdttm  &  mtilitttent  communem  W- 
detur  pertinere ,  quod  genus  ut  major  owns  60.  &  cut  morbus  eft  cognhorem 
dat.  Et  hoc  verum  eft  in  caufis  civilibus.  In  criminalibus ,  neque  ad  agendum, 
neque  ad  defendendum  procurator  dari  poteft,  led  uterque  id  eft  afior  ot  rem 
per  fe  eaufam  agere  debet  ;  /.  pen.  ff.  de  public,  judic.  Excipiuntur  iltuftres, 
quibus  judicio  criminali  injuriarum  agere  licet  per  procuratorem,'  /.  ult.  C.  de 
tnjur.  Olim  apud  Francos  nemini  fas  fuit  per  procuratorem  cau£am  fuam  ad- 
mallare,  id  eft  in  mallum  feu  judicium  deducere  citra  refcriptum  Principis.ut 
liquet  ex  formula  Marculfi  Itbr.  1.  cap.  21.  Unde  plerumque  eoftri  caufas  fuas 
ipfi  orabant  apud  judicem  ;  Grcgor.  Turonenf.  libr.  7.  cap.  47.  Turn  pants  * 
judice  ad  c'tvttetem  dedu&ey  caufas  propries  prologuuntur .  Hujus  juris  non  in- 
tcii  fcholares  Pariilenfes,  injuria  omifib  Principe  ,  maluere  adire  Innocentium 
III.  &  conftituendi  procuratores  jus  ab  eo  petiere,  quod  non  advertens  Ponti- 
fex  refcripfit,  fc  eis  concedere  conftituendi  procuratoris  faculratem  ,  etfi  jure 
communi  eum  fibi  aflumendi  jus  effet  /  cap.  quia  in  caufis  ,  de  procuret.  Ea- 
dem  de  caufa  Principes  fscolares  &  domini  temporales  monenrur,  ut  abba- 
tiffas,  prioruTas ,  &  moiuales  per  procuratorem  fuis  in  tribunalibus  feu  curiis 
lirigare  permittaot /  cap.  ptr'icultfo ,  §.  pom  ,  de  fiat,  regular,  in  6.  &  longo 
pofl  tempore  apud  nos  ohtiouit ,  ut  nulli  per  procuratorem  experiundi  jus  eflet 
line  refcripto  Principis  ;  tefte  Jo.  Fabr.  in  $.  Kniverjitatis  ,  inft.  de  rer.  divif. 
Sed  ramen  hoc  obfblevit ,  ct  unicuique  permiflutn  per  procurarorem  agere  vel 
excipert  raconfulto  Principe .  Nea  immerito  ,  fruftra  enim  poftulatur  a  Princi- 
pe ,  quod  jure  communi  obtineri  poteft  ;  /.  Imperotorer  ,  ff.  de  reb.  auRor.  ju- 
dic. poffid.  quae  caufa  dubhandi  fuit  Pontifici  in  d.  cap.  quia  t  in  caufis,  cum 
fcholar«  Pariilenfes  ab  eo  petefent  licenriam  inftituendi  procuratorii ,  non  ad- 
vertente  ipfo  t  jus  Franckum  in  eo  dilcrepare  a  jure  communi . 

$.  /. 

SIcur  rnandarum  nudo  confenfu  conflituitur  ,  ita  &  procurator  fo!o  confeniu 
cotiftitui  Ppteft  ;  procurator  enim  eft ,  qui  aliena  negotia  gerit  maiidato  do- 
mini; /.  1.  ff.  de  p recur.  Unde  procurator  nou  certis ,  id  el?  folemnibus  t  fed 
quibuscumque  verbis  fonftiroitur ,  ex  hoc  $.  Tamen  qui  procuratorem  dedit  ad 
litem  fuscipiendam  ,  id  eft  defendendam,  cau&r  fuar  adefte  non  prohibetury  /. 
P stilus,  ff.  de  procuret.  Et  cognitor  proprie  dicebatur  procurator  prarfentis  : 
Afcon.  in  Verrin. ...  Qja  defend! t  efterum  in  judicio  t  aut  pat  tonus  dieitur,  fi 
orator  efi ,  aut  advocatut ,  fi  aut  jus  fuggerit  ,  aut  prafentiam  fuam  eommodet 
emtco.eut  procurator  ft  negotium  fuscipit  ,  aut  cognitor  fi  prefentis  eaufam  no- 
vitt  &  ftc  tuitur  mt  fuam  .  Procurator  abfente,  immo  etiam  ignorante,  adverfa- 
rio  conftitui  poteft,  ex  hot  $.  quod  dicitur  de  procuratore  ad  litcs.  Jure  civili 


,88      IN      tNSTITUTIONUM  JUSTINIANI 

fententia  coiicipiebatur  in  perfonam  nrocuratorn ,  non  in  dominum  litis  /  /.  i. 
<Jr  ibi  gio(f.  C.  dt  ftntent.  tr  httrlocut.  quia  procurator  lite  conteftata  fit  do- 
;  litis  ;  /.  procurator'tbus ,  C  ftq.  C.dt  procurat.  Sed  moribus  noftris  fen- 
fern  per  fcrtur  in  dominum  litis,  oou  ir 


De  fatisdauombus  * 

CAP.  XI. 

In  prhc.  tf  %.  fin  autem. 

/"^vLim  fatisdationum  ratio  alia  (uit,quam  quar  nunc  ufurparor.  Oiitn  cum 
in  rem  agebatur,  poflcfibr  convnitus  actione  in  rem  compcllcbatur  fatis- 
dare id  eft  cavere  datis  fidejuffaribus  iudicatum  folvi ,  ex  hit.  h.  tit.  I.  fi  pe- 
tittr ,  ff.  judicat.  folvi ,  i.  ft  turn  hemhem  ,  de  fidtjufforib.  I.  unic.C.uti  pof- 
fidtt.  Sarisdationis  judicatum  folvi  vis  &  pnteftas  hate  eft  ,  quod  (i  poffeflor, 
qui  fatisdedit  judicatum  folvi ,  viclus  jiidicio  in  rem  ,  nec  rem  ipfam  refthue- 
tet,  nec  litis  aftimationem  prarftaret,  eleftio  eft  acroris  agere  in  reum  vel  in 
fidejuflbrem,  hit.  h.  tit.  &  I.  ff.  judit.  folvi  ,  id  eft  reo  damnato,  fide- 
juflor  judicatum  folvi  poteft  ftatim  conveniri ,  ita  ut  non  habear  excepuouem 
ordiuis,  vel  discuflionis ,  de  quo  gloff.  h  I.  mlt.  C.  de  ufur.  rei  judicat.  Multo 
— '  '—  rem  afticue  conveniebatur  alieno  nomine,  id  eft  procurators , 


magis  qui  in  rem  aeticne  convenjeoatur  aiieno  nomine,  w  eir  procuraiorio , 
ccmpcllebatur  fatisdare  judicatum  folvi,  ex  imt.  h.  ut.  Nemo  entm  eft  jdo- 
iieus  defenfor  litis  alien*  fme  farisdaticne;  /.  qui  propno,  I.  mmort  §.  ulu  <7 
dd.  t.feqa.  ff.  de  procurat.  Qui  m  rem  agebat  fuo  nomme  fatisdare  non  coge- 
batur,  qui  vero  in  rem  agebat  alieno  nomine,  id  eft  procurator,  fatisdare  te- 
nebatur  de  rato.  feu  rem  ratam  dominum  habirurum,  ex  mit.  h.  tit.  Cautio 
de  rato  prarftanda  eft  a  procuratore ,  quotics  de  mandato  dubttatur.  0  vero  It- 
qucat  de  mandato  cautio  de  rato  non  requiritur,-  §.  fm  at/tern  ,  i.  fi  pneura- 
torem ,  ff.  de  procurator.  I.  i.  C.  tod.  I.  qui  ita ,  §.  i.  ff.  ad  Trebell.  I.  de  pu- 
pilk  $.  qui  procurator* }  de  optr.  nov.  nunciat.  I.  J.  $.  ft  procurator,  ut  tn 
pofltff.  ttgat.  I.  t  *e  fattsdath ,  ratam  rem  habtr.  I.  \  untc.  C.  dt  fttisdamU 
Procurator  fatisdat  de  rato  ,  fi  dubitatur  an  negotium  ci  mandatom  fit,  quia 
periculum  eft  «e  dominus  iterum  eadem  de  re  agat,  unde  hate  fatisdano  ap- 
pellatur  amplius  non  agi  ;  I.  fi  fervus  17.  §.  &  idto ,  ff.  sd  I.  Aqud.  I.  *. 
It  Utot.  fervand.  cauf.  I.  ft  quit  wi,  /.  amplius ,  rat.  rem  bab.  M.  Toll.  ij. 
epift.  »8.  Std  dm  quidtm  tt  nom'tmttim  rage .  Primum,  ut  fi  quid  fatisdandum 
erit  amplius  to  nomine  non  peti ,  cures  ,  ut  falisdttur  fide  mea  .  Et  idem  pro 
Rolcio  Comcedo :  Quod  ita  fatis  non  dedit  amplius  a  fe  neminem  petiturum  . 
Tutor  vel  curator  non  aliter  ac  procurator  cogebatur  fatisdare  de  rato,  quia  ex 
verbis  edidli  quisquis  agit  alieno  nomine  tenet  ut  fatisdare  de  rato ,  fed  aliquan- 
do  agenti  fatis*iationis  onus  remittebatur ,  hit.  h.  tit.  Immo  &  vulgo  obferva- 
tumTne  tutor  caveret  de  rato  ,  quia  rem  in  judicium  deducit ;  I.  vulgo,  ff. 
dt  admhifir.  tut.  id  eft  tamquam  dominus  agit;  tutor  enim  quantum  ad  pro- 
videmiam  pupillarem  domini  loco  habetur;  I.  tutor  qui ,  ff.  tod.  I.  interdum  , 
4-  qui  17.  de  fun.  Si  tamen  dubitetur  an  tutor  vel  curator  fit,  « 
vcre  de  rato,  ne  forte  adverfarius  decipiatury  d.  I.  vulgo. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  ify 
%  I 

IN  aftione  in  per fo nam  ,  arque  ac  in  afiioue  in  rem ,  qui  agebat ,  G  quidern 
proprio  nomine  ,  nou  fatisdabat,  fin  autem  alieno  ,  fatisdabat  rem  ratam 
dommum  habit u rum  ,  ex  hat  §.  /•  ftrwm ,  §.  ait  prater  y  ff.  de  procurat.  quod 
ita  intcliigendum  eft,fi  de  mandato  non  conftaret .  Et  hoc  pertinet  ad  fattsda- 
tiouem  de  rato;  procurator  enim,etfi  de  mandato  conftet,  fatisdare  debet  judi- 
catum folvi ;  /.  t  ne  fatitdatio  ,  ff.  rat.  rem  hab.  Is  vero  quo  com  agebatur 
in  perfonam  ,  fi  quidem  alieno  nomine  ,  omnimodo  fatisdabat ,  id  eft  ratam 
rem  haberi  ,  ut  juaicatum  folvi ,  quia  nemo  eft  idoncus  defenfor  rei  alien*  fi- 
ne fatisdatione .  Qui  vero  proprio  nomine  judicium  accipiebat  ,  non  fatisdabat 
judicatum  folvi ,  ex  hoc  %.  I.  t  5.  in  fin.  ff.  quibut  ex  cauf.  m  poff.  eat.  Ju- 
dicium accipit  reus ,  judicium  diflat  aflor. 

%.fed  hodie. 

TTCkne  qui  fuo  nomine  convenirur  quacumquc  aflione  ,  five  in  rem  j  five 
J~l  in  perfonam,  nullam  fatisdatiouem  pneftat  pro  litis  ceftimatioiie  ,  id  eft 
judicatum  folvi  ,  fed  cavet  tantum  dc  permanendo  in  judicio  usque  ad  termU 
num  litis,  id  eft  usque  ad  (etiteiitiam  dcfinitivam  t  vcl  promiflionc  cum  jure- 
jurando,  quam  juratoriam  cautionem  vocant,  vel  nuda  promi/Tiooe ,  vel  fatis- 
datione, pro  qualitate  perfbna;,  ex  hoc  §.  /.  1.  &  paflim ,  toto  tit.  ff.  de  hit 
qui  fatitd.  cot.  Satisdatio  eft,  quz  fit  datis  fidejuflbribus  ;  d.  I.  1.  &  I.  fanci- 
mut ,  C.  de  v,  S.  Cautio  juratoria  eft  promifiio,  quz  fit  adhibito  jurejurando. 
Nuda  promiffio  eft,  qua;  folam  fidem  prorr.ittentis  obligat.  Regularity  fatisda- 
tio  requiritur,  &  idonei  fidejuflbres  dari  debent,  exceptis  parentibus  &  patro- 
nis ,  qui  qualescumque  fidejuflbres  dare  pofiunt /.  a.  §.  prator  tit ,  ff.  qui  fa- 
tisd.  cogent.  I.  1.  2.  &  5.  in  jut  vocat.  ut  tatit.  Mult  res  viri,  fi  conveniantur 
quacumque  aftione  civili  ,  vel  criminali ,  non  fatisdant ,  fed  fua:  fidei  commit- 
tuntur,  juratoria  cautione  ab  eis  exponenda /.  pen.  C.  de  dignitat.  Item  pof- 
feflbres  immobilium  non  fatisdant ,  fed  juratoria;  cautioni  commitruntur , •/./-/«« - 
dumtff  qui  fatisd.  cog.  I.  ult.  C.  de  Principib.  agent,  in  reb.  Fifcus  etiam 
non  fatisdat ;  /.  t.  §.  ft  ad  fife  urn  ,  ff.  ut  legat.  ferv.  cauf.  cav.  quia  fifcus 
fetnper  eft  locuples  ,-  /.  2.  ff.  de  fund,  dotal.  Clerici  quoque ,  fi  convcniantur, 
non  przftant  fidejuflbriam  vel  juratoriam  cautionem  ,  fed  nudam  repromiffio. 
nem  ;  /.  cum  clcricir,  §.  1.  /.  omner ,  in  bac  autem  yC.de  Epifc.  &  cle- 
ric. Hodie  in  Gallia  non  prarftatur  fatisdatio  judicatum  folvi ,  nifi  a  peregrinis 
feu  advenis,  ne  luforia  fint  judicia ,  &  ne  privari  litibus  impune  vexentur. 

$.  ft  vero  I.  Cr  II. 

T)Rocurator  ret  prarfentis  conventi  teoetur  fatisdare  judicatum  folvi  ,  &  do- 
J.  minus  pro  ipfo  procuratore  poteft  fe  ipfum  fidejuflbrcm  dare  in  judicio  , 
vel  extra  judicium ,  fed  eo  nomine  fe  &  fua  bona  hyporhecar  obligare  tenetur, 
ac  prarterea  tenetur  pro  fua  perfona  fatisdare ,  id  eft  alio  fidejufibre  dato  cave- 
re  ,  quod  tempore  fentemix  recitandar  veniet  in  judicium ,  aut  nili  vcnerit  fide- 
juffor  darus  judicatum  folvet ,  nili  fuerit  appellatum  ;  $.  fi  vero,  /.  films f.  §. 
ult.  ff.  de  procurator.  Ait  ni.i  fuerit  appellatum  ;  cautio  enim  judicatum  folvi 
non  tollit  remedium  appellationis ;  /.  1.  §.  ult.  ff.  qua  fentent.  fine  apptll.  refr. 
Dominus  litis, cum  pro  procuratore  fuo  fatisdat  judicatum  folvi,  fe  &  fua  bona 
eo  non  nomine  hypothecs  obligare  compellitur ,  unde  oritur  duplex  ac'tio ,  nem- 
pc  actio  ex  ftipulatu  fidejufloria  ,  quae  eft  in  perfonam ,  fit  a&io  hypothecaria  ,. 
Tom.  VII.  O  o 


i9o     IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

qu.r  eft  in  rem .  Caufionis  gratia  inititurum  eft  fatisdationi  judicatum  folvi  hy- 
pothecam  bonorum  fubjici ,  qnx  fpecialem  conventionem  dcliderabat ;  ex  quo. 
cumque  enim  contractu  nafcitur  tanrum  afiio  in  perfonam,-  /.  atlionum ,  ff.  de 
.  &  aR.  Sed  hodie  omnis  contraclus  publicus  &  folemnis  parit  hypo- 
■iii,  etfi  in  eo  non  fit  conventa  ,  quia  ea  ,  qua  funt  moris  &  confuerudi- 
id  elt  quar  contrac'tibus  apponi  folent  ,  etfi  omifta  (int  ,  tacite  infunt  in 
t  fidei  judiciis  ,-  /.  quod  fi  no! it  y  §.  quia  ajftdua  >  ff.  de  adilit.  ediQ.  Pro- 
curator vero  rei  abfcntis ,  tam  in  aclione  in  rem  ,  quam  in  perfonam ,  judica- 
tum  folvi  tatisdare  compellirur,  quia  nemo  eft  idoneus  defenfor  litis  alien*  fi- 
ne fatisdatione  ;  %.  fi  t«  i.  I.  i.  in  fin.  G  de  fatisdand. 

§.  ult. 

T  T  Aram  fatisdationum  ratio  aperrius  petenda  eft  ex  quetidiano  judiciorun- 
JL  J.  ufu  ,  &  harum  forma  locum  habct ,  non  modo  Romx  ,  quar  eft  caput 
imperii ,  led  &  in  omnibus  provinciis  ,  quia  omnes  provincia; ,  regiar  urbis 
obfervantiam  fequi  debent  ,  cx  hoc  §.  &  l.\.  I.  §.  fed  &  ft  qux  leeet,C.  de 
Meter,  per.  enucleand.  Ita  be.  tacita  hypotheca  ,  qua:  a  lege  datur  in  in  veil  is  il- 
latis  ii>  ardes  condnQas ,  non  modo  locum  habct  in  utraque  Roma>  fed  etiam 
in  provinciis;  /.  ult.  C.  in  quib.  cauf.  pi  en.  vel  hypothec,  jus  civile  Romano- 
rum  fuit  commune  omnibus  provinciis  orbis  Romani  ,  unde  jus  commune  di- 
ftum  ;  Prudent,  lihr.  z.  contra  Symmach. 

Jut  fecit  commune  pares  CT  nomine  eodem  - 
hi  qnibus  vero  caufis  iure  fcripto  non  utimur  ,  confuetudo  loci  fervanda 
eft,  ea  deficiente  tunc  >us  quo  urbs  Roma  utitur  fervari  oportet ;  I.  de  quibusy 
ff.  de  legib. 


De  perper.  &  temporal,  aliionib. 
CAP.  XII. 
In  prine. 

