<36632286910015 
<36632286910015 
Bayer. Staatsbibliothek 




Sj 



IO- BAPTISTAE 

PORTAE LYNCEI 

NEAPOLITANI 

DE AERIS TRANS M VT AT I O N I B VS 

LIBRI I 1 1 1. 

In quo opere diligenter pertraftatur de ijs , qua?, 
vel ex acre , vel in aere oriuntur . Mmac^r. 
multiplices opiniones , qua illuftrantur, 
qua refcJluntur . Demum variarum 
caufaj mutationum aperiuntur. 




ROMAE, Apudtacobu mMafcardum. M D C X 1 V. 
~ SVPERIORVM PERM IS Sr. 
ProlUc apud Antonium Roflettum Bibliopclam . 



T 



[BBiJoirnECA 



i ■ 



Imprimatur , fi videbitur R.P.MSacri Pal. Apoft. 
CtJarFidilis Vicefgerens . 



Iuilu ReucrendiTsimi P. F. Ludouici Yftclla Sacri Palatij Magiftri, 
t^fcgo Alexander de Angelis Societatis? refu, it facra? Theolcgiat Pro- 
fcilor , legi quatuor libros Meteororum Io. Baptiftae Porta: Neapo- 
litan!', in quibus nihil inueni, quod fit contra fidem,aut bonos mo- 
res i fed dignos cos iudico qui in luccm prodeant , fi ita videbitur 
ijs , quorum intereft. Data in noftro Collegio Romano die 22.N0- 
uembris 1608. 4 ■ • ■ . 

Ego Alexander de Angelis qui fupra . 



Imprimatur . F. Thomas Pallauicinus Magifter & focius Rcueren- 
difs. P.F.Ludouici Yftella Sacri Pal.Apoft. Magiftri . 



In Clarifiimij ac Do&ifsimi Viri 

lO. BAPTIST, PORTAE NEAP. 
De Aeris Tranfmut. Libros. 

7 OA N N IS DE MlSIANl 

Cephallcnienfis D. Theologi . 

vKetj <!fc(7» iff iff^fn fa&mkfn Svytfmp . 
Oaxo. flfy-nUt *7n»no%* dtiJlte <Nwi<t Mo/pug 

Kai luxhelhu finn x£ ct A#(£' , 

K&tkitMorTi gc« xj fiop'teLO rittOf . 

Ksi&Ttrtf iP&ft^jKSH Aio« cu'tv /3*APC 

2.7ripK9 fiovcf -nut wHjup^Wii 7nA«f. 
IAHK01C Ej^'i^, t»o» Bf Ape a Ato ycipafi. 
X^mHopuu Kfiipw pmJiuf ^foy. 

hi \lw tf£pj'03fJ> , ^j-^C* ft ftb&rj^fef . 



M A %C I D O B E L I 

In Romano Gymnapo Lingua 
Arabic <e Profefforis . 




1LLVSTR1Ss"°PRINCIPI AC D. D. 

FEDERICO CAESIO 

MONTIS CAEL I I 

MARCHIONI II. 

10. BAPTIST A TORT A 
Neapolitan™ . S. 

A S quoque philofophicas Iucubrationes tibi, II- 
Jurtriisime Federice,confecro : vc id pra?(tarem_j, 
plurima me vcl impulerunt , vcl coegerunt : tuo- 
rum erga me meritorum magnitudo volentc im- 
pulit, eximia ilia , ac prope diuina tua virtus fua- 
uiffimc cocgit. Dicaui iam olim Tibi exiguum libellum de Arte 
Stillandi: modo de Mutatiombus Aeris opus,fed magis me ipsQ 
addico.In illo ludcntis munia Artisan hoc moliemis omnia na- 
ture machinatio , & folertia i fed vtriufque cognatio qusedam , 
acque confcnfus agnofcitur i qucmadmodum cnim qua? primo 
ful a & cxtenuata, turn concreta coguntur in nubem , & terram 
augent imbribus,ita quoque corpuicula ope,& opera noftrc ar- 
tis a crafllore abftra&a materie, in ahum abripiuntur , poft ea in 
guctas redac~ta,vbertim excidunt: Tibi ergo munus hoc iamdu- 
dum debitu rcfcro,il!ud veluti appendicula addo . ttfjctfyu ve- 
r6,^f«'»e/(7wwBr^« dijufy -nt Astu^f , inquit Lyricorum Princeps 
Pj ndarus . & quem,obfecro,clegantiorcm auguftioremq. pro* 
fpeclum huic meo libro affigere poiTenijqua tuum nomc ? quod 
ornament urn, & fubfidium vcl maiusjvel optatius mihi compa- 
rarc, qua Gcnium tuum? Atrox,ac diuturnum inter Spartanos, 
Thebanosq. viguic bcllu , quod vt Thebani prcpulfarent,ac fc- 
rocientem profligarent hoft^oracula confuJuerc. datD refpon- 




fum,vt Ariftomenis inuiclifsimi Herois clypcum,vcluti claru,<5c 
exornatum trophjeum ftatueren^nibil enim fore aliter, qua cu- 
piant.quo pera&o,optaram confecuti Tunc viftoriam,& cum Vi- 
ctoria feHcitatem. Scio quaplurimos aperre noftros conarus op- 
pugnaflc,fed certe non e*p*gnaflc,fcio multos aduerfus me jn- 
fefta parafle arma 5 fed iam tneu me docuit,ac comonefecit Ora- 
cuium, vt tui patrocinij Clypeum , autopponerem aduerfarijs, 
autrantu oftenderem; fic namq. facile profterna illos, mihi ve- 
ro & fecuritatem parabo, & gloriam pariam.& quis,ita 

i»f oieA*{« /biiteiw tet^zf * quituoiudicio 

refragari audear? Nempe tuilic es, qui (uis momentis lingular 
ponderas,& Socratica quada fapientia examinas. &, quod per- 
rarum eft,inter Jicteras arma,inter arma litteras tra&as.Non re- 
petam ambitiofius argumentarei demonftranda:, cu id omnes 
quoquoc bonaru Jitterarum,ac imprimis philofophia? guftu ha- 
bent,confirmenr. Ac profe&o fi infinita temporu fpatia percur- 
ramus animo,vix vnum, vel altcrum principcm virum inuenfe- 
mus grauioribus difciplinis,vera?q. fapientia; deditum.Tibi Dei 
Opt.Max.conceflu,& munere datum,quod de alijs ne fingi qui* 
dem iure poteft. quamobrem fi Tripus ille Sapientu toties hue, 
atque illuc circulatus, ac tande Thaleti veluti docriffimo obla- 
tus, fapientiori noftra? tepeftatis Heroi efTet donandus, tibi vni 
fine vlla concertatione deferretur. At enim vero confiderandu 
mihi eft, non quid virtutes efflagitant tua?, non quid fapientia» 
comitas,caeterseq. animi dotes cxpofcant fibi,nam tuaru laudu. 
Si partem tacuijfe velim> quodcumq* relinquam 
„ maiuscrit. *) br rwf^v •* r v«?b nw>s 

Scd quid ingenuus ille tuus pudor patiturjpatitur autem,imo 
iubet filentium fieri. Hoc tantum verecunde fignificare libeat. 

Contingant Roma: tui fimiles Heroes,c6tingant ltalia?,Orbi 
contingant. VaJcprajfidiumj&dulcedecusmeum. Neap.vij. 
Nouembris 1609. 



PROOE 



PROOEMIVM- 

VCVN D I ORE My admirabilioremq. Pbilofo- 
phia partem , earn femper equidcm exiftimaui , qua 
fublimium rerum rationem, quam Graci Methcoro- 
logcn appcllarunt y veftigat y cotemplaturq. cum enim 
^bomo d natura crcatus fit-* vt os fublime babeat,ere' 
clumq. vultum ad fydera ferat , has Aeris tranfmutationes ftm- 
per pra oculis babeat^ac velit, nolityde bis CQgitct<>& de his femper 
loquatur : nam difputationes de Natura Principys, de Vacuo> de 
Gcneratione<)& Corruptione,& eiufmodi tali a, quia longe a noftro 
fenfu remota funtymaximisq. ambagibus inuoluta y non it a animum 
obleclant,vt ad eorum indagationem curio/urn viru contorqucant, 
Quis cnim nun latetur,micantibus igmbusjotu Ccelum corrufcari 
cum videat ? Stellas Itbero acre vagari , volitareq, ipfumq, mille 
varijs Iridis color ibus decor ari . Quis eft, qui cum 'vide at aquas> 
nunquam defincntibus ignibus commixtasyportentofo Natura lufu 
conflagrari^auguftijfimum Natura numen % eb* maieftatem no ad' 
mireturycolatyvenereturq. Quis eft, qui non horrefcat cruentos Co- 
meta crines,quafi futura aducrjjtatis praludial vel non formidet, 
caelum fulguribus fplendefcere,vel tellurem no/iris pedtbus ad fun- 
damentum fub/?ratam>Terramotibus concuti->& qua diu in occul- 
to fuifinu, & recejftbus claufcrat , ea ingenti clade in acta exonc- 
ret i Exvptabiles igitur ha fpeculationes funt , & quanto magis 
{pcftalorem ad eorum indagatioaem attrabunt, eo minus cognita 
funt. nam omnestam vetuftiorcs,qudm recentiores vnum Anflfe- 
cntifunt, eiq. vniuerfum eorum tudicium emanciparunty & in il- 
lius viri verba iurauerunt, volueruntq. potiuscu eo errarc^qudm 
ex fe alt quid noui praftare y vt annis ab bine ducbus mille nemo in 
arenam dcfccndcrit,qui contra eum aliquidproferre/it aufus. Ma- 
gnus proficla Vir>& qui inter tot Matorum ineptiasyfolus infuis 
libris natura maieilatem conferuare videatur , tamen etfi in alt' 
quibus Pbilofopbia partibus aliquando vt magnus Vircrrauc- 

rity 




rit , in his coteuti/ffe vifus eft . Quit enim eredet , tan turn Virum 
tantuU reinotittam cffugiffc / vt Cometasy& Lacleum Circulum, 
vitium aeris efie,& infublunari hoc m undo perfuadeat cjformarft 
vt ab illuflribus fuisfequacibus dereliclus , omrtes magnum Vi- 
rum err ajfc con fitcantur . Omitto I rides , & alias Aeris refra- 
cliones , cum Optica fuo tempore non plane cognita fuerit , omitto 
de Vento rationes , S'fimilia . Sed cur in bis immoror I cum ipfi- 
met in Meteor ologicorum librorum initio , borum caufas vellt^ 
perfcrutari , quorum de alijs quidem dubitatyde alijs autem qud- 
dam quodammodo attingit , & Olympiodorus, <jr multi dicantyin 
alijs fuis libris nunquam tale protulerit. Vnde cum alt/ bis funda- 
mentis fint innixiyita err ores propagati funtyadeb res in peius col- 
lap/a eft , vt non doclrinas i fed monftra prof er re videantur , & 
fie ex Prifcis recentes Opiniones manantcs> veluti Stolones eferaci 
folojurgentes, non facile fit hoc tempore euertere , cum per tot an- 
norum millia eorum mentibus , veluti animi peftes infederint, & 
longo habit u tnueteratd fint . Veteres arbores validiffimis teltbus 
fuccifdy e radicibus repullulafcunt , vbertimq.fruttcat fylua , at 
nifi radices excerpferif , nunquam intereunt . guts tantam Phi- 
losophic* Reipublicd calamitatem poteft debite deplorare / b quam 
contempt a res eft , vt homo liber adeb alien* doclrind addtclus , 
vt verefuo abutatur iudicio . Ipfe igitur , quantulufcumque fim> 
quantulaquumque fint qua fcribimus , non vtnomen ex bis indi- 
pifcary non auram captandi modoy non contrariandi,fcdfpcculan- 
dd veritatis gratia, & alios incitandiy placuit potius ex me err a- 
re ,/icubi forte veritatem quam indago non attigi, quam falfam 
aliorum doclrinamfequendo, doclus videri . Annifus fum ea fcri- 
berey qud vifus, & experientia yfenfu non blandiente, me docuit ; 
& b vtinam, ita omnes facerent ; nam errando y corrigendo, <*r in- 
ueHigando , Veritas eruitur . Bene igitur nobifcum aclum erit ,fi 
ex multisflUd fcribimus , aliqutd proficiat leclor, & fi abfolutum 
opus ajjequi non licuerit , hoc tamen vnum aftequemur y nec mc 
pcenitebttex meis error ibus alios praftantioris doclrind , & inge- 
nij , docltoresfaclos , &fic anfam prdbuerim vtmeliora, & cut* 
tiora cum tempore proferantur . Sed quid prdfiiterim, Docliorum 
Iudicio relinquo . 

IN 



IO, BAPT. PORTAE 

NEAPOLITANI 

DE AERIS TRANSMVTATION1BVS, 

Liber Primus . 

De Huius fcienti* wilt t ate . 
Cap. I. 

IBRI huius vtilitatcs ncfas arbitror prar- 
tcrmitccrc, in his enim multa naturar fecrc- 
tafpeculantur , & clcmcntorum tractatio 
maximc ad medicinam facie , & ad tempo- 
rum mutationes, quorum euenta prznun- 
tij hofpites prarfagiunt , vt mult6 prius 
prarnofcantur.Ex gcrmanis enim fignis ven- 
corum i imbrium , fulgurum , conicruorum 
tempeftatem, & quietem cognofcimus , pe- 
ftes etiam &terrarmotus , & hare confe&antur annonar, vbercas , & 
carcntia : quae vitar vfibus maximeconducunt, & eiufmodi prarco- 
gnitiones ferediuinum hominem ab omnibus cxiftimari faciunc , d 
PI inio fides habenda eft , vedicemus. Plurimum etiam hare cogni- 
tioconfert ad famigeratum ilium Philofophorum lapidem Prarterea 
portenca hare homines ad Deorum timorem > & amorcm inducunt » 
vt perbelle hoc Lucretius annuit . 

Cater a, qud fieri in terris , cceloq. tttentur 
Mortals $ ipauidis cum pendent mentibus fiepi, 
E/ficiunt antmos burnt tes y formidine diuum , 
Deprejfosq. prdmunt ad terram propterea quod 
Ignorant ia caufarum conferre Deorum 
Cogit ad imperium res , & concedere regnum , 
Quorum operum cau fas nulla ratione viden 




Stn.6j 



PoJ/unt, ac fieri diuino mwnne rentur . 



DE AERIS TRANSMVT. 



DeAere. Cap. II. 

DE Mcthcoris traclaturo , bene eric ab acre ipfo exordiri , is 
namque inter ccelnm & terram totus incerijeitur , & mate* 
riam , & fundamencum impreflionum aerearum omnium pracbet . 
Nemp^ flu&uans ventosfacit, vehementius concitatus, & atte- 
nuatus ignem, &tonitrua, contra&us nubila , confpiflatus plu- 
uiam , congelatus niuem, & turbulentius gelatus, addenfatusq. 
grandinemt & diftentus ferenum facit . Plato in Cratilo ah />* dicic 
quod Temper fluat appellari . Plinius de eius natura fatis concinne. 
Caelum appellauere maiores , quod alio nomine aera , omne quod 
inani fimile , vitalem hunc fpiritum fundit . Inrrd lunam hxc fedes, 
hinc nubila, tonitrua,& alia fulmina , fiue grandines , pruinar , im- 
bres , procellac, turbines. Terrena in ccelum tendentia deprimic 
fyderum vis , eademq. quae fponte non fubeunt ad fe ttahit,decidunc 
imbres , nebula: fubeunt, ficcantur amnes , ruunt grandines , torrent 
radij > & terram in medium vndique impellunt . Iidem rcfrac"ti re- 
filiunt , &. qua* potuere auferunt fecum . Vapor ex alto cadit , rur- 
fumq. in altum tendit, venti ingruunt inanes, ijdemq. cum rapi- 
na rcmeant . Ventorum hoc regnum , atque prarcipua eorum na- 
tura ibi > & ferme reliquas complexa caufas, quoniam & toni- 
truum , & fulminum iaclus horum violentiar plerique aflignant. 
Seneca ad hare . Sic mundi pars eft aer , & quidem neceflaria , hie 
eft enim qui ccelum terramq. connedit , qui ima ac fumma fic fepa- 
rat > vt tamen iungat, feparat, quia medius interuenit , iungit,quia 
vtrique per hoc inter fc confenfus eft . fupri fe dat quicquidacce- 
i. 4. pit a" terris ; rurfus vim fyderum in terrena transfundit . Continuus 
terra? eft, & fic appofitus vt ftatim ibi futurus fit, vnde ilia difcef- 
ferit. Hie cum vehemcnter concitatus , ipfe fe torfit , arbufta, fyl- 
uasq. conuellit , & ardificia tota corripiens in altum frangit . Hie 
a6f mare per fe languidum , & iacens irritat . Hie caufa eft vt cun<fta-» 
animalia viuant , & prifertim qua? fpiritus reciprocationc , vitam 
ducunt , nifi omnibus abftinuerit animal , cibo, potuq. biduo , tri- 
duoq. vitam duxcrit ; at fi ipfis aer intercipitur, breui ipfiusdiei 
parte intereunt . Ipfe hyemis , & aeftatis caufa eft , vt illafrigida , & 
condenfata , hsec mixis, & tranquilla . Ipfe cundos fonos ad aures, 
rerum imagines ad oculos , odores ad nafum refert , & reliqua ad 
reliquos fenfus , cuius praefidio orbati , & fenfibus orbarcmur . Ex 

hac 



LIBER. PRIMVS. 3 

hac mundi tyrannidc maiores noftri acrem>lunonem Rcginam nun- 
cuparunt , eiq. quatuordecim Nymphas obfequiofasdicarunt . Sci- 
licet , fercnicatcs , ventorum impetum f nubes , nebulas , pluuias , 
grandines, glacies , niues , pruinas , conflagrationes , tonitrus,iri- 
des , mcenfos vapores , &ex his nobiliores rores. Ob id Virgilius 
introducit lunonem ita fe ia&antem . 

Sunt mtbt bis ftptem prtHanti torpor t r ?^ympb£ % 

Qu.tr um qua forma pu/cberrima , tope tarn 

Connubto tungam Jiabili , propriamq. dtcabo . 

De aeris qualitatibus maiorum opiniones , . 
propria . C a t % ff** 

NImis fuperftitiose, & fatis fibi placens Ariftotcles,vt quatuor 
dementis quatuor qualicates confociarct, mutuoq. necteret 
vinculo ; Igni caliditatem & ficcitatcm, Aeri caliditatemt & humi- 
ditatem, Aqua: humiditacem & frigiditatem , Terr* frigiditatem & 
ficcitatcm, tribuit. Pcripatctici omncs , Grsrci , Arabes , reliquo- 
rumq pars maxima , vt tarn celfi viri conforccs rlcrcnt , nil contra 
proferrc aufi funt . Scd id mi hi pcrfuadcre nequeo : nam fi aer cali- 
dus,& humidus fbrct, ex cccli vicinia in Mammas abiret. Mox fi tali 
qualitate prarditus eflet , putredines , peftcs , & putres alios mor- 
bos exufcitaret, cum liquido videamus leniter Auftro fpirante,ani- 
malium cadauera contabefcere : nec cx interioris cordis gremio 
rftuantes halitus reciprocationes refrigefcerent,vt animantium vi- 
ta tueretur . Practerei nec nubes, niues , grandincs, in media aerii 
plaga, exfrigoriscarentia confpifTari poflent , idq. germanum eft 
argumentum contra ipfum , qui eiufmodi imprefiiones ex aeris fri- 
giditate euenire confitetur , & fic cum eo omnes extri fcopum pe- 
regrinantur . Sed quid ipfe inter tot ancipites fententias primo oc- 
curfu fentiam , dicam . Quia vbique locorum varius , & inconftans 
eft, & Temper alienis qualitatibus inundatus, obrutusq. iners vi- 
detur, & omnium expers qualitatum , in omnes irurus qualitaces ; 
quia fi proprias pofiidcret , quomodo tarn facile alienas indueret? 
Aeftate ccelorum viciffitudinibus , & ncccflitatibus fcruct , hyemc 
riget , autumno , & vere tepefit . In diei meridic calidus , node in - 
tcmpefta, frigidus,in crepufculis matutinis , & fcrotinis tepidus. In 
mundi locis fubarquinodialitorrct> Tub feptcntrione rigefcit, in-, 
mcdijs zonis fluidus > fucciisq. Incceli litu mendiei oppolito firuet, 

A a Bore* 



, 4 DE AERJS TRANSMVT. 

Bore* friget , Orienti , & Occidenti mcdius . Noftu in lunx oppo- 
ficionecalidus , in coniun&ione frigidus , in quadraturis medijf 
vdus , & fqualidus . In mundo prope coelum calidus,& tenuis,pro- 
pe terram craflus , & fluidus : in medio vbi calor abfit , frigus , & 
rigor: Ec fi alicuius efTetqualitatis,quomodo Saturni frigus , Mar- 
tis aeftum, Iouis & Veneris teporcm, Solis ficciratem, Lunac humi- 
ditatem , Mercurij omnifarias ; ftellarum fixarum occultos influ- 
xus , & vagarum infri dilabences fufcipere , & nobis tranfmitcero 
poflet ? Przeerea infonus , & conticens, vt pulfus fonitum redderet, 
&adaures tranfue&ricem habere pofletfacultatem . Colorum ex- 
pers, quia fi proprios habcret , ad alios colorcs fufcipiendos cflec 
impedimento, nec puros , & fimplices obiectorumcolores ad con- 
fpedum ferre poflet . Orbus dvifu, oculis indeprchenfus, pro lucis 
vfura,quod fi claritatis affluentia, vel lucis veftigia renideret ; 
folus ipfe videretur, neque ad videndum tranfpe&abilis effet, neque 
tenebris poflet fc accommodare. Inodorus vt ad Olfa&um odo- 
rum eue&or eflet . Molliflimus , vtvix tac"tu difcernatur, neat- 
treftantis fenfum offenderet . Immadidus , neque craflicie carens , 
neque falubris , neque peftifer, vtmobilis > & quiefcens vtnufquo 
parciceps eflet. Ettandem neque leuis, neque grauis, vi in expedi- 
to fitadcun&asqualitates afliimendas . Sed nevidear aerem fine-* 
qualitate profcrre , fi in qualitates icurus cflec , in frigidam com- 
mearet, moncnte meexperientia & doctorum virorum confenfu. 
Stoici frigidum , & caliginofum dixerunt , vt ignis fplendori, & ca- 
lidicaci opponeretur . Plutar. in libro deprimo frigido , eidem tri- 
buit frigiditatem . Seneca per fe frigidum dicit : nam fumma pars 
calidiflima , & ficciflima eft propter cceli cognationem , pars ima 
tepet ad radiorum folariumreplicationem , media pars ab hisfe- 
moca infuo rigoremanet > cuius natura frigida eft : &mihiillud 
frigidum videtur , cuius virtute cxtcra rigent , frigefcuncq. fed ae- 
ris vi & poteftate niues, grandincs, glacies rigent : ipfe igicur frigi- 
diflimus erit. Eft tandem aer fpirabilium rerum vchiculum, &cxlc- 
ftium influxuum fufceptiuus . 

De Aeris proprietatibus . Cap. I V . 

AErem frigidam qualitatem poflidere diximus ; age nunc dica- 
mus fi proprietates fui natura poiSdeat aliquas , qux funt di- 
ceadorumfundamenta. Primo cx motu > & reuerbcratione rare- 

fcig 



LIBER PRIMVS. f 

(ciz , & in tantum vt tranfcatin ignem : nam cum in ignem abijc » 
amplius accenuari non poteft , & hare aeris tranfmutationis meta__» 
eft. Quia quicquid terra:, & coclo inccrijcitur , & circumfunditur 
aer eft. Lunxq. orbi fine vllo interftitio iungitur , &continuus 
eft , cum eius circumlacione curdm rapitur , & cam celcri rotata_* 
vertigine circumuedus aer , diffipatur , deducitur , & attenuatur , 
atccnuacioncm comicatur ignis . Quod acris fupcriorem partem lu- 
nar orbis circumtorqucac , indicio funtcometa; aliqui , qui cum ac- 
re circumaguntur . Si volumus ex ea> quae hie videmus , coniedari 
ca f qua: fiunt in fublimi , videmus excuflam funda glandem velocif- 
fimofui mocu ica aerem atcenuare » vc incendatur , & liquefcac , vt 
cx Seneca habecur > & Lucretius ad id , 

Nam calefaSia vides ardefcere , plumbea vero 

Glans enim longo curfu veUenda liquefcit . 
& alibi. 

Nam long} alia rat tone, ac plumbea /ape 

Feruida fit glans in curfu , cum mult a rigor it 

Corpora dimittens , ignem concepit auns . 

Fit quoque vt ipfius p lag* vis excite t ignem 

Frigida cum venti pepulit vis mijja fine igni : 

Nimsrum, quia cum vehement i perculit telu. 

Confluere ex ipfo pojfunt element a vaporis : 

Et Jimul ex iua , qua turn res excipit ittum . 
Etfagittam arcu explofam cum plumbea cufpide liquefcere vi- 
demus , Babilonij fuum commentum habent; nam fi folitudinibus 
deprarhenduntur , & coquendi ouaoccafio non datur , cruda oua_> 
funda; imponunt , &affidua rotata vertiginc coquuncur . Conftac 
geometrica ratione ex lunaris globi ambitu,oculi idu, fere centum 
millia palfuum pertranfiri , quod vix aenei tormenti pila mille pan**, 
pertranfit , qua; vix humanx mentis conieduracapi poteft , aer qui 
fuperiori motui fubeft , vniuerfi ambitum confequitur , ac ita pcr- 
niciflimo circumadu agitatur,vt fe attenuando ignis euadat,& cum 
continuus, & vniformis fit lunaris globi curfus , continuum etiam— » 
eflfe illic ignem ccrtiflimum eft, nec defiturum vnqua,nifi lunaris or- 
bis 4 motudefifteret. Eftigitur ibi ignis motu pernio &affiduo 
tenuiflimus , puriilimus , & feruentiflimus % non tamen confpicuus, 
caret enim materia > in qua fplendefcat , ac fomiti adiundus appa- 
ret flamma. In vitrariorum fornacum fummo feruens aer, & incen- 
fus nonvidctur, at ft lignum immiferis , illicdin Mammas abit. 
Ided maiorcs Vulcanum cum cxruleo pileo pingebanc > vt aeris pu- 

A i ricatem 



6 DE AERIS TRANSMVT. 

ritatem innuercnt, ac e carlo in terram delapTus , quafi fomcnto in- 
digens claudicans ringitur , nec nifi baculo innixus Te Tubftinere va- 
leat , in aetherea reeione TeipTum Tubftinet . Notum eft experimen- 
tum duorum inter fe vehcmensconfricatio lignorum , cumacrin^ 
Tuum locum fuccedens laceflkur »atteritur,diflipaturq. adeo vt in_. 
ignem tranTeat. At leuiori motucxagitatus fitpurior, finceriorq. 
non tamen igncfcit,vt in collibus , & montibus eft videre , qui ven- 
torum impulTu eiufmodi raritatem recipit , mons enim nebulas non 
admittit , fed lympidus , & caliginc vacans falabrior fit ; contra. , 
quiete ita craflefcir, addenfaturq. vt putrefcat, & contagiofus eua- 
dat. In cauis cnimlocis torpidusiacens, fit infalubrior , & pefti- 
lentior , Temper enim Tpiflamenta & concretiones in imis iacent lo- 
cis . Motus igitur Tuapte natura aptifiimus ad calefaciendum. 