LlM  agones  civiles,  id  eft  lege, vel  SC. vel  conftitutione  inftiruta- ,  erant 
perpetux  ,  ex  init.  h.  tit.  Obligatio  feme  I  contract  erat  perpetua  ,  id 
eft  non  potent  colli  iplb  jure  tempore  ,  fed  per  exception  em ,  puta  pacti  de 
non  potendo ,  vel  doh  mali  ;  $»  t  at  fi  ita  y  fupr.  de  V.  O.  I.  fi  mandatu  59. 
§.  pen.  ff  mattdat.  I.  nemo  ,  de  legat.  I.  /.  f  obligationum  44.  §.  1.  de  oblig. 
C"  a8.  Eodem  dicendi  fchemate  sternum  vocatur ,  quod  certi  temporis  fine 
non  continetur ;  Auguftin.  qu.  in  gencf.  cap.  31.  in  illud  ,  dabo  tibi  terrain  in 
pe  ffejjianem  aternam .  Loattiomt  efl  ftripturarum  ,  */  aiemum  appellent  ,  eujut 
ret  finis  non  ronflitmitur .  Sed  hodie  ex  conftitutionibtxs  acliones  tam  in  rem  , 
quam  in  perfonam,  fit  hypothecaria* ,  qnar  dim  erant  perpetna?  ,  cents  flnibus 
terminantur ,  puta  oer  exieptionem,  feu  pra*fcriptio»ein  30.  vel  40.  annorum  , 
ex  twit.  h.  tit.  I.  ficut  in  rem,  I.  cum  notiffmi  ,  C.  de  prtfeript.  30.  vel  40. 

int   .1'dllltKV  , 


anrtor.  Acliones  tempo  rales  finiuntur  tempore  ,  quales  funt  ardilitia:,  &  prato- 
riar  y  /.  in  omnibus  6.  ff.  de  oblig.  &  atJ.  I.  in  tontraBibur .  C.  de  non  num. 
pecun.  Acliones  prrtoriar  plerumque  erant  annales  ,  quia  prartoris  annoum  erat 
imperium  ,  ex  init.  b.tit.  M.  Tull.  Verr.  t  I.  42.  Qt-i  plurimum  tribuunt  ediilo , 
pectoris  edidum  legem  annuam  dicunt  efle  .  Aliqnando  &  afKones  prartoriae 

I  .  ,  .-.  .  '  J      **(\      mm  —  mm  "  mmll*   -         -  „  —  film,     -f  '    C  ' 

Mint  perpetua: ,  ia  at  non  nniuntur ,  mil  tempore  conltitutionious  prxicnpro  t 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      Q.UARTUM.  101 

ut  pofTefTorii  cV  fideicommiflaria  hereditatb  petido  ,  quae  datur  bonorum  poflef- 
leflori  ,  &  fideicommiflario  univerfali ,  qui  bercdis  loco  func  ,  ex  hut.  b.  tit. 
Item  acliones  honoraria*  ,  id  eft  prxtorix ,  qua:  rei  perfccutionem  continent, 
font  perpetuar,  quae  pcenar  perfecutioaem  continent ,  funt  annates  y  /.  in  honora- 
riit  ,  ff  de  oblig.  &  aft.  I.  ft  mulier  ,  $.  bxe  gBio  ,  rer.  amotar.  I.  milts ,  §. 
ult.  *****  judical,  ubi  aclio  judkati  perpetua-  eft  ,  eft  enim  prxtoria  ,  &  ret 
perfecutionem  contract .  Furti  quoque  manifefti  actio  ,  quamvrs  ex  ipiius  prx- 
toris  jurisdictione  proficilcatur ,  tamen  perpetua  eft :  ablurdum  enim  eft  earn 
anno  tetminari,  ex  hut.  b.  tit.  &  I.  fi  cum  quit  ,  §.  quamdiuy  ff.  dt  futt. 
Hodie  acliones  criminates  finiuntur  prxferiptione  vicennii;  /.  querela,  C.  ad  I. 
Cornel,  de  falf.  Sed  fecuta  condemnaiiooc  actio  perpetuarur,  id  eft  porrigitur 
in  tricennium ;  aclio  enim  judkati  perpetua  eft  ,  id  eft  durat  30.  antus  y  d.  I. 
miles,  §.  ult. 

§•  /- 

ACtiones  deicejidentes  ex  contractu  dantur  heredi  ,  &  in  heredem  y  /.  ex 
contraBibuSy  ff.  de  oblig.  &  oft.  Dantur  henedi  ,  quia  qui  contrahir  , 
lam  hercJibus ,  quam  libi  contrahere  intclligitur  ;  /.  fi  pattum ,  ff.  de  preSat. 
Dantur  in  beredem  ,  quia  heres  obiigatur  ex  contractu  defunct  .  Non  omnes 
acliones  civiles  fir  pratorix  dantur  in  heredem  ,  acliones  poenales  ex  maleficiis 
in  heredem  non  dantur ,  veluti  funi ,  vi  bonorum  raptorum  ,  damni  injurix  , 
injuriarum  ,  ex  htc  §.  /.  ficuti  poena  ,  /.  pupillum  in.  dt  R.  J.  I.  penults  , 
in  princ.  ff  ad  I.  falcid.  ubi  Marcianui  fcribit  ,  poenales  acliones  ,  five  legi- 
timas,  live  honorarias  ,  exceptis  popularibus ,  in  bonis  acloris  non  ideo  minus 
computandas ,  quod  morte  rei  intercidcre  poftint .  Non  otiofe  dictum  eft, aclio. 
nes  ex  maleficiis  poenales  non  dari  in  heredem  ,  nam  acliones ,  qux  rei  perfe- 
cutionem  continent ,  qnamvis  ex  maleficio  nafcantur ,  ramen  in  heredem  com-> 
petunt,  ut  conditio  nmiva ,  &  aclio  re  rum  amorarum  ;  nit.  fupr.  de  oblig. 
qux  ex  del  id.  I.  ft  pro  fwrtyh,  tit.  ff.  dt  conditl.  furtiv.  1.6.  §.  item  heres,  rer. 
mat.  I.  ult.  C.  rod.  Poenales  acliones  in  heredem  non  dantur,  nil!  quarenus 
ad  eum  pervenit  ex  dolo  defuncli  ,•  /.  ht  honorariisy  ff  de  oblig.  &  ail.  Aclio- 
nes ex  maleficiis  poenales  dantur  heredi ,  excepta  actione  injuriarum,  &  alii* 
limilibus,  ex.  bee  Injuriarum  aclio  neque  heredi,  neque  in  heredem  darar  y 
/.  injuriarum ,  /.  item  a  pud  Labeonem ,  $.  injuriarum  ,  ff.  de  injur.  Ratio  eft  , 
quia  hare  aclio  non  tarn  rei  perfecutoria  eft,  quam  vindiclx  &  ultionis.  Nec 
heredi ,  vel  in  heredem  datur  aclio  in  factum  ,  qux  datur  in  eum  ,  qui  pareu- 
tem  vel  patronum  in  jus  vocavit  fine  venia  prxtoris  j  I.  pen.  ff.  de  tm  jus 
wand.  Regulariter  ex  contractu  ob  dolum  malum  defuncli  heres  in  folidum 
tcnetur  ,  etiam  fi  ex  eo  dolo  nihil  ad  earn  pervenerit  /  /.  ex  depefai ,  /.  ex  con- 
trafiibus,  ff.  dt  oblig.  &  a£l.  I.  fi  bominem  ,  $.  I.  depoftt.  I.  ad  ta  qua,  da 
R.  J.  Aliquando  tamen  etiam  ex  contraclu  ex  dolo  defuncli  non  datur  a&io 
in  heredem ,  cum  ex  eo  dolo  nihil  ad  heredem  pervenit ,  ut  docet  Juftinianus 
bee  Ion  :  puta  fi  defunclus.  cum  injuriarum  ageret,reum  judicio  fifti  ftrpulatu* 
fit ,  quamvis  aclio  ex  ftipulatu  judicio  fifti  transeat  in  heredem  ,  tamen  quia 
hoc  cafu  accedrt  aclioni  injuriarum ,  qux  morte  rei  tollitur  ,  ita  etiam  morte 
rei  tollitur  hxc  aclio  ex  ftipulatu  ,-  /.  ft  cum  ,  §.  ult.  ff.  fi  quis  tout.  Aclio- 
nes poenales  lite  conteftata  transeunt  in  heredem,  ex  boc  $.  l.tmms  26.  /. ron- 
Jiituticnibus  ,  /.  fciendum ,  ff.  de  oblig.  &  ail..  I.  ptenalia ,  de  R.  J.  Ex  de- 
licto defuncli  lite  conteftata  aclio  datur  in  heredem  in  folidum ,  lite  non  con- 
ret  Vara  in  quantum  ad  eum  pervenit  /  /.  un'tr.  C.ex  deli  ft.  defxnft.  in  quant, 
hered.  eotnen.  I.  ex  judtciorum  ,  ff.  de  accufat.  Acliones  poenales  lite  conteftata 
transmittuntnr  in  heredem  ,  &  tempo  rales  lite  contellata  perperuantur  ;  I.  ult. 
ff.  dt  fidajuff,  tutor.  I.  onmtSy  da  R.  J.  Hujus  rei  ratio  eft,  quia  lias  contefta- 

O  o   i  j 


i9i      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

ra  novarur  a&io  .  &  quar  erar  ex  delifto  incipit  efle  ex  contractu ,  vcl  qua  ft 
comrafhi:  in  judicio  enim  quafi  ecntrahitur;  /.  j.  §.  idem  fctibit  ,ff.  depetul. 

S  Hit. 

Q"I  reus  conventos  ante  rem  judicaram  fatisfaciat  aftori  ,  officio  judfcn»*bfb!- 
i3  vitur,  licet  in  ea  caufa  fuiflct  litis  conteftatx  tempore  ,  ut  damnari  debe- 
Tet .  Et  hoc  eft ,  quod  olim  vulgo  dicebatur,  omnia  judicia  elfe  abfblutoria ,  ex 
hoc  &  I.  fi  reus ,  ff.  de  pncurat.  Et  hoc  verum  eft  in  alrionibus  arbitra- 
riis ,  quia  in  his  condemnatio  non  fit  przcife  &  abfblure ,  fed  ita  demum  , 
nifi  actori  reus  rem  reftituat :  fed  non  eft  perpetuum  in  omnibus  aliis  a&ioni- 
bus ,  in  quibus  judex  pnccife  reum  condemnare  vel  abforvere  debet ,  vi  for- 
mula: &  poteftate  judicii.  Ita  &  emphyteuticarius  ob  ceflationem  biennii  vel 
triennii  in  folvendo  canone  expelli  poteft,  nifi  celeri  fatisfadione  fibi  confulue- 
rit  ,•  cap.  ult.  de  locat.  id  eft  nifi  cenfum  folvat  intra  modicum  tempus  ,  quia 
xnora  facile  purgatur  intra  modicum  t  em  pus  ,  cum  nihil  acloris  intereft ;  /.  fi 
ita  quit  35.      2.  ff.  de  V.  O. 


De  exceptionibus . 
Q    A    P.  XIII. 

In  prim. 

DEcursis  afhonibus  recte  fuccedit  titulus  de  exceptionihus  ,  quia  exce- 
ptio eft  quafi  quanlam  contraria  actio  .  Exceptio  eft  aclionis  excluflo  , 
feu  defenfio  rei ,  quz  opponitur  aclori ,  aclionis  elidendae  caufa  ;  I-  2.  ff.  h.tit. 
Unde  reus  in  exceptionibus  a&oris  parti  bus  (ungitur  ,  &  exceptionem  velut  in- 
Tentionem  pro  bare  debet  ;  /.  1.  ff.  eod.  /.  in  exceptionibus  %  ff.  de  probat.  Et 
exemplo  aft  ion  is  datur  exceptio  ;  /.  nee  non  ,  $.  pen.  ff.  ex  quib.  cauf.  major. 
Exceptions  dicuntur  &  pnrfcript  tones  ,  quia  qui  excipit  vtdetur  pmcribere 
a£tort }  Senec  epift.  48.  Quantum  totes  ergo,  mi  Lucili ,  teduc  te  ab  iflis  exce- 
ptionibus &  pra/criptionibus  philo/oplomm  .  Hint  Terrulliani  liber  inferibitor , 
de  prarlcriptionibus  adverfus  hstrettcos,  id  eft  de  exceptionibus.  Si  plures  aclio- 
nes  concurrent  ejusdem  rei  nomine,  una  tantum  non  omnibus  utendum  eft;  /. 
piura  deliila  ,  ff.  de  oblig.  &  a(i.  At  nemo  prohibetur  pluribus  exceptionibus 
uti ,  quamvis  diverf*  finty  /.  5.  /.  nemo,  ff.  b.  t.  quia  reus  eft  favorabilior  , 


quis  metu,  dolo  ,  aut  per  errorem  Titio  ftipulanti  promifcrit  quod  non 
O  debet ,  jure  civili  obligatur ,  &  a£Ho  non  eft  inefficax  quantum  ad  conven- 
tionem ,  fed  fi  conveniatur  poteft  fe  tueri  oppofira  exceptione ,  quod  metus  cau- 
fa, doli  mali,  aut  in  faclum  ,  ex  hoc  §.  /.  2.  ff.  de  del.  mat.  &  met.  except. 
I.  fi  quis  36.  de  V.  O.  I.  fi  quidem ,  C.  de  contra h.  &  committ.  fliputat.  I.  5. 
C .  de  inutil.  fiipulat.  Exceptio  doli  hoc  diftat  ab  exceptione  metus ,  quia  exce- 
ptio doli  complefhtur  perfonam  ejus  qui  dolo  fecit  ,  metus  vero  exceptio  fcri- 
pta  eft  in  rem,  id  eft  fine  ullius  pcrfonx  menttone ,  ac  formula  ,  fi  in  ea  re 
nihil  mttus  caufa  fail  urn  eft  ;  /.  apud  Ceifum,  $.  pen.  ff.de  do!,  mal.  C  met. 
except.  Exceptio  in  faclum  datur  ei ,  qui  per  errorem  obligatur,  fine  dolo  a  So- 
t's .  Tamen  doli  exceptio  plerumque  concurrit  cum  exceptione  in  factum  , 

quia 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM      Q.  U  A  R  T  U  M.  icr 

quia  dolo  facit  quicutnque  petit  quod  qoaquc  exceptione  didi  poteft  ;  /.  2.  §. 
&  generaliter ,  ff.  eod.  Inter  dolt  a&ionem  &  exceptionem  hoc  intereft ,  quod 
aclio  de  dolo  temporalis  eft,  olim  fc.  finiebatur  anno  ,  hodic  biennioy  /.  ult. 
C.  de  dot.  Quod  cnim  conftitutione  Thcodofti  junioris  orrmes  adiones  in  rem 
vd  in  perfonam  prxfcribuntur  30.  annis ;  /.  ficut  in  rem  ,  C.  de  prescript,  jo. 
ann.  pertinet  ad  cas  acliones,  qux  olim  erant  perperax ,  non  ad  a£riones  pnr> 
torias ,  <jux  pleruroquc  erant  tempo  rales ,  ut  ad  athooem  de  dolo  &  alias  . 

§.  idem  juris  eft. 

SI  quis  qua/i  credituro  ftipulanti  fpoponderir ,  id  eft  fpe  furor*  numerationis  , 
quafi  credit!  pecuniar  cautionem  emiferit,  ipfo  jure  oblrgatur,  fed  non  fe- 
cuta  nuineratione  poteft  fe  tueri  oppofita  exceptione  non  numeratx  pecuniz  , 
lex  hoc  I.  2.  §.  3.  ff.  de  del.  Cf  met.  except.  Etfi  a£tor  non  petat,datur  d 
condiclio  incerti ,  ut  liberetur  obligatione  :  obligations  enim  indebiti  ,  vehati 
res  incorporates  &  incertx,  incerti  condicuntur  ;  I.  5.  in  fin.  ff.  de  atl.  tmpt. 
/.  i.  §.  ult.  de  donat.  I.  ft  quis  n.  de  newt,  vel  ei  datur  aclio  in  rem  pigno- 
ris  vindicandi  caula ,  fi  quod  datum  fit  ,  vel  agentc  adore  datur  ci  exceptio 
non  numeratx  pecuniar  ,•  /.  1.  &  3.  /.  fi  quafi,  C.de  non  numer.  pecun.  Hoc 
diftat  exceptio  non  numeratx  pecuniae  ab  aliis  excepiionibus  ,  quod  regulariter 
qui  excipit,  exceptionem  probare  debet;  /.  in  excepiionibus  yff.de  pnbat.  At 
qui  opponit  exceptionem  non  numerator  pecuniar ,  non  probat  ,  fed  onus  pro- 
handi  rejicit  in  aclorem  /  /.  1.  C.  de  pnbat .  Item  exceptiones  natura  fua  Tunc 
perpetux .  Exceptio  non  numcratar  pecuniar  eft  temporalis ,  dim  fc.  finiebatur 
quinquennio ,  hodie  biennio ,  ex  hoc  §.  /.  in  contratlibus ,  C.  de  non  numer.  pe- 
cun, Noftris  exceptio  non  numeratx  pecunix  locum  habet  intra  decermium , 
fed  hoc  minus  habet ,  quod  intra  biennium  ,  vel  poft  non  transfert  onus  pro- 
bandi  in  aclorem,  fed  temper,  reo,  qui  excipit  de  non  numerata  pecunia,  m- 
cumbit  onus  probaudi  pecuniam  non  fuifle  numeratam. 

prttterea .  , 

SI  debitor  com  creditore  paclos  fit,  ne  a  fe  pctarur,  rpfo  jure  obligatus  ma- 
net,  quia  obligationes  non  omnino  paflo  dtffblvuntur ,  fed  fi  conveniatur 
tutus  eft  exceptione  pa&i  de  non  petendo  ,  ex  hoc  $.  /.  fi  units,  §.  pectus  ne 
petcret  rff.  de  paft.  I.  rreditori  ,  C.  eed.  Dui  non  omnino  pact  is  obligationes 
difTdvi  ,  id  eft  ipfo  jure  ,  fed  per  exceptionem  .  Hoc  intelligendum  eft  cum 
obligatio  fair  civilis,  veloti  per  ftipulationem  comracla,  non  tollitur  ipfo  jure 
per  paclum,-  d.  $.  paths  ne  peter et .  Si  enim  obligatio  folo  conlenfu  conftct, 
obligatio  paclo  tollitur  ipfo  jure  ,•  %.  ult.  fupr.  quib.  mtd.  tollit.  oblieat.  I.  fu- 
ris  gentium ,  %.edeo  ,  ff.  de  patl.  Item  obligatio  paclo  tollitur  ipfo  jure,  ft  lit 
paclum  legitimum,  aut  prxtorium,  puta  de  furto,  vel  de  mjurits;  /.  6.  /. /»- 
rit  gentium ,  §.  fi  pad  fear  ne  operis  yt.fi  tibi  decern ,  §.  1.  ff.  de  pad. 

$•  *y*- 

SI  debitor  creditore  deferente  juraverit  fe  dare  non  oportere,  adhuc  obligatus 
permanet :  fed  quia  iniquum  ell  de  perjurio  quxri ,  tuetur  fe  exceptione  ju- 
risjurandi.  Ita  6c  aaionc  in  rem,  fi  poireflbr  conventus  aclore  deference  jura- 
verit  rem  fuam  efle.  &.  conveniatur  eadem  de  re,  exceptione  jurisju'andi  ad- 
juvatur,  ex  hoc  §.  /.  nam  poftquam  ,  §.  ult.  ff.  de  furejutand.  Ratio  dubi- 
landi  peti  poterat  ex  eo  ,  quod  in  /.  ait  prxtor,  ff.  eod.  fi  reus  d^lato  jureju- 
rando  juraverit  fe  dare  non  oportere  ,  praetor  ait  ,  fe  ejus  rei  actionem  nou 


194    IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

daturum :  quibus  verbis  oftenditur,  articmem  ipfo  jure  tolli  per  jus  jura  ndum  , 
cum  denegetur  artio  ea  de  rc,de  qua  fetnel  juratum  eft-  Sed  verum  eft,artio- 
nem  nan  tolli  ipfo  jure  per  jusjurandum  ,  uti  de  parto  dictum  eft,  fed  per 
exceptionem ,  Sc  debitorem  vel  poflefforem  ,  qui  artore  dcferente  juraverit  lie 
uon  debere  ,  vel  rem  foam  eflc  ,  adhuc  jure  ipfo  obligatum  permanere ,  fed 
artioucm  non  dart  a  prartore ,  ft  conftet  ei  juratum  efle ,  quod  inanis  artio  fu- 
tura  fit  propter  exceptionem  juris) urandi ,  quifi  per  partum,  quia  jusjurandum 
Kabet  vim  parti  conventi  /  /.  2.  ff.  eod. 

§.  item  ft  in  judic'to  ,  t  §•  quarnm  ,  §.  apptlljntur  ,  §. pcrpetu* ,  $.  temporal cs . 

IJ'Xceptiones  alix  «  legibus  inftitutx  funt  ,  vel  ex  iis  qux  legis  vicem  obti- 
\t  nent,  alia?  ex  ipfius  prxtoris  jurisdirtione  ,  ex  tec  \.  &  I.  3.  ff.  h.  tit. 
Exceptiones  legibus  com  pa  rata:  funt  ,  qua:  jure  civili  introdurtx  funt ,  &  ipfo 
jure  tollunt  obligattonem ,  &  actionem  ,  ut  exceptio  parti  dc  injurire ,  vel  de 
furto;  /.  6.  /.  fttrit  atntium,  §.yi  pari  fear ,  /.  ft  tibi  decern,  §.  1.  ff.  de  pslt. 
Ex  its,  qua:  legis  vicem  obtinent ,  oriuntur  exceptiones ,  qua:  SC.  vel  couftirutio- 
nibus  introducte  funt,  ut  exceptio  Macedonian!,  Vellcjaui,  &  non  numeratz 
pecuniar.  Exceptiones  prxtorix  funt  ,  qua;  a  pratore  inftitutx  funt  ,  ut  exce- 
ptio doli ,  vel  mcrus,  &  fimiles .  Exceptiones  alix  funt  perpetux  &  perempto- 
rix ,  alix  temporales  &  dilatorix .  Perpetuar  feu  peremptorix  funt  ?  qux  fern, 
per  agentibus  obftant ,  temper  locum  habent ,  nec  eviuri  poffunt ,  id  eft  oppo- 
ni  poffunt  in  quocumque  articulo  litis,  ante  rem  judtcatam  ,  &  objertx  litem 
omnino  perimunt  ,  ut  exceptio  doli  ,  &  met  us ,  exceptio  rei  judicarx ,  parti 
conventi  perpetui ,  id  eft  ne  omnino  pecunia  peutur .  Dilatorix  funt .  quz  non 
fempcr  locum  habent ,  id  eft  non  fern  per  opponi  poffunt,  fed  ante  litem  con- 
teftatam ,  Sc.  articmem  non  perimunt ,  fed  dirferunr ,  ut  exceptio  parti  conventi 
temporalis,  ut  ae  intra  quinquennium  petatur,  exceptio  procuratoria  ,  cum 
ouarirur  an  quis  lit  idoneus  procurator,  prxferiptio  feu  exceptio  fori ,  cum  ju- 
dex negarur  efle  competens ;  §.  perpetu* ,  temporales  ,  /.  a.  &  3.  ff.  h.  tit. 
I.  4.  &  8.  /.  fen.  tT  ult.  C  eod.  I.  ita  demum  ,  /.  iicet ,  C.  de  procurat.  I. 
1  fitiusf.  §.  vetcrani  ,  verf.  mititei  ,  ff.  eod.  tit.  I.  a.  C.  fen  tent,  refcind.  non 
fojf.  I.  4.  C  de  juruditl.  amn.  ptdit.  cap.  inter  a.  de  re  fudtcat.  Exceptiones 
dilatorix ,  puta  exceptio  procuratoria  ,  vel  exceptio  fori  ,  non  poffunt  opponi 
nifi  in  principio  litis ,  ante  litem  conteftatam  ;  d.  I.  pen.  &  ult.  C.  de  except. 
I.  d;.  C-  To.  de  appellat.  quia  hujusmodi  exceptiones  funt  de  peribois,  quibus 
judicium  con  (Vat ,  puta  in  his  quxritur  ,  an  reus  vel  art  or  vel  procura  tores 
eorum  fint  idonei,  an  judex  fit  competens,  ideoque  ut  lis  conftituatur,  ncceffe 
eft  prinrum  has  exceptiones  difceptari  d.  I.  licet  .  Exceptiones  peremptorix 
poft  litem  conteftatam  ante  fententiam  opponi  poffunt  ,  poft  fententiam  ferius 
opponuntur  ,  nec  fententia  hac  de  caufa  refcindrtur  ,  quod  omiffa  fuerit  exce- 
ptio peremptoria ,  nifi  beneficio  appellationis  ,  ft  res  judicata  fit  contra  rmjorern 
35.  annis,  vel  beneficio  reftitutionis  in  integrum  ,  ft  res  judicata  fit  contra  mi- 
norem  25.  annis;  d.  I.  2.  C.  /extent,  refcind.  non  poff.  Minor  enim  25.  annis 
rcftituitur  adverfus  omiffas  allegariones  &  exceptiones I.  minor  25.  annis  36. 
ff.  de  nrinorib.  Exceptiones  peremptorix  non  opponuntur  poll  rem  judicatam  , 
nempe  propter  aurtoritatem  rerum  judicatarum  ,  ut  aliquts  fit  litium  finis,  & 
ne  lites  ex  Irtibus  nafcantur  ,•  /.  6.  ff-  de  except,  rei  judttat.  I.  quidantyde  reb. 
credit.  Exciphintur  exceptiones  Vellejani ,  &  Macedonian! ,  qux  fi  omiffx  funt , 
poft  fententiam  opponi  poffunt,  odio  fceneratorum ,  &  favore  fexos  muliebris  ; 
/.  tamen ,  ff.  de  SC.  Mated.  Alix  funt  exceptiones  ,  qux  opponi  poffunt  in 
executione  judicati ,  nimirum  qux  non  impugnant  judicarum ,  ut  exceptio  folu- 
tionis ,  &  compcnfaiionis ,  qux  son  impugnant  judication  ,  quia  omnia  judicia 

funt 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UAHTUM.  i9$ 

flint  abfolutoria  ;  §.  ult.  fap^de  ^*T^'  ^  temfm^%  t*citam  in  fe 

ETiam  ex  perfona  famuntur  qusrdam  dilatorix  exception es ,  quales  font  er- 
ceptio  procuratoria ,  cum  procurator  negatur  effe  idoncus  ,  veluti  fi  miles 
lit ,  vel  multfr ,  quia  miles,  vel  mulier  procuratoris  officio  fungi  noo  poflunt , 
ex  hoc  §.  Y.  fxiiusftm'tlias ,  §.  veteraui ,  A  wr^Kf  femina  ,  die  proenret.  /.  4. 
/.  mi/iW  ,  C.  #od.  Exceptio  infamix  olim  procuratori  agenti  aiieno  nomine 
opponi  poterat .  Sed  quia  hujusmodi  exceptio  in  judicits  non  frequenrabatur ,  a 
Juitiniano  fublata  eft ,  ne  litcs  prorelenrar»  ex  hoc  §.  Alia  eft  exceptio  procu- 
ratoria ,  in  qua  non  quarritur  de  perfona  ,  an  procurator  fit  idoneus.  id  eft  an 
ktjitimam  pcrionam  (i.indi  in  juaacio  habeat ,  fed  an  rnandatum  a  domino  litis 
habcat  ad  agoadom;  d.  I.  fictt  ,  C.  it  pneurtt. 


De  repi  tctttoniiut « 

.C      A      P.  XIV. 
In  prhc.  §.  mrfuiy  §.  etfi  nrfut. 

JUdicio  rum  ordb  hk  eft .  Acrori  reus  opponit  exceprionem  ,  rei  exce- 
ption! ac%>r  opponit  replicationem  ,  qoar  eft  contraria  exceptio  ex  pane  acto- 
ns, &  quaft  execptionis  exceptio,-/.  2.  §.  r.  /.exceptio,  ff.  de  except.  1. 10. C.eod. 
Rcplicatio  inde  dicta, quod  per  earn  replicarur  ,flt  refolvhur  jus  exceptionis  ,ut  ait 
Jurtintanos  hit. h. tit.  Replicare  entm  idem  fonat  quod  refolvere,*.  eft  compo- 
fitum  a  verbo  plkare,qood  idem  eft  ac  ptectere,  feu  nectenr,  Ambrof.in  pfalm. 
it8.fermon.  2.(num.7. )  tfrdrr  dombmmjefmm  turn  pficiret  mis  Jut.  Replica* 
tioni  rurfus  oppourur  duplicario  ex  parte  rei  ,  &  rurfus  duplica*p»t  rei  oppo- 
nitur  triplkatio  ex  parte  adoris;  §.  rurfus  >  &  ttfi  rurfus  y  b.  tit.  t.  1.  §- 
3.  t  d*  txttpf. 

ult. 


ALix  font  ftreeptiones  perfoiiaTes ,  feu  cobyrentts  perfbnar  rei  ,  feu 
ris ,  alia:  funt  reales ,  feu  rei  cohxrentcs .  Exceptiones  reales  ,  qua;  pro- 
funt  reo  ,  profunt  &  ndcjuftbrt  ,  ut  exceptio  pact*  de  non  petendo  ,  exceptio 
doli  ,  quod  rrcrus  caufa  ,  exceptio  rcfliturionis  minoris  ob  dolum  creditorts  . 
Exceptieoes  perfonales,  qux  profunt  reo,  non  profunt  &  fidejoflbrr ,  ut  ex- 
ceptio ceflionh  bonorum  ,  vef  rcftitnrionis  minoris  minore  reflituto  araris  be- 
neficio,  quia  fidejuflbr  defideratur  propter  pericolum  cafus  fortnnarnm  dehitorit, 
vel  metam  reftitutionis  minoris  ,  ex  herm  $.  /.  txtept'wnes  7.  ff.  de  except .  /.  in 
ran/* ,  dr  minorib.  I.  2.  C.  de  fide'fuff.  minor.  Exceptiones  reafes  profunt  utri- 

3 ut ,  reo  ,  9t  fidejuflbri  ,  quia  qord  a  fidejuffore  petirur  ,  ab  ipfo  reo  peti  vi- 
etur,  qui  aflione  mandari  rcpetirurns  eft  a  reo  quod  folvent  ,  ex  ate  J.  /. 
mandati  ,  C-  dir  fidejuff.  Et  exceptio,  qoar  datur  reo,  inutilis  futura  eft,  nili 
profit  fidejntTori ,  qui  acrione  mandatt  repetiturus  fit  quod  fbtviflet  -  Fidejuflbr 
habetur  pro  reo,  fidejuffio  eft  acccffio  obtigationisy  /.  ff.ecd.  Unde  jure  ve- 
teri  Ndejuffor  poterat  conveniri  ,  omiffo  reo  priucipait  ;  /.  reos  pmcipmlts  » 

q.  tod. 


196     IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 


Dt  ittttrdiSii  • 
CAP  XV. 
In  princ.  O*  $.  «/f. 

INte  r  d  ic  T  a  etiam  afiionum  appellatione  contincnrur •  /.  atlionit ,  ff.  dt 
oblig.  &  a&.  quia  reprxfentant  vicem  aflionum .  Undo  ficut  a&ioues  inter- 
di&a  quoque  in  albo,  id  eft  edicro  prxtoru,  ptoponebaotur /.  i.C.b.tit.J.  ult. 
ff.  nt  quid  in  lot.  public.  &  exempto  a&ouum  ante  judicium  edebantur  ;  /. 
ult.  C.  h.  tit.  Hoc  diftant  imerdicla  ab  aftionibus  ,  quod  a&ioues  alix  funt 
civiles ,  alia:  prxtoriat :  interdicra  omnia  Cunt  prartoria  .  Adionum  quxdam  in 
rem  funt,  quardam  in  perfonam:  imerdicla  omnia,  licet  in  rem  videantur  con. 
cepta  ,  vi  tamen  ipfa  perCoualia  Tunc  ;  /.  i.  §.  pen.  ff.  A  tit.  Quam  ob  cau- 
fam  prxfes  provincix  non  poteft  ex  interdifto  cognofccre  in  cum ,  qui  ejusdem 
provincix  non  eft  ;  /.  2.  C.  h.  tit.  A&or  enim  fequitur  forum  rei ,  in  inter- 
didis  velut  in  acnonibus  perfonalibus  .  Actiones  funt  formulx,  ex  quibus  prx- 
tor  ipfe  non  judicat ,  fed  nidicem  dat  .  At  de  interdidis  non  judex  datus,  (ed 
przior  ipfe  cognofcit .  Interdicta  funt  formulae  feu  conceptiones  verborum ,  qui. 
bus  pnetor ,  aut  vetat ,  aut  jubet  aliquid  fieri ,  ex  init.  h.  tit.  Actiones  funt  de 
|«roprictate  ,  aut  poflcftione  ,  aut  obligarionibus  dandi  ,•  aut  faciendi  .  IterHi&a 
omnia  funt  judicia  poflenoria  ,  in  quibus  de  poflefllone  ,  vel  quafi  pofleftioue 
disceptatur  ,  ex  init.  b.  tit.  I.  1.  ff.  b.  tit.  Quintil.  7.  inftit,  5.  Et  m  fponfto. 
n'tbus  ,  qua  ex  interdiflit  fiunt ,  etiam  ft  non  proprietatis  eft  queftio  i  ftd  pof. 
feffmis ,  tamen  non  folum  pcffedijfe  not ,  fed  etiam  neflrum  pojfediffe  duett 
veertebit .  Interdicta  definiuntur  formulat  &  cojiceptione.  verborum ,  quia  interdi- 
ct reddebantur  a  pratore ,  ficut  acriones ,  certis  &  folemnibus  verbis  .  Tamen 
formulam  ab  kiterdi&o  feparat  Quintil.  ltfar.  de  oratore  .•  Multum  intereft 
utrum  dt  furto ,  out  formula ,  &  interd'180  die  end  urn  habeas ,  quo  loci  formu- 
la; nomine  intelligitur  actio  ,  qux  proprie  dicitur  formula, quail  magis  folnnnis. 
Interdlcta  erant  juris  ordinarii ,  hoc  eft  pratorii ,  unde  Frontin.  libr.  de  limit, 
agror.  De  fofjeffione  eontroverfta  tfl ,  de  qua  ad  interdiUum  t  hoc  eft  jure  ordi- 
nary litigatut .  Jure  civili  per  interdifnim  ager.dum  dixit  Perron,  in  fatyr. 
Ntgevi  circuitu  aeendum ,  fed  plane  jure  civil  1  dtmicandum  ,  ut  ft  ml  lit  al'te- 
nam  rem  domino  reddere ,  ad  interdi&um  veniret  .  Sed  abufive  jus  civile  pro 
prxtorio  ufurpatur .  Sicut  formulx  actiouum  fublatx  funt  conftiuitione  Conftan- 
tiui ,  ex  quo  omnia  judicia  hodie  funt  extraordinarta  ;  §.  ult.  h.  tit.  &  §.  1. 
fupr.  dt  Jucceff.  fublat.  ka  &  interdidorum  folemuis  ordo  &  ritus  defuetudbe 
exolevit ,  &  in  eorum  vicem  fubrogarx  funt  extraordinarix  acliones  ad  exem- 
plum  iuterdifiorum  ;  d.  §.  ult.  I.  pen.  Cf  ult.  C.  b.  tit.  I.  ult.  C.  de  ail, 
tmpt.  Unde  titulus  digeftorum  ,  qui  refpondet  ifti ,  concepcus  eft  dc  interdiftis, 
five  extraordinariis  aAionibus,  qux  pro  n  is  com  pe  runt  .  Hx  a&iones  com  para - 
tx  funt  ad  exemplum  interdiclorum  ,  &  eorum  naturam  retioeut  ;  /.  ft  t 
turn  ,  §.  qui  injuriarum  ,  ff.  ft  quit  taut. 

L 

Q*Umma  divifio  interdiclorum  hxc  eft  ,  quod  aut  prohibitoria  funt,  aut  re- 
^  ftitutoria,  aut  exhibitoria.  Prohibitoria  funt,  quibus  prxtor  vetat  aliquid 
fieri,  veluii  vim  fieri  ei,  qui  fine  virio,  id  eft  nee  vi,  ucc  clam,  nec  preca- 

rio 


Digitized  by  Google 


LIBRUM     <2.UARTUM.  Z07 

no  pofTidet :  quo  fignifxatur  interdiclum  uti  potfidetis  t  quod  datnr  ei ,  qui 
«ec  vi ,  nec  dam,  nec  precario  poffid« , ab  eo  quo  cum  agit  retinendae  poflef- 
fefTionis  caufa;  /.  1.  ff.  uti  pofftdet.  Vel  vim  fieri  vetat  morruum  inferenti  f 
qui  habet  jus  mferendi,  puta  inferenti  in  locum  fuum,  non  alienum,  vel  com- 
mune fepuLcrum,  de  quo  interdiclum  de  mortuo  inferendo;  /.  1.  ff.  de  mortuo 
mfertnd.  aut  vetat  in  loco  facro  ardifkari  ,  quo  fc.  locus  facer  defbrmior  aut 
deterior  fiat,  de  quo  interdiclum  ne  quid  in  loco  facro  fiat//.  1.  ff.  ne  quid  m 
loco  facr.  fiat .  Aut  vetat  -ne  quid  fiat  m  flumine  publico  ,  ripave  ejus ,  quo 
pejus  navigerur,  de  quo  interdiclum  ne  quid  in  flum.  public  /.  mn.  ff.  nt  quid 
in  flum.  public.  I.  Jm f  era  teres ,  de-  Jervitut.  ruflic.  prod  tor. 

Reftitutoria  interdicla  funt  ,  quibus  quid  prartor  teftitui  .jubet,  veluti  bo- 
norum cofieflbri  pofTeflionem  eorum ,  crux  nuts  pro  herede ,  vel  pro  poflcflTo- 
Te  pofftdet ,  ex  hex  S-  quo  fignifkarur  mterdicturn  quorum  bonorum  ,  quod  da- 
tur bonorum  pofleirbri  adverfus  rum ,  qui  pro  herede,  vel  pro  pofleifore  poffi- 
dct  /  I.  1.  ff.  quor.  honor.  Rellirutorium  ert,  quo  prartor  jubet  vi  dejcclo  poflef- 
fionem  fundi  reihtui ,  quo  fignifkatur  interdiclum  unde  vi  ,  quod  datur  ei ,  qui 
vi  dejecrus  eft  de  poffeffione  fundi  fui  ad  reeuperandam  pofleflionem ;  /.  x.  §. 
hoc  interdiclum  1.  ff.  de  vi  &  vt  arm  at. 

Exhibiioria  interdicla  -funt,  com  prartor  jubet  quid  exhiberi ,  ex  hoc  §.  /.  1. 
§.  1.  ff.  h.  ttt,  Veluti  cum  de  libertate  cujuspiam  agitur  ,  id  eft  ut  liber  ho- 
mo ,  qui  quafi  fervus  detinetur,  exhibearur ,  de  quo  datur  interdiclum  de  libe- 
ro  homine  exhibeiido ,  de  quo  in  digeftorum  libra  proprius  eft  thulus-  Inter- 
diclum exhibitorium  hoc  diftat  ab  acttone  ad  exhibetidum ,  quod  aflio  ad  exhi- 
hendum  eft  de  rebus  privatis  ,  interdiclum  eft  de  libcro  homine  exhibendo,  li- 
bertatis  ruendg  gratia  ;  I.  fi  liber ,  ff  '.  ad  cxhtbend.  A£ik>  ad  exhibendum  eft 
pra-paratoria  aflionis  in  rem  ,  quae  compctit  ei-,  qui  -de  proprietate  aclurus  eft  , 
interdiclum  veto  non  ad  proprietatis,  led  poffelfionrs  judicia  pertinet  .  Interdi- 
flum  exhibitorium  eft  .,  quod  datur  4c  exhibendo  libeno,  cui  patronus  operas 
indicere  vclit^  vel  de  liberie  parenti  exhibendis,  (i  plagio  detineantur  ,  ex  hoc 
h'  /•  I.  &  flu  ff.  de  liber,  exhibend.  I.  t.  §.  per  hanc  aut  em  ,  de  rei  vindicat. 
•I.  r  §.  ex  hoc  refcriptot  de  infpic.  ventr.  &  $.  ult.  fupr.  de  obit  gat.  qu*  e* 
deltil.  nafc.  Interdicla  propric  drcuntur,  qua;  prohibitoria  funt,  quia  tnterdicere 
fumicur  pro  denanciare,  &  prohibere;  Teicut.  in  Hecyra  r  Interdict) ,  ne  extu~ 
Tiffe  extra  tdtt  fuetum  usquam  velis^  &  ibi  Oonatus-'  Inter  edteo  &  mttrdko^ 
hoc  iritereft .,  edtchnus  quod  fubetnus  fieri ,  iutcrdicimus  quod  vetamus  fieri.  Re- 
ftitutoria  autem  &  exnibitoria  proprie  decreta  -vocantur  ,  fed  tamen  ufu  obti- 
nuit,  omnia  interdicla  vocari ,  quia  inter  duos  dicuntur,ex  hoc  §.  m  fin.  id  eft 
inter  aflorem  &  reum,  qui  erfi  plures  fmt,duorum  numero  rubaudfuntur ,  auk 
plerumqus  iudicium  redditur  inter  duos,  ut  bellum  duellum  diclum,  quod  dua- 
bus  partibus  tertatur ;  Feflo  in  verb,  duellum .  Aliis  interdiclum  inoe  diclum  , 
quod  a  judice  non  in  perpetuum ,  fed  reformandor  poireflionis  caufa  ad  tempus 
interim  dkitur ,  donee  xie  proprieute  judicetur ;  •Ifwor.  libr.  5.  orig.  cap.  25. 

feque*Si  §.  adip'ifcardx . 