Nec folum motu, fed calidoaduentaute ita rarefcit aer, vt in-, 
quamampliorem abeat quantitatem , & ad extrcmam raritatem_j 
redactus , fit in ignem mutabilis . Contra aduerfante frigorc denfe- 
fcit , mox vaporofus , & rofcidus euadit , vt in aquam labatur , ac 
poftremo nimio rigore aftridus glacietur, & hie alter eft Tuae denfi- 
tatis finis . Vnde quis optime ignem aerem attenuatum dieet , Sc 
aquam aerem congelatum . Gelu aduentante calorc, vbi aerem_» 
effudit , diffluit , & colljquefcit in aquam ; & fi calore extinguatur 
aqua , ex aqua? interim fit aeris natalis . In balneis affuTa frigida_, 
aqua, ex aqua extabefcenteattollitfe vapor,qui in aerem emigrat, 
& fi calorintenditur , extinguitur aer ,& fit ignis. Extabefceneo 
in Iucernis flamma , videmus eius apicem in ramum refolui , mox in 
aerem: fi igitur aeri obiedum fitalgidum,exignc fit in aerem tran- 
fitus , cum deficitur aer calore, in opacum , & caliginoTum conge- 
laTcit, & in expirantis caloris locum , confequitur conglobatum 
aera > &compadnm , & fi interdum frigus , aerfrigoris rigore con- 
gclafcit, ita vt alterointereunte, alterius fiat genitura , mutuasq. 
fimul habeant alterum in alterum fe tranfmutantis viciffitudines. 
Aer Temper in medio duorum contrariorum eft , caloris & frigoris, 
( maTcula vocat Pythagoras ) & ab his duobus contrarijsprarclara 
pugna Temper c^iagitatur, Tub eo manens, qui prarpolluerit . Caloris 
vis eft Toluere , frigoris Tuo torpore comprimere , & conftringero 
fi quis immodice adfit , & affidue continuus , Tuas in aerem qualita- 
tes inferet . Hare duo Temper in contrarium abeunt , nec patitur 
vtriufque naturae concordiam, nec in vno moram : vnde vis calida 
diTceflit , cd Trigida confluit , & inuicem vbi calidum eft , inde Tri- 
.4*t gus cxpulTum eft; Ob id Plato igni mctam ex viginti quatuor trian- 

gulis, 



LIBER PRIMVS. 7 

gulis.O&oedru aeris, ex quadraginta ofto, cum ex duobus parcib us 
ignis, vna aeris fiac , & aer diflectus in fruftra,in corpora duo ig nis 
dcgeritur. Contrd conftric'tum in feipfura,& compa&Qin aquae Tpc- 
cicm degencrac , vt ex Plutarco habetur,& libro de Ifidc & Ofiridc. H** 
Noftu excceli rigorc conftipatur acr,& premie corpus , contrahicq. 
animnm in languorem, & Tollicitudinem > quafi caligine futfufum , 
& pondcre prefliim : fimul atquc furrexerunt , refinam adolent ; vc 
aera curent, & purgenc , difcuciendo eum > natiuumq. corporis fpi- 
ricum marcefcentem excicent , quod infit odori huic vis quardam_j 
acris &: pcrcellens. In Meridie myrrham vaporant>quippe cius fcr- 
uorquicquid in aere coactum eft turbidi , &limofi f id dtnipac > & 
difcucit. Id opcrabantur Aegiptij , qui omnia ad Tanitatem redi- IS* 
gebanc . Aer in mundo ita aftabre concinnacus eft , vc fi in vnam_» 
partem mcubuerit fol , aer folutior, & liquacior Met , nox fui frigo- 
ris torporc obfidens reducit , & conftipat , & quantum arftus aerem 
auget , maria & ftumina retinendo , hyeme congclando rependit , 
vbi ex vna parte vis inualuid ex altera interciditur, & d circumpo- 
fito acre Tub/tinetur , fic diei , & no<5tis , hyemis & arftatis tempera- 
tura mundi perpetuo facies eadem » & aer Temper inconitans , & ir- 
requietus caloris > & frigoris intercurfu . 

Nec illimagisingenita visa natura eft, qudm vacuum formida- 
re, vt in id nonincidat, vnde rclaxatur contrahiturq. (i ampliorem 
locum repleturus eft , laxiori contextu , hyatuq. redditur, non ita-» 
tamen , vt ibi ftatim futurus fit , vnde prior difceftcrac . At contrd 
fi in laxum hunc locum alter introire cogatur , interior cedit , con- 
trahitur,conftipaturq. vt extraneus in laxiora ilia fpatia relabatur, 
ne inanis locus reddatur, nec tarn accipit , quin Temper accepts 
referre poflit, idq. donee vi fuperiorc relu&ante , at fi vis cedit , vc 
in fuam naturam redire poflit , propulfatione extranei aeris , ac eo 
foras proflucnte , vnde vis pepulit , in priftinam reddit naturam , 8c 
fic Temper reciproco flu&u agitatur ; ilia tamen conftrictio , & re- 
laxatio , non illi ex voluntatc , vel natura eft , Ted inuicus , at cum 
permiflum eft, in fuasrefilitTedes.Har proprietaries omnium Terc ac- 
rearum tranTmutationum cauTz exiftunc • 

Gjuodaerfeipjb grauiorjeuiorq. reddatur.^ap.f^. 

INtcr alias aeris proprietaees eft vna, quod ipfius,& alioru vehi- 
culum eft • Quicquid enim eo grauius net , infra Tubfidet, fi le- 

A 4 uius 



8 DE AERIS TRANSMVT. 

uius fublimia petit : attenuatus cnim rcfilit , & craflefcens defcen- 
det . Res videlicet leuior fa&a afcendit , ponderofiorcadit , & de- 
ducitur infra . Si humefcat , confeftim defluet i fic > vice verfa » ca- 
loris appulfu , ex integrorefle&it motum , & limul ac aerem tran- 
fierit,euolat. Nubes dum aerea eft,altipeta eft , humefcens frigore , 
intercuntecalore, fubfidet, iterumcalido regrcdiente, in aercm_-» 
tranfiens, fublimia petit. 
j#».4i8 Praecipua, & maxima eorum pars 1 quae in fublimi fpe&antur , ex 
grauicaris, & leuiraris modo concingunt, vt videantur inrerdum 
grauia afcendere , leuia defcendere. Ob id rationes affignabimus ex 
Archimede . Exemplurn, & fuppofitiones in aquis alfumcmus,cum 
idcm,quod in aquis, & in aere eueniat . Inquirit enim . Quamcum- 
que vis rem expende , & contra aquam ftatue , dummodo vtriufque 
par fit modus ; fi aqua grauior eft, leuiorem rem , quam ipfa eft,fc- 
ret , & tanto fupra fe extollet , quanto erit leuior, grauiora defcen- 
dunt . At fi aquae & eius rei , quam con era penfabis par pondus erit, 
nec peflum ibic , nec extabit , fed xquabitur aqua: , & nabit qui- 
dem , fedpene merfa, nulla cminens parte . Hoc eft. cum quardam 
figna fupra aquam pene tota efferantur , quardam ad medium fub- 
mcrfa funt ad equilibrium aquar , quardam defcendunt : nam cum__» 
vniufcuiufque pondus par eft, neutra res alteri cedic , grauiora de- 
fcendunt, leuiora geftantur : Graueautem & leuenonexiftimatio- 
ne noftra , fed comparatione eius , quo vehi debet . Itaque vbi aqua 
grauior eft hominis corpore, auc faxi fupernatat . Exemplu Afphal- 
tifis lacus, grauiifima quatquc in cum iniefta fluclant,demergi enim 
aliquid in eo , nec de induftria facile potcft , Vefoafianus Princeps, 
qui vifendi exemplurn illuc vencrat,iu(fit quofdainfeios nandi,vin« 
dis poft terga manibus in altum proijei, eucnitq. tanqua vifpiritus 
77*. furfum repulfos,defuper fluitare. Ex Iofepho exemplu apponamus. 
Efto ftrata aqu* fuperficics, A. B.C. terrar centrum D.Aio parti- 
bus ex aquoiacentibus , fi pars vnaprxmatur,prarmit&proximam 
fibi contiguam , & perpendicularcm , fi pars B. C.'prarmatur , dico , 
quod& ipfaE.F.vrgebit, & pariter ipfa E.F. ipfam G.H. perlineas 
ad rectum. fcilicetproB.E.G.D. at contra A.B.G.fi extrema aeris 
fuperficies, & resG.H.fit aqua leuior, ipfa afcendere quarrens, prar- 
metE. F. &ipfaB. E. vrgebit. Efto magnitudo quardam l.L.M.N. 
cuius moles cum aquar mole fit eiufdem quantitatis , & ponderis,in 
aquam immerfa , dico non defcendere, fed fuprema eius facies cum 
iacentis aquae fuperficie eadem fit , fcilicet vt facies A. B. cum I.L. 
ambitus linea eadem erit . Quod fi quis audacius abnegauerit, ad 

cum 




J<9.je« 



eum reuinccndum > ergo magnitudo I. L. M. N. defcendet , noiy 
autempoteft, quia pars EGD, prxmecur d parte AB maioris 
ponderis , fed funt pares , ergo non defcendet , quia eflet con- 
tra aflumptum . At fi magnitudo in aquam proie&a eiufdem cf- 
fet cum aqua molis, fed pondcris leuioris, pars infra* aquam cadet, 
altera fupereminebit ; nam fi fubfiderec , quod aquae pars deprime- 
retur a fuperiori fua vrgente . Vndc pars vna fuper aquam cmine- 
bit tantum , quantum demerfa pars aequalem aquae grauitatem ha- 
beret cum tota magnitudine . Vndc fi quis aquae partem , quanta.* 
capiet pars S.Q/T.R. ponderabit, inueniret eiufdem ponderis e(Tc 
cum tota magnitudine O.P.QJ*. at fi magnitudo ipfa O.P.Qjt. dc- 
primeretur in inferiori loco , & fit V.X.Y.Z. a tanta vi impellente, 
quanta totius quantitatis pondus, A. E. aquae fuperabitur, fic gra- 
tia verbi S. T. QJR. pondus trium librarum pondus quantitatis 
aquas eiufdem magnitudinis O.P. QJ<. fit librarum quatuor , dico 
magnicudinem O.P.QJldeprimi i vi prxponderante libram vnam, 
& dimifla libra, vis furfum eleuantis habebit , quantum eft pondus 
ipfius O. P.S.T. ideft , libram vnam . Qua: omnia ad noftra proble- 
maca comprobandafaccre videntur , cum aer acre fubtilior fiet . 



ip DE AER.IS TRANSMVT. 

Efto terrar pars I. A. B. & fit A: 
eius centrum, fitq. acris prima 
regio H C,vbi fex corpulentia, 
& craflities elementorum . Ec 
fit G H C D, fecunda regio lc- 
uioris aeris , tertia G D F E Ie- 
uiflimi , cuius moles aeris eiuf- 
dem cum fua quantitate prat- 
ponderetduarum librarum . Si 
cnim vaporis quantitas dimit- 
tatur , quia ipfo aere leuior eft, 
ftatim afcendet cum tanta vi 
irapellentc , quanta libra vna ponderis prarpollere poflet . ad- 
fcendet ad fecundam aeris regionem H C G D , cuius pars aeris 
arqualis molis cum ipia N, fit vnius libra? . Perfpicuum cnt, quod 
quantitas vaporum N, afcendet vfque ad extremum margine G D. 
nec tantillum fupereminebit , cum fiteiufdem cum illo ponderis » 
vt fi quis in G D F E, ignis rcgione, eamdem aeris regione pofuerit, 
vbi ignis moles cum vaporibus arqua fit dimidium libra: , ill ico dc- 
fcenderet, & in eo acris loco quiefcerct , vbi eardem quantitatcs 
molis paris eflcnt ponderis . 

De Aeris T^ionibus . Cap* y I. 

PEripatetici omnes cum fummo eorum Principe , hanc totarrL_» 
aeris plagam, in tres partes diuidunt . Primam dicunt circa_» 
terram >ed pertingens ,quoufqu$ radjjfolares terram verberantes- 
pertrngercfolent, eamq.humidam & calidam dicunt . Media vbi 
prima definit , frigida, vfque ad ignis vicini*. Tertia calidifiima ob 
ignis propinquitatem. Mediam regionem nonmultum fupra elc- 
uari his argument's comprobant . Multos efle montes , quorum—* 
fupercilia , ita eleuentur , vt in eorum verticibus , nec flent venti, 
nec ingruant pluuias , cum ha*cin media plaga generentur . Pr;ttc- 
rea ex Perfpe&iua:rationibus , ex vmbris proximitas conijeitur , 
cum crafla: nebulas , folis iubax nobis intercipiant , quod non eueni- 
ret, fi in longinquo eflent. fcxemplo vtar. 

Efto folis corpus A 8, nebula fublimis E F, radij earn pcrtingen- 
tes AEG. BFGi in G, concurrentcm in terram nonperueniunt . 
Sccus in proxima nube C D. nam radij A t C,B F CMumcn in ter- 
ns 




LIBER MUM VS. n 

risnon pemcnit infra CD. Nos autem aliter fen- 
timus : nam hare , non omnibus terrar locis , & anni 
tcmporibus ardem funt , fed multiplices diuerfarq. 
Et vt a feptcntriohc incipiamus , Tub eo loci fitu , 
prima, fecunda,&tertia ex cceli iniuria,frigorumue 
feuitia vna Tunc cum longiflime i Co le abfit , nullus 
calor ibi peruenit . Diximus enim ex incita luna- 
ris orbiscoftuetfione . Scd fumma regio lunar orbi 
proxima fubipfo cceli cardine , vbi coelorum cir- 
cumactus non rapidus , fed quiefcens eft, & ex om- 
nibus cceli partibus rardior,ob id non ibi calor,nec 
ignea regio. Quia radij reHexi adeoobliqui, obtufosq. angulos 
faciunt , vc nullus radiorum appulfus , recurfusq. fit , ideo pnma_» 
regio etiam frigida eft . Media ex fcfrigida eft f ideo omnes ha9 
regiones frigus occupat , inquit Plinius . Quod ibi fulmina non-. 
cadunr, denTatus aer nubium crafiiore corio fpifTatur ; omnisq. ter- 
rarum exhalatio rigens, & gelida , quicquidaccipit ignei vigoris t 
cxtinguit, Sub arquinocliali omnes regiones eardem Tunc , ex nimio 
arftu torndar . ibi enim rapidiflimus eft coelorum motus , quia maxi- 
md i polis recedit,& ex omnibus cceli partibus aer ibi maxime cir- 
cuma&us , fua Tecum contorquens vertigine celerrimo motu igne- 
fcic , &ampliorfit. Regio terris proxima etiam calidiflima ex re- 
curfu radiorum ad perpendiculum , bis enim in anno Tupra" eorurri 
caput ad reda fertur : reliquis vero temporibus tarn parua eft ra- 
diorum inclinatio ; vt fere* varia non fit, fic Temper regio caloro 
seftuat: & ha? duar regiones tarn Iong£ extenduntur; vt media fere; 
cxigua , vel nulla Tit • In mcdijs vero zonis medio modo Te habet . 
Hyeme media regia dilatatur faeis deTcendcns , Temperq. in Tuo ri- 
gore eft . Aeftate vero fole ad nos remeante , Tolares radi; rectiores 
altius Tubftolluntur,vt regio modica fit. Hare priusdeclaraffe opor- 
tuit , nam hinc maxima dicendarum ratio pendet,aeris tranfmuta- 
tionum , & cum fint apprime neceffaria , a nemine adhuc animad- 
nerTa Tunt . 

^uomodo fol calc facial . Cap. V II. 

NEccflarium videtur docere , quomodo Tol calefaciat , illum_f 
enim fequitur annus , & ad illius fluxum hyemes , arftaresq. 
vertantur , omnes ills calorcm, vt plurimum imputant. Luna- proxi- 

mum 




ix DE AERIS TRANSMVT. 

mum eft jus dein ftellis, quarum afliduo decurfu modo frigora,mev 
do calores , aliasq. cceli iniurias mouenc . Sed age videamus quo- 
modo calefaciat , &fplcndcat, quod plerifque dodiorum ignora- 
tum video . Ariftotelcs Metheororum initio fphzram nil caleface- 
re , quod longe abfit , & fi celeriter circumuoluacur , nec qua; pro- 
pinquius aftet , ncc eeleri motu voluatur > fed oportec celeritas mo- 
derata propinquitatecompenfecur . Firmamencum cum fui magni- 
tudine cameras ftellas compledatur , velocifsima eft , fed deeft vi- 
cinia luna cerris citima orb:s paruitatc , fed in ea morofa carditas* 
fed folis ambitus moderatusexiftens , & moderatus a nobis abfeef- 
fus i tanquam opcimo moderator! calefaciendi poceftas merito ei 
delcgata eft. Sed cam leui perfuafione acquiefcere nequeo. Si calor 
ex moderata folis propinquitate & celeritate prouenit cur non fic 
nodu, vt interdiu calefacit? Practerea Decembri menfe folem_» 
propinquiusexcfpimus > cum per oppoficum Augis meat, cuius 
cccentricitas maior eft fuo diamctro,& tunc velocius fcrcur, magis 
igitur eius viciniam fentirc debercmus. Varia eft criam caloris ra- 
tio ex propinquitate : vbi enim adcollationem vniuerfa: ccelorum 
alcicudinis venicur, omnis propinquitas peric,& fi magno difcrimi- 
ne incerfit , ab immenfitate vincitur • Cogita terram pundi locum 
tenere ad vniuerfum , nil cam propeeft , quin longiffimo , & penc 
incommenfurabiii diftct interuallo . Prarterci dicunc Philofophi , 
folem nifi moucrctur terram combufturum , eiusq. velocitatem in 
caufam e(Te , vt tepeHat mundus . Augufto videmus magis calefa- 
cere folem ex diurna mora > quam facit Ajpra terram . Offendes 
idem in fpeculo concauo , quod cundando incendit , mouendo mi- 
tefcit , & fi adione fol calefaccrec , vt %. de ccclo ait, ftatis diei » & 
oodis vicibus , hy emis , & acftatis , ortus , & occafus eodem modo 
fuum calorem intenderet . Item attritio fit duobus folidis corpo- 
ribus contrario modo contra fenitcntibus, fed coeli vclociffimo 
motu ex oriente in occidentem omnes vna feruntur,fed in orientem 
fenfim , & parum cojatra fe aduerfantes- Et quo modo calor excita- 
tur,fi caeli non firma: concretarq. materia: fint ? immo materia omni 
prorfus vacant , cum non magis verifimile fit cx ccelis , quam ex ni- 
hilo ignem generari. Sed videamus attritu lignorum apud nos quo- 
modo ignis excitetur . Id euenit fi duo ligna fe diutius vehementif- 
fime trita fint : Nec omnis materia idem pra?ftabit , fed idoneam_# 
cliciendis ignibus Laurus,Hedera,& alia,vtahbi docuimus . Aliqui 
dicunt a folari corpore calorem proficifci: fed cum folis corpus ca- 
lickim non fit , quomodo igitur calefacict ? £t fi poUibiJe fit , quod 

aliquid 



LIBER PRIM VS. ij 

aliquid calefaciat , quod calidum non fit , vt motus , qui calcfacic , 
cum ipfe caloris fit expers. Sunt qui dicunt radiorum fuorum rcfle- 
jtione: fed cum radij incorporci fint , quomodo reflectuntur ? cum__» 
luxincorporea folum fulgore fuoacrem illuftrare datum fit . Sed 
dimiflis prarceptorum placitis proferamus noftra , & a confcflls & 
Claris , veniamus ad dubia. Solares radij fuapte ingenio cum multi- 
plicantur nitent • & incalefcunt , etfi ex fe neque calidi , neque lu- 
cidifint. Solis radij icentro ad mundi concauum fe eflfundentes • 
primum quia in centro , vbiomnes coeunt , & multiplicantur , vi- 
dentur , & folare corpus fplendelcit , vbi fimplices per fpheras dif- 
funduntur inconfpicuijvidemus folis radios ad concauum fpheralem 
fpeculumperuenientes,& valentiusadparabolicum , & recurrentes 
ad punc*tum vnum , ita multiplicari > vt non folum maximum fulgo- 
rem, fed ignem excitare valeant . Putandueft Solis radios a ccelis in 
terram incumbentcs obie&u terrs repcrcuffos replican, cuius facies 
conuexa quia non perpolita vt fpeculum , non comburunt , fedte- 
pent, mitiusq. agunt , & quo magis verticales fuerint intentius 
vrunt , ob id arftate in cancro Sol ad nos remeans , magis fuis radijs 
nos exagitat : hyeme verd ad Capricornum redeunte obtufioribus 
radij angulis vcrberant , minus replicantur , & minus calefaciunt. 
Exemplum apponemus . 

Res ita conftat . Sit Hemifpherium ABC, tellus illi fubftrata-* 
DEF, exoriatur Sol cum Capricorno M , feriant eius radij regio- 
nem noftram , cuius vertex intra limices Cancri , & ardici circuli 
HI,& fint radij H I, T L, & refiliant in O P, pars aeris vbi radij re- 
plicantur eritpyramisLX I, vbi feruorex accedentibus,& refilien- 
tibus radijs , inde commeet Sol ad Cancrum R S, cuius extremi ra- 
dij RS, iaceant repercuffos radios in O P, erit pyramis caloris LZI. 
fuperat igitur infernam pyramidem , qui culpidalem triangulum 
Z L X I. idco in Cancro flagrar a:ftus. At fub aequinocliali Sole per 
Arietem , & Libramcircumducibili motu prartereunte, eius extre- 
mi radij & F, & Y E verticales , qui in fe recurrentes , vfque ad coe- 
Jum attolluntur , erit feruor in tota columna Y & E F. Ad Aeris ca- 
loris momenta refcrt etiam Solis mora diutina fupra terram, & hac 
ratione Sole in Leone exiftente , vbi minus verticales radij , & ta- 
men magis flagrat tellus , quam fub Cancro , nam prius in Cancro 
inualuerat feruor , & aere iam calefacto magis ignitus arftus in Leo- 
ne , quam in Cancro. Exploratum iam habemus ex mulciplici ra- 
dio in vnumcoeunte aerem hunc, in quodegimus,calefieri»&quan- 
to ad anguftiorcs angulos, fcilicetad perpendiculum magis acce- 

dentes, 



DE AERIS TRANSMVT. 

dcntcs,co vche* 
mctius fuas vi- 
res incendero. 
Sed quod Sol is, 
aut igni radij 
( nam ciufdem 
notar & cogni- 
tionis funt^ ac- 
re non i 1 In (Irene 
nifi inflcdantnr, 
hoc patebitar- 
gumento . Per- 
meance Soljs ra 
dio per muri fo- 
ramen in obfeu- 
rum cubiculum, 
& per alcerum c 
regione obucr- 
fum foras egre- 
diente , abfque 
alicuius obic&i 
occurfu , hie in 
cubiculo profe- 
do fenfum effu- 
gicc, ac (i ma- 
num obieceris , 
illic replicati ra 
dij fulgor cmi- 
cat, amotaque 
manu lux bite* 
ribic . Et Ci ato- 
mi vel corpuf- 
cula per Solem 
errabunt, vide- 
bicur lux inftar 
baculi . Noc"tu 

coclum illuminatum e(t,vt interdiu, tamen vifum abbhorenr, nifi in 
folidis aftris , vbi lux reflecticur , & multiplicand. Videnturcrc- 
pufcula matutina , & vefpertina quodammodo luccm admitcero , 
quia acr, quo propinquior eft tcrrii » eo crailior , & fi in omni hu- 

more 




LIBER PRIMVS. 

more.Fcx in vino Temper fubfidet,in acre fpiflima quarque decidunt. 
Superior pars , quia fincerior radios recincre nefcit , fed velut per 
inane tranfmiccic , ob id radij Solis in opacum aerem replicantur , 
& fulgent. In miliarias balneis , & fornacibus , ignis non relucec , 
at fi baculum admoueris , concipiec illico ignem , & colluccbit , rc- 
lucet flamma cum in pingui materia accent eft , & refiexa vidctur 
lux, ob id in ccelo non relucct ignitus aer . Hasc tarn operosi profc- 
cuti fumus ne vidcamus paradoxa dixifle, cumncminem adhuc ani- 
maducrtifle legerim , & tamen veriflima . 

Ariflotelis aliorum of intones de naporibus , q) 
exhalationibus , carumcj. confutationes . 
Cap. Fill. 

ARiftoteles omnium aerearum aflfe&ionum principium & raate- 
riameflc vaporem, & exhalationem ftatuit,hocmodo.Terra, 
quae Soli fubftrata, apricatur, cum Solis arftu flagrat, euaporat,non 
quidem vnum , &: fimplicem, fed vaporem vnum fpiritum alterum. 
Vapor fit ex humore, qui intra & cxtrd terram continetur : fpiritus 
e terra ficca, qui proprie exhalatio dicitur .- Humor ob grauita- 
temfubfidet, fpiritus ob leuitatem altiuolans . Sed vapor ifte , & 
exhalatio, quas praedicat non reperiuntur in rerum natura. Ignis 
cnim vel Solis calor agens in marinam aquam, vel in madidam ter- 
ram , aliosq. liquores ; humor diflipa tus expirac in aera , qui calo- 
ris viattenuatus fit volucris» &furfum expellitur, & dum adhuc 
vuidus , & vapore redundans confpicuus eft, quando iam totusin 
aerem abit , & extinguitur , incofpicuus cuadit , vbi attenuans vis, 
qua; in altum fubftollebat , expirauit, neque vltrdfurfum vchitur 
acrfaCtus, inaere intcrfufus remanet ; immo quia adhuc corpu- 
lentior fadus,& nebulofus fuo libramento in imo remanet, aer huic 
nafcenti locum pracbens , earn aeris partem aperit, & deducit, quae 
fuperior eft,& fic vfque ad frigus extrufa,ab eo compacla in aquam 
reddic , neque attenuatus & Sole fuperna petit . Item exhalationem 
oriri dicunt e terrx vifceribus ,cum aquis madidaefK Sed Plato in 
Timaeo (criptum rcliquit; terram in alia elementa non interirc,nos 
autem addimus, neque alia elementa in terram abeunc , neque all- 
quid ab alijs recipit , neque ali js aliquid ex fe reddit > & fic carere 
abfurdis putamus , qux Olympiodorus impegit, & nosfufius de- 
mon- 



if DE AERIS TRANSMVT. 

monftrabimus , & fi terra nil euaporat, nequeexalationes erudar.* 
&-(|uomodo ficcaexpiratio ex humidis nafci poteft , & quomodo 
(implex & vnica , fi ram mulciplices , & omnifarias aeris arTediones 
cfficere poteft ? nebulas, ignes,turbina.vortices,aliosq corufcos,& 
micantes cocli fulgores ? Nos autem , ne quis in expedito fit , diet- 
musplantas & terram ex fc humorcs, fuccos, & varia expirabilia_j 
continere , quae omnia vi Solis foluuntur , & fi in fimplicem aquam 
agit » aerem gignit , & ex eo nil, nifi in imbresconcrefcit , fi vero 
alios iiquores calefecerit , alias erudat fpirationes , & halitus pin- 
guts fulphureos.bituminofos, & inflammabiles , qui facile in ignem 
vcrtuntur , vel ficcos 6Y fleriles , e* quibus ros,manna , fiammar , & 
tonitrua , quae omnia virtutes, & qualicates rerum vaporabilium 
recinebunt , vc in progreflu narrabimus • 

Quomodo craflorum vaporum eleuatio inuejligdri 

poftit. Cap. IX. 

NOn inconcinna quidem coniedura maiores noftri, qui de Op- 
tica fcripferunt, afcendentium d terra vaporum altitudinem 
indagati func, cuius demonftrationem ab Alhazeno defumemus, 
eaq. nos addemus, qux ad maiorem rei declarationem addenda vi- 
debuntur , aliqua prarmittendo , fine quibus mathematics rei igna- 
ri rem non attente perciperent . Id ex matutinis crepufculis attin- 
gemus . Crepufculum eft Solis radius a craflbrum vaporum corpo- 
ra refradus ;Diximus Solis radium non videri nifi reflexum, & qui 
non refleditur t tenuem aerem penetrando, vfque ad fydera peruen- 
turum: eaq. nodu illuminat : at qui craflus aer fupri terram Tem- 
per moratur, ipfe Solis radium refledere poteft. Rcfrangitur enim 
Solaris radius non folum a craflb aere,fed i puluere,qui etiam craf- 
fum aerem reddere poteft ; in Badres Prouincia adeo arenarum cu- 
muli in alcum a ventris fubftolluntur , adeo excitacus puluis altius 
fubit,vt fi nodu contingent, excellic terrar vmbram,& refradus ibi 
noduradius.videturilluminatus aer,vtdies,vt in Geographicorum 
hiftoria habetur, nos primo pra-fupponimus circulum terra: maio- 
rem 24.000. milliaria pafluum Italicorum efle. Sccundo fi femidia- 
metcrterrae eft vnius gradus, femidiameter corporis Solaris eft 
quinque gradus cum dimidio . Tertio, quod longitudo centri cor- 
poris Solis,quando eft in medijs longitudinibus ad centrum corpo- 



r.o 



m LIBER PRIMVS: 



i: ' ' Z j > . 




f 7 

ris terr* nio. eflo. 
Quarto depreflio So- 
lis mane ab horizon- 
cc , quado incipit cre- 
pufculu vfque ad pun- 
dum horizontis , vbt 
nobis eft vifibilis eft 
i8.gr.aut 1 9. que om- 
nia in Aftrologorum 
libris coprobata font. 
Prarmittimus quoque 
quod eft notiffimum-# 
in Perfpc&iua , quan- 
go corpus lumino- 
fum fphzricum ill li - 
mioat corpus tene- 
brofum minus > quod 
plus hemifphaerio il- 
luminat. Scd rcm_» 
cxemplo clariorem-* 
reddamus . 

Sit Solis circulus 
D AC&terrar FBE, 
& (it A C femidiame- 
tcr quincupla ad B E , 
rt diximus . linea i 
centro Solis per ter- 
rain ex vifu noftro A 
BI, & locus Wfusl. 
radij Solis terra con- 
tingcntes , & illam_» 
illuminantes fint C E 
G»DFG,& Jinea_f 
H I k fit horizon., . 
Manifeftum eft quod 
omne quod cadit Tub 
linea H I k , & G non-» 
vidctur , quia eft ter- 
ra: vmbra,nec videbic 
nofter vifuspuncKi k , 
B quia 



i8 DE AERIS TRANSM VT. 

quia illudjeft in aere priori, vcl ignis fphxra. & cum ibi radius non 
i \ ile&atur,ibi non videbitur . Deindc proccdac radius Solis nobis 
appropinquando , & fie a noftro Horizontc HI K, gradus 19. ad 
G t, vt di.ximus, quando incipit crepufculum critpundus FML, 
& tunc videmus in Horizontc lumen crepufculare . Et quia vidc- 
mus Solem refplendere , cognofcimus ibi elfe opacos vaporcs , qui 
lllius lumen retrangunt , & (it LIM Solaris radius adhuccxiftens 
in aere fubtili . Eft ergo M vifibilis locus, in quo aggregantur con- 
ditions videndi, vltima linca luminofac pyramidis FLH. Sed 
prius quam adeorum altitudinem acccdamus , opus eft fciamus 
primo angulum A B F, quantum fuperet ipfum rectum, vt fciamus 
partem circuli F N E quanta fit . Conftat enim ex perfpe&iua quod 
quando corpus illuminans eft minus corporc illuminato > plus mc- 
dictatem lllius irradiat ob id cognita Solis , & terra: ma gnitudine, 
cogpofcitur illuminationis circulus . trahatur lineaparallela acen- 
tro terra: tt.ad femidiametrum Sotis , & fit DO) & quia diximus 
quiaeft quiucupla ipfius, crit D O quinta pars ipfius DA,& OA 
quatuor cum dimidia . & quia propofuimus lineam A B efle 1 1 10. 
Sole in medijs longitudinibus conftituto, linea ergo A B, qui redo 
angutoTubitrata eft AOB eft ^o. gradus 1 & linea OA 13.rn.8c 
-J- vnius minuti , ideft, 50. fecundai ratione quia eft 1 1 10. partiu , 
& O A jf-fr > & crit quantitas arcus N P . Idem erit ex alia parte-* 
P. E, eft 90. gr. & 14. m. & 56. fee. ergo totus arcus illuminatus 
F N P E erit 180.gr. & 17. m. & ji. fee. 

Si ergo volumus fcire altitudinem vaporum 4 terra: fuperficio > 
ita demonftrationem concinnabimus . Efto altitudinis circulus 
tranfiens per centrum C^R S, quo Sol abeft 4 noftro Horizon- 
te 19. gr. in crepufcnli ortu, & fecabit terrxfpharram £ F P I , & 
linea BIS tranjiens per Zenith , & terra: centrum B, perpendi- 
culars fuper lineam H I K noftrum Horizonta , & linea QJJ R 
paralleiaHIK £ccatterram fn duo media apparcntepa,& occulta: 
apparentem ad partem S, occulta ad partem P. Scd apparens eft fu- 
per lineam H I k. vbi vifus I, & fit A R quantitas 1 9.gr. fcilicet de- 
preifio Solis ad crepufculi pundu . Et cum Solis femidiameter A P 
lit quirttupja ad illam terra: B I, vt diximus,extrahatur linea a ccn- 
tro terra: ad punctual M fit vaporum clcuatio BKM. facies ergo 
terra: F P E illuminata, quia Soli oppofita, cuius quantitas eft j 80. 
gr: 17. m. & 5*. Tec. & arcus P.F. cius medietas . Qupniam D. G, 
C. G. tangunt terramin fuperfcic F. E, lunt anguli ad F, & E recti , 
fi femidiametros B C, B D , imaginaberis dictos circuli A QS R , 

^ a* qua- 



LIBER PRIMVS. 19 

^ cquabuntur 

quacitati C 

E, E B, & D 

F, FB, fub 
di&is qua- 
dratis C B, 
B F , d qua- 
dratis BC, 
B D , rclin- 
quecur qua- 
draca DF, 
£ C, xqua> 
lia,&obid 
DF, EC, 
Tunc arqua- 
les,& idcir- 
co triangu- 
la E B C , 
B F D equi- 
latera, & ar- 
quiangula , 
& amplius 
EBC, FB 
D, arqualia. 
Prarterei fi 
/emidiame- 
trwm 1 magi 
nabcris cir- 
culi Solis A 
D C, fcili- 
cct A D, A 
C, eruttria 
goktCB A, 

& DBA arquilatcra , & arquiangula , & angulus C B A , &c 
D B A,xqualc». Vodc fi angulum EBC, & FB D, arquales ad- 
das CBA, DBA, torus angulus CBA, toti angulo DBA 
xqualis crit, & peripheria EP, a;quabitur peripheria; P F, & erit 
▼nufqnifquc 90. gra. i j.min. & j6.fec. & ilia eric quantitas anguli 
FBP, & iam dixicnus angulum ARB. 19. gra. retnanet angu- 
lus FB R. 71. gr. 1 j^nin. & $6. fee fed angulus J B R , eft 90. gr. 

B 1 quia 




to D E A E R IS. TRANSMVT. 

quia re&us, ergo angulus I F B, eft i &.gr. 46. m. 4. fee. & quia Iinca 
B VI, diuidic cum in duo media . Et I B, F B , arquales , quia femi- 
di^mecri , &FM, MI, Tunc quoquearquales per fecundum Corrcl. 
3$. 3' .Euclidis quia funt rangetcs circulu abcodem punclo M,com- 
>nunis B M,*qualis erit angulus 1 B M,M B F. Vnde angulus DBF 
acquaHcer fectus erit per B M, re&am . Ergo Angulus M B I, eft 90. 
gr. a j.rn. & x.fec. ergo angulus B M eft complcmentum rec"ti,quia 
angulus ad I, rectus eft, eft 8o.gr. 3 6.m. 58. fee. chorda ergoi9-gr. 
1 i.m. 48 fec fecundum quantitatcm , qua linea B M , eft 60. gr. fe- 
cundum tabulam fu been fa rum in circulo re$arum > & fecundum__» 
quantitatem qua linea B M , eft to.gr. eric B fr. '-o.gr. 48.mV& ^ t 
deajpta linea B T , qua? eft 60. grad. remanet M T , 48. m. 5^. iec. 
& ilhid erit fecundum terra; circumferentiam 14000. milliaria\ Ji. 
mi!, 47. niin. & 3 4. ice. & fexta pars cxvndecim . fed hare mnhi 
primo occurrunt. Terrz ambitus , ex quibus proportionalis col 
pucus deducitur ex Alhazeno erar 34000. & fer«40oo.paf. femidij 
meter tcrrx , nunc auu m a multis amrmatur 32000. pal" ergo r 
midiameter ejrit 5000. & altitudo vaporum 288.paf. afcendit. A] 
quoque mini $ontra hax occurrunt , nam vaporum altitudo noj 
Jfemper eadeni, nam hyeme corpuk n t iores , srftate vero tenuiorfcs, 
ob id hyeme citius crepufcurum arftate tardius , quiu tardius So/il- 
lis occurrit. Crepufcula xftiua funt maiora, r-atione afcenfus ye<5ti» 
& hyberni vclociores, rationebbliqui afcenfus,fed non funt j^ber- 
ni velociores, quia aer vaporum repletus eft arftate i v 

Difficilem eflc njentorum traBaiianein , $ 
vtilitates quas nobis ajferunt J 



A fciloC 1103 



D 



Cap. X. J 



Ifficilem efle ventorum s tcac*tatiortem oftcHtfunt tarn vanae & 
multiplies doctorum vir6Yrrow>pwio11es. Immo ex eis funt, 
qui pern tus ignoeameorum ftacuant caufam . Inquit facia Scripttf- 
ra : Qui producit ventos dc thefauris fuis . D.Auguftinus declaras 
illudi Dc tbefauris fuisjdeft,<ie fuis occultis,caufis,Tiam quod v£ei 
flent/cimus, quod perflcnt fentimuS, fed qua: oaufa vcl de quo cau- 
farum thefauro nefcimus . Et Plinius vbi doctorum difquifitiones 
4f rccenfuit, palam illos legem habere fafius eft , fed naturar non igno- 
tam > & fiDondum pcrcognitam •> fed prius quam coram craftatio- 

ncm 



LIBER PRIM VS. 7 *i 

flem aggreiiiamur, dc ventorum vtilitacibus dicamus aliqua. Se- 
neca quamplunmas vcheoram vtilicates mira verborum elcgantia 
narrat . Summus illc rcrum artifex pnmunn ventos conftituit i nc> 
finerent aera torpefcere, 6c illos ab omm parrc, nc quid elTet lieu 
fqualidum emindit > & aUidua ve.xatiomv.nlcm redderent > vita- 
]emque tcrris . Deindc vt imbres ventis iiibiriniflrarenr, ijdem- 
que nimios fuppnmarent ; nam mci do imbres a^duumt, modo 
deducunt , vc pcrtoriim orbcm pH uuiar dmidi poffent . fngens 
natura* beneficium. Deinde venros a i uiiodicndam call ', t-.-r- 
rarumque temperiem : ad euocandas fupprimendasq aquas , ad 
alendos fatorum , atque arborum fru&us , quos ad inanimate m_ » 
cum all js caufis adducir ipfa ia&a.ta© artrahens cibutn in lum;n i _■ , 
& ne torpeat permouens \ Quid quod fruges 'percipi hon pontine, 
nifi flatu fuperuacua , & mixta fcruandis vcntilarentur : nifi effet 
quod fegetcm exeitaret,& Iatentcm frugem ruptis vclamcntis fuis, 
quae folliculo Agncolar vocant adapcrirent . Dcditvcncos ad vitc- 
nora nofcenda : fuiflet cnim imperitum animal > & fine magna cx- 
perientia rcrum homo, fi circumfcribcretur natalis folifine. De- 
dic & ventos ,*vt commoda cniufque regionis ficrene communis , 
& omnibus inter fepopulis commcrcium dedit, & genres diiiipacas *• :l 
locis mi feu it & Clemens Alcxandrinus intcrpretatur illud . Ad 
cccli ten arum q. cemperiem, id tit, qua* xftiuts ardonbus incandr.c r 
rtnt ventis rcrrigerendur- Cedrcnus fuis in hiQonjs : Nonparuam 
nobis conferunt vtilitarcm venti, fed tancam vt ad plurimam vital 
partem nobis conducac, ad rtficicndum fatigata corpora . Yen to. 
rum cnim <<mcium ell acrem excitiare , ncmotucarens » vicium ca- 
piat : itcmq. coquere fruftus, & alcrc corpora, c^ins explicet qua- 
tum nauigatibus profint:& torum tempera .quibus ordihe ingruut, 
aliufq. ali; cedunt choreas in marc ducenrcs,alijq. corum nauigan- 
cesquo voluntdeduccnt.es, alij excipientes j; quia &; ct ntrarijs ins- 
cedentes vijs, atque mimltcna fua obenncrs , vtiii vicar. noOra? pu- 
gna inter fedecertant. Scxccnta poUVntconnumerari veneorum_* 
officia ; nec lolum venti feccundasifegetes alum, led animal 1a . Plur 
-tarchus ventorum afflatu impleri aucs hxminas.dixit , verum id, 
quando fcetandi hora inftarce . Joannes T?ezcs dicit vulturem.fo- 
lum fceminam inueniri , & ex vento concipcrc %> Verum in Lufita- ? « g.t 
nia montc.Tagio quafdam equas concipcrc dixit , a quo columella 
Plinius, &.Solinus, & Yjrgilius fcripfcrunt . Tarjra; rut rune olirru> 
venti veneratioms, vt ventis, tamquam fan/tx).ni>mini votumpcr- 
folucrcnc . Auguitus Circio nc Galium rapide infe(taret,vota exol- 
? A B 3 uic. 



22- DE AERIS TRANSMVT. 

u!t, & factum fecit, cuius tanta plcrum que vise rati vt teda aufcr- 
ret, Appuli vero Atabulo, Athens Scirono \ Pamphili j Gagneo , ne 
j n col as tabe alficerent, neve aruadepopularcntur* <Prarcipue Thu-». 
ri j magno arfedi beneficio Borex, vti Deo facra perfoluerunt, quod 
Diortyfij claffem, quam ad eomm ex jidium paraueratVvehementioff 
coortus, fimditus euertiflct. hiagro qnoquc Sicyomo extru&am 
aream legimus , cui quotannisno&cm ynam vota efFunderent , vG 
lenita vis venti defideret, cum ventorum turbines villi, arbuftai & 
Alex, fruges palTimdeuaftauerint . Et apud Mcrones Palladi Aneraonidi 
l6 *' tcmplum dicatum eft , ne violentiores perflantcs loca deuaftarcnt* 
t_JT. /2£jn:;ii; n it ibu\> . mhuv, muioji: "Z 'tpfti , tr.woi£\ sofcmlc 

Demdcriti opinio de mentis , eiujq. conjutatio . 

Cup. XI. 

ANtequam Ventorum tradatum aufpicemur,videamus ecquid 
maiores noftri de ventis fenferint, & a Democriti opinions 
fumamus inicium. Diccbatenim . Cum in angufto inani mulca-» 
funt corpnfcula , qua? atomos vocant , ventum fequi . At contra^ 
quietum, &pIaGidum aeris (latum efle, cum inmulto inani parua_» 
Tunc corpufcula . Nam cum exiguum locum multa corpora implc- 
ticrint , alia impelluntur, alia repelluntur, implicantur , compri- 
munturquei fit rixa, & tunc eft ventus : at vbi ea, qua* colludaban- 
tur, & fluc*tuabant marcuennt, nec arictare, nec impelli poflunt » & 
inani laxitate quiefcunt, tunc fit tranquillitas . Sed quia Peripate- 
tic! , & pier ique etiam non ignobiles Philofophi multa contra ato- 
mos fen pier wit) non conabor ea rcFellerc , cum prxfertim contra 
eiufmodi delirantis infomnium Seneca inue&us eft, inquiens: At 
hoc falfum efl'e colligitur, quod tunc tranquillitas eft , cum aer nu- 
Ivilo grauis eft, at qui nubium grauitas eft , cum plorima corpora^ 
in anguftum fecontulerc . Adijce,qudd vbi flumina & lacus,ibi fre- 
quens nebula eft ex arctatis vaporibus, nec tamen ibi ventus, & vbi 
caligo denfata effunditur vt in vicino ftantium confpe&um eripiat* 
ibi deberet eflc ventus , quod non cueniret nil! in paruum locum_# 
multa corpora fe conftiparintj at qui nullum tempus magis quam 
nebulofum caret vento . Prxterea quando Sol oritur»& matutinum 
aera fpiftum, & humidum tenuat, tunc vento caremus > at cum da- 
tum eft, laxamentum corponbus , ac ftipatio illorum , ac turba re- 
folutaeft, furgit aura . 



Hif- 



.T LIBER PRJMVS. iy 

Hippocratis de ixntis opinio, & jfrifhtelis contra 
eum arguments . £ap. XII, 

Hippocrates libroiie flatibui ait , venttim efle flu&uantem ae- 
rcm, & vndantem, Vndequando aer multus exiftit , multos 
flatus eructat , & arborcs radicibus t uelli t > inare xftuare facit , & 
oncrarias naucs dihjcit , fpirituum vi itacogente.ftante vero aqua 
gigni . Spcufippus Platonis diicipulus Platonicas opiniones defcri- 
bens , ventum acris agitationem efie dixit circa terrain . Sed con- 
tra Hippocratem Ariilotelcs inuehitur, vt Olympiodorus quinquc 
argumcntis colJcgit . Primofiacr venti materia cfl'et , qui etiam-» 
pluuix materiana pracbet , ergo vtriufque matcries eadematlex, 
&: Naturae decretum differentium Ipecicrum proximas quafque-* 
materia? inter fc difterre , non igitur motum , aerifq. fluxionem 
ventum opmnt fatebitur . Secundo* venti tiuitans motus ab aeris 
motu plurimum differ t, nam aeris cxilis , & re m ill us eft , & ii con- 
cingic aliquando impetuofum eflc, langucfcit,& illico vis labefa&a-, 
tur : at venti vis vehemens & impctuofa adifit ia, & arbores detur- 
bat, non igitur rede » inquit » effluduantem aerem efle vc :n rum ._• . 
Prartcrea fi ventus ex acre exorirctur» tarn humidis , quam xftuofis 
annis cofdem confpiccres ventos dominari, at humidis pauci cxo*. 
nuntur venti , fqualidis valde magni, perfpicuum igitur non ex flu- 
duante aerc gigni ventos . Quarto : Venti & pluuic fe vie i Him 
intcriraunt, & genera nti libiq. tamquam contrari; grailantur,vi)de 
eadem materia contrarijs preftari nohpoteft. non igitur aer ventis 
& plunijs materiem prxbet . Qutinto videmus in Borealibusterris 
& Auftrahbus ventos nimis impetuofc faruire , remiflc vera £ephy- 
rum i & Apeliotem , qui ab arquinodiali fpirant • Ratio , quia in_* 
Scptentrione regiones rigenc trigore , & geln inhorrefcunt , ob id 
ingentcm pluuiam generant, quarum madore tellus fumidam. fcx- 
halationem gignic, & inde quamplurimi graflantur venti . Aultra- 
lis item Rcgio, quia in latum extenditur > & liquid minimum fu- 
mofitatis exhalec , in vnum colledum immcalam exhalacioncm_> 
gignit • Sed lateralcs venti exigui funt, quia nil tale poffident, non 
jgitur ex acre venti , cum vndique circumfpircnt . Hanc contra-. 
Hippocratem Ariftotelis opinionem ita Olympiodorus roborat, & 
fulcit,- venti magis circa littusquimin medio maris fpirant, igitur 
in aquis parum , in terris multum incft cxhalationis . Pratcrea in— 

B 4 aitif- 



7.4 DE AER1S T R A N S M V T. 

vie. altifiimis montibus quies , in imo vcntorum confli&us , vt in Ato 
T77. rnonte apparet, nonereo ex aere moto ventus. 

Aliorurrt Philojbphorum de mentis opiniones , & 
conjutationes . Cap. XIII. 

HOmeruslliados 11. inducic Iunonem vcntorum procclIam_> 
excitantcm e man : nam in acrcm mutatur aqua,& vcntus eft 
flu&uans aer, inquiens : 

Hurr 'tda ventorum vis . 
Quam opinioncm fecntnseft Metrodorus » humida refpirationc i 
JJi.j. Sole feruefa&a flatus cicri . Stoici putant acrcm, nubes ventos* 
imbres materia atque fubiec"to eadem elfe, (ed differrc tantum pro 
diuerlis natur* aftl&ibus; aerem enim motum,& veluti percuduir:,. 
vcl conculTum cflb ventos , eumdem confrantem & fine motiono 
craflefcere, atque imbres emcere, vtex Plutarcho hahetur,* & libra 
% ^ de diuinatione ait : Placet Stoicis 8c terra: anhelitus frigidos eflc,& 
cum fluere coeperint ventos efle > Contra 4 iftud , vt frigidum. com- 
mentum, Arifiotcles inuehic . Reddcnda namquc inquic , erat ra- 
tio, qua? naturae vis acrcm vndelibet impellerec>&: cur i Scptentrio- 
ne, ab Auftro, &: ceteris parcibus, & curper interualla excitantur* 
& nonfint potius perperui. Senec t dicit habere naturalem vim fe 
mouendi, nec aliunde accipcrc, led incfle illi vt aliarum rerum, ita~. 
huiuis potentiam . Nec congruum dfe nobis datas efle vires , qui- 
bus nos moucremus, aera auccm inertcm,& inagitabilem reli&um 
M« efle. Aquammotum fuum habere cciam vends quiefcentibns, ttec 
alitcr animalia edere pofle : Mufcum quoqueinnafci aquis, & her- 
bo(a quardam in fummo natantia . tit ergo aliquid in aqua vitale, 
}gnis, qui omnia confumit, quacdam etiam creat, & quod videri no 
poteft fimile veri, fed ramcn verum eft, animalia igne gencrantur . 
Habet trgt>aliquam vim talcm aer, & idco modo fpiflat fe, mod© 
cxpandit &'purgat, alias contrahic deducit , ac ditiferc . Plinius va- 
f. 6. r?js flu&Uat (fpinionihu* , line fine ventos genera nt quidam enam__» 
rpecus , qualis in Daimatix ora » va'*o inpnrceps hiatu.io qucm_» 
deicclolcui pondcre quamuis trunqutlJodie, turbini fimilis emicat 
protfella, nomfcn loco eft Senta : quia & in Cyrenaka prouincia__« 
rupes quacdam Aukio traditur facra , quam profanum (It a trrcaa- 
ri horn mis manu , confefrim Auflro» voluentc arenas . In domibus 
cciam mulris manufada inclufa opacitatc>conceptacula auras fuas 
'>i* + * habent. 



LIBER, PRIMVS. 2 y 

habent. Vcnti fiue afliduo mundi inciru, & contrario fyderum ocur- - 
fu nafcuntur liuehiceft ille gcnerabilis rerum naturcr fpiritus, huc 9 
il!uc,tanquam in vtcro al>quo vagus ♦ fiuc difparili crrantium fyde- 
rum itiu, radiorumq. mutiforme ia&u flagelatus aer, fine a fui fy- 
deribus exeunt his proprioribus , Hue ab illis ccelo affixis cadant , 
palani eft illud qaoque legem naturar habere non ignotam, eciam fi 
nondumperrognitam .D. Auguft. lib.de animar quantitatc,ventum *• 4f« 
ml aliud eile dicit , qudm aera commorum , & agiratum , quod in 
loco tranquilliflimo , & ab omnibus vends quienflimo , vel brcui 
flibeilo approbari poteft,quod eciam mufcas abigentes acrcmcom- 
nioucmus , flatumq. fentimus, quod cum eueneric » occulciore quo- 
dam motu cccleftium, vel tcrrenorum corporum per magnum mun- I 
di fpacium > ventus vocatur ; fed vicalcm aera ponere , & occulcio- 
re fyderum , vel ah'orum vi fe moueri , nil aliud eft, quim rationum 
diucrticulum . l J oetar ventum c terra oriri dictint , ncc vno modo , 
vel cum terra ipfa magnam vim aerisemitratex abdito, & immu- 
t ar.i in in ventum verti . Et Seneca in corporibus noftris idem cue - 
n ire tradit , quando ex cibo fir inflatio , qua: non fine narium iniuria 
ventrem cum fonoexonerat > Cic putant banc magnam rerum nacu- 
ram alimenca mutantem cmittere fpiritam . Vel terras cauernas ek j, 4# 
fe ventorum caufas, cum enira eas (ubintrat, & partes aeris vna ex 
labilitate intrance, aliamititurcxire , fitq. (luclus.quo aer commo- 
tus generat ventum . Aeolides infular regioncs ventorum dicuntur* 
quia cauernarum func plena: & aeris & aquarcauernz , cuius motu 
caufaturcalor , & ob calorem fnrgunt ex aqna vapores, & vapores 
in aerem foluuntur. qui in anguifco loco confiftere nequeant foras 
egrediuntur, & egrcflu arc~to cxiftente, fit impetuofior. Fingit Ho t 
nicrus Eolum danccm Vlifli ventos ven inclulos V 1 i 11- io. fit ab co 
Yirgilius. i 
< . Loca freta furentiitu An fir it . 

jteoUsnt ventt . Htc vafio 'H/x Aeolus antra 

LuttanU i ventoi , ternpefiatttq. fonoras , 

J nj per to premtt, ac vmclis* & career e frenat • 

//// indignantcs magno cum murmure mantis \ 

CtrcumCJauJira fremunt. CeJfa t Bjx Aeolus arce f &e» 
mjr Scd pater Omnipotent fpeluncts abdtdtt atris 

Hoc metuens , molemq. & monies tn/uptr altos 

Jmpojuity&c, . >l u ♦ : . i ^'^m 

Suidas ventos , Solis & Tclluris rlliosvocat, carumq. nominal ? 4 *' 

*tlc JLottain,Brorem, & Gygem^ > ix. p<Jn >$fyto oqflgM rf--4iitit: 

Art- 



z<S DE AERIS TRANSMVT. 



Ariflotelis opinio , eius conjittatio . 
Ca{>. XLF. 

ARiftotelesduplicemexharationem efle ait , humificam , & fa* 
mificam , humificam vapidam & humidam , r'umiticam, alte- 
ram ficcam i quarum neutra fine altera inuenitur.fedfimul ambo>& 
tb alteroexuberante& dominante totum appellatunvt qur plus hu 
midi habeat vapor, imbriu principium fit,qua» vero plus aridi, mate- 
ria & ventorum caufa deprehendatur . At non omnis vrcumque fluit 
aqua rtuuius dicitur , fed qui fluendi principium fonte habet, ita ne 
quidem omnis flatus, ventus nominatur , fed qui fui Huxus t anquam 
fontem habet originem . Hare inquam fumida exhalatio. ob intefti- 
num calorem in iublimc abit,& a rcgionis frigorc expulfa in flaturn 
confurgit, & deorfum contorquetur , & in vorticofos fluctus iru. 
obliqua veftigia progrefliim facit . Cum igitur vapida exhalatio re- 
dundat, pluuiofi Hunt anni,quando arida, & fumida ventofi tk fqua. 
lentes . Theophraftus eius difcipulus quafi eadem dicit . In ramido 
fpiritu immixta terreflris fubftantia eft, feque occurfu contraric* 
mouentur & decertant, ob id inceflum obliquum faciunt, vtrumquc 
fuo robore ac virtute fubftinens , terra fuo onere grauata infra na- 
tat , ab igneo halitu in prarceps defcendere prohibetur , tandem_* 
vtraquc vis nimium impcriofa coercita refrangatur nccefle eft ( & 
oblique fertur . Ahj ventos in terrar fitu tanquam in cella penua- 
ria repofitos& coaceruatos , Apuleius Platonicus in libro de mun- 
do ait ex impulfu frigidioris acris ventos generari» nec alium ven- 
tum eflc nifi vehemens in vnum coicti aeris flumen . Sed Arift.opi- 
nionem mihi nequeo perfuadere exmultis, quar ex ea fequuntur 
abfurdis . Primo quod tota exhalatio quar a* fole ex terra vniuerfo 
elicitur anno ad fublime afcendendo vnius diei fpatio , ne dicam_» 
horar vehement! vento abfumeretur, qui adco faruiunt, furiuntq. vt 
farpiffime demirer , quo modo tota cceli machina illius capax e(Tc_* 
pofllt : impoflibile eft igitur , vtad id folum exhalationes fufficere-# 
poftint. Prarterca ficcar , & fumidar exhalationes , quar in terreftri- 
bus mixtis eliciuntur, chymiftarum organis paulatim,& acerrima 
vi ignis eliciuntur* vt quifque plane diftillationibus initiatus cogno- 
fcere poterit , quomodo igitur tarn blandus cocli tepor£ tern's exu- 
gere poterit ? Tertio exhalationes a* Sole eliciuntur , quando terra 
imbribus madida eft, & non aliter, & imbrcs,& exhalationes fimul 

con- 



LIBER. PRIM VS. 7.7 

contrariar funt , nam altera alteram extinguit : quo modo igitur ex 
contrarijs contraria cliciuncur ? Etiam ii ficca exhalatio d frigida_# 
cocli Regione deorfumdetruditur, ergo omnes venti a" fublimi funt, 
cum prius dix^rit aliquos abimo* aliquosd fublimi fptrare? Practe- 
rei dixit ventos filere, aut frigore exhalationcs extinguente, aut 
abarftu easabfumente, curhyemcfub Borea in m;iximu gelu , quo 
exhalatio labefa&ari deberet , maxima oritur copia feptentriona- 
lium ? non igitur exhalatio ventorum caufa ,* Alia inconuenientia , 
carumq. confutationes in peculiaribus problematibus paffim ex- 
probabuntur. ^ 'z^? <i ^' i 

./?//.* dfc Dentis rccentiorum opinioncs, £y> confuta- 
tiones . Cap. X v. 

BEda & ab co Gugliclmus de Conchis: ne quid omittamus,quod 
ad eiufmodimateriam defiderari poflit, ex maris arftu* inqujt* 
ventos generari , nam ab illoacceflu , rcceiluue , & obwiatione ae- 
rem moueri, &: ventumoriri. Ex occidentcenim tonus mans t'ron- 
tc due Hunt fluxiones, vna ad Auft rum, altera ad Septentrionem , ex 
cafeparationemouetur aer» cV iifuerit impulfus ventus quoufque 
ad nos perueniat Zephyrus generatur. Duac oricntales in fua fe- 
paratione generanc Eurum tic cx orientali , & occidental Boreas , 
& fiede alijs, & fi quis ciobijecrie , curijdem vcoti quotidie non_ 
fpircnt ^Rcfpondit, quod & li quotidie gcnerantur,non tamen aded 
vehementes funt, vt vfquead nos perueniant. Sarpe etiam continge- 
re quodnosventos non putaonus cum alijs regionibus , vel fupc- 
nonbus aeris plagis fpircnt. raec d nobis percipi . Scd lixe unquam 
inaiua, redarguere inane exiftimamus . ' }' & »«*#• 

Opinio propria de mentis . Cap. XVI. 