JNterdiAa  omnia  funt  judicia  rdTeflbria,  qnibus  pra-tor  judicat,  apud  quern 
rei  controverfa:  poflefTionem  elfe  oporteat,  quoad  de  proprietate  judicetur  7 
/.  i.  §.  ult.  ff.  de  aq.  q  not  Id.  &  xfl'tv.  Interdicla  alia  funt  adipifcenda:  poflef- 
fionis  ,  alia  retinendx,  alia  Tccuperandor  >•  ^.  ftquens ,  /.  t.  ^.  hxe  aut  em ,  ff.  h. 
tit.  Adipifcenda:  bemorom  poflcflionis  -caufa  compararum  eft  interdiclum  quo- 
rum bonorum ,  quod  datur  bonorum  poifeflbri  adverfum  eum ,  qui  pro  herede  # 
vel  pro  pofTeflbre  pofTidet  y  §.  adipifcenda  ,  /.  1.  ff.  h.  tit.  Hoc  congruit  neti- 
<tio  hereditati? ,  quod  datur  in  eum, qui  pro  herede,  vej  pro  pofferTore  pofiidct; 
Tom.  V1L  P  p 


*9g      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANL 

/.  reguhtriter ,  ff.  de  petit,  bend.  Pro  herede  poffidet  ,  qui  putst  fe  heredem- 
effe,  puu  ex.  left  amen  to,  quod  valere  purat,cum  re  vera  non  valeat,aut  tam- 

Siuam  agnatut  proximus,  qui  ab  alio  antcvertitur  .  Pro  pofleflbre  pofltdet,  qui 
ciens  nullo  iure  rem  poffidet  ,  id  eft  qui  interrogarus  ,  cur  poflTideat ,  nultam 

rteft  alicgare  aJiam  caufam  potCdendi ,  quam  quia  poffidet     $.  adipifcend*  f 
pre  herede  t  &  fea.  ff.  de  petit,  htrei.  Hoc  nfcriminis  eft  inter  petitioncm 
hereditatis ,  &  interdicium  quorum  oonorum  ,  quod  hereditatis  petitione  tenerr- 
tur  etiam  debitorcs  herediurii ,  quafi  juris  poffeffores  ;  /.  net  ullam,  $.  ult.  ff. 
it  petit,  herein,  interdiclo  autem  quorum  bonorum ,  debitorcs  hereditarii  non 
tcnenruT ,  fed  tantum  corporum  poffeflbres ,  id  eft  qui  res  corporate  five  cor- 
pora hereditatis  ,  rion  qui  jura,  poftident  ;  /.  z.  ff.  auor.  honor,  quia  interdidum,, 
quorum  bono  rum  perfeqaitur  tantom  corporalem  pofleftloncm  rerum  ;  peritio 
autem  hereditatis  pcrfequitur  jus  univerfum  defuncli .  Imcrdiclam  qoorum  bo- 
nonun vocatur  adipifcendar  poffefuonis ,  quia  ei  tantum  datur  ,  qui  nunc  pri~ 
mum  conatur  adipii'ci  rei  poffelfionem  .  Si  quii  poffcillonem  feme!  adeptus  earn 
amiferit,  hoc  interdicTum  ei  inutile  eft  ;      oJipifccnds ,  /.  i.  ff.  quae,  homer. 
Tamen  hoc  interd^lum  numerarnr  inter  reftitutoria ,  quia  hie  reftituere  fumi- 
tur  pro  dare,  ut  redderc  apud  Servium  in  illnd  t  ?.  iEneid.  ^4.  &  teq.  Re. 
gnorum  red  dr.  a  eeffit  t>a,s  Helene:  more  veteri  Pro  data  aedpttnium .  Amiflar 
poifdfionis  rccuperan^c  cauta  inJhtucum  eft  interdicTum  unde  vi,de  quo  in  $.  re- 
cupervtutfy  infr.  b.  tit.  AdipiicerrdT  etiam  pofleffionis  caufa  com  para  rum  eft  in- 
terchclum  Salvianum  ,  quod  eKco°n;itum  eft  a  Salvio  Juliano  auflorc  ediclr 
perpetui ,  quod  datur  domino  fundi  feu  locatori  ad  adipifcendam  poftdTionenr 
rcrum  coloni  pro  mercsde  conduclionis  exprWIim  pignori  obligararum  ,•  §.  adU 
prfcencLt.  Ejusdem  rei  nomine  com  pa  rata  eft  Serviana  aclio;  $.  item  Servimay 
fupr.  ie  eMon.  Hoc  intereft ,  quod  Salvianum  interdicluni  datur  tantum  adver- 
fus  conduclotem  pofTefTorem  rerum  pignori  obligatarum  ,  Serviana  aclio  datur 
adverfus  queralibet  pofleflbrem  ,•  /.  1.  $.  1.  ff  it  Selvian.  interJift.  I.  1.  C 
ie  prefer.  Ratio  differentia:  eft  ,  quod  interdicla  vi  ipfa  perlbnalia  fuiit.  Ser- 
viana eft  aclio  in  rem,  qua*  perfeqaitur  rem  etiam  adverfus  ten  turn  pofleflo- 
rem ,  item  in  Serviana  agitur  de  jure  pignoris  ,  id  eft  neceffe  eft  probare  co- 
looum ,  qui  res  pignori  obligavit ,  earum  dominum  fuifle  cum  prs- 

iium ,  ff  ie  tignerib.  In  Salviano  interdiclo  nonnifl  de  pofleffiooe  quarirur  , 
id  eft  litis  eft  probare  colonum  eas  res  poffediile;  Luff,  defah.  imeri. 

§.  r amende. 

REtinendar  pofTefnoois  caufa  ,  comparata  funt  interdicla  uri  poflideris,  & 
utrubi,  ex  bee  $.  /.  a.  ff.  h.  tit.  L  1.  $.  t.  ff.  uti  poffidet.  ubi  Ulpta- 
nus  ait ,  hoc  interdiclum  effe  prohibirorium  ad  retinendam  porteffionem  .  Huic 
interdiclo  locus  eft  ,  cum  de  proprietate  rei  controverfia  eft  inter  duos ,  &  ante, 
id  eft  primum,  quarritur ,  uter  ex  lit igantibus  poftideat ,  ut  lis  ordinetur ,  &  fcta- 
tur  uter  peterc  debeat ,  id  eft  uter  lit  aclor  vel  reus  ;  Atrguflin.  in  brcvicul. 
collar.  Valebant  enim  ut  tonflaret  Catbolicos  effe  ,  «f  ex  forenfi  jure  poffent  di- 
fcutere  perfonas  pethorum.  Aclio  enim  in  rem  non  poteft  inftirui  priusquam 
pateat  quis  poffefTor  fit,  tx  hoe  §.  quod  ha?c  aclio  non  dttur  pofrciTbri  ,  cum 
ei  fumciat ,  quod  poflTideat,'  /.  1.$.  interdiilum  autem,  ff.  uti  poffidet.  In  rem 
aclio  non  datur,  nili  adverfus  pofTeflbrem ,  &  in  aclione  in  rem  frcquens  incidit 

;ux(tio  de  pofleflione ,  id  eft  uter  pofleflbr  fit ,  quia  longe  commodius  eft  pof- 
idere,  quam  petere,  quod  qui  poffidet,  etiam  fi  res  ejus  non  fit  ,  aclore  non 
probante  rem  fuam  effe,  abfolvitur  ,  ex  hoc  §.  £f  I.  ult.  C.  de  rei  vmditau 
£t  in  dubto  fecundum  poffeflbrem  judicari  folet  ,  ex  hoc  §.  /.  t  *•  C.  de  pre- 
bat.  Unde  is,  qui  in  rem  afrurus  eft,  animadvertere  debet,  an  aliquo  interdiclo 

pof- 


Digitized  by  Google 


LIB.RUM      Q.U  ARTUM.  299 

poneflionem  nandfci  poflit ,  at  in  adverlarium  onus  probandt  dominii  transfe- 
rat y  /.  it  qui  defthunAt,  iff.de  rti  vhtdieat .  Pofleflbr  enim  non  cogitur  pro- 
bare  jus  pdTeffionis :  &  hac  exceptione  fefe  tuebarur  Philippus  Comes  Flatu 
drenfis  adverlus  Philippum  Augiufluirt,  a  pud  Guillelm.  Briton.  Philippid.  libr.  2. 
J  usque  mikt  defendh  in  bis  ,  pofrff10  f°t*i 
Nam  poffejptrem  compelli  diem ,  quo  rem 
Poffideat  titulo ,  nmts  incivilt  videtur , 
Imerdiflum  uti  poflidetis  pertinet  ad  pofleflionem  re  mm  foli  feu  immo- 
bilium  .   Interdiclum  utrubi  eft  de  pofleflione  rerum  mobilium  ,  ex  hoc 
§.  /.   i.  J.  eft  igitur  ,  ff.  uti  Pwdet.  I.  unic.  ff.  utrubi  .  Interdiclum 
uti  poflidetis  fie  dictum  ex  verbis  eoicli ,  uti  poflidetis ,  quominus  ita  poflidea- 
tis,  vim  fieri  veto .  Olim  interdiflum  uti  poflidetis  eo  discrepabat  ab  inter- 
diclo utrubi  f  quod  interdiclo  uti  poflidetis  vincebat ,  qui  tempore  interdicli  , 
feu  interdicli  redditi ,  id  eft  litis  conteftatx ,  nec  vi ,  nec  clam  ,  nec  precario 
ab  adverfario  poflidebat  ,  etfi  ab  alio  poflidcret  aut  vi  ,  aut  clam ,  aut  preca- 
rio .  Utrubi  vera  interdiclo  is  vincebat ,  qui  majore  parte  ejus  anni ,  nec  vi  , 
nec  clam ,  nec  precario  ab  adverfario  poflidebat  y  /.  majore  ,  ff.  de  V.  S.  Ho- 
die  utriusque  interdicli  eadem  vis  eft  ac  poteftas  quantum  ad  poffeflionem  , 
&  ille  vincit  in  utroque  interdiclo,  qui  nec  vi,  nec  clam  ,  nec  precario  ab 
adverfario  poflidet  litis  conteftatar  tempore ,  ex  hoc      C  d.  L  umc.  ff.  utru- 
bi. Hodie  in  interdiclo  uti  poflidetis  vincit  ,  qui  jufliorem  &  antiquiorem 
poffeflionem   probavit  ,•  cap.  licet  ,  de  pnbat.  quia  pro  antiquiori  pofleflione 
prarfumirur.  Hoc  interdiclum  intra  annum  datur,  poft  annum  proponinon  pot- 
eft;  /.  1.  ff.  uti  poffidet.  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  foro,  hoc  interdiclum  de- 
bere  proponi  intra  annum  &  diem  ab  interturbata  pofleflione . 

%.  poffidere. 

INterdiflum  uti  poflidetis  datur  folis  pofleflbribus :  civilis,  an  natural i;  pofief- 
tlo  (it  nihil  refert.  Qua  de  caufa  etiam  fructuariis  &  ufuariis  datur  hoc 
interdiclum  ,  13  in  fua  iiaturali  poiTcilione  rurbentur y  /.  uit.  ff.  uti  poffidet. 
Sed  hoc  interdiclum  non  datur  nudis  detcntoribus  ,  puta  non  datur  creditori- 
bus  miflis  in  poflefllonem  bonorum  crediti  fervandi  caufa ,  quia  non  poflident  ; 
/.  3.  creditores ,  ff.  eod.  Poflldere  videtur,  non  folum  qui  per  femetipfum 
poflidet ;  fed  etiam  qui  poflidet  per  alium  ,  veluti  colonum  ,  inquilinum  ,  de- 
pofitarium  ,  ex  f  oe  9.  /.  t.§.  per  procuratorem ,  /.  generaliter  ,  /.  qui  univerfat , 
§.  quod  per  colonum ,  ff.  de  adqu'tr.  poffeff.  Unde  hi  prarfcribere  non  poflunt  , 
quia  non  fibi  poflident,  fed  domino  y  /.  1.  C.  comm.  de  ufucetp.  Et  hoc  eft 
quod  dkitur ,  retineri  licere  pofleflionem  per  quemlibet ,  qui  noftro  nomine  in 
pofleflione  fit,  ex  hoc  §.  Quinetiam  Txfflcflio  facilius  retinetur ,  quam  adquiri- 
tur. Pofleflio  retinetur  folo  animo,  quamvis  corpore  quis  non  tncumbat  fundo, 
modo  habeat  animum  poflidendi .  Pofleflio  non  adquiritur,  nifi  corpore  &  ani- 
mo,  ex  hoc  §.  /.  3.  §.  Neratius ,  §.  in  amit tenth  ,  ff.  dt  adquir.  poffeff.  I.  4. 
C.  cod. 

J.  recuptrandjt . 

REcuperanda?  nofleflionis  caufa  proditum  eft  interdiclum  unde  vi ,  (1  quis  de 
pofleflione  fundi  vel  ardium  vi  dejeclus  fit ,  ex  hot  §.  Interdiclo  nomea 
ex  verbis  edicli  pnetoris,  unde  tu  ilium  vi  dejecifli  ,  eo  reftituas .  Grxcis  i%- 
i\at  tlx* ;  Dcmoflheni  in  Midiam  ,  Sr  Suidx  in  verb,  iaimt  fixa.  Hoc  interdi- 
clum pertinet,  ad  recuperandam  pofleflionem  rerum  immobilium ,  veluti  fundi 
vel  a-dium ,  non  ad  res  mobiles,  nam  de  his  comparara  eft  aclio  furti,  vel  vi 
bonorum  raptorum;  /.  1.  $.  hot  interdiclum  wen  ad  onrnem ,  §.  tr  generafitet , 

?p  ij 


joo      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINTANT 

ff.  de  vi  &  vi  armat.  vel  aclio  ex  can.  rtdiutegranda  f  3.  gu.  1.  Hoc  interdi- 
flum  non  pertinet  ad  quamliber  vim  ,  fed  tantum  ad  atrocem  ,  qua  quis  de 

EtTeiTione  fundi  dejeclus  eft  ;  d-  I-  1.  §.  Ixx  interditlum.  Interdiclum  unde  vi 
tur  etiam  ei ,  qui  aut  vi  ,  aut  clam  y  aut  precario  poftidet  ab  eo  in  queai 
agit ,  ex  kcc  §.  /.  ft d  ji  vi ,  ff-  de  vi  &  vi  armat.  L  ult.  de.  adqu'tr.  poffejf. 
Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  cap.  in  litteris^  dt  refjit.  fpoliat.  etiam  przdoni  ,  ft 
vi  dejeclus  fit  de  poHeftlone ,  dari  hoc  interdiclum .  Mala  enim  fide  pofftder  ^ 
qui  vi ,  aut  clara .  aut  precario  pofiidet  ;  Donarus  in  illud  Eunuchi .-  Ham  tu 
mihi ,  vel  vi ,  vel  (lam  ,  vel  precario  fat   tradas  -  Setundum  jus  locutus  eft"  > 
nam  his  tribus  mala  fide  aliquid  pojjidetur,  vi ,  damy  precario.  Et  hoc  inter- 
diclum locum  habet  in  ioteraiclo  de  vi  armata  r  id  eft  vi  armis  facia ,  nam  irw 
terdiclum  de  vi  limplici ,.  feu  qnotidiana  vid  el)  fine  armis  facia    non  datur  ei,. 
qui  aut  vi ,  aut  clam  ,  auc  precario  poffidet  v  ab  eo  a  quo  vi  dejeclus  eft ;  de 
quo  M.  Tull.  pro  Carcin.  (32.)  J"  ilia  vi  quotidiana  t/tn  fatis  e[i  poffe  doc  ere  far 
dejeilum ,  ftifi  ojlendere  fofftt yxum  pojftdtret  ytum  drjeSum .  Na  id-  quidem  fat  if 
tfi ,  nip  dottt  a  a  fe  poffediffey  ut  nee  vit.  nee  flam  y  nee  precario-  pofftderit  , 

Ex  conftituiicnibuvii  quis  rem  foam ,  qua:  ab  alio  tenetur^per  vim  arri- 
puerit,  ejus  dominio  caditv  qui  rem  alienam  v  rem  ipfarn  reuiroere ,.  &  arftima- 
tionem  prxftare  compellitur ,  ex  hoc  $.  &  §.  1-  fiipr-  vi  boner,  rapu  1.  Ji  quit 
in  tarn  am  T  C.  unde  vi  •  Hodie  li  quis  aDquem  vi  dejecerir  de  poflirfGone  Itn  y 
con  ideo  llatim  dominium  rci  fu«v  amitM*?.  fed  non*  potcft  audiri  ,  nee  referre- 
qua-flionem  dominii,  priusquam  rem  reftituerit/  /.  Jj  C.  ad  I.  Jul.,  de  vi 

public.  Et  hoc  eft  quod  dicirur^fpnliatuc  ante  omnia  reftituendus;  d.  caw.  rtdin- 
tegranda  y.  cap.  1.  tap.  in  Utterityd*  rtjlit.  fpoliat.  SugertK  Abba*  m  vit.  Ludo- 
vici  CrafT.  Si'  quidem-  de  curia  exeunt  r  qui  Ccmitem  C4»tvenia*tt  »  extracrdinarie 
expclialunr  or  dinar  te  revefliri  ore  defenforts  pracipiant  ,  de  jure  in  curta  ejus  ra- 
ttocinaudo  cert  a  die  derertent  *  Et  Gotfrid.  Vindoeineuf.  libr.  z.  epift.  ij.  Quis 
rebus  propriir  expol'tati ,  fteut  ipfe  melius  nejjis ,  antequam  qut  eis  ablata  /vnt , 
univerfa  pete  flat  t,  eorum  reflhumt  ,  ad  judicium  min'tme  debent  ronvocan .  Inter- 
diclum unde  vi  datur  adverftis  eum ,  qui  vi  dejecit  tantum ,  non  adveHus  ter- 
tium  poflefforem  ;  /.  cum  a  te ,.  ff.  de  vt  Cf  vi  armat.  I.  4.  §.  ft  tu  me  vi  » 
ff.  de  ufucap.  Verum  jure  Pontificio  inrerdielum  unde  vi  (equitur  quemcum- 
que  pofleflbrcm  ;  cap.  quia  r  de  jutHc,  cap.  ftpe  contingit  y  de  reftitut.  fpoliat. 
quia  vitium  pofTeflioiiij-  transit  in  fuccefforem  ;  /.  vitia  ,  C.  dt  adquir.  poffejf. 

Interdittum  unde  vi  datur  intra  annum  utiicm,  videHcet  intra  annum  d&- 
tur  in  foiidum  ,  port  annum  de  eo  tantum,. quod  ad  eum  pcrvenit  qui  vi  deje- 
cit;  /.  1.  init.  /.  j.  ho*  interdiihim  y  ff.  de  vi  €?  vi  armat.  Et  hoc  ve- 
lum eft  in  interdidro'  de  vi  (implici  T  interdiclum  enim  de  vi  armata  eft  perpe- 
tuum  y  &  ideo  in  hoc  intcrdiclo  non  Met  addi  in  hoc  anno  T  ut  in  aliis  into- 
diclts  ;  M.  Tull.  15.  eptit.  16.  Poflulabimusqut  r  ex  qua  hxrtfi^viy  hominibur 
armatis  dejeffus  fisr  m  earn  refiituare .  Ex  confti ration ibus  actio  unde  vi  ,  feu 
ex  canone  redintegranda ,.  non  prarfcribirar ,  nifi  trh;inra  annis  y  L  ult.  C.  unde 
vi.  Prater  iRterdiclum  unde  vi  r  quod  el\  civile  )udicinm,  vi  defeclo  de  pof- 
fciTiorre  fua,  recuperandix  poffefTionis  caufa  datur  aclio  criminalis  legis  Julia:  de 
vi  privata  ,  aut  publics:  de  vi  privata  y  (i  fine  armis  vrs  facia  fir,  de  vi  publr- 
ca,  fi  cum  armis  dc  poffeffione  vi  dejeclw  fit  ,  ex  hoc  §.  m  fta.  I.  1.  ff.  act 
.  leg.  Jul.de  vi  -public ~l.fi  quis  y  O.eod.  §.item  lex  Julha  dt  vi  publiea  ,  'tah.de 

rbftcfudicqauKtam  finito  interdiclo  datur  acli©  in.  rem 
1  •  Cm  Ji  per  vimt  vel  alio  modo'. 