Am tcmpeftiuum eft ad propriam opinionem accedere, fed 
, aliquas ae*ris ingenitas propnetates , quas prxfati fumus» me- 
minilTe necclfarium videmus . Primo quod aer a calore cxtcrraatur, 
& difi/citur , vnaeiusparsinpluresrefolutaabit, & calore vehc- 
mentius imperantc in ignis tenuitatcm , & fuccenfionem exoluitur 
ignis cnim eft fuar tenuitatis meta , fed vbi calida in lakante, deferi- 
tur, liber in fuam conliftcnqam rcdit, confeditq. gau Jet enim fua_> 

confi- 



I 




a8 DE AERIS TRANSMVT. 

confiftcntia . Hoc aliquo cxcmplo experiri conabimur . AfTumaruT 

vicreum receptaculum tumidi aluei , fed por- 
rectius, & anguftioris colli vicreum inquam_* f 
nc n" 1 ^ intus fiats quodforis latere pofsit. 
[ \ ^ ,tQ r A B, mcrgarur os C, in vas patuli oris , 

C 3 J aqua plenum* aer contentus in vafis ventre^ 
**** A B, fua gaudet conhftentia.at fi ignis inueha-* 
tur , vafis ventri adharret A B, calore evtenua- 
rus aer,in ampliorem nititur locum , & e vafis 
corpore erumpcns per os C. aqua merfutn ela- 
bitur.Tunc aqua tumultuose in bullas intume- 
fccnte , ac quodammodoferuente quemadmo- 
dum eueniret fi caua harundine Tub aquis mer- 
fa infufflamus . Ac cum ignem e vafis ventre 
fubducimus acrcm frigefcente facile in fuairu* 
qualitatem immutari , &frigiditatefuumimperium obcinente f'nL, 
<lenfum denuo cogi,& quod priuseuomcrac, icerum in fuas fedes ni- 
titur euocare, & aere caret , quern euocec » quod aqua? merfum fit 
cius fpiramentum , earn ad vafis vfque fundum fere B, reforbet , nec 
definic quoufque corpus aqua refertum fit, quod aere defecernt , & 
igne denuo eius ventri luperuenientc ctenuo foras aqua difijcitur,& 
profluet i quia infufusrcliquus aer , denuo attenuatur, & vbi igm m 
amoucris, icerum in fuas fedes humor reuertitur, & quoufque li- 
buerithan'- reciprocationem expeneris. Haceadcm ratione cucur* 
bituiae carnes ad fc trahunt , aer enim ab igne cum fupra accenfo in 
maiorem quantitatcm euafus , foras inteftinum acra expellit, po- 
ftea caloris extindu condenfatur, & tanto citrus, quanro ambiens 
aerfrigidior fadus , & condenfatus in minimum locum fe recipit , 
Vndene vafis pars aliqua remaneat vacua, omnia ad (e rapit>& cum 
attrahendi alium aerem aditus nuilus paceat quodcunquc c vicinia 
trahit, Eadem Plutarchus in Platonicis quarJtionibns habec. Aer 
quicomprehenfus in cucurbiHila eft, vc carni adha-lic calor inflani- 
macus , redditusq. aeris fpira mentis fubtilior effert fe non inanem 
locum , (nequecnim id poflec ) fed ineum, qui cucurhitulam (oris 
compleditur aerem , illumq. di (pcllit, hie cnim qui (ibi if' ob c- 
dus, idq. dumpatitur atliduc,& agit interior , cc Jit locum a fix clans 
quern prior deferc rat , vacuum , ita in carnem quam prehendit cu- 
curbitula, & feruefactens fimul in cucurbitulam humorem expri* 
mic . Ac (i cibi hoc exprimentum non arriferit , atque fugientcm_» 
aerem (entire exoptaueris , fpiramento fiflulam adir.oueto yndiquc 

con- 



LIBER PRIMVS. 19 

eonftipatam , vt acris cgrcflus non nill per os fiflular fiat, nam egre- 
diens aer in fibilum abibir . Si qiiis fcire auct pars vna crafii aeris 
in quotas cxtcnuatasfc reloluerit , hocmodo fies voti compos. Fer- 
ueat vas vitreum in fummum , mox vt diximus , os aqua? mergatur 
cum aqua ad fe traherc defierit , calamo lineam per exrrema aquae 
oraducico , dcinde aquam euacuato, & poft aquam infundas in vas 
vfque ad linear dudum , & norato quota pars vaiis erit . Hoc ani- 
maduerfione dignum eft experimentum nunquam eodem modo fuc- 
ccderc , nam aliquando aer vafecontencus craflior erit , vtpote fi 
vas Iocis frigidis , humidisq. fteterit , aliquando aridior , ft ficcis , 
& pars vna era ill acris in majorcm acq's foluti quantitatcm fe (bl- 
uer it . Prartercd fi ignis vc hcmcntior vafis ventri admoueatur , ma- 
ior erit acris rcfolutio ,^teifnflrc>rmirnj$reft)luetur obferuauimus 
vix fexagefimam partem reliquifle. Vt ea igitur quae prius decla- 
rauimus ad intentionem noftranp accommodemus . Sciendum quod 
Sol dum terrain circumibit,& verticaiiluis. fuis radijs cam verberat 
calorcm ingentcm ex rcflexjoi e gignievnde is aerem excalefacien* 
do atn uu at, hie in vaftum locum ic explicans fupcroa petit, dextra 
finifttauc, & circumquaque , ficimmani mole exauc"tus nccfuica- 
pax,proximum fibi aerem facefiit> difploditq. hicdifplofus cum al- 
tero fibi propinquocolluctatux, hie vk c tus comprimitur, ceditq. 
locum proximus viCforis occupa t> c\r vbi dcbilior cxitus inuitat & 
aliquid rcperit vacui > fe rccipit , 8c id vfque donee amplior faclus 
aer vehemcntius impellit . Hie mutnus impulfus, & in altcrnas fe- 
des tranfitus , hie labentis aeris fluor, &in fequcntis Temper cc- 
dentis >dum rapidus euehitur , ventuserit . Argumcnto eflfepdte- 
rit, quod arftiuis diebus , cum opaca nubes Sol is lumen intercipitin 
ea vmbra {tatim aura i ac aeris agitatio prakntitur , ratio quia ca- 
loris abfentia > aer ad priftintfm (edem fe conucrtendo ad fecircum- 
fufum aerem inuitat , qui nouo aduentu nos refrtgetat*. at djtfufa , 
vel prarterlapfa > quiefcit aura . In aeris filentio iilent venti . Indi- 
tio quoque nobis poflunt eftjeignes nubes vel aedes magnas confla- 
grantes > & ft aer primo immotus i tranquillusq. fuerit , repentc aer 
concitatur , maximusq. gignitur flatus , quod non nifi aeris attc- 
nuationc prouenit . Vndc nOn ex exhalatione vencus proficifcitur . 
Et ft loci rationc vel temporis fubtilior erit aer exigua Met aeris 
amplificatio , & imbccillius circumfunditiir , & citofedatur ventus 
at ft aer rapidus > & concretus, vt in paludofts > & in lacimofis , aut 
hyemis tempore , cum incalefccnte Soleaeftuat, liberius fluit , & ; ip 
ampliorcmregioncmdifrunditur , vndeimpetuoftus exuodat, vio- 

lcotio- 



jo DE AERIS TRANSMVT. 

lcntiorcsq. fiunt venti. Huius experimcntum aliud prarbct nobis 
Vitruuius , cumarncis arleopilis , &de latentibus Cocli regionibus 
artificiofis rcrum inuencionibus diuinicus exprimunt veritateoi_>. 
Fianc aleopilaeaenear caux , quibus infit pun&um anguftiflimurn_j , 
quo aqua infundatur . Hs igni admocar prius quam calcfcanc fpi- 
mum concipiunt nullum, at vbiferuerc coeperint moxcuidens, & 
vehcmentiflimus profilit flatus . Hanc noftram opinionem fubolcrc 
. 6. vidcncur . Homerus Anaximandcr, vt diximus . 

•T/'/w ^ Ventomm nomina . 
Cap. XFll. 

NVnc Ariftotelis maiorumq. problemata dc Vcntis difcutia- 
mus,fedantequam ventorum ordinem toto anni curriculo 
fpirantium proferamus, oportet fitum , & vcncorum nomina de- 
fcribere , ita quod quaeque littera , quemque ventum cxplicct > no 
tlum illos nominamus , nos ipfi fallamur, dccipiamurq. 
Eurus ad Auroram T^abatbdaq. ^jgna recejfit, 
Perfidaq. & radt/s iuga fubdtta matutinis • 
Vtjptr, & occiduo y qua litfra Sole tepefcunt ♦ 
Proxima funt Zepbiro , Stytbiam feptentq. Triones 
Horrifrr inuafit Boreas . Contrana Telia j 
Nubibtu ajjiduis pluuioq. mtdcfcit ab Auftro . 
Ariftoteles ita delink . Sit Horizon circulus ABGH, i verti- 
calibus lineis ad redum angulu fe decufTantibus incentro ABGH, 
Circulo fic conftituto , (it arquino&ialis ortus B, occafus A, per dia- 
metrum B A , alter diameter G H, & fit G, arcicus vertex H, auftri- 
mis . Ab orttt A, arcus A E, feparentur aj. gratlibus , ideft ex BF, 
* fit pun&um E, ortus aeftiuus , occafus . F, Tropicus arftruus T £, 
Tropicus brumalis D C , & fit D, occafus brumalisC, ortus bru- 
malis . Ab F, ad C, &abD, ad E, ducantur diaiwtri , per quas 
contrarij Venti fpirent . A polaribus pun&ts oppofita parte ad- 
•uferfantibusG H, ijdem arcus abfcindantur, & fiutapudGI, & K, 
circulus arcticus,& apud N,circukisantarclfcus K M, ducanturq. 
diametriex K, ad M, & ex I, ad N, ab ortua-quiao&iairB, Zephi- 
rus fpirat Latine Fauonius, fcilicet 4 B, fed ab A , fpirac Apdiotes , 
ideft Subfolanus, ideft ab ortu *quino&iali. A bG, feptcotrio, fiuc 
Aquilo, huiccontrarius Aufter ab N, fibi occurrit a mcridie Ab F, 

aftiuo 



LIBER PRIMVS. 



K e&u* Sepcentrio 



I Mm; 



rp TROHCVS 




TROPICV5* 



HYEMA1XS 



3» 



N A<j8etr»7ir 
Libonotus 



H No'™ 

Aufter 



us. * i A . nunc 
Euronotus 



F Ict-wr* 

Acftiuus Aprww 

occafus . 2 **'* r n 

Argeitet 

Acquinoftialis B Ztfvfa* 
occafus. Fauonius 

Brumalis ^focus 
occafus. Notu$ 



Orcus Aediuus 



A AmM«7if Ortus Aequi- 
Subfolanus nottialis 



Vulcurnus 



Orcus Bruma- 
lis 



)p DE A.ERJS TRANSMVT. 

zftiuo occafu , Argeftis, fiue Sciton cui aduerfatur C , Brumali ortu 
Eurus. AbD, Brumali occafu proflat Affricus huic contrarius ab 
E, arftiuoortu Carcias . Deindeducitur linea a Polo feptentrionall 
arqualis priori diftantiae a j . gradibus , & fie K I, ardicus circulus . 
Ab occafu Thrafcias fpirat inter Boream , & Argeftem medius & 
ab I, Metis, ideft, media regione fedens inter Boream ,n& Caeciam . 
Sed his contrarij funt , hi qui ab altero polo fpirant , circulo antar- 
ftico eiufdem diftantiar M, & N, Sc M. Phstnicius inter Auftrum , & 
Eurum , & ab N, vero inter Auftrum , & Africum LibanotOs, quafi 
intra Notum , & Liba interiacens . Ab eo Plinius . Vcntos qhatuor 
omnino feruauerc Vetercsper totidem Mundi partes (idco nee Ho- 
merus plures nominat ) hebeti vt mox iudicatum eft , rationc ; fe- 
cuta arta^ofto addidit , nimis fubtili , &concifa> proximis inter 
vtrumque media placuit. Ad breuem , & numerofa additis quatucV. 
Sunt ergo bini in quacuor coeli partibus . Ab oriente arquinocliafci 
Subfolanus, ab oriente brumali Vulturnus , ilium Apeliotem , hunc 
Eurum Grarci appellant . A meridie Aufter, ab occafu brumaii Af- 
fricus, Noton,& Liba nominant. Ab occafu arquinodiali Fauonius f 
ab occafu folftitiaii Corus , Zephyron , & Argeften vocant . A (e- 
pkcntrionibiis,Septentrio,interq.eum,& exortum folftitialem Aqni- 
lo, Apartiasdi&i, &. Boreas . Numerofior ratio quatuor.his inte- 
iacet . Thrafciam media regione inter feptentrionem , & occsrfum 
folftitialem, Itemq. Carciam media inter Aquilonem & exon6m__» 
acquinoftialem . Ab ortu folftitiaii Phoeniciam media regione inter 
ortum brumalem , & meridiem . Item inter Liba & Notqn compo- 
(itum ex vtroquc medium inter meridiem » & hybernuni occiden- 
tem Libanoton . Ncc finis. Alijquippe Mcfen nomine ctiamnum 
addidere inter Boream, & Cacciam, & inter Eurum , &: Notum Eu- 
•44* ronotum. Apuleius in librode mundo. Eauorinus non ignobilis fa- 
piens hate de Ventis refert . Quaxuor mundi plagas }mparem nu* 
merum habere Ventorum , &quodortus, &; bpcafus mutcntur . 
Terria vice cum Solis acceilus mcridics , & arclos eafdem per re- 
giones funt notata? rOrtum quippeaccepimus folftitialem bruma- 
lem, quibus occafus redduntur. Eadem interuallorum rationc con- 
ucrfx . Eurus igitur arquino&ialis orientis eft ventus , nec inuenuftc 
eius nominis Fidus eft, qui awm»w a 4 Graecis, ^Wolanus a 1 noftris 
dici folet , led qui ab zftuio , & folftitiaii orientis mcta venit ftcpixt 
Graccc, Latine Aquilo nominatur . Hunc httyfittolui » quod. fit abas 
ferenus Homerus ait . Boream vero ion Ht fl™^ quod non line clamo- 
re folcanc intonarc. Tcrciurn ventum qui atrorienee hyberno venit> 



.' LIBER PRIMVS. 5) 

Grarci Euf^aiw vocant . Item occidui funt , vc Caurus , qui Graeci 
<9>rn*Hf , vocatur , ideft,aduerfus Aquiloni . Item Fauonius , Zipvfic 
Euro contrarius . Tertius AfricusLips Vultumo rcflat . Meridics 
vero quoniam eadem Temper regionc fignatur vno Auftro,idcfl No* 
to flatur,& is Septentrionis cognomentum habec . 

De Ventorum Jpiratione, & JUccefsione in toto 
anni curriculo . C a t* XV 111. 

T^T Vnc vero fpirationes Ventorum ab anni initio confh'tuamus 
i\| vfque ad calcem,inde problemata foluemus . Repctatur fupc- 
rior figura. Et fingamus Solem efle in Oriente in arquinodtiali Aric- 

tis principio in pundo A. & 
priufquam Sol ad Horizontis 
pundum acccdat, praruios , & 
prarcurfores radios mittit fui 
luminis , qui aercm laceflfcn- 
tes corum calore rarefaciunc, 
& cum in immenfam mo lem 
A excrefcant , retrocedcre non 
pofTunt , nam vehemens vis 
Solis fugac, vndc anteriusfu- 
giant ncce(fceft>& antelucani 
vocatur Venn, ferietcs nos in 
O, qui mcdiam terra? Zonam 
incolimus. Ventos qui per 
fugiut,fentiut ij, qui Tub xqui- 
nodtiali manent, nos per A,0,*Ventos folos cognofcimns . De alijs 
reddere rationem non pofliimus . Vbi in Meridie in Q^vcncrit,tunc 
fil cnt Vcnti, quia iam aer calcfadus eft, & qui in aeris rarcfadione 
funt, nullum aeris motum fentiunt, quia ibi maximc attenuatus.Scd 
qui a dextris, finiftris ante retro ruerinc . Sero tamen Sol ad B j in-# 
occidentem perucnit, & labitur ad Antipodas , tunc aer qui primo 
rarefa&us erat , Solis defcenfu denfefcere cacpit , & vndique ad fo 
aerem trahit ad vacuum rcplendum , nam denfefcendo breuiori lo- 
co colligitur , & vndique ad fe aerem accerfit tunc aer regurgitant 
doex occidcntc A, venit ad nos in O , ad vacuum reptencum . Ob 
id fere continui funt Venti fcro occidentals, vtmatutini in dilucu- 
lo . Sed vchementiorcs quodammodo matutmi, quam ferotini,narm 

C illi 




j+ DE AERIS TRANSMVT. 

illi coacu fugiunt, hi fpontc veniunt ad attenuatum aercm replen- 
dum. Scd quia Sol cx Hybernis partibus ad nos venicns hyber- 
nis frigoribus aerem condenfatum repcric, dum Arictcm pcragit 
totum fuas vires oftcnderenon poteft, &non nili morafuaterrara_» 
incalefcere poceft,. ob id in fuo ingreflu notabiics Vcoci non dc* 
prehenduntur , & quialabefcentcs funt.nobis incogniti . At vbi in-, 
Taurumdeuenerit , iamincipit Sol radios intendere , 2c ex dire- 
diorum radiorum reflexione calorem acquirerc . Calefa&us , & at- 
tcnuatusaer adnoSpergere inripit. Mox vefiiet in Cancrum,etfi in 
maxima declinationc, non iam maximus calor , etfi radij magis 
pcrpcndiculares , quia tellus concalefcere incipit, fed vbi ad a» . 
Cancri gradum venerit, & adLconcm properat maximus cftxftnss 
& maxima refolutio » ob id matutini vix perceptibilcs , & occidco- 
tales prxuaknt : Nam Sol adSeptentrionem accedens G, aerem_» 
illic condenfatum ex fri^ore attenuare incipic & quia denfitas vix 
fugienti aeri cedit conftipatur, vt non fui capai: ( vt prxdiximus ) 
vbi a Meridie Sod recedens flaccefcir,incipit Ventorum regurgitatio 
ab occidente. Vndeo&o diebus ante ortum Canicular incipiunc 
Ethefiar, fed biduo prodromi fcnricrntnr,tjnafi prxcurfores nobis O, 
zonam incolcntibus . Hos ventos vidgtrt Imbattt vocat . Incipiuot 
enim Ethefiac a 14 gradu , & 40. diebus continuo flant , dicuncurq. 
Ethefise quafi Anniuerfari; ; nam fingulis annis Temper eodem tem- 
pore fpirant . Eodem tempore Antipodes Ventorum vimexperiun- 
tur, & hyems'tunc eft illis . Nos autem qui in aere attenuato, & 
quieto fumus ventos non percipimus . Perucnit dein Sol paulatim 
ad Libram, vbi Ethcfix fc occultantcs , & deperdeotes nomen flant 
Zcphiri . ^Et qnia'Sol anobisdeclinat, nec tanta fit aeris attenua- 
tio. Vcnti funt placid iores » nec in mari rempeftates excitantur 
etiam i nobis Sole defcendente ad Auftrum fe conuertendo van; 
fiunt Venti ancipites , & difficiles , vt in Arietis initio , anni prin- 
cipio , in confinio xftatis, & hyemis, & pugna calidi , & frigidi nunc 
cadit, nunc viclrix exrftens . Vnde nobis inconfpicui vfque donee 
in Scorpionera ingrediantur,quo tempore dicitur occafus Orionis, 
vbi Sol aif.Sagittarij gradum attigerit priufquam hyems inuale- 
fcat! Venti filent omnes dicunturt|. Alcyonij dies,durant<j. 14. die- 
bus . Nos vulgo bos dies rocamus , I'fjtade dt S.Martino quod in 
fcftodiui Martini contingcrc foleat vbi & Ventorum abfentia, ma- 
risq. placiditate Alcyonix aues fupcr Mare nidificant,ouaq. exclu- 
dunt? ita fuadente natura ,• Pcrueniens igiturSol adCapricornum in 
hyemali folft itio , tunc illis xftas , & Ventorum fiJcntium , quia il- 
lic 



LIBER PRIMVS. 

lie fie aeris aceenuacio , nobis vcro hyems, & Vencornm cempeftas* 
quia ad nos amplificacus aer confugit . Mox ad Pifccs accedens in- 
cipiunt Ornichiac , Vcnti ficdi&i ab auibus, & funt Ethefijs concra- 
rij, & oppofitis temporibus fpiranc > & ab Auftro 70. diebus a* ma- 
xima Solis dcclinationc hycmali incipiences . Hie eftordo, & Ven- 
torum fucceflio in totius anni curriculo ab Ariece procedens per 
Libram , & fere quocannis eadem Hunt . Hare eadem Plinius Fauo- 
nium quidem ad fepcimum Kal. Marcij Chelidoninm vocant ab hi- 
rundinis vifo , nonnulli vero Ornichiam vno & 7o.die port brumam 
ab Aduentu Auium flantc per dies nouem . Fauonio concrarius eft 
qucm Subfolanum appellauimus. Datus eft autem hie exortus Vcr- 
giliarum in tocidem parcibus Tauri 1 fed dicbus ante Maias Idus > 
quod tempus auftrinum eft, huic ventoSeptcntrionecontrario. Ar- 
dentiflimo autem arftacis tempore exoritur Canicular fydus , folo 
primam partem Leonis ingredientc, qui dies 15. ante Augufti kal, 
eft . Huius exortum dicbus o&o fermc Aquilones anteccdunt, quos 
prodromos appellant . Poft biduum autem exortus, ijdetn Aquilo- 
nes conftantius proflanc diebus 40. quos Ethefias vecant . Moliri 
eis creditur folis vapor geminatus ardore fyderis , nec vlli vento- 
rummagis ftati mnt . Poft 'eos rurfus Auftri frequcntes Wquc ad 
fydus Ar&uri , quod exoritur vndecim diebus ante xquinociium, j 
Autumni . Cum hoc Corus incipit . Corus autumnat. Huic eft con- 
crarius Vuiturnns . Poft id zquinoctiurn dicbus tcrc quacuor, 8c 
quadraginca Vergiliarumoccafus hyemem incohac quod cempus in 
Cercio Idus Noucmbris incidereconfucuichoc eft Aquilonis hyber- 
ni , mulcumq. acftiuo illi diflimilis , cuius cx aducrfo eft Africus . 
Ance brumam autem feptcm diebus , cotidemq. poftea , fternitur 
Marc Alcyonum fcetur«r,vnde nomen hi diescraxcre reliquum.cern* 
pus hyemat . Compecic ferine , & hoc per fiogulas incercalaciones 
vao die anticipancibus rurfumq. luftro (equenci ordine feruaribus . 147. 

De SePtentrionali , & AuBro Ventis . 
Cap. XIX. 

SCribic Ariftotcles in Metheoris ex Septentrione , & Auftro ma- 
ximos Ventusoriri , fecus autem cx ortu , & Scpcenrriane, ra- 
tionemq. addic . Sol ad Cancrnm perueoiens ad eos fe dingic , qui 
in Septentrione degunt , cV ibi cerram excalefaciendohyeoialibus 
imbribus madefactam maximas elicit cxhalationes , fic & Ventos . 

C a Idem 



1 



DE AERIS TRANSMVT. 

Idem euenire in Auftro, fecus autem in ortu, & occafn , qui ex afli- 
duo Solis curfu verberari maximam exhalacionum copiam exhau- 
16.16 ririnequic. Idem fentit in Problematibus . Idemq. abeo Theo- 
10. phraftus. Sed li hoc verum eflec in arftate maximi Aquilones apud 
nos r2Birenr,cumad Scpcencrionem accedac, & hyeroe Auftros^fcd 
tale non videmus . Nos autem vtdiximus,fatemur, folc ad nos ao 
cedence, aerem actenuatum reddit, nos qui in attenuatione fumus, 
vcntos non percipimus , fed ad Septentrionem tranfeundo iconfti- 
pata aeris duritie rcpellitur , & fie fero Aquilones habemus » vt di* 
ximus . Ec apud Ariftotelem aer expulfus a Cancro , ad Capricor* 
numdeuenit, vbi faroas ibi hyemes facit, & hyeme ad Capricorn 
num decurrens aerem ibi attenuatum ad nospropellit» & ob id fa> 
4. 10. uos hyemenon percipimus Auftros . Sed Ouidius de PontoSepten- 
triona-les vchemenres , Auftros languidos dicit his verfibus • 

Htnc oritur Boreas , or* domesitcui huic eft 

Et fumit vires a propiore loco . 

At e 2^j)tus aduerjo tepidus qui fpiratab axe 

Efi proeul & rarus, iangutdtorq, venit . 
Sed quia Ventorum regurgitatio debilior , quam propulfus,& af- 
flatus ob id Ariftoteles in Mctheoris JtSepcenrrione pi u res effe de- 
biles ab Auftro vero vehementiores dixit , &rariores : rati6ncm_* 
ciTe ex viciniaexquo omnis motuspcrcipitur » fecus autem ex Au- 
ftro » ex quo imbecilliores latent non nifi vehementifiimi fentiun- 
tur. & Septentrionales vcntos apogeos vocat , qui non longe a loco 
in quo nafcuntur fpirant i nos autem diximus fupra Auftros cx pro- 
puliionc , Aquilones ex regurgitatione oriri . Qujrrit etiam eodem 
loco, Cur Auftri Hyeme , & Vere , & Autumno proflant , non ita^» 
Septentrio ? Auftrini venti funt Auftcr>Euroaufter,& Auiterifricus, 
aflferccaufam. Quiainh:s locis moratur >exquibus exhaiationes 
elicit . Nos autem dicimus . Sole cx Libra, Capricorno* & Arieto 
commeante continuo ad nos actenuatum aerem prope.lere, quia ex 
imo noftri commeac ad nos veniens attenuaciones nonfencimus , 
16 it. Ted folum, vt diximus regurgicationes . Quaritur etiam'in problc- 
14 48. matibus . cur Aufter initio paruus,in fine vehemens ? fecus autem_» 
Aquilo p in initio vehemens, in fine languidior ? vt tempus nauiga- 
tionibus aptum diftinguant naucar. 

Cum cejfat Bore as y tunc Aufter furere cap it . 
Soluit dicens. Quod Venti in locis , quibus oriuntur vehementes 
funt in initio , dcbiles in fine . Nos qui in feptencrione degimus ex 
vicinia feptcntrionem exoriri percipimus . Auftrum vero in fine-. . 
i\ubl a J Nos 



LIBER. PRIMVS. 57 

Nos aucem dicimus, Sol attenuans aerem conftipatum tenet conge- 
latum Septentrionem , & ex continui fuperuenicntis aeris,atvbi 
Sol dcclinat , prima relaxatio vehemens , & continuo flaccefcit , fe- 
cus autem de Auftro , qui e longe veniens, Vires acquirit cundo . 

Qu^eritur etiamcur Africus area arquino&ium Autumni fpirans 
imbres mouet ? Ariftoteles cum noftris principijs idem (entit . 
Sol vbi contfitutus eft , fpiritus excitat, & quia a:quino£ium eft 
in confinio hyemis , &arftatis , fedprzualet hyems i quiaproximc 
pr*terijt,& Africus ex parte occidentis fpirans propter Mare hu- 
midus eft , Itaque pondus Lanci in aequilibno conftitut x addens mo- 
uet imbres . 

Quarrit Ariftoteles, cor Canicula oriente Aufter moueatur , idq. 
cerciliima naturae lege fie-ii foleat? quia remoto Soled regione in- 
ferior e frigida eft, ob id vapores large inde emigrant . Nos autem 
dicimus oriri Caniculam Sole magis ad Nos accedente , & vbi eft 
attenuatio, ibi minus ventorum , oppofitarcgio Auftri frigida ven* 
tos mittit vel aer a* Nobis fugiens in contrariam partem agit. $• 

Quarrit mam, cur Aquilo noctc exoriens die ceflat tertia ? Vt 
enim in morbis imbccillibus , febris tertia die flaccefcit, fic nodu 
exoriens , ex imbecilli caufa eft, & cito depcric. Nos dicimus, 
quod in Meridic Sol aerem acu i t , qui in Septemrione confti pa cur , 
& lie in Solis difceflu percipiuntur . Vnde Ci no&u exauditur, lcn- 
tc accedic, ob id imbeciilis , ck ex imbecilli caufa imbccillis cf- 9» 
fe<ftus . \it 
Quarrit Plinius, cur Aquilones impari numero definunt, qua? ob- 
feruatio in alijs Naturae operibus mult is valet , vel quia impar ntu 
merus mas exiftimatur: De hac ratione Libro , De Mirabilibus 
numerorum operibus fatis : nunc rationem ex fuperioribus addu- 
cemus . (/<.. lift 

Quarrit idem, cur nodu Aufter , Boreas die vehement ifllmus fit ? *• 47. 
Dicimus, quod prope nos exoriens Aquilo, fuo exortu vehemens eft, 
& deliciente materia, paulatim conflaccefcit . Aufter, quf longed 
Nobis die veniens, nodu ad nos peruenit ; fubdit Ariftoteles , cur *j.6*. 
Aquilo die vehemens i'pirat noetucelfat ? Kefpondit, quod dicm_> 
Sol niues fuocalore Septentrionis tcpefaciens , oritur ventus , qui 
node interit . Refpondimus Nos* quod Sol Interdiu aerem calcta- 
ctens Septentrionalcm aerem comprimic , declinante Sole regurgi- 
cac, noctu vcro iam in fuam conliftentiamredacHus a rlatu ceflat. 

Querit Theophraftus . Cur Aquilo proprijs locis nebulofusjon- 
ginquis fcrenus > Aufter fuis fcrenus , longinquis ncbulofus ? Cau- 

C 3 iam 
/ 



3 8 D E AERIS TRANSMVT. 

fam dicit , Boream propter fui magnitudinem mulrum acrcm mo> 
ucre, & priufquamexpellat condenfetur. Auftcr in propri js locis 
paucam habere materiam, & priufquamcondenfetur, expellit, Vn- 
de fuis fercnus, alijs turbidus . Nos autem dicimus ex intenfo Bo* 
realis regionis frigore, cum Sol in ipfum agere incipit,paulaeim at- 
tenuat, ob id lnterdiu nebulofus, vbi longius abit,clarelcit, & fit fe- 
rcnus . Contra Aufter in torrida Zona illico aer attenuatur prsefen- 
te Temper Sole,ibi ferenitas , & longius eundo per Mare cranfiens , 
fit humidior, & ncbulofior. 

De Fauonio vento . Cap. X X. 

CVr Fauonius horis pomeridianis fpirare folet, & non mano > 
Percon&atur Ariftotelcs>& fui oblitusnoftram fequicur dc-» 
57. " Ventisopinioncm . Vnde in hoc Nobis laborandum non erit , nam 
fuam defcribendonoftram defcribemus opinioneni . Sol oriens , & 
occidens magna ex parte Ventorum origo eft , quoniam aerem di- 
fecrnit in fpiritum attenuat , & ob id Subfol anus a Mare flat , aer 
enim ex Mare humidus ex Solis prarfentia in Meridie attenuatur, & 
fic abit in Vcntum \ Mox ex Meridie Sol in occidentem properans 
acrem ilium attenuat , donee in fpiritum foluat, & tunc ex occi- 
dente Fauonius refluit , & fpirat . 

Quarrit item* cur Fauonius omnium iucundiflimus eft, vt Home- 
rus dicat ad Eli fios campos fpirare ? 

Scd Zephiri afftditi Jpirant, auraq. falubrtt . 
Quia eft in medio duorum contrariorum , Auftri calidi , 8c Boreas 
£rigidi> & qui in medio eft, vtriufquc virium particeps eft , vbi Bo- 
reas frigidus defiftit hyemc definente , arftate ineunte loquitur Au- 
fter vel lenis, quod ex a?quoreis campis ad Nos veniat, ncc vt Aqui- 
lo frigidus vicinus terra: afflat , quia ex Man nullo Jntcrcedento 
Monte vel aliud liberc ad Nos venit. 

Quarrit Plutarchus in Naturalibus queftionibus , cur Zephyrus 
velociflimus omnium fertur ? vc Homcrus dicat . 

*jh[ps quoque cum Zepbyrts cummus flatibus vna. 
Vtrum quod ccelo purgato , 8c minime nebulolo fpirare foleat ? ae- 
ris enim denficas, &impuritas , ventorum vim medio curfuum in- 
terpellat, An ()uodradijs fuis flatum fngidum attenuans , quo fcra- 
tur vetoci us author eft. Quicquidenim frigida ventorum vi con- 
47j, trahitur id a caiore veluti hofte fuperatum longius » & citius pro- 
pclli credendum . 



LIBER PRIMVS. i9 

t)e V entis Apogeis , $ Hipogeis . 
Cap. XXI . 

LIbrodeMundo Ariftoteles. Venti qui e terra caligiuofa,& hu- 
mefa&a prodeunt A*t>«w, quafie terra oriundi , contra qui ex 
aliou»c?«ji. Dequibus A.Gellius agens ait: Hoc farpenumcro in-. 
Vndarum motu obferuatum eft > <Juas Aquilones Venti quique ex 
eadem cceli Regione aer fluit quasve faciunt in Mari Auftri, atquc 
Arrici : nam fluctus qui fiance Aquilone maximi, ac crebcrrimi ex- 
citantur, fimulac Ventus pofuit , fternuntur, ac conflaccefcunt , 6c 
mox fluftus cfte definunt > ac non idem fit, flante Auftro, vcl Africo, 
quibus iam nihil fpirantibus, vnde tamen fadx diutius tument, & a 
Vento quidem iam dudum tranquillz funt , fed Mare eft etiam, at- 
quc etiam vndabundum . Eius rci caufa eife coniedatur, quod Ven- 
ti ex Seprentrionalibus ex altiore cceli parte in Mare incidences 
deorfum in aquarum profunda,qua(i prxcipites deferuntur, vndasq. 
faciunt,non prorfus impulfas, fed vi intus commotas, qui tantifper 
erutx voluuntur, dum illius infufi defuper fpiritus vis manet . Au- 
ftri verd, & Africi ad Meridianntn Orbis circulum ,& ad partem__i 
aeris infimam deprefii inferiores > & humiles per fuprema xquoris 
cuntes, protundunt magis flu&us, qudm eruunt, & iccirco non de- 
fuper larfr, fed propulfz in aduerfum aqua: etiam defiftente flacu rc- 
tinent aliquantifper de priftino pulfu impctum . id autem ipfum_» , 
quod dicimus ex illis quoque Homcricis verfibus , fi quis non in- 
curiosc legat adminiculari poteft, Nam de Auftri Hacibus ita^ 
fcripfit • 

Aufter vbi Inftrnas vrget fub faxa procelUs . 
Contra autem de Borca, quern appeilauimus Aquilonem. 

Sudtficuiq. altos %Aquilo rot at lmpctt flu Bus . 
Ab Aquilonibus enim qui alti, fuperniq. funt Huctus excitatos, qua- 
fi prona volui dixit . Ab Auftris autem eis,qui humiliorcs funt,ma- 
iore vi quadam propelli furfum , atque fubijei . Idem enim fignifi- 
cat verbum* , lapidepropelliti & alio loco *«*W*a«, ideft, 

faxum furfum propellitjd quoque a peritiflimis rerum Philofophis 
obferuatum eft . Auftris fpirantibus mare fit glaucum,& cceruleum. 
Aquilonibus obfeurius, acnufve , cuius rci caufam cum Ariftotelis 
Jibros problematum perccpfimus, annotauimus . Cur Auftro fpi- 

C 4 rante 



40 DE AERIS TRANSMVT. 

ranee Mare eoeruleum fiat , Aquilone obfeurius, acriusq. ? An_^ 
*6'S9 propterea quod Aquilo minus Mare perturbac . Omne autem quod 
l 'J°« tranquillius eft,atrumeffe videtur. Haftenus Gellius . Ariftoteles 
in libro Problematum deeo vento loquensdicit circa Terram va- 
16.29 gari, & Coecias verfus altum . Et eolibroFauonium efle Ventorum 
placidiffimum, quod terrac propinquus maxime afflec . Et in Me- 
thecris Aquilones terreftres , fiue Apogeos vocat . Et vbi vento- 
»y,yo rum Ortum did c, omncm prope terram fpiricum dixit, Nam exha- 
lationes , exquibus venti oriuntur ex humo altius fe tollunt , & a 
frigida aerisregionedeorfum repelluntur exobliquo motu terram 
verfus redeunt. Ob id circa terram flare omnes Idem affirmac 
Theophraftus , ac rationcm reddens cum in altiflimis ventorum_i 
quies fit, & in imo conflidus , quod aer in alto latius fpatiatur » 2c 
ob id quiefcit, in anguflo propter fuam magnitudinem,cum ftarc-» 
non poflit ir.ouetur . Ob id in Monte A to Macedonia* altiflimonon 
cfle Ventos, cum reliquiae Sacrificiorum in Ara reliclorum fcquen- 
ti anno immotae repcriantur. Plinius ab Ariftotele . Auftro maio- 
res flatus in Mari excitari , quam ab Aquilone ,quoniam i lie Infe- 
rius ex imo Mari fpirat, hie in fummo Apuleius terrigenos vertit. 
Vocat enim anaphvfemata eos fpiritus Grxci, qui de fundo,vcl hia- 
»o*. tibus terrr explofi ad fuperna Maris folent deuenire. Scd iftifpi- 
rationum caufam non adduxcre cur ex Auftro, vel imo fpirent quod 
fuis principibus aduerfabatur . Dicimus ergo , quod Sol ad Nos 
properans , Septentrionem obliquo ferit radio , & reflexio radio, 
rum, non nifi imo ccelo , & in imo reflexio , & Ventus e propinquo 
coclo, & imo prouenit: Secus autem in Auftro : nam Sol torridam 
Zonam peruadens aerem vfquc ad fydera attenuat , & aer ad nos 
veniens e fublimi Ccelo deturbare videtur, & hare vera caufa eft 
Apogeorum . Nunc reliqua ibluamus problemata . Quacric Arifto- 
teles in Mttheoris , curCrecias nubes ad fe trahit, vt prouerbio 
abierit, hie malum ad fe trahit, vt Ccccias nubes . Vel quia codem 
tempore ventus aduerfus fpirans, nubes contra obijeiat , vt videa- 
tur ipfe trahcre, Vel quod ipfe ex altionbus Terra: partibus fpi- 
rct , Icilicet cx ortu , vbi partes funt fublimiores , cum in occafu fit 
Maris planities, & longitudo, & ex alto fpirans ad terram inclinat, 
vt nubes trahere videatur. Quam caufam Theophraltus ctiam li- 
bro de Ventis retulit . Contra verd Alexander ex terra fpirare di- 
xit ,8c in quibufdam terrac partibus incidere, retro rurfus refluit. 
Nos autem dicimus Cceciam ceflante hyeme fpirare, vbi adhuc aer 
craifus, & ntbulofus, & cum Media regio tunc humilis, & proxima 

& pro- 



LIBER PRIMVS. 41 

& proxima cx prztcrita hyeme, & ex vniformi radiorum reflexione 
concaua » per caua Coeli decurrens aer ad terram refupinans fuam 
originemrepetit,& nubes contra fepropellit. Quzrititem Arifto- %6 
teles in Problematibus , Cur venti Apogci tropzas in Mari faciuc ? 
Ait tropzas non nifi Ventos terrigenoseflfe, qui in mari flantes in 
fua rcfiliunt primordia, & ob id tropzas, quafi vcrfiles dicat . Cau- 
fam afiignat dicens, quod flatus e terra fluentes, 6c mare concauum 
exiftens reflet Ventos . Nos autem dicimus , quod quando Ventus 
debilis eft e terra fluens in mare reprimit aerem craffum , & con- 
denfatum, cx nimia maris humiditate , & cum diu lu&auerit, & re- 
tro propelleriti vbi multa in mari conftipatio facta eft, & validly, 
icerum ad terram fe explicans reflectit , & fie rctrogradi videntur . 
Seneca aliam affert opinionem . Nam dicic c fpecu cdi ventos, re- 
celfuq. Inferiore terrarum, non folidatoto contextu terra in imum 
vfque tundatur , fed multis partibus caua , & czcis fufpenfa latc- 
bris, alicubi habet inania fine humore , & nebulas , nubesq. in ob- 
fcuro confiftere, illicenim fluminafublabi , alia leniter dufta, alia 
confragofis Jocis , przeipitando fonantia , quz fi non funt , neceflfe 
eft aliud aera hunc onerari, onerarumq. incumbere ,& ventum«» 
propul/u fuo concitare , ex illis ergo fubterraneis nubibus fcie- 
mus nutriri inter obfeura flatus , cum tantum virium fecerint, 
quantoaut terrz obftantia auferant, aut aliquod apertum ad hos 
etflatus iter occupct,&per hanc cauernamin noftras fedes ctfc- i* 

ran tor • 



De Ethejtts , & Ornithijs . 
Cap. XX 11. 

MVltz fupcrfunc reliquorum Ventorum obferuationcs , quas 
Ariftotelcs , & fequaccs fuo modo , Nos aliter abfoluemus . 
I thefias poft Canis ortum flare tradit Ariftoteles in zftiuis vcrfio- 
nibus interdiu flantes, noclu quiefcentes, quando Sol maximc pro- 
pinquus eft, autremotus, cuius caufam aflignat . Quod quando 
prope adeft, prius exiccat, quim exhalatio exoriatur , quando au- 
tem plurimum reccflit , calore iam medcrato gignicur , quo aquz 
gelu concretzcolliqucfcant, ac terra turn propno, turn Solis calo- 
re exiccata , vcluti in fumum , halitumve euanefcit, materia ab- 
fumpta, noctuautem ccflant , quoniam qu* conglaciata funt pra 

no- 



4* DE.AERIS TRANSMVT. 

noti mm frigorc liqnari definunt , nam quod gelu conftru ftum , aut 
ficcum , halitum funditus interimic Aquilo, i loci's , qui fub Scp- 
tentrione Tunc fpirant , quar loca aqua: & multar niuis plena funt, 
quibus a Sole liquatis port xftiuas conuer fioncs magis \ qudm in cis 
fpirant !• thefia* ; ica cnim & zftus fieri : nam cum maxime adcefic- 
rint, fed non longiori tempore calefecerinc . 

Plinij opiuionem iam reculimus . Sed nos huic foiutioni alicer 
occurrimus,* Dicitenim Ariftoteles ventos necnimio a?ftu, nec fri- 
gorc generari, & Nos experimur Ethefias , qtias imbatti vulgo dici- 
mus non nifi Maximis aeftibusoriri,& poft meridiem, nec poifcex- 
halaciones elici> nil! terra pluujs madente, nos autem dicimus . Sol 
xftate nobis proximior fae~tus, 8c fere nos redo ic~tu verberans, ma- 
ximc aerem extenuat, ac Scptentrioncm verfus propellic , vbi gla- 
ciatis caliginofus > & concrctus aer confifti t, qui nec facile huic ad- 
uentitio cedit, etfi impecuofius incefTat » tandem vi coadus men- 
diano Sole attcnuante conftipatur , at vefperi poft Solis difceffum > 
fe ampliricando liberius fpirat, & in laxius fpatium folutus refluen- 
ad nos reddit, &quia ex frigidiflima plaga aduenit , nos d feruens 
tiflimo Solis calore defendit,& maris ilium imitatur . Nox tran- 
quilla eft , quia attenuatns aer d nobis longe abed . Hanc noftram 
opinionem videtur Metrodorum olfeciffe , Plutarcho rcferento . 
Scripfitcnim Ethefias fpirareaftnc"to ad Scptentrioncm aere rece- 
dente fub Solftitiali reciprocatione Solem comitans . Ornithios 
vocat Ariftoteles Ethefias, fed imbecilliores ex Auftri ventis,& fla- 
re incipiunt poft hyemalem Solis declinationem ft ptuagetimo die . 
Dicuntur Leuconothi , quafi Auftrales albi , fiue fereni , nam veri 
Auftrales funt turbidi, & procelloli, fpirant, fed non ica continue , 
vc SeptcntrionaleS , fed non abfque ratione. Caufa eft poft con- 
uerfionem brumalem Ornithia?perflant. Sunt enim & hi Ethefix 
imbecilles, minores vero,&tardius qudm Ethefia? fpirant. 7o.nam- 
que diebus flare incipiunt , propterea quod Sol, quia procul minus 
virium habet , non ita vero continui, quoniam qux in fumma tellu- 
ris parte extant, imbccillia funt , ampliorem calorem acquirunt , 
quocirca per Interualla hi fpirant , donee rurfusin conucrfionibus 
asftiuis Etliefix perflcnt , quandoquidem ab eo tempore femper 
ventusquam maxime conftanter fpirant. Pliniusab co Fauonium 
V.*8. quidemad VII. kal. Martij Chelidoniam vocant ab hirundinis vi- 
a.47 fu : Nonnulli verb Ornichiam vno » & 70. die poft brumam ab ad. 
uentuauium flantem per dies nouem. Nos autem dicimus Orni- 
thiasexeifdem caulis oriri, ex quibus Ethefia? nafcuntur Sole ex 

Auftro 



LIBER PRIMVS. 4? 

Auftro i Maxima declinartione ad Nos rcdeunte, & incipic eife fen- 
fibilis, & confpicuus : nobis Fauonius . 

De Ventis in Communi . Cap. XX 111. 

NE longiore fermone lcctorcs fatigemus in hoc de Vends in-, 
communi agemus. Quxrit Ariftotclcs in Prohlematis ,cur 
Venti matutino tempore, & fero exoriantur? Solem ventos rao- 
uere, Sk tranquillaredicit, nam quando exhalacio debilis , Sol earn 
abfum if , & calorcm qui in ca eft diflipat , & exficcat cerram , ante- 
quam ha! mini reddah quomodc agens ignis in licciflimum lignum, 
auc paleam ante deurit , quam illam exhalationem ederc vakant. 
Plinius ab eo . Sol auget,& abiumit flatus, augct oriens , occi* 
densq. comprimit meridie arftiuis temporibus , Iraque medio diei » 
vel noctis plerunquc fopiuntur. Sed ft Ariftotelis vera cflet opinio 
in Meridie vt hemcntiores , rcmifliorcs vero etlc deberent orienta- 
ls, & occidentales, & pracfertim arftate. Nam ft ventus eft exha- 
lationum multitudo, qua: circa terram moueatur, & Sol exhalatio- 
nes excitat, & arftate in meridie validior, quam hyeme, & mane, & 
vel per i , ergo co tempore venti I pi rare deberent quod con t ran urn 
cxperimur. Sed Nos anterationem retuhmus cur Venn mane , & 
fcro oriantur. Senecaait anrclucanos flatus ex tluminibusA Con- 
uallibus, aut aliquo fitu ferri, nullus ex his pertinax, fed cadit For- 
tiore iam Sole, nec fert vltra terrarum afpe&um . Hoc ventorum_> 
genus incipit Vere, nec vltra seftatcm durat, & indemaximc venit, 
vbi aquarum plurium ,& Montiumeft. -Grzci vera £y>u>\*itu vo- 
cant ; quicquid cnim per dies paludes , & flumina emittunt, Solis 
alimentum cit node non exhauritur , fed montibus inclufum in_> 
Voam regioncm colligitur . Cum illam implcuit,& iam fe non... 
capit , fed cxpnmitur aliquid, & in \ nam partem procedit . hie *& 
ventus . J caquc co incumbit quo liberior exitus inuitat , & loci la- 
xitas , in quam coaceruata incurrant . Huius rei argumentum eft* 
quod prima noctis parte non fpirant . Incipit enim fieri ilia colle- 
ct io, quae circa lncem iam plena e(t,&onerataquzrit, quo derluat, 
& eo potiffimum exit , vbi plurimum vacui, & magna, ac patens 
area* adijcit autem ft imulos ortus folis, feriens gelidum aera : nam 
ctiam antequam appareat, lumine ipfo valet , & nondum quidem_» 
aera radijs impel lit, iam tandem laccflit, & irritat luce przmifta-* : 
nam cum ipfc proceffit alia fupcrius capiuntur , alia diffunduntur 

tepo- 



44 DE AERIS TRANSMVT. 

cepore, ideo non vltra matutinum illis datur flare , omnis eorum 
▼is Solis confpe&u cxtinguicur . Etiam fi violcntiores flauere, cir- 
ca medium tamcn diem relanguefcunt, nec vnquam in Meridiem 
aur» producitur , fed Nos ex noftris principijs a liter caufam dedu- 
cemus . Sol igitur verno tempore ad nos fe conuertens incipit ra- 
dios dirigere, & vehementius iaculari , vnde & nos eius vim iam 
percipimus, antea verdquia longc a Nobis feiunctus imbecillis, & 
debit is erat . Mane ante Solis ortum aera feriens dirtbluens , ipfe-# 
amplior factus i fe commotum acrem propellit . Exemplum (i quis 
lapillum in aquam proiecerit, cum placida quiefcit > ille circulum 
excitat , hie alterum, & maiorem,& hie maiorem, vfque donee am- 
pliflimi circuli laxitas in quietcm abit , nec amplius aquam pro- 
pellat. Cum & Sol aerem cxcalefaciens attenuando in circulum 
abit vfque donee ad nos perueniat. & lie Temper attenuando ad me- 
ridiem vfque venitjtunc enim totum hemifpherium attenuatum eft, 
nec amplius apparet flatus, fed fentiunt illos occidentales Auftri- 
ni, & feptentrionales, qui vbi Solis prxfentia, iam ioi aerextenua- 
tus , & qui in aere funt extenuatn ( vbi Sol eft in meridie) nullns 
flatus percipitur . At Sole in occidentemle inclinante , denuo fla- 
tus exaudiuntur , ne locus vacuus relinquatur , & aer cogens fe in_. 
fuamqualitatcm priftinam ex proximioribus partibus aerem ac- 
credit ^ non ex meridie, quia ex Solis itinere attenuates , fed 4 
Septentrione, & Occidente reflandooccurnt , propterea quod aer , 
vnde difceflerat in fuas fedes rcfluit , ob id ab occidente flatus re- 
miffiores, Ianguidioresq. Poeta: Ventos Aurora; frlios dicunt , & 
Nautarum idquoquecomprobatexperientia , quia in eadem hora 
fuas nauigationes inchoant , quos a Iunonc in louem armatos /in- 
gunt , quia a terra emitticredunturjqua: Iuoo eft , &c quadam tcr- 
36 rasrefpirationeimpelli in aerem, ideft louem, cum Iupiter aer fit . 
Quarrit Ariftoteles in Meteoris , cur duo flatus fimul fpirarc non_ 
poflunt , ideft contrarij / Amrmans rationem elfe quod alter partus 
a flatu ceflabit . Sed Nos alia ratione eueniredicimus: Namdum 
eft Sol in matutino ortu aerem attenuando antelucanas nobis au- 
ras mittit, & dum in occidente eft , non adeft alter Sol , qui ex occi- 
dente attenuando fpirare fiatU6 faciac&Mc ex contraries locis 
duoflacus fpirare non poflunt eodem tempore. Dicit contrari/s 
temporibus ventos cofdem fpirare, nam cum ex scftiuo ortu Ccecias 
fpirat vbi Sol adCapricornum peruenit ex brumali occafu Africus 
fpirabit. Sedidnoftris pofitionibus abfoluemus : namdum Sol in 
ortu zftiuoeft, mittit ante fe praeuios flatus , Vnde & Ccecias f pi- 
rare 



•T" LIBER PRIM VS. 4 f 

rare videtur, & cum in SoJftitioa»Jlmoerit, nullus eric flatus, cjui'jl, 
ibi maxima attcnuatio . Idem eucnire ex contraria parte in bru- 
mali Scrtfftrid* 'C^tttraWdnim'^ttl caddnnlcft difciplina . Quarrir 
idem eodem toco, Cur Orionc exoricnte maxima fit vcncorUm 
perturbatio , & irtconftantia ? Dicit quod Orionis exortus fit in- 
Autumno in confinio contrariorum temporum recedenns a?fta- 
tis , 6c hyemis incuntis vbi maxima pugna » vt nunc vincant , 
nunc vincantur. Scd *ftu inualefcente , & maxima aerrs rarcia- 
ctione, valid iffimi exoriencur Vcnti, & frigore prarualente, vento- 
rum tranquillitas , Vnde incerta vi&oria , dies varij , diffieiles , & 
inconftantcs . Quarrit idem eodem loco . Cur ante Lunar dcfe&io- 
aemoriantur Venti ? i.aufamq. dixit ; quod Lunar calor hebetatur , 
cum Motio maxima eft, adquam cum accefltritdcfe&io exiftit , eo 
igitur quoaer detinebatur. & quiefcebar, remiflb, rurfus mouetur, 
& oritur fpiritus. Idem quarrit in Problematis, Scd quod venti an* y * 1 * 
re plenilunium e:lypfis fex horis fpirent , nec vidimus obferuan- 
tes, nec d quopiam obferuatum legimus : hoc tamen teftari poflu- 
musin ipfo Luna*, & Soliseclypfi magis manifeftd ventos produci **«i7 
per eclypfis durationem. Caufam ex noftris principijs deducimus. 
In diequawdOruturuseflSolis eclypfis aer,quifua prxfenria cc- 
nuiflimus , & tranquil! ifftmus erat cum luminc orbatur , & fir vm- 
bra in tern's, fubiens frigus aercm conftringit, attenuatus aer,defi. 
ciente caloris, 6i attenaaeionis caula e longc aerem accerh't, vt in 
iui confilkiiriam redcat, cxquomotii \ r tnrus exauditur. Sed hxc 
nobis caulam nobiliora dicendi prarbent Lunar,&Solis eclypfis apud 
Aftrologos magna prxfagit, de annona; caritate, hello, pefte, alijf- 
quc calamatatibus, nec a quopiam adhuc can fa inueftigata eft . Di* 
cimus nos a Maximo re rum Opificc a fumma Dei prouidcntia_» , 
tanta menfurar proportion*, & harmonia datum eft nobis Solis , 6c 
Luna lumen vt (1 cunftarius Sol graderetur, mundus eomburcretur, 
fi citius fata non abfoluerentur , & fructus , quia terra fuo calore~# 
indiga ad perfe&am maturationem non perducerentur . In eclypli 
vero cum duabus, vel tribus horis Muudus fuo 1 umine orbetur, non 
nifi mala indc prouenire pofiunr , torpct Mundus, argrefeir natura » 
la bora t tcllus , quafi fuo principal 1 air bore Indiga , & inhvcunda__, 
fterilefcit aer, qui continuo fuocalorc louctur , puriricarurq. fua_* 
abfentia conftipatur, humcfeir, & putrc fi t , vt in peftem , & cpidc- 
miam fan, at. Quaritur , Cur qui occidenralcm plagam nauigijs 
petunt c xortu ad occafum fecundovenro, qudm citiflime Iter ab- 
foluunt, redcuntcs vcroexoccafuadortum cundem Ventum aducr- 



4<J DE AERIS TfRiiANSMVT. 

fum habent . Plinius ica fokiit . Sine aflidue motus incitatus>& con- 
Mf trario fyderum occurfu nafcuntur . Nos aurcm dicimus , id non ex 
Ventis accidcre , fed a diurno primi Mobilis moru abortu ad oc- 
cafum . In mari nullum obiectum, nullus obex, vnde aer igni conti- 
guus ad Luna: motum mouetur , qui & Naues impellic . Quxric 
Olympiodorus, cur a medio mari pauciores Ventii quam in cerris , 
aut prope litcora ? Dicic quod ex medio mari Sol exhalaciones eJu 
cere non valet, fecus aucem in cerris, ex quibus maximam exhala- 
cionum copiam exhaurit, & inde venti. Theophraftus libro dt> 
Ventis aliter foluic , Quod aer in medio mari latius fe profudit • 
& libcrius fe mouetur , cum in cerris , & prope Jicora conftringa- 
tur, 6c multus fiat, & cum ftare non poflit , vehementius fe mouec » 
haud fecus qudm aqua, qua: fe vehementius mouetur in canalibus * 
& anguftijs , quam in latis alueis . Chriftophorus Columbus in-, 
noui Mundi nauigacione in medio mari ventos ex aduerfo fpirare-» 
nouit, argumentum traxit, terras in propinquo cfle , cum non nifi 
in tcrris ventus nafcatur. Nos autem dicimus, quod Sol in medio 
mari fuos radios refrangit , non reflecl:it> quia radius aquam pene- 
trat, Vnde radi; qui refiliunt languidi funtx nec poilunt cralfum ae; 
rem ilium attenuare ex aqua: vicinia ; fecus autem in terris . Quxt 
ritur cur in oris fltiminum, vbi mare fubintrant , venti fentiantur * 
caufa quod vbi aqua-fluunt, ibi Temper aer agitatur, &n*t Ventus ,' 
quia aer cum aqua concicatus ad eundem motum mouetur,& aqua 
ex motu inacrem ioluitur, vt in aquardu&is experitur , & in aquis 
ex alto proieSis maxima eorum pars foluitur in aerem, & flc mare 
96. commotus fertur vfque ad mare . heliodorus folum Nilum ventos 
fuo aduentu ad mare non deterre dixit, nec dum labitur, fed vbi nin 
uibus augctur , ventolum fieri . Qu*ric Ariltocelcs cur m meridiem 
ifcaximeVfiletit Venti ? Refpondit, quia tunc max ime vigent , & ex* 
halationes in terra concludit . Plinius . Sol auget , & comprimit 
flatus, augetexoriens , occidensve, comprimit Mcridianus aft iu is 
temporibus. Itaque tneridie, ac no&is medio plerunque venti con- 
t>47 fopiuntur , quia aut nimio frigore , aut arftu foluuntur. Caufam 
Nos fa-pius addux imus , quia in mcridic maxima attenuatio, & iiL. 
attenuatione vbi fiat, Client Venti, fenciune longinqui , quando ad 
eos fugataaura perncnit . Quarrit etiam in Metheoris Philofophus, 
cur fpirantibus Ventis, fi adueBeric pluuiafedantur,& inualefcente 
pluuia, aduenientc flatu contabefcunt ? Dicit caufam eflc mutae fe- 
dationis continuum ventorum, & imbrium matcriam. Quando 
flant venti , qui ex calida exhaiatione exorti funt , made f acto ex 

pluuia 



.T VM-3BfrffiFFCEMVS . 47 

ptauia reFrigerantur , ^ cbntabefcunc, & cum imbrcs cxoriun. 
tuj Vcnti i qui ficci furttS exiccantur , & dcftruunt Vaporcs . 
Nos, aocem dicimus ventofc pluuiam fedarc , quia aerem motu 
attcnuant , & diflipanc imbyium , & nubium confiaentiam > led 
plouia.&rngusaerern condenfant , qoi tuerac pnusi Vcntis ar~ 