S.  Kit. 

TErtia  divifio  interdiflorum  hare  eft  ,  qood  alia  funt  Cmplicia  ,  alia  dopfi- 
cia  .  SimpUcia  funt,  in  qui  bus  ex  litigatoribiu  ,  alter  eft  aclor ,  alter  tens, 

qua* 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTITM.  301 

quaha  funt  interdicla  reftitutoria ,  aut  exhibitoria,  nam  in  his  aflor  eft,  qui  de- 
uderat  rem  exhiberi  aut  rcftitui ;  reus  autem  eft ,  a  qua  defideratur  rem  refli- 
tui  aut  exhiberi .  Prohibitoria  interdicla  .  alia  funt  fimplkia  ,  alia  duplicia  . 
Simplicia  funt ,  veluti  interdiclum  ne  quid  fiat  in  loco  facro  ,  intetdiclum  ne 
auid  hat  in  flnmine  publico,  quia  in  his  alter  eft  aclor  ,  alter  reus.  Duplicia 
bint,  in  qui  bus  uterque  eft  aclor  fit  reus  ,  qualia  funt  interdiclum  uti  poftidetis, 
&  interdiclum  utrubi  ,  quae  comparata  funt  retinenda?  pofliffionis  caub ,  quia 
uterque  fe  pofleflbrcm  adhrmat  r  fed  quericur  fe  in  pofTeftione  tucbari  ,  ex  hoe 
§.  /.  1.  $.  inter  litigatoret  ,  /.  3.  hoc  btterdiBum ,  ff.  uti  pofftdei.  I.  aBionis^ 
de  oblig.  Cf  ad.  Unde  formula  horum  interdidforum  concipicbatur  quafi  utet- 
quc  poffideret ,  non  quafi  unus  peteret  y  alter  poftideret ,  nempe  hoc  modo  , 
vti  poffidetis  r  ha  foQideatis ,  utrubi  hit  homo  fuit  majore  parte  ami ,  mm  ubi  . 
Qui  agit  hoc  interdiclo  aflbrit  poffeflionem  ex  prte  fua  ,  &  turbationem  « 
parte  adverfarii ,  unde  CaUt  vocaut  hujusmodi  interdiclum  ,  cafum  novitatis  & 
querela ,  f<u  recredenttam  y  quia  ia  hoc  interdiclo  non  reftituitur  proprie  poflef- 
£0  fed  recreditur ,  id  eft  quail  finkur  veteri  pofleflbri  :  forenfibus.  enim  recre- 
dere  eft  non  pofleffionem  ablatam  reftitucre  ,  fed  turbatam  reformare,  &  aati- 
quam  finere  i  Ivo  Carootenf.  epift.  275.  Dicit  enim  Comes ,  quod  libenter  red- 
dtt ,  aut  rvredtt  C omit  em  Nivemenfem  .  Et  Goffrid.  Vindocinenf.  libr.  2.  epift- 
30.  Oiim  Camotenfis  ectltfut  boves  &  ovts  vel  quaxumque  etxlefittrum  fradm% 
fi  capexentut  y  reddi  aut  recrtdi  faciebat . 


De  fecna  tonere  litigantium. 
CAP.  XVI. 
la  princ. 

EXPOS itts  acliooibus,  nunc  agitur  de  judiciis,  id  eft  de  ordine y  rariooe^ 
five  procefTu  judiciorum,  ac  primum  de  modis ,  quibus  temeriaas ,  aut  po- 
lius  infania  litigamium  coercetur.  Nimirum  magna  cur*  adhibita  eft  ab  his,  qui 
jura  fuftinebant ,  ne  facile  homiocs  ad  litigsndum  procederem  ,  ex  but.  h.  tit. 
Quod  dc  prartoribus  in  primw  kitcUigendum  eft, quia  ad  ofticium  prxtoris  pen- 
tinet  lires  deminuere  )  /.  qu'tdam  tff.de  teb.  credit.  L  4-  §.  ait  prater,  da 
re  juduat.  I.  1.  §,  indt  quaritur  v  de  oper.  nov.  nuutiat.  Unde  ft  Us-  eflet  inter 
coujuaclas  perfonas ,  judex  per  modum  interlocotionis  fuadere  fblebat ,  ut  d« 
lite  pacifcerenrur  /  I.  e*  flipulotioue  ,  C.  de  fentent.  &  mterloeut.  Tres  autem 
modi  fuut,  quibus  htigaatium  temeritas  coercetur,  five  fit  aft  or  ,  five  reus  , 
nempe  poena  pecuiiiaria ,  jusiurandum  de  calomnia,  &  infamia,  ex  init.  h.  tit. 
Hoc  propofiw  fonun  maricibus  ftemendum  cenfuit  Cato  r  quod  mutatis  mori* 
bus  velis  intexrum,  dtfplicet  PIii»olibr.t9.cap.f  6.  Marttllus . .  .  in  adilitait  Jua  . . . 
velis  forum  umbrmvit ,  ut  falubrius  lititames  conftfierent  :  quantum  mutatis  mo- 
rtbtit  Catouis  Canforii  >  qui  fiemendum  qmque  firim  muruibus  eeufuerat  ? 

*•  /• 

JUrcjuraudo  de  calumnta  cohibetur  temerins  litigantium  .  Aclor  enim  & 
reus ,  non  prius  admittuntur  ad  agendum  vel  defendendum ,  quam  jurcot  de 
calomnia ,  id  eft  fe  litem  non  movere  vel  fuscipere  calumniandi  caufa  t  id  eft 
adverfarii  diftrineendi  caufa  ,  fed  putantes  fe  bonam  caufam  habere ,  alioqui  re- 
cufautis  junre  de  calumnta  poena  eft ,  ut  aclor  caulk  cadat ,  &  reus  pro  coo- 


3oi      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

felfo  habeatur  ;  /.  2.  C.  da  jurtjur.  propter  calumv.  dand.  cap.  ult.  tod.  tit. 
I.  inter  cohered  es ,  §.  4.  ff.  famil.  erdfc.  Advocati  etiam  utriusque  partis  jurant 
de  calumnia,  <x  hoc  §.  tT  d.  I.  2.  Jus/urandum  de  calumnia  introduclum  eft 
-vice  veteris  de  calumnia  afhonis  ,  qua?  m  defuetudinem  abih  ,  quia  durior  vi- 
fa  eft ,  quod  decima  liris  aftorem  mulraret  f  tat  hoc  §.  Poftea  tamen  hoc  jus 
Ttftimrum  a  Juftiuiano,  ut  aftor  prxter  jusjurandnm  de  calumnia  cogatur  ini- 
tio litis  fatisdare,  fe,  fi  caulam  amiferit,  decimam  litis  foluturum  ;  novell.Ju- 
fim.  112.  rip.  2.  Hodie  in  Gallia  non  juratur  de  calumnia ,  ne  via  aperiarur 
■perjurio .  Poena  pecuniaria  coerce  rur  qui  temere  litigat ;  viftus  entm  viSori 
condemnatur  in  expenfas  litis  &  damnum  omne ,  ex  hoc  §.  /.  turn  quern  ,  ff.  de 
judic.  I.  proptranium ,  $.  Jive  an  tern  ,  C.  ear**.  /.  4-  C.  A  frutlib.  tf  lit.  cx~ 
pen/.  Et  qui  temere  appellavit  multatur  arbitrio  judicis  ,•  /.  wr  f*/ ,  $.  /><w. 
C  <f«  appetlat.  Interdum  varietas  caufae  poftulat ,  ut  neuter  fumptnum  nomine 
cxMidemnetur  ,•  nov.  82.  <ap .  10.  Sunt  qurdam  etiam  aftiones,  que  inficiatione 
crefcunt  in  duplum,  ut  actio  legis  Aquilia?  dedamno  injuria  dato,&  aftio  le- 
gati  pii ,  ex  hoc  $.  de  quo  litis  accurate  diclum  in  §.  ex  maleficiis ,  fupr.  de 

§.  pen. 

Itibus  modus  imponitur  etiam  infami*  metu.  Pudor  bonus  eft  magifter 

 i  officii,  inquit  Ambrof.  in  Luc.  cap.  16.  Quardam  funt  judicia  famofa  ,  ex 

quibus  damnati  famofi  fiunr  .  Famoia  judicia  ,  alia  proficifcunrur  ex  delicto  , 
alia  ex  contractu,  vel  quafi  contraclu-  Famofa?  aftiooes  ex  delicto  funt  aftio- 
nes furti ,  vi  bonorum  raptorum  ,  injuriarum ,  de  dolo  -  Damnati  furti  &  alias 
famofis  judiciis  ex  deliclo ,  fiunt  infames  ,  ex  hoc  §.  /.  1.  &  6.  ff.  de  hit  qui 
not.  infam.  I.  5.  §.  9.  de  injur.  1.  oh  carmen ,  de  left  it),  ubi  damnatus  ob  car. 
men  famofum  eft  famofus  &  inteftabilis .  Et  quidem  in  famofis  judiciis ,  qua? 
ex  deliclo  proficifcunrur,  non  modo  damnati  notantur  infamia  ,  fed  etiam  qui 
de  his  pacli  funt,  data  pecunia  /  dd.  II.  1.  &  6.  I.  non  damnatos  t  C.  ex  quib. 
cauf.  infam.  irrogat.  quia ,  ut  ait  Paulus  in  /.  5.  ff.  eod.  qui  pacifcitur ,  crimen 
confiteri  intellieitur .  Famofa?  aeliones  ex  contraclu   vel  quafi  contractu  funt 
mandati ,  depomi ,  pro  focio  ,  tutelar .  Damnati  his  judiciis  notantur  infamia  , 
in  his  tamen  judiciis ,  pacli  non  notantur  infamia ,  quoniam  in  his  caufis ,  qua? 
_    veniunt  «x  contraclu  ,  non  ram  turpis  eft  paclto ,  quam  in  aliis ,  quae  pronci- 
fcuntur  ex*  deliclo  ;  I.  in  aSioniliut ,  ff.  de  his  qui  not  ant.  infam.  Et  hoc  eft 
quod  dicitur  in  hoc  §.  plurimum  interefl*  utrum  quis  ex  delicto  an  ex  contra- 
ctu debitor  (It;  cum  hoc  enim  mitius ,  quam  cum  illo,  agi  arquum  eft.  Ita 
condidiones  non  funt  famofi,  qoamvis  ex  caufis  famofis  pendeant;  /.  ceffat  , 
ff.  de  oblig.  &  ail.  Ut  condiclio  furti va  non  eft  famofa, licet  ex  deliclo  pro- 
rlcifcatur ,  quia  venir  quafi  ex  contraclu  ,  nec  pcene ,  fed  rei  perfecutionem 
contmet  ;  /.  ft  muliet ,  §.  hat  actio  ,  ff.  rer.  amotar.  Damnati  tutelar,  mfnda- 
ti ,  depofiti ,  non  contraria ,  fed  direcla  aclione ,  infames  fiunt ,  ex  hoc  §.  I.  6. 
§.  t  pen.  ff.  de  his  qui  not.  infam.  Contraria  aclio  non  eft  famofa  ,  quia  in 
tt§.  ifte  contrariis  non  de  perfidia  agi  rur ,  fed  de  calculo  ,  qui  fere  eodem  judicio  dirU 
deilderatur  .  mi  folet  ;  /.  in  rebus  ,  §.  1 1  fid  oft ,  JT.  tommodat.  I.  ei  apud  quern  ,  dtpofit. 
Extat  verf.  Aclio  pro  focio  ab  utraque  parte  direcla  eft  ,  &  ob  id  qnilibet  ex  fociis  da- 
dt  fit  v.  ft  mnatus  eo  judicio,  ignominia  notatur  ,  ex  hoc  §.  &  I.  1.  ff.  de  his  qui  not. 
facit .  V.  et-  infam.  Aftio  pro  focio  utrinque  direda  eft  ,  quia  aclio  direcla  eft ,  qua?  da- 
iam  ,  $.  ult.  tur  potion  parti ,  at  in  focietate  non  eft  potior  pars  ;  focietas  enim  omnes 
8c  in  termi-  squat, 
nis,  /•  6.  §. 
ult.  de  his 
qui  not  ant. 

tnfam.  §.  ult. 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  3„3 

§.  ult. 

S~\Mnium  aftionum  inftituendarum  principium  eft  in  jus  vocttio  ,  ex  hoc  §. 
V^l  Lis  nulla  inftitui  poteil  fine  vocatione  in  jus  feu  citatione  ,  6r  fententia 
lata  fine  citatione  nulla  eft/  I.  de  unoquoque  yff.  de  re  judicat.  (.  ea  quat  C. 
quomod.  &  quand.  judex  ,  /.  memixerimt  >  C.  unit  vi.  tap.  inter  quatuor  ,  da 
major.  &  obed.  Quod  optima  ratione  inftitutum ,  ne  reus  indefenfus  damnetur, 
ac  ne  inde  injuriarum  nafcatur  occaJjo,  unde  jura  naJcuntur ,  ut  eleganter  di- 
citur  in  d.  I.  memiuen'nt  .  Olim  vocatio  in  jus  fiebat  nudo  verbo  ,  fed  hodie 
convcntio  fit  per  libel  lum  taxi  rum  ;  §.  tripli  ,  fopr.  de  ailionib.  I.  ult.  C.  de 
amal.  except.  I.  quotient  yC.de  dtguitatib.  Convent  io  non  fit  fine  pnrcepto  ju- 
dicis ,  &  per  idoneam  perfonam  ,  puta  per  apparitcrem  ;  /.  *  )  ult.  C.  de  ex- 
btb.  reiit  cap.  quantum  ,  de  probat.  &  convenrio  fieri  debet  ad  perfonam  vel 
domum,  in  faciem  vel  ad  domum  i  1.  fcire  epTrtet  ,  §.  i.  ff.  de  excuf.  tutor, 
quod  conftitutione  regia  fancitum  eft.  Effectus  conventionis  eft,  quod  per  earn 
interrumpiruT  prri  fcriptio ;  /.  ficut  in  rem,  1.  cum  notifftmiyC.de  prajcript.  50. 
am.  I.  pat.  §.  pen.  C.  de  recept.  arbitr.  cap.  t  ult.      quod  ft  Juper  ,  ut  lit. 
nan  conteftat.  Reo  in  jus  v  oca  to  ,  fequebatur  editio  adonis  ,  id  eft  a«or  ede- 
bat  aclionera  reo ,  &  ei  fignificabat  per  libellum.  qua  a&ione ,  qua  ex  caufa 
aflums  enet ;  /.  edha  ,  C.  de  edexd.  I.  ult.  C.  de  tmerdiil.  Ex  jure  pontificio 
libellus  conventionis  debet  continere  caufam  obligationis  &  a&ioiiis,  alioquin 
inanis  eft  /  cap.  3.  de  libell.  oblat.  cap.  pervemity  de  cenfib.  Turn  fequitur  li- 
tis conteftatio,  qua?  eft  litis  feu  judicii  exordium  ,  nec  poteft  dici  judicium  , 
nifi  lis  conteflata  fit ;  /.  amplius,  ff.  rem  rat.  baler.  Litis  conteftatio  fit  per 
petitionem  aetoris  in  jure,  id  eft  pro  tribunali  judicis  propofitam ,  &  contradi. 
dtionem  rei  obje&am  ;  /.  2.  §.  t  t  fin  autem  reus  f  C.  de  jurejur.  propter  ca-  ft  Defumi- 
lumn.  I.  rem  non  novam ,  J.  t  patroni  ,  C.  de  judtc.  cap.  unit,  de  lit.  coxte/t.  tut  potius  ex 
Litis  conteftatio  eft  principium  &  baits  torius  judicii ,  ideo  aute  litem  conre-  initio  h.  I. 
ftaram  teftes  non  audiuntur  ,  &  fententia  definitiva  non  profertur  ;  cap.  1.  Cr  \bi:  nifi  poft 
1.  ut  lit.  non  contefi.  Parentes  &  patroni,  St  patronorum  parentes   &  liberi  narrattonem , 
in  jus  vocandi  non  font  fine  venia  pnrtoris,  &  fi  ouis  aliter  vocaverit.  pcena  fj*  rtjfponfto- 
50.  folidonun,  id  eft  aureorum  ,  multatur,  ex  hoc  \.  &  §.  ptenalet,  fupr.  de  nam. 
odionib.  I.  4.  &  ult.  f.  de  in  jut  vox.  Et  hoc  tc&c  inftitutum 
-  ,  qua?  parentibus  &  patronis  debetur  ,  qua?  in  jus 


De  officio  judicit . 
CAP.  XVII. 
In  prixc, 

TItulus  hie  inferibitur  de  ofikio  judicis ,  id  eft  de  officio  judicis  datt  a 
prartorc,  vel  alio  magiftratu  \  nam  jure  ordinario  magiftratus  ipfi  non  ju- 
dicabant ,  fed  jodices  dabant  ante  conftitutionem  Diocletian  1 ,  ex  qua  placuit,ut 
pnfides,  in  quibus  caufis  ipfi  antea  judices  dabant ,  notionis  fox  examen  adhi. 
berent;  /.  2.  C.  de  pedan.  judicib.  &  officium  judicis  pendebat  ex  formula  , 
cui  addiclus  etat  a  praetore.  In  judiciis  enim  ordinariis  certar  erant  formula;  , 
fecundum  quas  judices  dati  fententiam  ferrent ;  /.  ailio  ,  ff.  de  xegot.  gefl.  Ju- 
dex datus  uucrviebat  foranulx  ,  ejus  officium  non  erat  libcrum  ,  quia  necene 


Digitized  by  Google 


364    IN      INSTITUTIONUM  JU5TINIANI. 

habebat  judicare  fecundum  formulam ,  unde  judex  datus  dicitur  operam  dare  ; 
/.  fi  longiusyff.  dt  fudit.  idemque  dicitur  addiclus  /  /.  cum  f uric/us  ,7.  ft  m 
judicis,  ff.  tod.  I.  debitor,  $.  i.  ad  Trtbtllian.  Sed  hodie  officium  judicis  eft 
laxius  &  liberius ,  quod  tion  obftringatur  formulis,  ex  quo  conftitutione  Con- 
Oanttni  fublatae  funt  foletrmes  formula?  a&omrm  ;  i.  t.  i.  C.  dt  formul. 
fublat.  -Uncle  omnia  judkia  "hodie  font  extraordinaria  ;  %.  ttlt.  fupr.  dt  inter- 
diB.  id  eft  non  adlhringuntur  certis  fbrmulis,  &  eodent  prorfus  modo  traftan- 
tur .  quo  olim  judicia  extraordinaria  ,  in  quibus  nulla?  erant  certs  formula?  ■ 
d.  I.  aftio .  Igitur  officium  judkis  eft  poteftas  ,  qui  competk  judki  dato,  eo 
ipfo  quod  judex  datus  eft  ;  /.  fi  revx,  ff.  dt  procnr.  I.  xdiles  25.  <§•  item  fcien- 
dum,  de  adil.  edict,  ut  jus  dicentis  five  magiftratus  offichim  eft,  quod  ei  non 
lege  datur  ,  fed  jure  magiftratus  competit ;  I.  1.  ff.  dt  jurisdiQ.  I.  cum  prjtor^ 
dt  judic.  I.  1.  §.  4.  -dt  fufpeH.  ttrtor.  Officium  autem  judicis  duplex  eft,  aliud 
quod  per  fe  confiftit  ,  &  a  DD.  nobrle  appellator  ,  ut  cum  judex  ex  officio 
ncmine  denuociante  in  facinorofos  inquirk  ;  /.  congruit ,  ff.  dt  offic.  praftd.  I. 
ft  quit  in  hoc ,  C.  de  Epi/c.  &  ^nc.  Aliud  quod  adioni  mfervk,  &  mcrce- 
narium  vocatur ,  ut  cum  in  judiciis  bona;  fidci  ufurar  veniunt  ex  mora ,  officio 
judicis  j  I.  quaro ,  ff.  locat.  I.  in  bona  fidei  ,  C.  t  de  ufur.  E*  in  aaione  in 
rem  ettam  fruclus  reftitnuntur,  non  vi  &.  poteftate  a£Konis,  fed  officio  judkis; 
/.  qui  rtjlituere ,  ff.  dt  rei  vindicat.  Qua:  debentur  officio  judicis  non  funt  in 
obhgationo ,  &  de  his  non  eft  a&io  ;  /.  Quintus  Mucins  ,  in  fin.  ff.  de  am. 
legat.  Ad  judicis  officium  pertinct ,  ne  aliter  judicet  ,  quam  fecundum  leges  , 
aut  conftitutiones ,  aut  conluetudinem ,  ex  init.  h,  tit.  nimirum  ubi  lex  fcripta 
deficit  i  nam  deflciente  lege  ,  conluetudo  pro  lege  habetur /.  dt  quibus  ,  ff.  -dt 
legib.  Tenull.  de  coron.  milit.  cap.  4.  Confuetudo  autem  etiam  in  eivililms  re- 
•bus  pro  lege  fuscipttur  ,  cum  deficit  lex,  tuc  differt  fcriptura  ,  an  rat  tone  emfi- 
Jlat  ,  quando  C  legem  ratit  commendet. 