.".jsh^fioi m«'.'nf:'.at ,< :'xo*«l- i-D.-q^ni <on>V lis: o:tn-m ioiv . ■ 

O/r Jnni tempeftate , %)ferenitates nonfemper 
e<edem i Cap. XXIV* 

\v}i\ Sns^ul muioaofoiftA aodiiij .»..:. « jrr.j:-.'i --or;.:n> 

MAximaprnocfea exagitaxur qu<rfti*v £»rSol, qui caufa-* 
?f utorum* ft fere omnium coeli irDpreffionum , cum fit fem- 
Mr idem,co0\ei9<^r(u/ti^wp^cardem C<*tf purees , cur oojuJ<- 
<tem omncs anni.,<fcd fctftfquaHidt , veatofi ,#>fc*wj » frigjdiq. eue- 
niuno, iro *jtoarcdcu**dks.,i<lcmq. v.cnccwuro ordo, & fcqucla ? 
Dicunc owpca, & nos qooquc artentiimis ivon A)lura Solem,fcd PJa- 
netas,&fixas ftellas in his habere p.oteftatem . Ariftotcles ia* 
Prcfclema^is-efiartv Aftris Pfwivpus e.xprimt*bus » & pecidentipus i6.it 
aerfolctcpmmntaiJi. fcricm Theophrafte Jtf*x> de Ventisfenrit* 
Scnecaccwm illitts muca/tiooisi & inconftiuiju* alias terra prabec , 
cuius pofaipnifhutiauwiif^ < lint » 

alias fydcrum curfus. cx quibus foli plurpnum imputes. Lunx 
proximum eft Ius, fed &c carter* quoque Celiac non minus tcrrfinaw * 
quam incumbentem fpiritum tcrris afficuwc, & ortu fuo, occafoyc 
contrario, modo frigora,mod6 imbrcs, aliasvc VentoruHUtfmras 
turbid* mouent . Ecaltbi plurium habet, moment! adJuMimwm 
motus Batumi ftella,h*c cumppoaima figna Maxtis, ajic4#ar?ir 
cioia, tranfic, nacura ventofa ,<& frigida , contrahit pluribus locis 
aera, conglobatq. dcinde fi radids Solisaflumpfit, tonac*iuJguratq, 
Si Martem confentientem habct,fulnainat . Plmius . Omnium qui- 
dem ( G liceat obferuarc minimos ambitus ) redire eafdem vices 
quadriennio exafto Eudoxus putaci nop ventorum modo, v«rum & 
tempeftatem reliquarum magna ex parte , & eft principium luftn 
cius intw^alari femoer annPj Canicular ortn. Macrobius, acrem^ , »• 47. 
ait,pati proprretatc'm lunaris tmmoris' : namcum Lona^a eft , 
velcumnafcitur,aer,aut in pluuiam foluitur ;aut , fi fudus.fuent 
muJtu^i dc fe roris cmittit . Vnde Alcman Lyricus dixit rorem cl- 7. 589 
feaeris.&Luna-filium. Cocidbum xcrum fcicotia imbun Bella- 

rum 



1 



48 DE. AER.IS TRANSMVT. 

rum poteftate contingert ifta contcndunc euocari fiquidem , pro* 
tolliq. vcntosab Oriente Solis vi , Iouja autem pocencia a Scptcn. 
trionc ; lunari aboccafu* Marcia a Meridie. Sed & figna veotospro- 
licere . Triangulum igneum orientals* terreftre meridionalcs, act 
reum occiduos, aqucum fcptcncrionales Ventos . Ex cifdem fcho* 
lis eft Libram did Ventorum fignum , quod Sole in ca conftituto , 
vberior meridional! Venco fuppeditetur exhalacionum materia.,. 
Praetcrca in Aftrologorum libris continecur, Iouc L cum Sole mouec 
Ventos fcptentrionales, fed mediocres,at cum Mercurio vocantur 
aperitiones portarum , cijfm maximi ruent Y^nti . Et, Mercurius 
cum Marte, fic cum Sole, fic Jupiter cum Sacurno , & Luna conjun- 
ct i ventos excitant, & alia,quibus Aftrologorum fcatcnt libri. 
Nos autem dicimus, Sol,Mars, & Mercurius ( cum eis , nam cum_» 
expers fitqualitatis eas artbmit, cjuibus fociatur J funt calidi , & 
licci, & hi aerem dinolount, & attenuant »ex quo ventus caufatur , 
& fi quis libros Alcnindi , Iaphar » & Firmici legerit , qui de aeris 
mutatione fcripferunt, & reluporum principi'a traftracum his ma- 
gis confentiunt, quam cum Ariftotelis, vt latius in noftris Aftrolo- 
gicis ; de his nunc ha<ftenus . 

Ad hate faciunt (itus ratio . Si ergo repo magis feptentrionalis, 
vel meridionals, auc oriencalis, vel occidentalis fflerit,vel fi i il. 
montccollibbs, cauis, velptanitie ha?c omnia vartabit. Aliam quo- 
que afleruntfitus rationem : nam fi annus fuerit atftuofus , vrbs in 
maririmis locata, veiprope flumina. gclida erit arftas . Si ver6 al- 
0U46 - era m demiflb, cauoq. loco ftetcrit, manireftum eft plus asftus ex- 
periri. Quod nos ex rarefa&ione prouenire diximus . In concauis 
cnim locis maxima fic aeris ittenuatio,& vbi attenuat<o*n6 frigusi 
vel vehtus. Sed aliter eKperiuntur qui in rooncuofis regionibus 
habitant, in quibus Venci impulfi franguntur I Sed cur arftuofis ve! 
pluuiofis annis Ciuitaces, vel Regiones fub eodem parallcloconfti- 
tutae non parem fontiant arftum, vel imbrem,quod eueniredicunt ex 
varijs terra? partibus, quae nunc plus exhalacionis ,nunc plus vapo- 
ris emictunt, & ob id ilia pars imbrium altcraplus arftus habet, nos 
fuperiori rationc euenire dicimus . 

De Ecbnephia . Cap. XXV. 

INter varia Ventorum genera Echnephiam Turbinem,& fimilia 
poncmus, aim fine igne fiat, valde ab Ariftotel is opinione di- 

ucrfi, 



LIBER PRIMV5. 49 

ucrfi, cum inter fpecies tonitrui recenfeat . Ait ipfc. Sicca exha- 
latio , qux cx nubc excernitur, (i confeftim , & craflius excernatur , 
flatus fit, qui Ecnephia, fiue procclla dicitur . Si quidem afpiratio, 
impctu & vi fcrtur,nS robur , & vires confequirar ex celerrima fc- 
cretione, nec aliter pluuiar, & imbres oriuntur. Velficca exhalatio 
humida; coatraria cu impeeu fecerni c«pit i vtraque enim illarum f 
fcilicet Ventusi & pluuia in nube fuerit , & exhalatione Ventus , & 
vapore imber exprimitur . Sed Ariftotelcs quid fibi velit nec in- 
telligo, nec ipfe quid fibi velit fortafle intel lig it , fed fiifpicor hxc 
voluifle . Cum humida vis furfum peragrat, & a nube quafiftio pe- 
nu recipiatur, & ipfa copiofa dominance , ac frigore perhorrefcen- 
te confeftim excernitur, & ex fuo penuforas promitur, tunc quic- 
quid fuperfuerit in nube humidi in pluuiam vertitur. Sed cum ex 
srlterutro principium fadtum ent reliquum pronus cxponicur . Sf- 
neca ab eo dilucidius exponitur . Sunt quardam genera Ventorum, 
qua- rupt* nubes, & in pronum folutar pracmittunt, hos Graeci ven- 
tos Uvtptaf vocanr • qui hocmodo Hunt. Gum magna Inarqualitas 
ac diflimilitudo corporum, qua: vapor fecretus em»tt« in fublime_> 
eat, & alia ex his corporibus iicca fine , alia humida , ex tanta di- 
fcordia corporum inter fepugnantium,oum in vnum cong1obata_# 
funt. verifimile eft quafdam cauas effici nubes , & interuaila inter 
alias rcdinqui fiftulofa, & in modum tibia: angufta . His Jnceruallis 
tenuis includitur fpiritu6 , qui maius defiderac (jpatium , cumeuer- 
beratus,curfu parum libero incaluit, & ob hoc ampUorfir,finditq. 
cingentia, & erumpit in Ventura , qui fere procellofus eft , qui fo- 
perne demittitur , & hi nos cadit vehemens , & acer , quia non f«- 
fus, nec per apertum venit, fed laborat, & iter fibi vi, ac pugna pa- 
rat . Hie fere breuis flatus eft, quia receptacula nubium, perqu* 
fcrebatur, ac munimeneaprorumpir, , ideo tumultuofus venic , aH- 
quando non fine igne, ac fonocoeli . Hi venti multdmaiores, diu- 
turnioresq. funt . Si alios quoquc flatus cx eadem materia ruentes 
in fe abftulerint, & in vnum confluxerinc plures ficut torrentes mo- 
dicx valetudinis eunt quandiu fcparatis fuuscurfus eft, cum vero 
plures in fc aquas tenuerint fluminum iuftorum, ac perennium ma- 
gnitudinem excedunt . Idem crcdibile eft fieri in procellis , vt fint 
breues quandiu lingular fint, vbi vere fociauere vires , & pluribus 
c«eli partibusclifus fpiricus eadem feconculit,& impetus illiacce- 1 
dit, & moras. PJinius, fiatus coorti , rurfusq. deie&i , interim ob- 
dufta nubium cute mulciformes exiftunt . Vagi quippe , & ruentes 1 
torrencium modo, tonitrua, fulgura cducunt, maiori vero illaci 

D poo.- 



jo DE AERIS TRANSMVT. 

pondere , incurfuq. (i lace ficcam rcperiunc nubem > proccllam gi- 
gnuut,quac vocatur a Grace is Ecnephias . Nos dutem Ventum ori- 
ri dicimus, vt fupenus narrauimus d Sole, acre,calore,vcl ab arche- 
reob eius viciniam copiofius attenuates, & exuftus a loco fuperio- 
ri ad cerram violenter deturbatus liiabicur , nec pofle a nube fino 
igne deorfum iabi ventum, & procellam, & fine fono , vt in conicru 
videbimus . 

De c Ty phone V ento , Latine procella^> - 
Cap. X X r I. 

ESt etiam Venti fpecies Typhon, vocant Grarci typhonem quafi 
typonem , nam w#«r eft facuiter percutcre, & findere folida_» 
corpora , at nautar typhonem vocant , quod in typhonis fpeciem_j 
aquam a" mari abforbeat . Ariftoteles Ita declarat . Cum e nubo 
excretus flatus folidum aliquod percufferit, & dclationem re£tam_* 
inhibuerit, ncc regredi poftit, quia altera a tergo premens reddi 
prohibet, & parum alterum anteuertit, & alterum protrudic, qua- 
re nccefle eft in obliquum moueri , fic ex obliquo coactus prarce- 
dens flatus , alter praruemens de loco occupato expulerit , explofe- 
ritq. & refle&endo fe illi copulauerit d tergo fubeunti , vterque fit 
Ventus vnus, & in vercicem voluitur , ac etiam incidir in anguftijs 
terrarum . Ita cum in gelida nube vndique conclufus > & coaccrua- 
tus igneus fpiritus furere incipit, & mulciformi nexu agitatur , in-, 
nubem arietat, 5c oblu&atione circuma&us vbi nubem fregcric fic 
circumuolutus ad terram exprimitur> ipfius motus fpecie feruata . 
quern in nube habebat, vti in finu nubis mouerc ccepcrit, fic vortex 
ille, inquibus incident, ex terra* & mari circumuoluta fubftollit, 
voluenfq. Tecum in fublime adducit . Seneca ab eo . Facit ergo ven- 
tumrefoluta nubes , quae plurimis modis foluitur . Nonnunquam 
conglobacioncm illam fpiritus rum pit inclufi, & in exitum nitentis 
lu&atio . Nonnunquam Calor , quern modo Sol facit ■ modo ipfa-» 
arietatio, vt magnorum inter fe corporum atcritus . Eiienire in flu- 
minibus folet, vt quandofineimpedimento feruntur, fimplex, & re- 
turn illis iter fit, vbi incurrere in aliquod faxum ad latus Ripar pro- 
minens rctorqueatur, & in Orbem aquas fine exitu fle&ant , ita vt 
circumlata in fe forbeantur, & vorticem efficiant,fic ventus quando 
nihil obfiftit vires fuas etfudit vbiahquo promontorio repercuflbs 

eft, auc 



LIBER PRIMVS. yi 

eft, auc in locorum cocuncium in canalem deucxum , tenuemq. coU 
le&us farpius in fc volutatur,- Gmilem lllas, quas diximus , conuerci 
aquis facie vorciccm. Hicventus circuma&us , &cundem ambiens 
locum, ac fe ip fa vertigine concicacus turbo ell . Lucretius . 

V erfabundus item turbo defcendtt , Warn 

De due it par iter lento cum corpore nubem . 

Qjiamfimulac grauidam detrufit ad a quo r a Ponti 

J lie in aquam fubito tot urn fe immitttt, & omne 

Excitat ingentt fonitu Mareferuere cogens . 
Plinius . Si verd depreflfo finu acrius rotati eflregerint fine igne^ * 
hoc eft fine fulmine , vorciccm faciunc > qui cyphon vocacur > ideft 
vibratus Ecnephias, defert hie Tecum aliquid abrupt* nubis gelida 
conuoluens, verfartsq. & ruinam fuam illo pondere aggrauans , dc 
locum ex loco mutans rapida vertigine . Przcipua nauigantium_» 
pcftis , & non antcmnas modo verum ipfa nauigia contorta (ran- 
gens tenui remedio aceti in aduenientem ditrufi ; cui frigidiffima_* 
eftnatura. Idem illiusipfe reperculfus, correpta fecum in Ccelum 
refert, forbetq. in excelfum . Apuleius. Si ignitum fuerit fulmen-, 
vocacur cyphon . Zeczes . 

Typbon centum capitum Daemon fabulis fingitur . 

Quern dicunt ettam louem fulminibus tn cinerem redigijfe , 

Ex quo Typbon omnis V entus vebementer vocatus . 
Olympiodorus vtrorumque diflferentiam narrat . Kcnephias, eV ty- 
phon inccr fe copulaca funt, difcrimina tamen inter fe aliqua habtc. 
Ecnephias nil aliudcft,quam Typhonabfquc vento, Tvphon verd 
nil aliud eft quim Ecnephias intenfus, vnde intenfio, & remifilo Tpi- 
ricus illi diflferentiam primam faciunt, Ecnephias vifum fugit , cy- 
phon confpicuus eft , quia denfa nube obtcgitur . Ecnephias folus, 
vcl parum aliquid abruptar nubis Tecum Tert , cum cyphon ipfius 
nubem circumfuTam fere , & nubes in Te ipTam abTumptam ha- 
beat Ecnephias imbre ibpitur , & intcrimitur, cyphon vero indi- 
get aliqua vi frigidiore vtpote i Vento Borea Lucretius opcime 
defcribit . 

Quod fupereft facile ex bis cognofcere rebus 

Ua&&* Or ay quos ab re nomtnitaruntt 

in MarCiqua mijji veniant , ratione fupema 

1{jun fit* vt inter dum tanquam demijfa column* 

In Mart de cab defeendaU quam fret a circum 

F eruefcunt grauiter Jptrantibtti tncita flabris^ ,?b*! 

Et qutcunque tn eo turn funt deprtkenfa tumult n 

D i Ns- 



5* 



DE AERIS TRANSMVT. 



Nauigia in Jumum vtmunt vexata Vericlum . 
Hoc fit vbi inter dum non quit vis incita Venti 
Hjimpere quam ccepit nubem t fed deprimit vt JiU 
In Mare de ccelo tanquam demijfa t alumna 
Paulatim quafi quid pugno,brachyq.fuperna 
Conieflu tundatur t & extendaturm Vnda* . 
Quam cum difcidiU bine prorumpitur m Mare Venti t 
Vis & feruorem mirum cone it at in vndis 
Verfabundus item turbo defcendit, & iOam 
Deduct t pariter lento cum cor pore nubem . 
Quam Jimulac grauidam detrujit ad aquora Ponti, 
JUe in aquam Jubito totum fe immittit, & ante 
Excutit sngentt fonttu mare feruere cogens . 
Nos autcm vt huius rci cerciorcs redderemur, naoigantcs confului- 
mus , & a plerifque fide dignis accepimus in tempeftatibus Vento- 
rum vidifle quafi columnam a* ccelo ad mare demiflam , quae fe cir- 
cumuoluendo marevfquead caelum fubftulhTc , ac maximam poft 
pluuiam fubfecutam fic criplicem cfle turbinem,& cum nube,& fine. 
Sine nube cum Venti ex aduerfo vehementer fpirantes valido inv 
pulfu, infli&uq. fimul ruentes.&confluentes, & altero non defiften- 
te fe circumuolendo pertingifle vfque ad terram . Vnde quifquilias 
lapides animalia, & quarcumque circumuoluta in altum euchiflc • 
At fi in itinere nubem obuiauerit compellit earn in gyrum , & in an- 
fradum curfitare vt videatur quafi columna e calo rotunda defcen- 
dere vfque ad mare ,& fit veluc cochlea, quae fi in mari incident 
quidquid arripuerit multiformi flexu circumuoluendo , & in vo~ 
lubiles fpiras circuma&a in caelum fubftollit , fic mare in gyrum_» 
tuertiife & nauigia fubuertifie . 



AEr vt diximus, rard fuas qualitatcs retinct, fed proximas illi- 
co omnes qualitates alfumit, ob id venti raro fuas qualitaces 
retinent, ex locis'per qua; tranfeunt, qualitates omnes inducunt . 
Ariftotelcs calidos e(Te ventos orientales dixit, quia ibi magis Solis 
calor inualefcit, quod longiori tempore fub Sole fint , quim in oc- 
cafu , quia loca ha-c cuius deferic. Sedquid hare verba fignificent 




Cap. XXV 11. 



ateor 



LIBER PR.IMVS. 

faceor me ignorare : nam onirics Mundi partes Sol arqualiter cale* 
facie, qua; in codem Tunc parallelo, ciim temper arqualiter mouca- 
cur : Cum Grxci* 8c Arabes cius fequaccs. quid dicat etiam igno- 
rent . Propofitio vera cfb, nam oriens calidior eft occidente, cum 
inde nobis aromata exportentur , qua? calidioribus locis nafci 
oportet. Nos huius caliditatis duplicem imaginamur caufam_>. 
Vna, quod oriens Oceano alluitur , vcorientem Solem ill ico exci- 
pierit; fecus in occidente* vbi terrarum funt altiflimi montes , qat 
illius radios incercipiant, ncc tarn fubieoillos remittant. Altera 
caufa Solis duplex calefa&io, nam radij (blares ex aqua refra&i ter- 
ram calefaciunr, & ipfe Uia przfentia , vt duplici Sole frut v jdctur 
vnoin ccelo, altero in aquisrepercutfbrefleditur , aqua enim retle- 
c"tit Solem fer£ tanquam Speculum , & pratcipue ciim Sol in orientc* 
Mare craflifiimum inuenit ob noetis intenfum trigus , in quo radij 
rcfraguntur, &calor multiplicatur, vt non foJurn duplicem, fed tri- 
plicem Solem patiatur . Secus in Occidente, cum mare illius diu. 
tumis radijs attenuatus reflcxiooem non patiatur; ob id Subfolanus 
ab ortu calidus eft . Septentrionales Venn' , quia Septentrio nobis 
proximus eft, vehementiflimi, & crebri funt, ob id diicutiunt nubes, 
aerem (erenant, & nubila propellunt , & tranfeuntes per niuofa , & 
frigida loca, frigidi,& ficci Tunc . Ab Homero «u>w#/tW, idcft,fere- 
nitatem facientes appellari. Nec veniunt fine vchementi fonitu , 
ob id Boream Xri m B#« , ideft Boat us . Homerus multa mala face- 
re dixit • 

Sudificusq.fimul Boreas mala plurima mittit. 
Sed Plinius omnium falubcrrimum dixit. Auftrum affirmant omnes 
Phyfici prz ceteris hominum generi noxium e(Te,quin & pecudes Au- 
ftro flante non finepericulo efle in Pafcuis arbitrautur nequc fe item 
vfquam temcre' Ciconias Auftris committereobferuant. Dclphines 
per Aquilonem vocem fentireaura fecundante. Auftro verd, & tar- 
dius audire, & non nifi ex aduerfo redditas . Spirante Aquilone an- 
guillasfexdiesdurare fine aquis, Auftro non durare tanquam eflo , 
vim huicVento max imam & in morbos vim Aufter agrotanti ad 
modum pituitofos. Plinius minus efurire putant Auftro fiance ani- 
mantes. Macrobius Auftrum in fua regionegelidum efie dicit, vt eft 
apud nos Septentrio , fed quia per flammas rorrida: Zonae ad nos 
commeat, admixtus igni calcfit , & qui incipit frigidus , calidus ad 
nosvenit. Necdubiumeft noftrum quoque Sepcentnoncm ad il- 
los , qui Auftro adiacent propter eandem rationem calidum pro- 
ueniro • 

D | Dt 



5-4 DE. AERIS TRANSMVT. 
Zte Ventorum Promo (litis . XXV 111. 

o y * . .qj 

[so R a vino , i*. ; iUvccj'M .3^31 

NVnc de Ventorum prognofticis agemus. Signa accipienda fuqt 
ex Sole, Luna, animalibus, & alijs terra: nafcetuibus pru.ci- 
piumq. i Sole fumcmus . Sol rubeus exoriens , Aratus a;t . Vcnros 
fignificat. AquoPlinius. Cum ante cxorientem eum nubes rube- 
faciat. Sequicur Aratus . Si exorienti modica circum radios exo- 
riaturcaligo. Abeo Plinius. Si non ambibuntnubcs, fed incumbent 
a q uoai nque Ventp fuerint, eum portenderit * . £t G ante octum ra • 
dij-fe often tent aquam , & Ventum . Aratus deinde : Si paneiiarab 
AuftrO) & Borea rubefcanr, aut vtrumqoe ab Auftro,aut a £*>rea_,>* 
aut abvtroque ventos expeda. Pliuius. Si oricnscingeturftub&ex 
qua parte is fe aperit, expecletur Ventus . Si ater circulus ruerit, a* 
18.57 qua regioneisfe aperit , ventum magnum, Proxima funt Luna? 
prafagia . Corona circa Lunam fi diflipetur, & in partes deftitua- 
tur, Ventos prarmonftrat. Si permanet, plnuiam,* fimarcefcit>fere- 
nicatem. Caufam affignat Ariftoteles in Metheoris •. Coronamil- 
lam ex denfo vapore, & in nubes concreto neceffe eft ; at fi deftrua*- 
tur, aut parte aliquanon videtur, cum non nifi & Vento diftracu-* 
efle poflit, non immerito Ventos procreat, qui eo loco orti funt,qui 
nondumadnos peruenerint. Luna tertia die ab incremento rara_, 
quidem, pura, & ferena , & propc nubes ventofa . Ex Aratcis pro- 
gnofticis . Si autem in ambobus comibus, eodem die,ncque micet* 
neque refupina luceat, fed rcda vtrinque inclinet Cornua, Occident 
tales venti poftillam noctem agitentur . Si autero eius Cornua /u- 
pinam apce muwt, expecta Boream , fi rt quiet , Auftrum. Re/p»ccj* 
Item ad planam, & nunquam dimidiam,tum crefecntem, & in Cor- 
nua Solis euntcm , atquc ex eius calorefigna cape: nempc tertia_. 
omnis rubeus couijeico venti motus . Si autem ipfam totam cir- 
cumambiant, primum quidem ferenitatem obferua per tcmpus ven- 
tos . A quo Plinjus. Quartam maxime obferuat .£gyprus . Si rubi- 
cundafuerif> Ventos. In Quinta Cornua erec?ta,& infefta, ventos 
femper figmficat . Quarta tamenmatximc, Cornu eius fcptentrio- 
nale acuminatum, atque rigidum > ilia prarfagit Ventum , inferius 
Auftrumt vtraque erecla ventofam . Si quartaiorbis rutilus tingit , 
Ventum, & imbrem pracmonebit . In Plcniluniofi rutila, ventos, li 
caligo oi bis nubem incluferit, VentoSi qua fe aperit . Si gem in i or- 
bes iunxerint, maiorum tempeftatum, & magis fi tres fint . Si plena 

circa 




LIBER PRIMVS. 5-5 

circa fe hibebit orbem, ex qua parte is maxime fplendebit , ex ea_» 
ventum oftendet. Pcolorneus. Luna die tcrcia ante coniun&ionem, ** H 
vel oppofitionem, fi rubra, & fubtilis apparuerit, & quod ex ea non 
luminofum eft, clarum fuent, videturq. quafi moueri,vcntorum fla- 
tum prxfagit. Idem poft coniun&ionem , vel oppoficionem obfer- 
nabis . Si rubicunda, ventus tunc eric, fi plena rucihs,vcntos,qux fi 
circa fc orbecn habuerit, ex qua parte orb is fplendet,ex ea ventura 
nuntiat . Si ante orcum Solis rubefcit, nubes, venti ; fi occidens ru- 
ber, ventofus eft . Qupd fi poft occafum Solis in occidental Plaga_* 
nubes rubex vt carbones accenfi appareant,certum ventorum cnim 
fignum i Quod fi Sol rubeus , vel puniceus ante eius orcum videtur 
prxfertim per magnum tempus ante occafum, vel per totum diem , 
& in occafu magna: quanticatis appareat, Ventos fine dubio nun- 
ciant. Poft occafum Solis nubes in occidente in longum fi cxten- 
daturverfus Septentrionem , vel Auftrum , & mnltun rubicundar . 
apparent, & Inter eas cerium clarum videtur infra tres dies ventos *'* * 
respondent . Tertio loco ftellarum obferuatio cfle oportet . Ptole- 
meus. Stella: fi apparuerint maiores quam confueucrunt lumine , & 
quantitateprxcipuc Afelli,qui funt ad prxfcpe,Ventos portendunt. 
Plinius ab eo. Sunt in figno Cancri dux ftellx parux Afelli appella- 
tx, exiguum inter illas fpatium obtinente nubecula , quam prxfepe 
appellant. Si earum altera circa Aquilonem caligo abftulerit,Aufter 
fruit, fi Auftnnam.Aquilo.Alij in Cancro ftcllas clle Afellos dictc $, 
Vna ad Boream, altera ad Auftrum, fi qux ad Boream eft , languidc 
fplendet; Auftrina rubeat, expeda Auftrum .Et nea* ccelo difceda- 
mus. Ariftotelesin Problematis. Aqua Ccrli parte difcurrcre vide- 
bimus, ex ea flammofos ventos videbimus . A qua cali parte, Ara- 
tus inquit, ftellx prxcipites ruunt , & a tergo tractus/hbalbcfcunt* 
expedta ex ea parte Ventum. Si alix e contrario ruunt,c x alijs par- 
tibus expedabis omnifarios ventos, vt qui confufi in Cxx-lo fun c, it* 
confufi fpirant . A quo Virgilius . o luccmM 

Sapc ettam fttDtu vtnto impendtnte videbis 

Prxcipites ccelo labi % noclisq. per vmbreu 

FlammarumJongos a Urgo albtfeere tra&us* { A 

Plinius ab eis. Difcurrcre ccelo ftellx videntirr interdum , ventiq. 
protinus fequuntur. Si volitarc plurcs ftellx videbuntur , quo te. 3 
rentur albefcentes, ventos exi/s parti h to s nunciabunt , aut fi curfi- 
tabunt certos . Si td in pluribus partibus rict , inconitantes ventos 
efiiindcnt . Cum xftate vehemcntius tonuit, quam fulfit, Ventos et 
ea parte denunciat . Cum a Septcntrionc, ventum cum,cum ab Au- 

D 4 fo°> 



16. ! 1 



DE AERIS TRANSMVT. 

ftro, vcl Coro, aut Fauonio, node ferena folgurauerit. Tonitrua_* 
matutina ventum fignificant. Nubes cum fereno carlo fcruntur, i 
qnacunque parte id fict , expe&entur Venti. Si codem loco globa- 
buntur, appropinquante Sole, difcutientur ,* & hoc fi ab Aquilone-* 
fiat, Ventos, ccelo quamuis fereno , Nubecula qu*u is parua Yen* 
turn procellofum dabit . Nos autemdicimus : Quando ftellac plus 
* f nimio fcintillant, vencos prxmonftrant,imoex ca parte, in qua plus 
tremere videntur, & tremular magis, aquar quantitatem ex ea cccli 
regione fururos ventos. Caufam in noftra perfpe&iua demonftraui- 
mus . Prarfagiunt & animalia . Aratus . Cum videbis Ardeolam £ 
mari venientem, voce perftrepentem , interdum etiam fulicx cum 
fereno volitent contra futuros ventos glomeratim fcruntur. Saepc 
etiam agrcftcs, Anates,& Mergi terras quatiunt alis. 
Cana fu/ix itidtm fugitm k gurgtte Ponti 
l^untiat borrtbilcs can tans iniiare proceUai 
Haud tnodicos tnmulo /undent agutturt Qantus . 
A quo Virgilius . 

lam Jibi cum curuis matt temptrat Unda Car mis ^ 
Cum medio ce/cres rcuolant cx aquorc %!M trgi 9 
Clamoremq. ferunt ad littora,cumq. Marina 
In Jicco ludunt Fulica , notaiq.paludes 
Dejcrunt , atqut alt am fuperuolat Ardea nubtm . 
Fulica; matutino clangore ; Item Mergi, Anatesq. pennas roftro 
purgantes ventum, czterzq. aquatics aues conuerfantcs . Corui 
3J fingulru quodam latrantes, feq. concutientes, fi continuabunt, Ven- 
tos, fi verd carptim voccm reforbebunt, ventofam nubem . Et Del- 
phini tranquillo mari lafciuientes » flatum ex qua veniunt partev . 
Pcolemeus. Anates quaticntes alas, ventum ptamuntiant . Et canis 
voluens fe in terra, vencum magnum przfagit. Ex inanimatis etiam 
rebus colligcre prognoftica temporum licet. Ariftotelcs inPro- 
blematis refer t caufam. Cur cum per aera aranear circumferuntur , 
Ventos notant ? Quia cum Ccelum ferenum eft, tunc fuo funguntur 
aranear munere, qui tenuis tela eft, ventorum impetu difrumpitur; 
& per caelum abit . A quo Aratus. Ciim in Ventorum tranquillitatc 
aranear graciles feruntur decidunt flatu. Et alibi femeo Cardui indi- 
tiura etfc Venti . Virgilius . 

Sape ieuempaham 9 &frondes vo/itare caducss 
iAut fumma n antes in aqua coUudcre plumas. : 
Plinius ex his . Sine aura qua: fentiuntur folia ludentia lanugo po- 
puli | vel fpinz volitans , & aquis plurima innacans Ventos prat- 

fagiunt. 



\ 



LIBER PRI MVS. j 7 

fagiunt. Aratus . Fixa, & Montes vcntos indicant. Vndc Ciccr* 
ab co . 

Atque etiam Vtntos prtmonffrat fitpt futuros 

lnflatum Mare vix fubito, pemtusq. tumefcit 

Saxaq. carta /a/is ntueo Jpumata itquore 

MonjlnjicAi cert ant Neptuno reddere voces : 

Aut dtnfus firidor cum celfo e vcrttce Montis 

Ortus adaugeftit ft op u brum /ape repu/fu 
Virgilius . 

Conttnud Venlos furgentes % aut fira Ponts 

Jnctptunt agitata tumeftere, r\r aridus a/tis 

Montibus audirt fragor> & refonantta longe 

Lit tor a mifceri, S 0 ntmcrum increbrefcere murmur, 
Ptolemcus . Littora clamantia ventofa Tunc , & potiflimum fi fub- 
lcuantur . 

Plinius ab eis. Marc fi tranquillum in Port u d curfu ftabit,& 
murmurauerit intra fe, ventumpraedicit . Sarpe , & filentio intume- 
fcic, flatusq. alcius folito, iam intra fc cflc Ventos fatetur. Equi- 
dem & montium fonitus, ventorumq mugitus eofdem prardicunt. 
Aratus . Ollac impofitat ab tripode fcintillant. Plinius. Nccnon, & in 
Conuiuijs, menfisq. noftris vafa, quibus cxculcntum additur fudo- 
rem repofitorijs linquentia diras tempeftates praenuntiant. Ptolc- 1 
mcus . Ericius loco quo habitat , duo foramina facit , alteram ad 
Borcam, altcrum ad Auftrum>quodcunquc obftruit, indc ventum_> 
fentit, fimnlq. obturauerir , ventum magnum agnofcit. Si ex Bo. 
rca. Typhcn venit, fi Auftralem mutat , fi Auftralibus in Boream_; • 
Mons qui ante eft, fi fonucrir , Vcntus erit, Montes nubibus iun&i 
auft rales plcrunque funt. Poft niues Atiftcr, poft pluuias Boreas fla- 
re confueuit. A Somnijs etiam . Homo fommans aues proximo die 
fignum ventorum eft. 



DeSonis , qui Vento fum Cap. XXI XI 

VEntorum tempore fiunt in aere foni . Caufa eadem eorum_> > 
qui fulterrisin terrarmotu . Quaerit Ariftotcles in Problc- 
matis. Cur in Paludibus iuxta fluuios pofitis fieri foleant , qui Bo- 
mugi appcllantur, quor tauros nominis religiofos fabular narrant . 
Ed jd fane fremitus mugitui tauri adeo fimilis»vt qui voces au- 
diunt, nonfecus afficiantur, qudm fi taurujn fenicrint mugicntcm • 



58 DE AERIS TRANSMVT. 

An cum aut fluui ; in paludes fe hindunt, aut paludes reftagnant , vel ! 
i marioifenfae retorquentqr , vel flatum vniuerfum emittunc > tunc 
fremitus illc exottatur. Caufa vero, quod terra* Cauernsc infodiun- 
tur»in quas aqua irrumpens, quoniam fluctus in eiufmodi rcdun- 
dationc mouetur aerem per anguitias ceu ii qui in amp.horam ina- 
nem ftrepitum per ofculum mouerit mugimento fimilis fouus exul- 
tabit ; mugitus enim bobus per idipfum figurar genus profertur . 
Multas autem, mirasq. voces Informare figure cauernarnm varix 
poflunt : nam & amphora: fundum, fi quis detracto opcrculo vicif- 
iim modo Intus attrahens, modo extra depellens proterat , fonum 
per intercapedinem tarn ingenuu reddet , vt beluz pcrtimefcant,& 
fugiant, qnod pomariorum Cuftodes emolirl confueuere. A quo 
Plmius. Equidem Montium fonitus, nemorumq. mugitus prardi- 
cunt,atque etiam in Campis tempeftate venturam , prarcedens fuus 
fragor, coeli quidem murmur, non dubiam habet fignificationcnu^. 
Etiam armorum crepitus, & tuba: fonitus auditos e ccelo Cimbricis 
bellis accepit , crebrosq. & prius, & poftca . 

De A eris corruption . Cap. XXX. 

AEr malo quodam modo commutatur , & cornimpitur , & e* 
corruptione fit pcftifcr>& ficut Venenata fera(vt Galenus ait) 
non aliquibus gratia tur ; fed Vniuerfam Ciuitatem , & regionem_j 
depafcitur, & depopulatur cceca>& implacabilis . Aer enim pure, 
& fubtilis fubftantiae, qui omnia ambit, qualefcunque inducit qua- 
litates, & facile cceleftes, & terrenas fufcipit , & cum homo fine re- 
fpiratione viuere non poflit, attrahit ilium per fauces , & per por- 
ros, & nullo modo ab eo euadere poflit . Nam ficut purus ,& fub- 
tilis attra&us falubris eft, Ita impurus, & comiptus ad pulmnucm, 
& cordeducitur, & illis partibus fuas venenofas qualitates com- 
mumpat, qui artcrias inuadens, fpiritibus fit copies deferens fecum 
mortem, inficiens cordis huirrorcs, &. fpiritus . Sed acris corruptio 
cxduplici caufa oriri folet. Vnafupenor ,& cccleftis, altera Infe- 
rior^; terrena, vel ex vtraque, fcilicet quando terrcna i fupercoe- 
lefti fbuetur, cccleftis erit, quando vaga , &c fixa fydera fuo motu 
impreftiones aeri communicat : Sol enim cceli,oculus lucis fons,ac 
nafcentium vita rerum omnium, acceilu, reccfltive ipfius temporum 
varietatescaufantur . Deinde Luna crefcendo, decrefcendoq. fua_» 
humidicate varias atf'ert aeris qualitates, & fuis eclypfibus vene- 
nofas 



L I B E PJUM'VS. ■ ' 59 

nofas operationcs inducit, & quafi cceleftis pedis fecrctaqualitatc 
aerem, inficiunt . ^aturnus fua frigidicace noxia, Iupjrer temperato 
calore fbriet . Mars ignea natura conVburit . Mercurius fua varie- 
xatc, qnibqs aflpciatur, eorijm qualitatum rkparriceps. Sic etiam 
& figna, vt plciadcs,, Orion, Canicula, & aliar catleftes imagyies>*t 
non ;oto folum anno, fedfblfl^jei'fpatiQ maxima? mutatione$ in- 
ducant. Mcrcurius; Trimegi^us diccbat fpeciricas formas , & tarum 
qualicatcs ex ccelcftibus corporibus per diucrfas imaginum conri- 
^urationes ex mocu o&aux fpherje caufari . Inferior cau£a aeris in- 
reclionis ex infolitis, & inordinatis quacuor anni tcmporibus prx-» 
cipuc foiet cueflire, vjt fi a-ftate frigus riget, hy emq calor a:(tuct >> ij- 
demquee, calores jrigora fuperexcedaji£, 4 ve^&j#ibR.s continui 
aucumno jmmodica ficci/as, vt H^ppocrat^ tf mj¥)rc jPrVrbc Cra- 
nonis Auftrales veoti continui rpi>ancesj£iwucajjdi> fchimiidipu- 
credines attulerunt. Venti.$x. pcftikris locis tranfeuntes , peftem 
ad fanos deferunt . Apfter enim ex Aegypto A them's pxftem attu* 
lit . Venti, qui ex charopijs barathris fpjrapt , aercm ^ciuot » & 
morbos generant. Ex paludibpfr, lacubus , S$ .ftagnis >oncilia:ur 
etiam aeri putredo, vt qui circa Sardos , & Hicropolim . Prxtcrci 
cilm exundantur flumina, & ftagnatjiqi^a ,,putrefcit aer, vc Rora* 
pluries contingit ex Tybq^gjinundatione . Aqus etiam ex terra^ 
exhalationibus peflimis fubftantia corrumpitur, & lie aer putrefcit, 
& fo-tct . Oritur etiam ex ilercoratis campis acris contagio,& pu' 
trefa&is hcrbis, &: caul thus, malis in fan is » fambucis , cbulis , ft fi- 
milibus . Ex multitudine etiam infepultorum cadauerum , vtRo- 
mu|i jempeftatc , $ flrag^inter Romanos, & Fidenatw t peiUs eft 
orti. Irhmotus aer etiam putrefcit , vt m puteis , foueis, a'cioft- 
cis, quar longo tempore alaufa fiiere, quaodo poftca a pcriuntur,pu- 
tritium acre in exhalando* velocifiime, quad tclum vulntra c A peri- 
mit . Vidi fepulcrumapericntcs,quod multis annis opertum flctei- 
rat, & in co aqua iacuerat ex putrido aere emiflb, tres viros exani- 
matos cecidiflc, ita velociter, vt nullo eis remedio fubueniri poflic 
M. Antonij Milites in Scleucta Syria; Ciuitate auream arcam ape- 
ncntcs Auidij CaiOj fperaotes Thcfaurum auri , & gemmarum rc- 
periri cgrcdicns,ex ea fpiritus fcttens>& putridus non folum ipfos, 
fed Regionis Incolas omncs Interfecic, inde in Aliam, Graxiam, Qc 
Romam deucnit. 



Dt 



6o 



DE AERIS TRANSMVT. 



De A eris corruptions pr<e/agys. Qap. XXXI. 

VT ciufmodi pcflimas aeris corruptiones vitarepoflimus, & vi 
car, fanicatiq. confulcre, figna aliqua prodenius, quibus graf- 
fantisfiuurarpeftiscontagiacognofcere valeamus. Auesi fyluis, 
& ncmoribus in nidis fuos filios rclinqucntcs > & ad Montium cacu- 
mina fugicntcs, fu* faluti confulcntes fignum dant acris corruptio- 
nis . Ratio eft, quia ipfar in aere conuerfantes , & cius momenta^ 
cognofcenees, cum putndum acrcm percipiunt illico ad falubria lo- 
ca confugiunt. Idemq. faciunc , fi in Montibus corruptio erit ad 
plana dependences . Prartereacum Mufcarum mulcitudo plus foli- 
toapparucrit : nam Mufca: ex putredine exoriuntur, & aim plus fo- 
lito concreatur , plus vrgee aeris putredo. Oua,velpoma fub dio 
no&u relidta, fi mane putrida reperta fuerint, vel panis e fc calefa- 
ftus in fummitatc haft* fi noftu ftetcrit, & fitum obduxerit, dat li- 
gnum contagionis aeris, vel (i detur Canibus, vel Gallinis , t\ illi- 
co cas veneno necauerit. li eee*torum , & murorum fummitatcs 
femper madcent , quod ex fuperflua humiditare eueniec , 8c putre- 
do ex humiditate . Quos collcdus , & cxhibitus » fi illicp Occide- 
nt . ft color aeris erit illcgitimus, vcluti citrinus . Si arftate ignci 
nodu in Oslo plus folito apparuerint,dant fignum fuperfluarum ex- 
haIationum,qua? ex fupcrfluis humiditatibus nafcuntur,qur ab aeris 
calidicate digeri,& confomi n6 valenc,Odor praeterea reru fcetidus. 

ghtomodo purge tur corruptus Aer. Cap XXXII. 

MEdici,vr Plutarchus librodc lfide,& Ofiridc; quando peftilen- 
tia laboratur , luculenta flamma exciranda opiculari fe pu- 
tant, quod ea attenuet aerem . Attenuat vtilius fi ligna odorata_» 
crcmenti vt funt Cupreffi , luniper! , & Piccar. Acronem ferunt 
Mcdicum Athenis Tub magnam peftilentiam , quod accendi apud 
argrotos ignem perfcripfiflec , inclaruifle , Sed penitus difputantcs 
dicunt , vt oftendatur putrefadio ex quiinis potiflimum fuerit qua- 
licatibus, calido»vcl humido. Si ex calido , plancis vtuntur fri- 
gidis , & odoratis , vc Myrto , Salice , Sandalis , Violis , & Rofis . 
Si ex humido , ignis excitetur ex lignis Quercus , Uicis , Roboris , 
Fabi , Abietis , & Pini . Hipocrates peftem ex Ethiopia inGrx- 
ciam delatam folo igne pepulic . Plutarchus Item . Quando aer, 
quo plurimum vtimur, & in quo vcrfamur, non femper pariter com- 

para- 



LIBER PRIMVS. 61 

paratus , & temperatus eft , verum no&u fpiflatur , & pracmit cor- 
pus > & contrahit animum in languorem , & folicitudinem quafi ca- 
ligine fuffufum , & ponderc prxflum , fimulatque furrcxcrunt refi- 
nam adolent , vt acra curent , & purgenc difcutiendo cum , nati- 
uumquc corporis fpiritum marcefcentem cxcitcnt , quod infit odo* 
rihuicvis quardam acris , & percellens. Contra Meridie ,quia_, 
tunc halitum fcntiunt permagnum , & graucm ex terra vi d Solo 
trahi, & mifceri cum acri vaporauit ad odorcm Myrrham , quippo 
cius feruor, quicquid in aere coaftum eft turbidi , & limofi , id 
diflipat,& dilcurit. Author eft Ariftotelcs , Vnguentorum , rio- 
rum , & fragrances pratorum odores ■ quod algidum natura , & 
gelidum cerebrum lenicercalore , & lenitudine fua diflfiindant , non-» 
minus adfecundam, qudm ad oble&ationem refcrre; Ciphi mix- 
tura , compofitum eft ex melle , vino , vua pafla , iunco , refina-» , 
Myrrha, Afphalato,Sefeli , Lentifco,Vlua , Rumicc , Iunipero , qua- 
rum vtranquemaiorem , & minorem dicunt Cardamomo,& Cala- 
mo , quae vi prardita odorata fuauem auram , & falubrem fundunt 
halitum , quo aer> fimulque corpus aura incitatum effuse, & blan- 
dc folidatur , & temperaturam accipit gratam, acerbitatesq. & fa- 
tigationes diurnarum folicicudinum citra crapulam refoluunt. 
Si quidem odorata farpe flaccefcentem reuocant fenfum , & vico 
verfa obtundunt,& fopiunt, dum diffunditur eorum laruorc irL# 
corpore fagina diducta . Contra tunc falubris eft aer , cum purgai- 
tus eft dputredine > & foeditate , figna purgationis erunt , cum erit 
fumme purus , & d Sole illuminatus > reddit colores , quos videt, vt 
difcumbentes fub arborum Vmbris videntur accumbentius colores 
virides . InLauretis potiffimu aer falubris. Cum peftis Roma: acro- 
citer fruircr, Comodus Princeps Medicorum confilio Laurentuni_> 
feceflit,qu6d harcrcgio lauris ad aucupia confita foret, cuius odore 
contra cccli makficia profuifTe retulit Herodianus. Ariftoteles crdiu 
foribus affigi iuffit. Hegeftppus author eft, Herodem ob vxoris Ma- 
riannz mortem,quam interna mandaucrat,tanta triftitia affectum, 
vt in grauem corporis atgritudinem incident, Medicorum fuafu in-» 
Laurctumfeccflit, cuius amcenitate fubleuatus eft • 

Finis Libri Primi . 



10 AN. 



i 



IO. BAPT. PORTAE 

■ 

NEAPOLITANI 

DEAERIS TRANSMVTATIONIBVS, 

' Liber Secundus . 

P 7^0 OE M I V M . 

E Pluuijs iam dicamus monet ordo, 
ipfx enim ex fimplici aere prognatx 
funt , 6c cum illis eiufdem agnatis cau- 
fis ortce niues , grandines , 6c pruinse , 6c 

eiufmodi fimilia . Simplex enim $er ex 

frigore condeafatus , horum omnium caufa eft : Nam 
pamm confpifTatus nebulam magis pluuiam, ac magis 
niucm , magis condenfatus grandinem , 6c a Vends 
congelatus , pruinam . Sed a (ua fimplicitate recedens 
cum terrxfuUgine nebulam, cum terra ranas , cum eius 
fpecic fanguinem , 6c fimilia . 

De Pluuiarum V tilitatibus . Caput I. 

Ri vsqv a m pluuias artingamus, de earum vtilitate , 
&neceffitatediflerendum. Scribunt Naturalcs Plan- 
us pluuias plurimum prodefle . Harundines quam- 
uis in Paludeprognatae , non tamen fine imbre ado- 
lefcunt, & olera quamuis irrigcntur , non tantufn_# 
proficiunt, quantum imbre. Laicus apud Plutarchum dicebat id 
cuenire>quod pluuia terra deducat,meatusq. fibi ad radices fubeun- 

das 





LIBER SECVNDVS. tfj 

das parat . Arifloceles dicit, Cceleftcs aquas magis prodefle, quim 
paluftrcs, quod pluura reccns, & nouitia ii C> paluilris vrro exoleta, 
& inueterara . Vel quod cccltftis aqua leuis, aerca, fpirituq. tcrripe^ 
rata , in plantam cito deducitur , & ailicicur ab ea fubcilitate fua_» . 
Hinc eft , quod Bullas aeris mixtura edat, vel quia nutriat, id enim> 
quod nutrir, r'acillime vincitur ab alio.ideft a concoctionc . Conco- 
ttio putrefactio eft, Empedoclis Teftimonio . 

Vtnum eii ptttrejeens Itgni pub cortice Lympba • 
Ec pluuix aquae facile putrefcunc . lob fan&iflimus ait . Mirabilis 4* 
Deus in openbus fuis , ligac aquas in nubibus fuis 1 vt non erumpant 
pariter deorfom, fed guttacim dcf< endanc,& a-qualiter>vtpatentem 
terra; taciem late irrigenc. Nam fi conrel}imcaderent,injequaliter 
Terra irrigaretur; pars enim vna fubmergeretur , pars altera arida 
relinqueretur . Vndequaliper cribrum, vel perdepfydramdimifit . 
Nec plants folum pluuijs aluntur , fed animalia plurima , & prarci- 
pue pifces>nam in eadem aqua aflidui , fi non pluit exanimentur • 
Ariftoteles animalium libro . Pifcium genus pluui js bene viuit : ita 
enim non modd plus cibi nancifcitur , verum pluuio humore iuua- 
tur . Conducit enim hominibus , vt minus potui noxia . Auerroes 
in Canticis . Pluuialis aqua pura,ca!tefas lontanas, & fluentes prar- 
cellit . Add it Auiccnna, & prarcipue quae arftu, vel Ioue tonantc dt> 
inida > tenuitatis ratione, quar quidem iam eleuantis coeli virtutc-* * 
furr igentifve ,• nam calidar, licexq. exhalationis intra nubem inflam- 
mata; . Galenus. Aqua; pluuiales , fubtilcs , leuiftima? , mixturam 
nefcientes bonx,ac guftu prardulces ,quia cducit Sol ex aqua_-» 
quod tenuiflimum eft iquar veto decur runt e terris , ingenium aquae 
deprauatur ,* & terra; , per quas labuntur proprietates* lambunt . 
Plinius dc Aquis loquens . Hoc elementum carteris omnibus impe- 
rat , terras dcuorat , aquar ftammas necant , fcandunt in fublimo , 
& coclum quoque fibi vindicant , ac nubium obtentu in talem fpiri- 
turn ftrangulant . Quid efle mirabilius poteft aquis in ccelo ftanti- 
bus ? Ea-dem cadentes omnium terra nafcentium caufa Hunt prorfus 
mirabili natura, fi quis vclit reputare vt frugesgignantur, arbores» 
fru&icesve viuant, in Ccelum migrare aquas, animamq. & herbis vi- 
talem inde dekrrc , iufta confcflione > omncs terra* quoque vires 
aquarum efle benetici; • 



Dt 



J 



64 DE AERIS TRANS MVT. 

De Nttbe Maiorum Of intones, Confutations. 

£af. I I. 

MEtrodorus ex vaporatione aquofa nubcs cogi dixit, Anaxi- 
mcnes nubes, craflefcente quammaxim£ aere, procrcari , vc 
Plutarchus libro de Philofophorum placitis. Ipfevero. Nubes, 
quatenus aeris naturae pertinet, in fublime tolIitur,at fi humefcant, 
Confeftimdefluunt,Ieuitatemq.nonfecus acquecolorem imbucarfri- 
gore abijeiunt . Vice verfa caloris appulfu ex integro inflec"tunt mo- 
cum,fimul atqueinaera tranfierinc, cuolance eorum eflentia. Libro 
*• »*• de primo frigido. Apuleius Platonicus . Aer adw in nubcm nubi- 
kim denfat,& ea craflitudo aquarum fcetu grauidatur . Vel humida 
exhalatio rofcidx expiracionis plena ab humida nacura exhalaca,ex 
hac nubes oritur, Ariftoteles. Sole , & alijs frderibus incalefcento 
terra inhumidum vaporem foluitur, is ad aipera extollitur , mul- 
toq. vaporcfublato» vbi humida exhalatio difperfim prsefligata-, 
difflatur , ex loci frigiditate denfefcit , & vapor in nubcm coit . 
Lucretius atomorum agmina cum acrem pecierint fimul compa- 
#a cogi in nubes , & quia leuia, tenuiaq. fufpenfa teneri, hoc modo 

1 » inquiens * 

Nubilaconcrefiunt vbi corpora nuSa votantfo 
Hoc fuptr in Caelum fpatio coire repente 
Ajperiora modis qua pojfent tndupedita 
Exiguii taw en inter ft comprabenfa teneri 
Hacfacsunt primum paruas confislere nubes 
Inde ea comprabendiint inter fcconq.gr egantuv P 
Et eoniungendo crefcunt, ventisq.feruntur. 
Vfque adeot donee tempeslas faua coorta eft. . 
Fitquoque vti Montis vicina cacumina Coelo 
Quam jlnt quaq. magis, tanto magis aditafumtnt, 
Ajjidus fulua nubis caligine eraj/a; 
✓ Propterea quia cum con fislant nubila primum 
Ante videre ocu/i, qudm pojfent tenuia y venti 
Portantes cogunt ad fumma cacumina Montis 
Hinc demum fit-, vt turba maiore coorta, 
Et condenfata,atque arSia apparuere, & Jimulipfo 
Vtrtist d* Montis videantur furgert in atbram, 

Pli- 



LIBER SECVNDVS. 6$ 

Pli'nius, humidum d Terra, alias verd propter vapores fumidam_# 
cxhalare caliginemcercum eft, nubesq. liquore cgrefl'o in fublimo » 
aut ex aere coa&o in liquorem gigni . Denficas earum , corpusq. 
haud dubio coniectatur argumento,cum SoJem obumbrent . Nobis *4*» 
vero non fatisfaciunt plene Noftrorum Maiorum » vel Anftorelis 
opiniones . Nam fi ex vapore nubes gignerentur in Solis abftrado, 
Sol qui zftatc acriter terram vrget , in maiorein copiam vaporcm 
fub ftollcret, & tunc maxima fercnitas eft. Atciimjn maxima de- 
clinatione d Nobis longius abeft , & minus cerram verberac % tunc 
maxima nubium crebneas, fzuzq. procellz inceffunt . Prztcrea fub 
Septentrione, vbi maxima Solis imbeciiiicas , vt non qucat eleuare 
vapores, Temper hyems , & tempeftas fzuiunt . fct fub perufta Zo- 
na, vbi maximc Sole zftuante pluuiarnon nifi raro. Prarcerca nos 
dicimus, vapores non dari ; nam caior agens in aquam , ipfamirL- 
aerem vcrtit, & priufquam in at rem vertat, inter aerem , & aquam 
media natura interijeitur , quar Deque purusaer % neque crafiitudi- 
nem partium kabet ; non enim datur tranfitus ad exrrema nifi per 
medium, & tunc nobis quad fumus confpicitur , turn vt calida vis 
cedent , ex aqua abitilbcoin aerem. Przterea vocat Ariftotelcs 
nubem aerem in aquam mutatum, fed quando jiubs in aquam verfa 
eft, pluuia eft, non nubs,veriilmilius dixiffet concreturo aeremin nu- 
bis fpiultudinem . Sed nubem Nos fieri diximus aere frigidam re- 
gionem tangente . Sedmerito quis caufam rog i caret , cur nubes 
craffior, ac aere grauior in aere fufpenditur, & non defcendit ? Opi- 
niones Maiorum Noftrorum, & recentiorum variz , dubixq. fu-nt. 
Lucretij opinionem paulo ante adduximus . Pcripatetici dicunc* 
quod innube adhucfunx reliquir eleuancis aerem caJiditatis , 8c 
condenfationi refiftenti, ac frigidi perfeucrautia calidx partes re- 
mittuntur , calidoq. remiflb, in pluuiam conucrtitur . Nos autem 
dicimus , quod vbi aeris partes incipiuntcondenfari adcodifsipatz 
funt, & dilaniatx, ac veluri ptimicolz, fungofxq. vt fuis inanitati- 
bus maxima aeris pars intercipiatur , fuaq. difperfa grauitate ae- 
rem deprimerexion valent.vt denfefcant. Videmus argenti,& plum- 
bi tenuiflimas lamellas aquis fupcrnatarc , quz etfi mctallum gra- 
uiffimum (it, fua lacitudine aerem infra concipiunt , & aquis fuper. 
natant, Piinius. Per miranaturx opera zs, & plumbum in marTa_> 
mcrgi dilatata flu it arc. Linteola in aere proic&a , fubftintn- ^ 
cur in aere diutius fluitaotia, nec tarn tenuis craffttudo taram-ac ris ' 
quantitatem dtprimere poteft, donee tenuiffima pars a lacere prxci- 
pitetur . Przterea cum terra, aqua,acr, & ignis, & grauitatis, jk le- 

£ uicatis 



66 DE AER1S TRANSMVT. 

tiicacis contrarietate pcrpetuas alant fimultates , grama ad ceftw 
trum, accedendo fcmpercorum circumferentiar in orbem fecurua- 
bontur j Vnde concaua nubes fuptrricies fub ft Jeuitattm contra lies 
{lb ipfa ftfflentabirur , vc mwltoties innoftris machinis vidimus , 
dum ftibmari d*fecndeVe cdttatoanrmr : Nam Imtw aerem inrerci- 
piendo non nifi ingertti > & maxima vi infra defcendere cogebamar * 

De Pluuia o^Maiorum Nojlrorum Of intones , 
{GfNoJlrcL-*. lit 

AN 'ximencs ex nubemaximc" coaaaexprimi imbrcs dixit . In 
libro de Placitis Philofophorum Plutarchus. Apuleius . Im- 
ber exprrmitur* cum inter fe vrgentur nubium denfitatfcs , tocq. dfc- 
uerfitanbus-pluuiar cadunt, quor modi's aer nubium cdnditionibus 
cogitur , raritas enim nubium ftillicidia difpergit, qua vehemcn- 
tius concrete effundunt agmina lafrgiora, & cas aquas, quas imbrCs 
vocamus, a qiiibus hoc different nimbi, quod pluuia ingis eft, nim- 
bus autetn quanco repentinior eft , tanto vchementior , & quanto 
improuifior , eoprarcipicantior eft > eo brtuiore cafu reftringitur* 
Ariflroteles vcr6. Nube frigiditateconereta aqua gignitur, qmr vbi 
drca eft, in terram defertur . Nubesq. liquore egreflain fublimo , 
47» ^aut ex aere coacto in liquorem gigni. Lucretius. Terr* fpiramcnra_# 
in* aquam deuergi ait} & quemadmadum fudor concrpitur in nobis, 
••»?• perinde concipi in corpote nubis humdremf. Et duplici via in pluuia 
cogi, vel prdptcrrenturn impellentem earum denfittfcemytel dSoIis 
calore fupra petcufla, Hqtterada^j. tnbnco 
Kfinc age quo pa6ib pl'stnius ' cotiertfeat in altts t vomniijn 
Nubibus humor, & tn terror demifus vt in&tr* bo^P « i"m: 
Decidat, expediam . Primnm jam Jemina aquafZ^&iXs * «1<Hfl 
Mult a firr.ui vincam confurgtre nub i bus if/is. 1 ^ Lmrf^m ZttQ 
Omnibus ex rebus y par tterq. ita-crefctre virunqut 
Et nub'es, & aquam qutcunq'ue in nrtbibus extat : ' 
Vtpariter nobis corpus cum/anguine ertfeffi^ *&\ tin routrirt 
Sudor item, atque humor quitunque eji denique ttietnbris. 
Concipiunt etiam mnltum quoque fape mnrtnum*'***** 
V Humorem f vefutrpendentta t be0era/art£ i * 14 " ? 