1 

%  I- 

PErfarpe  aliud  eft  in  afiione ,  aliud  m  condemnarione  officio  judicis.  TJt  in 
noxali  judicio,  fi  fervus  noxam  fecerit ,  aclor  pure  &  fimpliciter  petit  litis 
arftimationem ,  dominus  ita  condemnatur  officio  judicis  ,  ut  aut  litis  arftimatio- 
nem  prarftet ,  -aut  noxam  dedat ,  en  hot  4.  A  a.  C.  -dt  noxatib.  ail.  Damnatus 
decern  aut  noxam  dedere  ,«dioae  judicati  tenctur  in  decern ,  fed  lege  12.  tab. 
ei  datur  facultas  noxar  dedendar.  Litis  arftimatio  in  condemnatione  eft  ,  noxx 
deditio  in  folutione  ,•  /.  6.  §.  1.  ff.de  re  judicat.  Noxae  deditio  domino  permit- 
titur^  quousque  judicari  conveniatury  /.  item  vtnhmt ,  §.  idtm  re€ie0ff.  de  ftr 
tit.  hertd. 

§.  etfi  in  rem  . 

SI  in  rem  actum  fit,  judex  addi<flu;  aflioni  in  rem,  fi  contra  petltorem  ju- 
dicet ,  debet  abfolvere  poireflbrem ,  ex  hoc  §.  Si  judicetur  contra  aclorem , 
tcus  id  eft  pofleffor  abfolvi  debet ,  quia  in  pari  caufa  melior  eft  conditio  pof- 
fldcntis  ,  etiam  fi  non  prober  rem  fuam  effe;  §.  retinoid*  t  fupr.  de  interdifi. 
I.  ult.  C.  de  rei  vindkat.  I.  2.  C.  de  frobat.  Ideo  m  aQioiic  in  rem  prius 
quarrtbatur  de  pofleflione ,  urer  cx  Irtigatoribus  effet  pofleffor  y  ut  fciretur  uter 
eflet  aflor  vol  reus  ,  propter  comrnodum  poneffionis  ,  quod  in  eo  verfarur  , 
quod  poifeiTori  non  incumnit  onus  proband!;  d.  ^.  retinoid*  .  In  aclione  io 
rem  fi  judex  contra  polTclTorem  judicet  ,  jubere  debet,  ut  rem  ipfam  reftiruat 
cum  fruclibus,  ex  hoc^.l.  certum,  tfi,  C.de  rei  vindicat.  l.i.  C.de  frntlib.  & 
lit.  txpenf.  Si  quis  hoc  judicio  rem  reftituerc  damnatus  fit ,  etiam  fi  de  frudi- 
birs  feftituendis  nihil  -pronuncktum  fit  ,  rem  reftiruk  -cum  frudibos ;  nam  ver- 

bum 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  3o$ 

bum  reftituas,  etfi  nihil  de  fruftibos  fpecialiter  additum  fit ,  plenam  habet  fi- 
gnifkationem,  ut  etiam  fruclus  reftituantnr  ;  /.  in  condemnation* ,  §.  cum  C* 
vtrbum ,  A  /I.  /.  /.  videamut  38.  §.  m  Faviana ,  <fc  w/iir.  Si  reftituere  juffus 
judici  non  pareat  ,  contendens  fe  non  poffe  reftituere ,  ft  rem  penes  fe  habeat , 
manu  mititari  officio  judicis  ab  co  pofleffio  in  vicrorem  traiufertur ,  &  fru- 
cluum  omnisque  caufa:  nomine  condemnatio  fit.  Plane  fi  non  poflfu  reftitue- 
re  ,  ft  quidem  dolo  fecit  quominus  poffit  ,  is  quantum  adverfarius  in  litem 
fine  ulla  taxatioue  juraverit  damnandus  eft  .  Si  veto  non  poffit  reftitucre ,  nee 
dolo  fecit  quominus  poffit ,  non  pluris  quam  quanti  res  eft  ,  id  eft  quanti  ad- 
verfarii  interfuit ,  condemnandus  eft;  t.  qui  reftituere ,  ff.de  rei  vindicat.  Quod 
fi  pofle/fbr  neget  in  prxfenti  fe  reftituere  poffe ,  &  fine  fruftraiione ,  id  clt  non 
morandi  caufa,  tempus  reftifuendi  caufa  pcrar,  indulgetur  ei  officio  judicis,  ica 
ut  caveat  datis  fidejulforibus  de  litis  antimatione  praftanda  ,  ft  intra  tempus 
non  reftifuerit,  ex  hoc  %.  Interdum  etiam  ex  juftis  caufis  cognhio  litis  fuspen- 
ditur  ,  ut  fl  inftrumenta  litis  Tint  apud  cum  ,  qui  reip.  caufa  abeft  ,  vel  fi 
unus  ex  litigatoribus  patrem ,  vel  filium  ,  vel  uxorem  amiferit  ;  /.  interdum  , 
ff.  de  iudic.  I.  5.  de  in  jut  vocand.  vel  fi  inftrumenta  litis  fine  in  provincia  / 
7.  t.  C.de  dilat.  Poft  rem  judicatam  quoque  condemnatis  datur  modicum  tem- 
pus judicati  faciendi  caufa,  cum  competenti  cautela,  id  eft  prarftita  cautione  fe 
loluturos  intra  diem  ;  /.  fi  debitori,  ff.  de  iudic.  Ex  12.  tab.  tempus  judicati 
faciendi  erat  menfis  unius ,  feu  triginta  dierum ,  qui  dies  jufti  vocantur  Gellio 
1  j.  mil.  Attic,  cap.  13.  ts  10.  cap.  t.  quod  tempus  modicum  dicitur  in  d.  I. 
fi  debittri  .  Ex  coiiftitutionibus  judicati  faciendi  tempus  fuit  duorum  menftum  ; 
I.  1.  C.  Th.  de  ufur.  rei  jud'u.  Conftitut.  Juiliniani  dati  funt  quatuor  menfes 
judicati  faciendi  caufa  ;  /.  2.  &      C.  cod.  Non  femper  judex  tempus  legiti- 
muin  judicati  faciendi  fervat  ,  quia  id  arclarur  vel  prorogatur  arbitrio  judicis,* 
I.  2.  ff.  de  re  judical,  cap.  quod  ad  confultationem  ,  eod.  tit.  quo  jure  hodie 
utimur.  In  petitione  hereditatis,  qux  eft  aclio  in  rem  univerfalis ,  eadem  circa 
fruclus  obfervantur,  que  in  aclione  fpeciali  in  rem  ,  ex' hoc  $.  id  eft  in  petitione 
hereditatis  fruclus  una  cum  rebus  ipfis  reftituuntur,  quia  fruclus  augent  heredi- 
tatem, five  ante,  five  poft  aditam  hereditatem  percepti  fint;  /.  item  veniunt  , 
§.  item  non  folum ,  ff.  de  petit,  fjered.  I.  2.  C.  eod.  In  utraque  aclione  in  rem, 
fpeciali ,  &  univerlali ,  prado  (eu  mala?  fidei  pofTeffor ,  qui  pradonis  animo  res 
occupavit,  reftituit  omnes  fruclus.  five  perceptos,  five  culpa  fua  non  percept os, 
ex  hoc  §.l.fi  fundum,  l.ccrtum  */Z,C.  de  res  vindicat .  In  utraque  aclione  fru- 
cluum  perceptorum,  or  non  perceptorum,  eadem  ratio  pene  habetur  in  prsdo- 
ne  feu  mala*  fidei  pofteflbre.  Ait  pene,  ut  intelligatis  quasdam  effe  differen- 
tias.  Prima  eft,  quod  in  rei  vindicatione  non  veniunt  fruclus  percepti  ante  li- 
tem conteftatam,  nifi  nomination  petiti  fuerint  ;  /.  prxterea ,  ff.de  rei  vindicate 
I.  adiletiy  §.  ittmfciendumiff.de  ad Hit. edit!.  In  petitione  autem  hereditatis 
veniunt  etiam  hi  fruclus ,  quomam  fruclus  omnes  etiam  ante  litem  contefta- 
tam percepti  augent  hereditatem  ,•  /.  item  veniunt ,  §.  item  von  folum,  I.  heres 
furiofi  ,  §.  r.  ff.  de  petit,  hered.  Secunda  differentia  eft  ,  quod  in  rei  vindi- 
catione fruclus  poft  litem  conteftatam  veniunt ,  non  vi  or  poteftate  aclio* 
nis ,  fed  officio  judicis  ;  /.  neque ,  ff.  de  ufur.  quia  fruclus  pofiquam  a  folo  fe- 
parati  funt ,  non  funt  pars  fundi ,  fed  quamdiu  funt  pcodentcs  /  /.  fruiiut  pen- 
denies ,  ff.  de  rei  vindicat.  At  in  petitione  hereditatis  omnes  fruclus  etiam  a 
folo  feparati  veniunt  jure  acliouk,  quia  fruclus  augent  hereditatem  ;  d.  I.  item 
veniunt .  Bonse  fidei  poffeffor  evicla  re ,  vel  hereditate ,  non  tenetur  reftituere 
fruclus  confumptos ,  vel  non  perceptos  ante  litem  contcftatam ,  id  eft  fruclus 
quos  percipere  poruit,  &  non  percepit  ,  ex  hoc  §.  verfir.fi  vero  ,  /.  t.  C.  de 
itrit.  heredit.  quia  bona;  fidei  poffeffor  ,  quoad  fruclus  attinet ,  pro  domino 
habetur;  /.  qui  Jcit ,  §.  1.  ff.  de  ufur.  I.  bona  fidei ,  de  adqu'tr.  rer.  dom.  Et 
Tom.  VII.  Q.q 


3o<     IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

cum  bonar  fidei  poflcffor  eflet,  impune  ei  Iicuit  quafi  rem  fuam  negligcre.  Bo. 
trx  fidei  pofleffor  non  tenetur  reftituere  fru£rus  perceptos  &  confumptos  ante 
litem  conteftatam  >  nifi  ex  his  locuplerior  faftus  fit  ;  </.  /.  i.  ergo  tenetur  re- 
ibtuere  fru&us  exrantes ,  noa  confumptos  ante  litem  conteftatam  d.  I.  certtm 
eft  .  Port  litem  conteftatam  bona;  fidei  pofteflor  (ruckus  perceptos  &  confumptos. 
yel  culpa  ful  non  perceptos  omnino  remtuere  cogitur  ,  ex  hoe  §.  vtrfic.  poft 
inchcatrm ,  d.  I.  I.  d.  t.  cert  urn  eftt  I.  1.  C.  dt  fruftib.  &  lit.  apt*/.  Ratio 
eft,  quia  port  litem  conteftatam  omnes  poffeffores  pares  fuflt  ,  fit  bonar  fidei 
pofieflbr  ab  initio ,  incipit  effe  mala:  fidei  pofleffor ,  quia  agnovit  fc  rem  alie- 
nam  nofltdere  ,•  /.  fed  ttfi  lege  ,  $.  fi  true ,  ff.  de  petit,  heredit.  A  mala?  fidei 
tmffeflore  fru&us  extantes  vindicantur  a&one  in  rem ,  frufrus  confumpti  condi. 
cuntur  condi&ione  e*  lege  ;  /.  4.  §.  poft  litem  yff.  fin.  rotund.  I.  mala  fide  , 
C.  de  cendit}.  ex  leg.  Quod  dixi,de  refiituendis  fructibus ,  uc  accipirndum  eft  , 
ut  fumptus  redigendorum  frucluum  caufa  fafti  deducantur  .  quia  fruftus  non 
intclligUBtut ,  nifi  dedu&is  expenfts  ;  I.  fi  a  domino ,  $.  kit.  I.  beret  fmriofi  t 
ff.  de  petit.  Ixred.  I.  quod  in  /rutins ,  de  ufmr.  I.  fruttus ,  feint,  matrim.  I.  1. 
C.  da  fru&ib.  &  lit.  expcnfi  Idque  non  iolum  in  bonx  fidei  poflcflbre  locum 
ha  bet  f  fed  etiara  in  przdone  ;  d.  I.  fi  a  non  dom  ino  ,  %  kit.  I.  fundus  ami  t 

if,  ad  exhibendum. 

Slew  in  a&ione  in  rem  veniunt  frufhis  percepti  poft  litem  conteftatam ,  St 
alis  accefliooes  ,  quia  rem  cum  omni  caufa  fua  reftirai  oporret  ,  ita  ut 
omne  habeat  aclor,  quod  habiturus  eflet,  fi  tempore  litis  conteftatar  res  ei  re- 
ftituta  fuiflet  ;  I.  praterta ,  ff.  de  rei  vindicat.  tic  in  acoone  ad  exhibemfum , 
qua?  eft  prataratoria  vindicatioois  ,  reus  non  liberatur  rem  exhibendo,  fed  opus 
eft  rem  exhiberi  cum  omni  caufa ,  quam  habiturus  eftet  aelor ,  fi  ab  initio  res 
exhibita  fuiflet ,  t*  boc  quia  in  actione  ad  exhibendum ,  exhibere  eft,  rem  in 
eadem  caufa  preftare ,  in  qua  fuit  cum  judicium  acciperetur  ,  id  eft  tempore 
litis  conteftare.  Ideo  fi  inter  moras  exhibendi  res  ufucapta  fit  a  oofleflbre  , 
nihilominus  is  condemnabitur  in  id  quod  a&oris  intereft  ,  ex  hoc  y  I.  Julia- 
nms ,  $.  pro'mdt .  ff.  ad  exbib.  ufucapio  femel  inchoata ,  litis  conteftatione  non 
mterrumpitur  /  /.  2.  ult.  ff.  fro  entft.  I.  a.  pro  donat.  Sed  fi  pendente  lite 
res  ufucapta  fit ,  &  poftea  condemnatio  fecuta  fit  ,  res  poft  litem  conteftatam 
ufucapta .  aclori  cum  fruAibus  medii  tern  pons  reftituitur ,  ex  hoc  d.  I.  Ju- 
lianus  ,  §.  pnindey  I.  fi  poft  y  ff.  de  rei  vindicat.  I.  f  ficuti  autem  3  $.  &  fi 
qkidem ,  fi  fervit.  vmdicet.  FrucTus  medii  temporis  funt  fruflus  percepti  a  lite 
conteftata  usque  ad  fententiam  definitivam  ,  ex  hoc  $.  Si  reus  conventus  ad 
exhibendum ,  fine  fruftratione ,  id  eft  non  fruftrandi  feu  morandi  animo ,  pctat 
tempus  ad  exhibendum ,  datur  ei ,  ita  ut  caveat  le  reftituturum ,  td  <rfl  exhibt- 
turum  y  ex  hot  %.  I.  dt  to  y  %.  fi  jyfta ,  ff.  ad  exhibend.  In  actione  ad  exhi- 
bendum ,  fi  res  ftatim  exhiberi  non  pofiit  ,  reus  cavet  fatisdato  fe  rem  reditu- 
turum,  id  eft  exhibiturum  \  in  hac  enim  acetone  verbum  exhibere  reAitutionis 
vim  in  fe  continct ,  quod  res  exhibenda  fit  cum  omni  caufa  fua  /  d.  I.  Jmlia- 
nus ,  §.  quantum .  Quod  fi  reus  nec  rem  exhibear,nec  caveat  fe  exhibiturum* 
condemnatur  in  id  quod  acloris  interfuit  rem  ab  initio  exhibitam  >  ex  hoe  ^. 
Conventus  &  damn  at  us  aclione  ad  exhibendum ,  fi  rem  deteriorem  exhibear  , 
quamvis  ad  exhibendum  agi  non  poftit  ,  in  faclum  tamen  aclio  contra  eum 
datur  ;  /.  exbibitienis ,  C.  ad  exhibendum  . 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  307 

$.  fi  ftmil'ut, 

IN  judicio  familiar  ercifcunda?,  judex  huic  judicio  addiAas  fingulis  res  fingn- 
1U  heredibus  adjudicate  debet.  Quod  fi  in  alterius  perfona  prargravafe  vu 
deatur  adjudicario,  id  eft  res  uni  ex  heredibus  adjudicau  fit  majoris  pretii  , 
quam  adjudicau  coberedi,  tunc  debet  ilium, qui  rem  pretfefiorem  tulic,  cohc- 
redi  hi  certain  pecuniam  condemnare,  arqualitatis  eonttituenda?  caufa,ex  hoc  §. 
/.  M*viutt$.pe*.  ff.  fimit.  ercife.  Ubi  arbiter  familix  ercifcundar  fumptus  in- 
ter duos  cohered** ,  rebus  hereditariis  fingulis  heredibus  in  folidum  ad/udicatis, 
penfatiooe  ultro  citroque  condemnations  fa&a  ,  eum  ,  cujus  fomma  excedit  , 
poteft  condemnare  alteri  ad  finem  ejus  fumma?  ,  qua?  excedit  :  quod  fi  its 
commode  dividi  non  poiTunt ,  poteft  judex  res  in  folidum  itni  ex  cohered i bus 
adjudicare,  St  eum  condemnare  alteri  in  certam  quantitatem  pecuniar ,  auanti 
pan  eft ;  I.  fi  (amiiu ,  ff.  eod.  Et  ob  id  judicium  familir  ercifcunda:  dicitur 
mtxtum ,  tarn  in  rem ,  quam  in  perfonam ,  quia  in  eo  veniunt  res,  &  pra?rta- 
tiones  ,  qua?  funt  perfoliate*  acliones;  /.  item  Labeo ,  famtlia  4.  ff.  eod.  Quod 
fi  in  hereditate  lint  nomina  afliva  &  pa/Gva  ,  ad  officium  judicis  peninet ,  nt 
fingulis  heredibus  in  folidum  alia  aliis  adferibat ,  quia  folurio  &  exacrio  par- 
tium  non  minima  incommoda  habet ;  /.  3.  ff.  tod.  Si  unus  ex  heredibus  folus 
fruQus  perccperit ,  judicio  familiar  ercifcundc  fruftus  reftituet  coheredi  pro  par- 
te fua,  ex  hoc  $.  In  judicio  familiar  ercifcundx?  fru&us  veniunt  cum  rebus 
hereditariis ,  quia  eft  boos  fidei  judicium  ;  I.  non  eft  ,  C.  famH.  ercife.  Et  in 
hoc  judicio  veniunt  preterm  quoque  temporis  fru&us  ,  id  eft  frucrus  etiara 
percepri  ante  litem  conreftatam ,•  /.  pen.  ff.  tod.  Si  unus  ex  heredibus  dolo  vel 
culpa  rem  hereditariam  corruperit ,  id  eft  deteriorem  fecerit ,  vel  confumpferir, 
tenetur  coheredi  judicio  familiar  ercifcundx ,  ex  boc  %.  I.  &  putt  ,  $.  fed  etfi , 
$.  denifue ,  ff.  fmil.  ercife.  I.  mcerti ,  C.  tod.  Et  fi  unus  ex  heredibus  bona 
fide  fumptus  fecerit  in  rebus  hereditariis,  a  coherede  eos  re  petit  pro  parte  fua 
altione  familiar  ercifcundar  ,  vel  negotionim  geftorum  y  /.  tx  parte ,  in  princ 
ff.  tod.  L  fili*,  §.  1.  C.  tod. 

$.  endem. 

TN  judicio  com  muni  dividundo,  fide  pluribus  rebus  dividundjs  agatur,  eadem 
X  obtinent,  quae  in  judicio  familiar  ercifcundx,  ait  Jnftinianus  hoc  loco  init.  A.§. 
id  eft  res  fmgulat  fingulis  adjudicari  debent,  &  fi  res  uni  adjudicau  fit  pretio- 
fior ,  is  fociis  in  certam  pecuniam  eft  condemnandus  ,  quod  comprobat  /.  1. 
C.  common,  divid.  Quod  fi  de  una  re  dividenda  agatur  ,  veluti  de  fundo,  fi 
quidem  regionibus  commode  dividi  poteft  ,  fingulz  ejus  partes  ftngulis  adjudi* 
canda?  funt :  quod  fi  nnius  pars  potior  fit ,  alteri  ecru  pecunia  damnandus  eft  , 
ex  boc  $.  &  d.  I.  1.  Quod  fi  res  commode  dividi  non  poteft  ,  tota  uni  adju- 
dicanda  eft ,  &  is  alteri  certa  pecunia  damnandus,  ex  hoc  §.  &  d.  I.  fi  fm 
li*.  &  /.  3.  C.  common,  divid. 

$.pen. 


TN  judicio  finium  regundorum,  fi  fines  agrorum  commode  dirimi  non  pof- 
J.  funt  f  pars  agri  uni  e  confinibus  adimitur,  &  alteri  adjicitur,  &  cui  adju- 
dicatur ,  alteri  certa  pecunia  condemnandus  eft  ,  ex  boc  §.  /.  1.  &  2.  ff.  fit. 
regmtd.  Et  hoc  eft  quod  dicitur  in  d.  I.  2.  fi  fines  commode  dirimi  non  pot 
fint ,  judicem  controverfiam  dirimere  per  adjudicationem,  &  condemnation™  . 
Si  quis  ex  pofleflbnbus  confinium  agrorum  quid  circa  fines  dolo  malo  com- 
miferit,  ut  quia  finales  lapides  fuftulit ,  vel  arbores  finales  excidit,  damnatttf 
judicio  finium  regundorum,  ex  hoc  §.  Datur  etiam  a&o  de  term  icq  mora  « 


jo8  IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

cur  ell  criminals ,  &  extraordioaria ;  /.  2.       5.  ff.  dt  term.  mot.  I.  4.  §.  4. 

nomine  hoc  judicio  qui*  condemnatur  ,  fi  jubente  id 
eft  imerloquente  judice  metiri  agros  partus  11011  fuerit ,  ex  hoc  §.  /.  4.  §.  3.  ff. 
fin.  regund.  Ad  oftkium  enim  judicts  dc  finibus  cognofcentis  pertinet  menfores 
mittere,  &  per  eos  dirimcre  ipfam  finium  qujeftionem ,  ut  xquum  eft,  8c  ocu- 
lis  fuis  fubje£tis  lock,  li  ita  res  exigit  ,-  /.  fi  irruptitme  ,  §.  1.  ff.  cod.  Htiam 
rccufante  altera  lirigantium  pcrmittitur  judici  mitten:  agrimenforem  ,  per  quern 
tota  de  fraibus  qua-ftio  tcrmtnelur  ;  /.  C.  tod.  I.  1.  C.  Tb.  rod.  Cauu  fi- 
nium plerumque  dirimehatur  per  agrimenforcs ,  nec  requirebat  cognitionem  pra- 
£disy  7.  caufas^  C.  Tb.  de  jurisdict.  Ideoque  flumfna  cenfitorum  vet  agrimen- 
forum  vice  fungi  dicuntur,  ut  cx  privato  in  publicum  ,  ve!  ex  publico  in  pri- 
vatum, ve!  cx  alio  in  alium  addicant  y  /.  ergo  ft  infula ,  §.  alluvia  yff.  dt  ad- 
quit,  rtr.  domin.  Cafliodor.  3.  var.  epift  52.  jlerimenfori  vero  finium  lis  orta 
committitur,  ut  ctntcnticmum  prctcnitas  abfeindatur .  Judex  ejl  utiqut  artis  fu*y 
greffibus  fuis  ctmcertentium  jura  difcernit  ,  &  more  vafiijfmi  fiumims  aliis 
f pa  tin   t  til  tt  y  aliis  pint  a   icnredit  . 

§.  utc. 

QUod  his  trlbus  judiciis  familia-  crcifcunda*  ,  comrmmi  dividundo,  &  finium 
regundonim  ,  alicui  adjudicatum  fucrit  ,  id  (ratim  ejus  fit  cui  adjudica- 
"tum  eft,  ex  hoc  i).  Jure  civili  adjudicatione ,  qux  fir  in  his  judiciis,  ftatim 
dominium  transfcrtur ;  Ulpian.  libr.  regular,  tit.  19.  $.  16.  Statim  id  eft  ante 
traditionem .  Ratio  eft ,  quia  adjudication*  ,  qux  fit  per  judicem  in  his  judiciis, 
comrahitur  ncceftaria  emptio  venditio  /.  ft  pitptori  ,  ff.  famil.  ercifc.  Prater 
has  cal'u,  nullus  eft  alius,  ex  quo  adjudicatione  transfcratur  dominium  ;  femen- 
tia  enim  non  tribuit  jus  ,  fed  declarat  .  Per  fen  tent  tarn  non  debet  fervitus 
conftitui ,  fed  qui  eft  dcxlarari  y  /.  ficuti  auttm  ,  §.  &  fi  qu'tdtm  ,  ff,  fi  fer- 
vit.  vindiretur , 


De  publkis  judiciis . 
CAP.  XVIII. 
la  princ. 

AL 1  a  funt  judicia  privata ,  alia  publica .  Frivata  funt ,  quae  redduncur  de 
rebus  privatis ,  vel  unum  judicem  habent,  eumque  privatum  ,  qui  dari 
folct  a  prartorc  de  litigantrum  confenfu  .  Publica  funt ,  qtur  confHfuuntur  de 
pubiicis  caufis ,  in  quious  pnrtor  ipfe  complufes  judices  certa  lege  fortitur ; 
Quintil.  3.  inftit.  cap.  to.  Quod  nunc  in  judiciis  pubiicis  non  accidtt ,  quotient 
prater  certa  lege  fortttur  :  Principum  auttm  &  Jtnatus  cofnitionibus  frequens 
eft  :  &  popult  fuit .  Privata  qucque  judicia  /ape  unum  judicem  habere  multis 
CT  d'tverfis  formulis  filent .  Et  idem  lib.  4.  cap.  1.  Nam  quid  in  plerisque  ju- 
diciis privatis  de  re  certa  credit  a  ,  he  a  to  &  ctmdufto  ,  tnterdiflis  Habere  loci 
potefl  ,  fupra  modum  fe  tellens  oratio  .  Item  privata  judicia  funt ,  qux  de  pri- 
vate deliciis  conftituta  funr,  ut  de  furto ,  rapina  ,  damno,  injuriis,  de  quibus 
fuis  locis  diclum  eft.  Publica  judicia  funr  ,  qux  leeibus  publicorum  judiciorum 
conftituta  funt,  ut  lege  Julia  de  adulteriis,  Cornelia  de  ficariis ,  &  ex  iisdem 
Jegibus  certam  pcenam  habent  „•  /.  t.  /.  h.  tit.  I.  box  flipulatio ,  de  V.S.  Un- 
de  olim  a  poena  nou  erat  appellatio  ,  quia  poena  erat  certa  a  lege  ;  /.  alud 


Digitized  by  Google 


I  I  BRUM      Q.UARTUM.  309 

ftaut  tfly  I.  fi  ma  ponta ,  ff.  de  V.  S.  M.  Tul!.  Verr.  3.  Prof crif turn  juvst , 
It*  eft ,  pant  eft ,  quid  ad  turn  qui  jus  d'tt'tt  ?  Hodie  judicia  omnia  etiam  cri* 
minalia  runt  extraordinaria ,  id  eft  extra  ordinem  peraguntur,  omiflb  ordine  fo- 
lemni  exercendonim  publicorum  judiciorum  ,  oc  ponue  a  legibus  ftatutz  rvon 
veniuot ,  fed  extra  ordinem  infliguntur  ,  arbitrio  judicis  pro  modo  deli£K  /  /. 
ordo,  ff.  h.  tit.  I.  hodie.,  dt  pent.  Unde  &  hodie  a  poena  appellatur ,  &  pro  da- 
mnato  etiam  invito  &  refiftente  quilibet  appellare  poteft ,  quia  non  auditor 
perire  feftinans  ,•  /.  mn  tantum  ,  ff.  dt  apotllat.  In  Gallia  fi  reus  damnatus 
non  appellet ,  non  cuilibct  e  populo  appellare  permittitur  ,  quia  non  eft  locus 
aftionibus  popularibus ,  fed  hoc  cafu  procurator  fifci  appellat  ,  qua/i  a  minori 
id  eft  quad  a  leviori  poena  .  Judicia  publics  longe  aliter  conftiruuntur  &  ex- 
crcentur,  quam  privata.  Judicia  privara  per  certas  a&iones  ordinanrur.  Judicia 
publica  non  ordinanrur  per  a&iores ,  ut  proponit  Juttinianus  init.h.tit.  fed  tri. 
bus  modis,  vel  per  accufationem ,  vel  per  denuociationem ,  vel  per  inquifirio- 
nem,  quae  fit  officio  judicis  ,  nemine  denunciante  ,-  cap.  qualim ,  dt  accufat. 
cap.  licet  Heli  ,  dt  fimon.  Hoc  intereft  etiam  ,  quod  de  privatis  deliclis  &  ci- 
viliter,  &  criminaliter  agi  poteft  ;  /.  nit.  ff.  de  jurt.  I.  ult.  dt  injur.  At  de 
publicis  judiciis,  feu  crirmnibus,  criminaliter  tantum  agi  poteft, non  civiliter . 

§.  /. 

PUblica  judicia  fic  difta  funt ,  quod  cuivis  e  populo  executio  eomm  plerum- 
que  datur ,  ex  hoc  §.  id  eft  quotum  exercitio  datur  cuivis  e  populo ,  undtf 
judicia  publica  dicuntur  ea ,  qua:  publicam  exercitionem ,  &  coercitionem  capi- 
talem  habenty  I.  t  z.  ff.  h.  tit.  Ait  plerumque,  judicio  enim  publico  cuilibet 
accufare  permittitur,  oifi  cui  lege  aliqua  vetitum  eft .  ut  mulieribus,  impuberibin, 
famofis,&  aliis  ;  I. palam ,  §.  ftnatut ,  de  rit.  nupt.  I.  8.  &  feqq.  dt  accufat.  Ju- 
dicium publicum  eft  ,  quod  a  quolibet  ad  accufandum  idoneo  intentari  poteft  ; 
I.  quamvis  30.  C.  ad  ).  Jul.  de  adulter.  I.  left  Cornelia  30.  \  ff.  ad  leg.  Cor* 
net.  de  falf. 

%.  publicorum. 

PUblica  judicia,  alia  funt  capitalia,  alia  non  capitalia.  Capitalia  font,  quae 
mortis,  vel  aquae  &  ignis  imerdiftkmem ,  vel  deportarJonis  ,  vel  metalH 
per  nam  irrogant,ex  hoc  $.  I.  1.  ff.  h.  tit.  I.  1.  de  porn.  I.  licet  103.  de  V.  S. 
Non  capitalia  funt ,  quae  infamiam  tantum  irrogant ,  cum  damno  pecuniario  , 
id  eft  multa  pecuniaria  ,  ex  hoc  §.  AJde  &  cum  modica  coercitione  ,  ut  fufti- 
gatioae  ;  /.  a.  ff.  h.  tit.  Poena  infamiar  proprie  non  eft  capitalis ,  lket  omaa 
caufa  exitrjoiationis  capitalis  vidcarury  d.  I.  licet, 

§.  publics . 

PUblica  judicia  funt  hare .  Judicium  legis  Julia?  mafcftaris ,  cui  locus  eft  fi 
quis  contra  Principem  vel  rempublicam  aliquid  molitus  fit ,  ex  hoc  §.  /. 
1.  ff.  ad  I.  Jul.  majejtat.  Quod  proprie  vacatur  crimen  perdueltionis ,  quod 
hoftes  a  veteribus  perduelles  dictitabantur .  Qui  hujus  criminis  reus  eft ,  hoflili 
animo  adverfus  Principem  vel  rempublicam  fe  habet  /  A  ult.  ff  tod.  I.  quot 
not  hoftes ,  dt  V.  S.  Poena  hujus  criminis  eft  poena  capitis  ,  &  memoriar  rei 
etiam  poft  mortem  damnatio,  ex  hoc  §.  Cetera  fere  enmina  morte  extinguun- 
tur,  fi  reus  ante  condemnafiofiem  deceflerit.  Excipitur  crimen  perdue!  lionis  , 
in  quo  fi  reus  ante  fententiam  mortuus  fit ,  ejus  memoria  damnatur ,  &  bona 
fifco  vindicantur  ;  d.  I.  ult.  6*  /.  in  ftnatutnnfultum ,  $.  fi  propter  ,  ff.  ad 
Turpill.  I.  3.  /.  defmtfto  ,  ff.  h,  tit.  I.  pen.  C  ult.  C.  fi  nut  vel  accufam 


3xo  IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAKI. 

mart.  futr.  Hac  de  re  Tacit.  x6.  annal.  Aecmfati  peft  ftpulttsram  ,  decretum. 
que ,  mi  more  ma  jorum  tunirtntur .  Alia  hujus  crimiais  poena  eft,  quod  perduel- 
lionts  damnatus  non  fobt  lugeri  ;  /.  liberorum  ,  §.  mm  folum.  ff.  dt  bis  qui 
mt.  infam.  &  damiutonun  majeftatis  corpora  dob  fepeliuntur;/.  i.jf.  de  cada- 
verib.  punit.  Ret  perduellionis  cujuscumque  dignitatis  fint  torquentur ;  reatus 
enira  tollit  dignitatem  ;  /.  decur'tents ;  C  de  quaftienib.  Amtnian.  lib.  19.  Ubi 
majtflas  fulfata  iefeniitmr  ,  *  quaflton'tbus  vel  cruentit  null  am  Condi*  leges 
extmere  fortunam .  Et  idem  lib.  28.  Uno  prolcquio  in  bmjusmoii  taufas ,  fw; 
arrogant*  propojito  majeflatis  imminut*  mijcebat  ,  omnts  quos  pri/ei  juris  fufli- 
tio  t  itvorurnqut  arbitrto  qutflionibus  tjcemere  cruentis  ,  _/>  poflu/affiet  ntgotium  t 
ftatuit  lormenus  affiigi.  Item  in  crimine  majeftatis  quilibet  teftes  audiuntur  , 
etiam  infames  ,  enminofi .  &  fervi  adverfus  dominos  ;  /.  famoft ,  ff.  ad  I.  Jut. 
majtflat.  I.  pen.  C.  tod-  I.  pen.  C  dt  bit  qui  accuf.  non  neff.  quia  in  crimine 
majeflatis  etiam  fervis  honefta  proditio  eft  y  /.  a.  C.  TA.  T  w  pr*r<r  rrnw.  m*. 
;*/7.  e}V.  Et  reus  majeftatis  poteft  a  quolibet  impune  interna ;  /.  2.  C.  auand. 
ttceat  wnicuiq.  fine  judice  fe  vindkare  .  TerttuX  apologetic  cap.  2.  In  not 
majeflatis ,  &  publicos  hofles ,  emnis  homo  miles  eft  .  Prxter  poena  m  capitis  , 
daronatoram  majeflatis  bona  omnia  fifco  vindicantur  ;  /.  quisquistC.ai  I.Jul, 
majefl.  Immo  &  conftitutione  Francifci  I.  ob  crimen  majeflatis  etiam  bona 
fubltitutioni  vel  reverfioni  obnozia  confifcanrur .  Damnatomm  liberi  utri usque 
parentis ,  &  avi ,  propinquorum ;  etiam  extraneorum  herediutis  inca  paces  font , 
at  his  perpetua  egeftate  fordentibus  (it  mors  folarium  ,  &  vita  fupplicium  ; 
d.  I.  qui  touts,  $.  1.  Tamen  damnato  marito ,  &  bonis  publicatis  ob  crimen 
perduellionis,  falva  eft  dos  uxori,  ne  alieni  delifti  pomam  fuftineat ;  </.  l.quis- 
quisy  uxores,  I.  in  bis  rebus  ,  ff.  folut.  nutrim.  I.  res  uteris,  C.  de  donor, 
enter  vtr.  &  uxor. 

§.  ircw  lex  Julia . 

Judicium  publicum  eft  judicium  legis  Juli*  de  adulteriis  ,  ex  hoe  §.  Hinc 
olim  adufterii  accufatio  patebat  cuitibet  extraneo ,  tametfi  viio  lenocinii  non 
poftulato  ;  /.  vim  faff  am .  §.  u  t  ff.  *d  I.  Jul.  dt  adulter.  Sed  conftitutione 
Coafbntki  adulteni  accufatio  permittitur  tan  turn  proximis  neceflariisque  petfo- 
nis,  ne  cuique  temere  liceat  fcedare  aliena  connnbia.  Hoc  eft  permittitur  pa- 
tri,  fratri,  patruo,  avunculo,in  primis  marito ,  etiam  fine  vinculo  fnfcnptionis, 
quia  maritus  eft  vindex  genial  is  tori  ;  /.  quamvis  ao.  C.  tod.  Tertullian.  de 
cult,  feminar.  Omnis  maritus  eaflitatis  ettatlor  eft  .  Hodie  in  Gallia  (blus  ma- 
ritus poteft  uxorem  accufare  adukcrii ,  non  alius  ,  ne  qnidem  procurator  fifci  , 
ne  bene  concordans  matrimonium  turbetur  ;  /.  1.  $.  ult.  ff.  de  liber,  esbiben. 
Adcoque  mortuo  marito  lite  non  conteftata  ,  heres  mariti  non  admittitur  ad 
accusation  em  adulterii ,  quia  heres  morum  coercitionem  non  habet  /  /.  ret  ju- 
dicata ,  §.  1.  ff.  folut.  matrim.  Lex  Julia  de  adulteriis  auftorem  habet  D.  Au- 
guftom  /•  1.  ff.  ad  /.  Jul.  de  adulter.  Tranquill.  in  An  tuft.  cap.  34.  Lege 
Julia  adulterii  poena  non  fuir  capitalis ,  ne  quidem  deportatio  ,  fedrelegatio 
tantum  ,  Ut  cotligitur  ex  /.  ft  quis  vid 


v'tduam ,  ff.  de  quaflion.  ubi  adulterium 
bceftu  conjunclum  deportatione  coerce tur ,  quia  duplex  crimen  eft ,  rum 
ex  eo  quod  lege  Julia  adulterii  damnata  mulier  teftis  efle  prohibetur;  /.  en  en 
quad ,  ff.  it  tefl'tb.  Lege  Julia  quoque  capitalem  non  fume  adulterii  pornam 
argumento  eft,  quod  Auguftum  ipfum  fuas  leges  excefluTe,  adulteros  filiatj  8c 
neptis  culpando,  ait  Tacit.  ?.  annal.  Auguflus  culpam  inter  vires  ac  ferns nas 
vu  I  gat  am  ,  grovi  nomine  lafarum  religionism ,  ac  violata  majeflatis  appellanio  t 
tltnuntiam  ma  jorum  ,  fuasque  ipfe  leges  tgrtdiebatur  .  Ex  conftirutionibus  poften 
adulterii  poena  facia  eft  capitalis:  primus  Conftantinus  lacrilegos,  feu  corrupto- 
m  alicoarum  nuptiarum  gladio  muluvit  ;  /.  quamvis  30.  C.  ad  I.  Jul.  de 


Digitized  by  Google 


LI  BRUM     Q.UARTUM.  Vt 

adulter.  Ante  Conftantinum  not  a  fuit  poena  capitis  in  adulter  in  ;  /.  f  eajlitati, 

C.  tad.  Arnob.  4.  adverf.  genres  .•  Ad  libidinem  homines .  ataue  id  voluptttum 

blandicias  nature  infirmitate  proclives ,  adulteria  tamen  tedious  vindicant ,  & 

eapitalibut  ajjficiunt  tos  pan's  ,  fuos  in  atiena  tomprthendtrtnt  fcedera  ,  gtnialis 

ft  Icctuii  txpugnatione  ftcijft .  Quod  igirur  Juftinianus  ait  hoc  loco,  lege  Julia 

de  adulteriis  temeratores  alienarum  nuptiarum  gladio  puniri  ,  noo  eft  ex  ipfa 

lege  Julia;  fed  ex  conftitutionibus  legem  Juliam  fecutis  ,  qua:  paenam  capitis 

adulterio  irrogarunt .  Jure  noviftimo  adultera  virgis  exfa  in  monafterium  detru- 

ditur ,    an: l\  fed  hodie  ,  C.  ad  I.  Jul,  de  adulter.  Conftantinopoli  inftitutum 

a  Julriniano  monafterium  mulierum  pcenitentium  ,  quod  fivran'mw  vocitavit  Pro. 

cop.  de  adifU.  Juflinian.  In  Gallia  veto  adulterium  non  eft  capitate,  ut  notat 

Jo.  Faber  hie,  &  in  §.  tx  non  fcripto ,  fupr.  de  jut.  vat.  Lege  Julia  etiam  ob 

adulterium  mulier  ami t tit  dotem  ;  /.  cum  muiier  ,  ff.  folut.  matrim.  I.  miles  , 

§.  t  fxer  y  *d  I.  Jul.  de  adult.  I.  f  ult.  C.  eod.  I.  confenfu  ,  %.  hoc  nifi,  §.    t  In  edit. 

virum ,  C.  de  repud.  cap.  plerumque,  de  donat.  inter  vir.  &  uxorem  ,  Senec  a.  Gothofr.  pt- 

controv.  1.  Dot  at  a  judicio  veftro  ,  ut  multiplicatam  dotem  pcrdat .  Hont.  1,  nulu 

iennon.  fatyr.  a.  (iji.) 

....  hat  metuat  ,  doti  hoc  deprenfa ,  egomet  mi . 
Varia  fuere  capita  legis  Julia;  .  Primum  fuit  de  adultetis .  Secundum  de 
mafculorum  concubitoribus ,  &  in  hanc  fententiam  Auguftum  leges  fanxifle  de 
adulteriis,  &  de  pudicitia,  fcripfit  Tranquill.  loco  medo  laudato,  quod  lege  Ju- 
lia etiam  puniebantur  impudici,  id  eft  qui  nefariam  cum  mafculis  libidinem 
exercebant ,  ut  ait  Juftinianus  hoc  loco .  Impudicitix  enim  nomine  continebatut 
hoc  genus  crimiuis  ,  Senec.  4.  controverf.  in  procem.  Impudiehis  m  intenua 
crimen  eft ,  in  fervo  neceffttas  ,  in  liberto  officium .  Tertium  caput  legis  Julia: 
fuit  de  ftupro  ,  eadem  lege  punitur  etiam  ftupri  flagitium  ,  ut  ait  Juftinianus 
/  /:  ,  &  Papinian.  in  /.  6.  ff.  ad  I.  Jul.  de  adulter,  ubi  ait ,  legem  Juliam  lo- 
cum habere  inter  liberas  perfonas  adulterium  ftuprumve  paflas .  Adulterium 
hoc  differ!  a  ftupro ,  quod  adulterium  cum  nupta  committitur ,  ftuprum  in  vir. 
gine  vel  vidua,  ut  hoc  loco,  &  d.  I.  6.  $.  1.  &  I.  ftuprum  ,  ff.  eod.  I.  inter 
ftuprum,  ff.  deV.S.  Lege  Julia  ftupri  poena,  (1  reus  fit  honeftior,  eft  publica- 
tio  dunidis  partis  bonorum  ,  fi  humilis  corporis  coercitio ,  ut  tfl  in  fin.  h.  §. 

S.  hem  It*  Comtlh  dt  ftaariis. 

I Tern  judicium  publicum  eft  judicium  legis  Comelix  de  flcariis .  Hac  leg* 
tenentur  homicidx ,  &  bi ,  qui  hominis  occidendi  caufa  cum  telo  ambulant, 
ex  hoc  S-  I-  1.  ff'  »d  I.  Cornel,  dt  ficar.  Telum  eft  quodcumque  manumitti- 
tur  nocendi  caufa  ,  five  lapis ,  five  lignum  ,  aut  ferrum  ,  ex  hoc  §.  /.  pen.  ff. 
ad  I.  Juliam  de  vi  public.  I.  fi  calvitur,  J.  2. ,  jf.  dt  V.  S.  Sicarii  autem  ap- 
pellantur  a  ilea ,  quod  eft  ferrei  cultri  genus ,  ut  ait  I m pernor  hie  ,  &  Jofeph 
libr.  to.  cap.  7.  Lege  Cornelia  irrogatur  poena  capitis,  quod  Juftinianus  fcripfit 
referendo  fe  ad  jus  conftirutionum  ;  nam  pcena  legis  Comelix  fuit  deportatio  , 
&  omnium  bonorum  confiscatio ,  fed  polrca  poena  capitis  introduce  eft ,  exce- 
ptis  honeftioribus  perfonis,  in  quibus  poena  legis  Comelix  fervata  eft;  /.  3.  %, 
.  ff.  ad  I.  Comal,  de  ficar.  Eadem  lege  capite  damnantur  venefici ,  qui  ma- 
artibus ,  ram  venetiis,  quam  fufurris  magicis,  homines  ocaiderint,  vel  mala 
medicamenta  publics  vendiderint  ,  ex  hoc  §.  O"  d.  I.  3,  Plus  eft  hominem  ex- 
tinguere  vencno  ,  quam  occidere  gladio ,•  /.  1.  C.  dt  maltfic.  &  matbtmatie. 
Ex  interpretatione  ejusdem  legis  mala  medicamenta ,  &  venena ,  &  libri  i  m pro- 
bata; le&ionis ,  magici  forte ,  non  veniunt  in  judicium  femilix  ercifcundx ,  fed 
ftatim  corrumpuntur  officio  judicis;  /.  4.  $.  1.  ff.  Jamil,  mifc. 


Digitized  by  Google 


JI2      IN      INSTITUTIONUM  JUSTINIAN!. 

r Miriam  publicum  eft  judicium  leets  Pompeix  de  parricidits :  hac  lege 
tur  qui  parentes,  vel  liberos,  vel  eos,  qui  parctirum  appellatiooe  continen- 
Wr,  Occident,  ex  hoc  $.  /.  i.  ff.  ad  leg.  Pomp,  de  parncid.  I.  un.  C.  <if  his 
qui  parent,  vel  liberos  eecld.  Eadem  lege  tenetur  fit  confcius  parricidii ,  licet  ex- 
fraueos  fit ,  cx  hoc  §.  /.  utrum .  ff.  ad  leg.  Pomp,  de  parrtcia.  Poena  parricidii 
eft ,  ut  damnatus  infutus  in  culleum  cure  cane ,  gallo ,  vipera ,  &  fimia  in  flu- 
men  ,  vel  in  mare  mittatur  ,  ex  hac  $.  /.  pen.  ff.  eod.  d.  I.  unit.  &  apod  M. 
TuW.proSext.Ro/eio ,  qua:  poena  tribuitur  legi  Pompeix  a  Juftiniano .  Rectius 
i  Modeftinus  in  d.  I.  pen-  dixit ,  earn  more  majorum  inftitutam ,  nam  porna 
taps  Pompeix,  eadem  fait  qua;  legis  Cornelia;  de  ficaxiisy  d.  I.  i. 

§.  item  le*  Cornelia  de  falfis. 

Judicium  publicum  eft  judicium  legis  Cornelix  de  falfis ,  quae  vocatur  etiam  re- 
ftamentaria  hoc  loco  &  in  I. lege  Cornelia  jo./,  ad  I.  Cornel,  de  felf.  quod  in 
pnrais  in  ea  cavwur  de  falfo  in  teftamentis  commifl'o  ;  nam  pertinet  &  ad  fal- 
lam  monetam ;  /.  8.  C  9.  ff.  eod.  unde  lex  Cornelia  eadem  vocatur  reftamen- 
taria  immmaria  M.Tull.P«rr.f  1.41.  Lege  Cornelia  poena  falfi  fuit  capitalis  ,• /. 
1.  (5*  5.  C.  eod.  Ex  conftitutionibus  poena  falfi  in  liberi?  perfonit  eft  deporta- 
tio  &  publicatio  omnium  bonorum  ,  in  fervis  poena  capitis  ;  /.  1.  §.  *//.  ff. 
eod.  Ex  conftitut.  Conftantini  poena  falfi  eft  deportatio ,  vel  capiule  fupplicium, 
fi  U  exigat  atrocitas  commiffi  .  /.  ubiyC.  eod.  Quod  igitur  dicitur  in  fine  lu)us 
§.  poenam  legit  Cornelix  de  falfis  efle  deportationem  ,  hoc  nequaquam  intelli- 
gendum  de  ipfa  lege  Cornelia,  fed  de  conftitutionibus  ad  earn  facta. 

§.  item  ten  Julia  de  vi  publica  ■ 

TUdicium  publicum  eft  judicium  legis  Julix  de  vi  publka  &  privata .  Vis  pu- 
J  blica  eft,  qua:  armis  committitur.  Vis  privata,  qua:  infertur  fine  armts,  ex 
foe  $.  &  $.  recuperanda ,  fupr.  de  interdict.  Hac  lege,  privato  cum  telo  in  pu- 
blico efle  non  licebat ;  /.  §.  i-  do!otff.  ad  I.  Juliam  de  vi  puU.  Poe- 
na legis  Julix  de  vi  publica  eft  aqux  &  ignis  interdiftio  ;  d.  I.  qui  dolo ,  §. 
•/r.M.Tull.  Philippic  1.  (9  )  Quid  y  quod  abrogatur  legibus Cafaris  ,  qua  jubtnt  y 
ti ,  qui  de  vi ,  itemque  ei ,  qui  ma/eftatis  damnatus  fit ,  aqua  &  igni  interdict  ?  Huic 
pornx  fucceftit  deportatio ,  ex  hoc  §.  Poena  legis  Julix  de  vi  privata,  eft  publi- 
catio tertix  partis  bonorum ,  ex  l»c  $.  d.  1.  *  )  qui  dolo ,  §.  ult.  I.  1.  &  ult. 
ff.  ad  I.  Jul,  de  vi  prhat.t.  hot  accu/aret  §.  omnibus ,  de  accufat.  Raptus  virgi- 
num,  viduarum,vel  fan9itnonialium  capite  multatur,  ex  conftltut.  Juftiniani  , 
ex  hoc  $.  &  I.  untc.  C.  de  rapt,  virgin. 

§.  item  lex  Julia  peculatut . 

TUdicium  publicum  eft  judicium  lews  Julix  peculatus  .  Peculatus  eft  furtum 
J  pecuniar  public*,  vel  facrx,  ex  hoc  §.  /.  1.  &  4.  ff.  ad  I.  Jul.  peeulat. 
Coraific.  1.  ad  Hereon.  Si  quit  peculatus  accu/atur ,  quod  vafa  artentea  publi- 
tty  de  loco  privato  dicatur  fxflulijfe ,  peffit  dicere  %cum  definitione  fit  ufustquid 
fit  furtum?  quid  peculatus  ?  fcrum  furti  agi>non  peculatus  oportere.  EtAugufhn. 
in  Joann.  cap.  t  12.  tract.  50.  Si  crim'tna  difcenmntur  inforoy  qualiscumque  Jar. 
it  C  peculatus  i  peculatus  en'm  dicitur  furtum  de  re  publica  ,  &  mm  fic,/*- 

dica- 


Digitized  by  Google 


LIBRUM      Q.UARTUM.  3i5 

dlrttur  furtum  rei  privata  ,  quontcdo  public*  .  PecuJatus  poena  fuit  aqua?  & 
ignis  imerdi&io  ,  cui  fucceflit  deportatio,  ex  hoe  %  &  I.  3.  ff.  tod.  Quod  fi- 
judex  tempore  adminiftrationis  pecuniam  publicam  fubtraxenr,  ex  conftitutioni- 
bus  gravius  punitur ,  nempe  capite,  ex  hoc  $.  /.  tmic.  C.  at  crim'm.  ptrulat* 
Non  abs  te  lex  eft  de  juaice ,  qui  pecuniam  publicam  adminiftrat ,  nam  resto- 
res provinciarum ,  qui  judicum  nomine  veniunt  y  /.  unie.  C.  ut  omnes  judic. 
non  folum  judiciis  pneerant  ,  led  &  cxa&ioni  tributorum  &  vecligalium  •  /. 
4.  C.  dt  armon.  &  tribut.  I.  in  flfcalibus^  C.  it  tta&or.  tlibutor.  NOV.  Juftin. 
116.  Die  lib.  53.  &  Philo  in  Flaccum . 

§.  tfl  &  inter. 

Judicium  publicum  eft  &  legis  Fabi*  de  plagiariis .  Poena  legis  Fabix  de 
plagio  tenentur,  qui  dolo  fcienrcs  liberos  homines  ,  aut  fervos  alienos  in. 
tercipiunt,  quod  genus  criminis  plagium,  Grxcis,  irlfHerHurptot  ^  dicicur.  Lege 
Fabia  poena  plagii  fuit  pecuniaria  ,  ex  conftitutionibus  cxtraordinaria  &  arbi- 
traria  pro  modo  delidi,  interdum  capitis,  plerumque  metal  I  i ,  ex  hoc  $.  &  I. 
ult.  ff.  ad  I.  Fab.  dt  plagiar.  I.  quantum ,  /.  ult.  C.  tod.  Cognitio  plagii ,  qua- 
il connexa  quxflioni  flatus ,  quae  c!t  de  majoribus  caufis,  pcrtinebat  ad  notionera 
praefidis  y  /.  4  C.  tod.  Athenis  de  plagio  judicabat  Areopagus;  Lucian.  in  vi- 
tar.  aucrione  0  xHf\  T<"  «*xi7*  w  iktvSipor ,  lira  i  t'ii'utt  ft*  att  tixi- 
outou  xtfrpetroSiajii ,  i  *gi  •xpoxccKtairTat  at ,  it  apt  la*  tiyt*  y  Quid  dixijli  prt- 
co,  tu  tie  liberum  homintm  vendis  ,  an  non  timts  plagii  tt  accu/tt ,  ant  in 
Jirtopago  tibi  Hum  inttndat? 

§.  ult. 

PRxterea  judicium  publicum  eft  legis  Julix  de  ambitu .  Hac  lege  tenentur 
qui  per  ambitionem ,  id  ell  per  gratiam  &  fordes ,  honorem  raagiftratum- 
ve  ambiunt:  hujus  poena  fuit  deportatio  y  /.  unit.  C.  ad  I.  Jul.  dt  ambitu. 
Hsec  lex  hodie  ceflat,  quia  msgiilratuum  creatio  ad  curam  Principis  pertinet  , 
non  ad  populi  favorem  ;  /.  un.  ff.  tod.  Item  judicium  publicum  eft  legis  Juliae 
repetundarum .  Hac  lege  tenetur ,  qui  in  magiftratu  ,  vel  auolibet  officio  pu- 
blico ,  pecuniam  illicite  accepit  y  /.  1.  ff.  ad  1.  Jul,  rtpttund.  Quod  genus  cri- 
minis, noflri  vocmt  concuflionem .  Hujus  criminis  poena  eft  extraordinaria ,  in- 
terdum capitis  /.  7.  §.  ult.  ff.  tod  .  quandoque  in  quadruplum  y  /.  t.  C.  tod. 
Hare  lex  cdita  eft  ad  coercendam  avaritiam  Romanorum  magiftratuum ;  Hie- 
ronym.  in  Efaiam  cap.  a.  Nihil  Romanorum  gente  tjl  avariut ,  indt  &  rtpt- 
tundarum  lex  confiituta  tfl.  /Eque  judicium  publicum  eft  legis  Julia;  de  annona. 
Hac  lege  tenentur ,  qui  dolo  facium ,  quo  annona  carior  fiat  y  /.  2.  ff.  ad  Itg. 
Jul.  dt  annona .  Hi  dardanarii  dicuntur  y  /.  annonam  yff.dt  extraord.  crim.  & 
iidem  dicuntur  annonam  flagcllare ,  adremptare ,  vexare ,  onerare,-  d.  I.  annonam, 
incendere ,  cxcandefacerc ;  M.  Cato  3.  de  re  ruftic.  cap.  2.  Collegiorum  cosna , 
qua  tunc  inaumtrabiles ,  txcandtfacitbant  annonam ,  &  mox,  inctndunt  annonam. 
Unde  annonas  incendium  ,  coemptio  firugum ,  quo  annona  carius  veneat ;  Mt- 
nil.  libr.  4. 

Et  gravia  annona  fptculanttm  incendia. 
Hujus  criminis  poena  eft  viginti  aureorum  y  d.  I.  2.  Sed  plerumque  extnu 
ordinem  poena  infligitur  y  t  /•  dardamriot ,  ff.  dt  pan.  Denique  judicium 
publicum  eft  legis  Julix  de  rcfiduis.  Hac  legs  tenetur  ,  qui  pecuniam  publi- 
cam delcgatam  in  ufus  publicos  fibi  retinuit ,  &  in  proprios  ufus  confumpfit  ; 
I.  2.  <J>*  4.  §.  fed  CT  qui ,  ff.  ad  I.  Jul.  ptculat.  Hac  lege  damnatus,  amplius 
'a  pane,  quam  debet ,  punitur  y  d.  1.  4.  §.  qua  lege  ,  id  eft  relutuit 


3,4    IN     INSTITUTIONUM  JUSTINIANI. 

cuantitatem  pecuniar,  quae  a  pud  cum  jefidua  eft,  &  to  amplrus  tertiam  ejus* 
dem  quantitatis  partem  . 

tt  hare  de  judkiis  poblicts  fummo  disito  ,  &  quail  per  indicem  fe  aid- 
nifle ,  ait  Juftinianus  in  ctltt  b.  tit.  &  pTeniorem  eorum  fcicmiam  ex  libris 
(tigeftorum  petendam  fuggerit .  Ait  cuali  per  indicem,  id  eft  per  fummas  8t 
apices  tirulonim  juris ,  qui  pertinent  ad  indicia  publica  j  veteres  enim  indices 
v  oca  bant  titnloc  Ubrornm  ;  M.  Tull.  2.  (  14. )  de  oratore  .*  In  Pbilo/apbos 
veftrat  fi  qutndo  incldi  ,  deceptus  indiabus  librorum,  quoi  ftnt  fert  nfcripti 
J* rtbtts  mtis  &  Uluftribut%  it  virtutt ,  it  juftitis ,  it  bmiftatt,  de  votupittt, 
■unburn  prorfus  nullum  htttllip . 


FINIS. 

Laus  Deo,  Honor  &  Gloria. 


Digitized  by  Google 


Digitized  by  Google 


I 


I 


! 


I 


Digitized  by  Google 


*■  -     -  + 


Digitized  by  Google 


Digitized  by  Google 


•  ■  • 


Google 