Cum fupra magnum ven ti M are nub 2 /a port ant, ' 1 : ' 
Qonfimtli r At/one ex omnibus amntbus humor 

3 trtU 



I 




LIBER SECVNDVS. 6 7 

ToOitur in nubes : quo cum bene femina aquaruvs. 

M ulta mod is mult is eonuenere vndsque ada-utla, 

Conferta nubcs, tn vents' mittere certant 

DupJtcitcr* nam vis vents contrudst r & ip/a 

Co pi a mmborum, turba maiore coorta 

Vrgct f & e fupero pretnit^atfacit cjfiuere imbret, 

Pratere.i cum rarefiunt quoque nub Ha vent :s 

Aut dsjfoiuuntur Softs fupersQa cajorf 

MiUunt humor em pluusumyJiiUantq^qttafi igni 

Cera fuper cats do tabefcens mult* liquefcat, 
De-inde di ("crimen atfert inter pluuiam , & nimbos , pluuixfiuot ex 
paucis oubibus, nimbi ex muleiplicatis. 
~iV £edveb*mens tmbtrjit&bi -vebemenUr vtrcque -I:.. 

, NubiU t i cumulate pr*muntur,.& impciu Kent's , 3 - : 

At n tin/re diss p/uuix> longumq. tnorari ; . , r -. 

Confueutrunt, vbi vju/tafueruntjei/st/uaqj4jru>>; t 

Atque alys a/14 nubcs, nimbiq. rigantes i& 

Infuper at que owns vulgo 4* parte feruntur. 
Scd mih i v idecur An itoci k ui defeciflfe, cum dixcrit vaporem in a I - 
turn datum ui frigida regionis imperante illico in aquara cornier ti,. 
fed oportet acrem cum (upra incemim fuerit, magis ac magis fupra 
impelli, $c cogi, & ibi conft ipato > & coa&o in aquam verti , & 1 n_ 
aquam yerfo infra dilabi , fcxcmplum habemus in diftillatorio, vbi 
emm rorulentus vapor frigidam pilei vitrei fupcrticicm tctigerit,. 
non illico in aquam vertitur, fed igne vrgentc, & aquaeuaporantc, 
deft illatorij corpus replecur > ac lucccffiuc magis rcplecur . Sic ex . 
vapo,recoa&o,&conftipato aquaejicitur . Sole igitur Maris, & Flu. 
uiorum aquas , terras , & humida omnia cajefacieas in roIcidum_j 
acrem prima conucm t, max magis attenuatus in acrem , qui am. 
plioremquerens locum fuper acrcm impellit, ik hie altcrum, vt vf-, 
que ad frigidam aeris rcgioucm rcpcllatur, pars emm prope terram 
crarHor eft, qua: a tcrrarum colluuie educitur, fed qua? Curium furri- 
gitur, tenuior eft, & vbi ad frigus regionis acceficrit, ab illius in ten- 
io rigorc congelatur, & tunc dc/init tile kucm, & in nubem forma- 
tur i Mox cuadit rorulenta, & tandem plus nimio a fupcrueniento 
conftipatur, conuertitur in aquam, & confeftim derluit, leuitatemq. 
non fecus ac calorem frifjore jmbuta abijeir . Nos experjmento rem, 
banc amicis rogantibus demonft; auimus . Acccpimus vas vitrc urn 
turgidi corporis, anguftiq. oris: hoc niue , & halinitro leuiter con- 
fractis compkuimus, ac cubicuh medio fufpendimus : huic vifa eft 

IL a illico 




68 DE AERIS TRANSMVT. 

illicoextima fupcrficics obuelari eomodo, quo in fpeculoquisex- 
halauerit mox rofcidumfieri>mox afperginosu, ac minutiflimis gut- 
tulis coalicis extillare-/ . 

Exemplo res eric illuftrior . Efto Vas turgidi 
corporis A. B. C. rcplcatur niuc , & halini- 
tro, vel fale , & halinicro , quo vtttnur in tor- 
mcntarij pulueris confe&ione . Sufpendatur a 
Collo A. fuperficics C. B. D. E acrcm con- 
tingens , paulatim oblcuabitur > ac fiet roru- 
lcnra,ros in aquam cogitur , vc dilabatur • 
Et hare eft contraria diftillationi , nam diftil- 
lacio aquam in aerem conuercic, hxc aerem in 
aquam . Vidimus Venetijs , vbi Fencftrae Vi- 
trei funt qua? extfma hyemc inualefcente in nos aer ,qui vitrum-* 
contingebat, aquam refudabant . Sic frigus in aerem agens » primo 
in vaporem, mox in nubem, tandem in aquam conuertit . Contra- 
rio modo calor agens in aquam, primo in vaporem* mox in aerem. 
Hippocrates libro dc flatibus hoc modo fudorcs in humano corpo- 
re fieri docet . lntus agens ignea vis, humores in fpiritum refoluic 
qui ad corporis meatus irruens, occurrens frigido aeri, conuertitur 
in fudorem,fiquidem compa&us fpiritus in aquam tranfmutatur, & 
per mea tus penetrans, extra prorumpit . Eodem plane modo , quo 
d fcruentibus aquis vapor eleuatus , fi obftaculum habeac. ad quod 
impingere oportcat, pinguefit, & condenfarur,guttarq. diftillant ab 
his vaporibus , £ quibus ruerint impicti . Sed Plutarchus in conui- 
ualibus quarftionibus putat rofcidam vaporum fuperficicm non ex 
frigido fa&am , fed trans vafis fpiramenta extra mirti hoc modo. 
Aura , qua Nixefflat,cft veluti eius concrementiA aer,& fcobsfub- 
tiliflima prxdita autemcft vi quadam incidendi, & diuidendi, non-» 
carnis tantum , veriim etiam vaforum argenteorum , aureorum > & 
arneorum . Cernimus namque, non coerceri ab his niuem fiquidem 
refoluta in flatum difiipatur, & faciem vafis exteriorem faliua obli» 
nit tenui, & giaciali,quam reJiquitper fpiramenta latenterpcrmeas 
fpiritus . Sed plane Plutarchus fallitur,nam fpirirus niuis vitri cor- 
pus non penetrat, quod nec tenuiffimus vini fpiritus valet . Ponde- 
re etiam falfa fua coarguitur opinio, nam poft aquas congelatio- 
nem, Salnirrum , & Nix fuum pondus conferuant . Noftrx fauet o- 
pinioni Algazel Arabs, ait enim , aer frigidi contadu in aquam_» 
verti , nccefle neceflarios vaporcs. In alembicis fine vaporum vi- 
jione, & prarfertim in aqua vitcr, iu reccptorio delabitur aqua . In-, 

aquz 



LIBER SECV NDVS. 6 9 

aqux fortis diftillacione pileus, & receptacu'um iguci eueniune , ac 
cx maxima conftipatione diftillatur ,* vbi etiam refugiunc paulacim, 
& denlaneur, non uafncic enim Tola refrigeratioad pluuiam, fed con- 
ftipatioetiam requiritur; fpiricus enim in anguliiam impulfus,& i 
circumfufa multitudinecompadus, przceps in pluuiam deuoluicur. 
In lebecibus cum operculis (imilicer,in balncis ob conclufis recepca- 
culis igne k rut ntibus, vbi vi frigoris nulla fere conftipatus aer de- 
fluit . In -triii opia, vbi in ccelo frigida regio nulla eft a fuccedentis 
aeris fpiflicudine addenfance in pluuiam labicur . Quod rede qui- 
dem animaduerccrunr Anaximenes, Apuleius, & Plinius , qui mul- 
corum Philofophorum placica recenfec , non furficere vapores ad 
pluuias, fine mulcitudine aflferentes , & confti pat tone ; quam Peri* 
patetici non appofuerunc • Sed cur hyeme magis iocellunc pluui* 
qudm acftate ? Refpondemu* hyeme frigidam ccdi plagam nobis 
approximari , &leuiquauis aeris acceffione in pluuiam verti,con- 
tra acftate ob nimiam longinquiraxem frigidi , aer teouiflimus 
afcendic languid^ , & nimio temporis calore , prius diflipaxur qudm 
coal e feat . 

De Pluuiarum Progno flscis . Cap. I V, 

DOcet Aratus* alijq. breiii labore , ac tempore futur* pluutx , 
& ferenicacis figna cognofcere . Res Nautis, agricolis, & re- 
bus omnibus, qua: in Mundo accidere folenc, vaide vtilis,& neccfla- 
ria. Incipicmus ab Arato in fuis PrognoAicis ab Ariete verlb > & i 
Luna ordiemur . 

,» Si quarts fyder is ortu 

Pcrcufft vt tefiucm prttendat corporis Vmbram 

Jmbribus,aut Zephyris bebtSabitur, arguetvltr§ 

F libra Noti % ant pJuutss. 
Mox de Sole loquens . 

Aut nt labents picetss color abdat amifta 

Lampadaqutre dtu y Ji retro craffiororbe tfl, 

Virefcet pluuijs ttllusy inflataq, celfas 

Aggere deutSlo fuperabunt fiumina rtpas . 
Moxfequitur. 

. Vts fimul amborum fi vultum So Its oberrtt 

Cun&a Nots quatient smbra procul a run rigabunt • 

Eccc alias primo nafctntis Solis m ortu> 

£ 3 Vtl 



jb DE AERIS TRANSMVT. 

Vel cum pracipites pelago Deus inferit tgnes . 
Mox . 

Nonnunquam crajfo nebular um teflus arm flu 
I n conuexa red it, turn cceh rurfus aperto. 
Cum ruit,oppolita multum caltgine condit 
Omnibus bis fignis in terram deftuit imber, 
Plurimus interdum tenuis peruertere nubes 
Vtfa Deum, b.ec celeris ft prafurrexerit ortum, 
Ipfeq- pone fequens radiorum luce carere 
Cernatur nimbis ingentibus Ansa madebunt. 
Mox. r?*K 

Quin nafcente die vtnturos conuenit imbres 
No/cere cum proniproeul ad confinia cceli 
Deferripiceo fpeflatisnubila traflu 
Et cum declinant radt/fe partem in vtramque 
Lucis in occafu, nox vt ferat algida rores 
Imber erit. 

, , Sed cum ra dys mareentibus ardor 
Languety & in tenui tenduntur aeumine fruflra 
Phoebei crtnes, nimbos aget atra procella, 
Cum matutinos molitur Lucifer oriut t 
Ebria /anguine a fubuoluantveUera nubes ; 
Kamque grauis coelo fundetur pro tin us imber* 
gum erst imber itcm,ft So/em circulus ater 
lAmbiat exortum, maiorfe dent que nimbus 
Vrgebit caelo, maior fola proluet tmber: 
Conuenit bic etiam paruum Prdfepe notare . 
%Atfi fyderibusfimilis lux ducet, &tfs 
Tetra fit effigies, cadet altis nubibus imber, 
Leuior, & parco more tellus rore madebit, 

i*- Exanimalibus quoquc, alijsq. rebus accipienda eflc fienapluuia- 
rum docet. 

Si rtpetunt veterem rana per slagna querelam 
Vellera fi cceh voliUnt,fi difcolor Iris . > 
Demit tat gremiofe forntce circulus alb am, 
Si lie Sam teter vtlut ambiat aquora propter 
Si crepitant volucres,figurgite fapius alto 
Pecora merjentur, Ji crebrogarrula bsrundo 
S tagna adeat, riittUt cum fint primordia lucis 
Si matutinas vluU dant carmine voces 



LIBER SECVNDVS . 71 . 

Improba ft Comix caput alt is infer et vndis 

Flumine terga riganSyfif<tuetgutture rauco 

Plurimuj abrupt us fundi tur nubibusimber, 

Jmber erit totis cum bucula naribus auras 

Coneipit: & late pluuys fola tuntt*. madebunt 

Cumproprias /biers fedes formica relinquens 

Oua cauis efferatpenetralibustjpera quippe 

Temperas, gelidusq. dies , & frigid us atber 

Infcris internis terrarum redditus atlris 

Peclora cum curuo purgatgaUinula roffro, 

Agmine cum denfo circumuolitare videntur 

Gracu/us, & ten ui cum Jlridunt gutture CoruL 

Cum procera falum repetit clangore frequent* 

Ardea cum parua defigunt sptcuJa mufca, 
. Et fi noElurnis ardent ibus vndique teclis 

Concrefcunt fungi {fiflammis emscet ignis ,, r 
5 j - Effl uus 4 autluas fubfiantia Ungueat vitro* 

Conuenit inflantet pranofcere proisnus imbres, , 

Denique cum patulum torrens Vulcanus ahenum. 

Scmt illtsflamma circumUmbentercliquit. , . !r ; > 
Virgilius ab.eo Gcorgicomm primQ>454 inLatium rcportaui*,* n ol 
i : i »> . numquamimprudentibus imber tlu )\ • 3 

Obfuitt aut iUum furgentem vaUtbus imis 

Acrite fugere Grues y aut bucula caelum 

Sufptcienspatulis captautt naribus aurai_ x fV , i; 

iAut arguta lac us circutfHfQlitauit hiru$fa ^ u [ t -, on %i \, m nr j, 

Et vetcrem in Itmo ran* ctctnere querelam i 
Mir.. Sdpitu & teclis pcnetraltbus cxtultfoua - \ t ;, rtv.mo sias 

Anguflum formica terens iter & bibit ingeru 

ArcMS> & e pa/iu decedens agmme Al agno ~ ■ r > (I j 

Coruorum mcrepuit denfis exercitus alts 

lam v art as pe/agi valuer 'es, & qu* Afia circum 

Dulabus in fiagnis rimantur prata Cay sirs [ 

Certattm largos bumeris infundere rores , 

Nunc caput obirtlare fretis* nuffc currere in Vndas tui , Liats.r 

Et fludio tttcafsum vijeasgeftire Jauandj, mzv^Ai. a 

I Tunc QorniX plena phiyiam vocat imptofra.voce, nun tutu . 

•Et fola mjicc a ft cum Jpttiatur arena , ^is 

Et caput obteclat querulumvemcntibus Vndi$n\n t ta. 

Nec mclurna quidem tarptntes penfa pueSa . n a jffj w3 1 1 



i 



7 i DE AERIS TRANSMVT. 

Nefciutre byemem : tcfia cum ardente viderent 

SctntiUare oleum > putres concrefcere fungos 

Luna reuertentes cunt primum colligit ignts 

Si nigrum obf euro comprtbenderit aera cornu 

Maximm agricolis,pefagoq. parabitur nnber* 

JUe vbi nafcentem macults variauer it ortum 

Conditus in nubem 9 medibq. rtfulferit Orbe 

SufyeBt tibi fint imbrcs 

Hoc ctiam emenfo cum torn decedet Oiytnpo 

Profuerit meminijfemagis, nam ftp} videmus 

Jpfius in vultu varios err are colore /> 

Ceruleus pluuiam denunctat. 
Dc qucrquedula Varro in Sarrano . 

Aut jrigidos nimbos aqua caduciter ruentit 

Prtemnuere aquatiles qucrquedula mentis. 
Nigidius . Si Luna in fummo circulo maculas nigras habuerit in- 
primis partibus mentis, imbrcs futuros fignifkabit . Plihius a Sole 
ctiam prxfagia capir. Sol concauus exoriens pluuias przdicit. 
Ciim orientisjatqueoccidentis radijrubent, coirc pluuias. Si in- 
exorcu nubes fpargentur partim ad Auftrum , partim ad Aqui- 
lonem , pura circa eum ferenitas fit licet , pluuias tamen , Ver*- 
tofquc fignificabunt . Si inortu , atque occafu contra&i cernan- 
tur radij imbrem. Si in occafu eius plucc» aut radij in fc nu- 
bem trahent , afperam in proximum diem tempeftatem fignifica- 
bunt . Cum oriente radij non illuftres eminebunt, quamuis circun- 
dati nubc non Tint, pluuiam portendunt . Si in exortu longc radios 
per nubes porriget , & medius eritinanis pluuiam fignificabit. Si 
ante ortum radij feoftendunt, aquam, & ventos . Ex Luna quoquc 
pratfagia Quarta exoriens , fi nigra , pluuias portendeVe creditur. 
In Quinta ventos , & imbres prarmonftrabit . In Plenilunio nigre- 
fcens, imbres . NafcensLuna, fi Cornu fuperiore obatro furgens , 
pluuias decrefcens dabit ; fi in media nigritia ilia f'uerit, imbrem in 
plenilunio. Tertio loco ftellas obferuare oportet. Cum repento 
flellarum fulgorobfcuratur, & id neque nubi!o,nequc caligino , 
pluuia , aut graues dennntiantur tempeftates . Si ftellaruro erran- 
tium aliquam inclufcrint Orbes,imbres . Arcus ciim funt duplices, 
pluuias nunciabunt . Circuli noui circa fydera aliqua , pluuiam_> . 
jEftate cum vehementius fulfit, qudm tonuit, imbrem jcum fcreno 
ccelo fulget , pluui* erunt , tonitrua , & hyemabit , atrociffime au- 
tem cum ex omnibus quatuor cceli partibus , fulgurabit . Cum ab 
-\7i f " Aqui- 



LIBER SECVNDVS. 73 

Aquilone tantum in pofterum diem , aquam portcndit . Cum ab 
Auftro, vcl Coro, auc Fauonio node ferena fulgurauerit ; Ventum, 
& imbrcm ex ijfdem regionibus demonftrabit . Tonitrua Meridia- 
na imbrem fignificabunt . Nubes com fereno ecelo feruntur,fi eode 
globabuntur, appropinquante fole, difcutientur, & hoc fi ab Auftro 
Set, imbres portendunc . Soleocddence fi nubes vehementius atras 
ab orie\itc ccclum petent in node aquam minantur, ab occidentc-* 
impoftcrum diem. Si nubes vtvellera lanar fparguntur, multae ab 
oriente aquam in triduum praefagient . Ab his rerreni ignes proximc 
prsfagient. Inluccrnis, fungiy pluuiar. Ecluminanonexfeflammas 
elidunt, aut vix accenduntur. Item cum in eo pendentes coaccr- 
uanturfcintillx vel cum tollentibus ollas carbo adhsrferit>autcum 
conteftus ignis ex fc fauillam difcutit , fcincillam ve emittic. Vel 
cum cinis in foco concrefcit, & cum carbo vchementcr peliucet, & 
eft aquarum fignificatio . Si Mare intra fe murmurauerit, imbrem. 
Prarfagiunt, & animalia. Rana? vltra modum vocales, & hi 1 ices ma- 
tutino clangore, Corui fingulto quodam latrantes . Si vero carpa- 
tim voces reforbebunt » ventofum imbrem . Thcophraftus, quia.-, 
eademfere fcribit breuitati indulgendode induftria prxtcrmiflus . 
Plutarchusitem libro de animannum comparatione, multatcmpe- 
ftatum fignaex animalibuscapit . Conftantiflimum fignum eflb di- 
cic> quando Rana? claram voccm habent, imbrem (igniricare • 

De J^iue, & tins Vtilitate. Cap. V. 

THeophraftus libello de caufis , niuem maxime terra m foucro 
dixit, cum terram rarcfaciat, fermentet, & pabulum praebeat, 
& conclofo calore ad radices , eas augefcere , & corroborari. Pli- 
nius ad idem Vota arborum , frugumq. communia funt , niues diu- 
tinas federc. Caufanon folum , quia animam terrae euanefcentem 
exhalatione includunt, & comprimunt , retroq. agunt in vires fru- 
gum , atquc radices, vcrum quod & liquorcm fenfim prxbent , pu- 
rum praeterea , leuiflimumq. quando nix aquarum cccleftium fpuma 
eft . Ergo humor ex his non Vniucrfus ingurgitans,diluensq. fed 
quomodo (ititur diftillans, vclut ex vbcrealit omnia, qua: non inun- 
dat . Tellus quoque illomodo fermcntefcit, &: fucci plena, ac laftc- 
fecntibus fatis non effe&a aim tcmpus aperit, tepidis aridet horis. , 
Velexiftimamus enatis fegctibus incubans iilueftrium enafcetium 
herbarum Maleficia tollunt,prohibentq. germinumexcrefcentiam. 

Prxte- 



74 D E ■ A E R I S TRANSMVT. 

Praeterea cohibetintrorfum radices ne in germma cito excrefcant , 
fed adauctis viribus filiquas, vcl fpicas habiciores producac . Vcl ex 
foluris niuibus He lutum,nam terra? aiiquid admiftum habere dicut, 
& a Sole dudum excalefa&um conficit pinguiflimum lecamen . 

De Nine Maiorum SententU . Cap. y L 

ANaximenes(Plutarcho referente)niuem generari dixit, quan- 
do decidua aqua congelatur . Ariftoteles n iuem pruina* fim i- 
lem facit : nam cum nubes conglaciata fuerit, nix eft, nix namq. eft 
eft nubis congelatio iam confiftentis, &per ingens frigus congela* 
fcit . Conie&ura nobis efle poteft, ex eo quod frigidimmis regioni- 
bus, & hyeme nix decidat nubes ciim prarcedenti calore incaluir,re- 
liquijs adhuc in nube exiftentibus* ex quo a terra fublata eft , & nifi 
itafit, non vtique in fublimi fufpenfa maneret , fed vekit nebula_# 
deorfum procumberet . Pra?terea idem Jibrode animalium ortu , 
niuem fpumam quandam effe voluit , aeris multum in ea concineri , 
*• *• qui ex humidi attritu attrahitur . Et quinto de animalium hiftbria 
5-i?, ait niuem vetuftate tabefcere . Quemadmodum Euftathius Homeri 
Interpres in Armenia rubentes niues nafci ait , quod loca eo Minio 
V. ys, abbundent , ex quo exhalationes inficiantur. Plutarchus in que- 
ftionibus conuiualibus . Nix(ait) eft minutarum , & frequentium_t 
aceruus bullarum, quapropter haud fecus in gelidis, & humentibus 
y8i, locis, quam in apricis Nix effluit. Et alibi : Nix poftquam aerem 
417* expirauit, & eftudit fubtilem , & gelidum , mox diffluit . Seneca ve- 
r6. A iun t Niuem in ea parte aeris fieri, qua? propc terras eft . Hanc 
cnim plus habere caloris ex tribuscaufis. Vna, quod ©mnis terra- 
rum euaporatio,cum multum intra fe reruidi , aridiq. habeat , hoc 
eft calidior quo reccntior . Altera, quod radij Solis 4 terra reft> 
liunt, & in fe recurrunt. Horum duplicatio proxima quarque a* ter- 
riscalefacit, qua? ideo plus habet teporis, quia Solcm bis fentiune. 
4*9- Tertia caufaeft , quod magis fuperiora perflantur ,ar quarcunquo 
deprefla funt, minus ventis verberantur . Accedit his ratio Demo- 
criti. Omne corpus, quo folidius eft, hoc caloremcitiiis concipit , 
& diutius feruat. Itaque fx in Sole pofuerisameom Vas,<& vitreum, 
& argenteum arneo citius calor accedit, diutius adhsrebit . Adijcit 
quare hoc cxiftimet fieri . His,inquit, corporibus, qua? duriora , & 
pre(fiora , denfioraq. funt , neceffeeft minora foramina effe, & te- 
•nuiorcm in fingulis fpiritum . Sequitur, vt quemadmodum minora 

bal- 



.TVLIBER SECVNDVS. 7 y 

balnearia, &: miliaria citius calertunc, He hare foramina occulta, cc- 
kriuscalorem fentiant, & quicquid receperint, tardius reddant. 
Oninis aer, quo proprioreft terris, hoc craflior, quemadmodum-* 4.1 
in aqua, & omni humore Fax ima eft, ita in acre fptuKfima quxque 
defidunt, Vnde omnia , qua: craflioris , folidiorisq. materia: funt, 
hociidelius cuftodirecalorcm rcceptum,&quoarditior eft aer, hoc 4 . 
purior • Ob id in e-a parte aeris nines concipiuntur, qua: terris vici- 
na eft, & ideo minus alligari, quia minore rigore coic, nam vici- 
nus aer plus habet frigoris, quam vt in aquam, & nubem tranfeat, 
&: minus quim vt duretur in grandinem . Hoc medio frigore non-. 
minis intenfo niucs mint coadis aquis ,& plus illi fpiritus, quam_» 
aqu.x iixilc. Quxrit item, cur grandorotunda,nonautcm niuis ca- 4- 
dendo I bum grando deorfum fertur corrotandarr , & ; tOties per 
fpatium aeris denfi aquabiliter deuoluta in orbem teri . Sed Nix 
non eft tarn folida, immo quia tarn fufaeft, & non per magnam alti- 
tudinem cadic , fed circa terrain initium eius eft , Ita non longius 
illi per aera , fed ex proximo lapfus eft. Qua-ritur item, cur hyc- 4. 
me ningar, non grandmet, Vere iam frigore infrado cadat ) 
Hyeme aer riget , & ideo nondum in aquam vertitur , fed in ni- 
ucm , cui aer propior eft. Cum Vcr cccpit , maior temporis ta- 
clinatio fequitur , & calidiore carlo maiora funt ftillicidia^. . 
Virgilius. 

Cum ruit imbr 'tfirum Utr. 
Vehemcntioreft aeris immutatio , vndique patcfacti , & foluentis 
fe , ipfo tempore adiuuante , ob hoc nimbi grauesmagis , vaftjq. 
quam pertinaces deferuntur.Bruma lentas pluuias habet, & tenues, 
& cum pluuia rara, & minuta niucm quoquc admixtam habet. 4 

De Ntuis generatione Opinio propria^ . 
Cap* V I I. 

NOs autem niucm ita gigni nouimus . Agitata aqua aere intef- 
currente fpumelcit, fic agitato ventis aere iam iam rofcido , 
& in nubes coalito fpumas concipit , qua: inhorrefcente frigoris ri- 
gore in niucm concrefcit . Nix hybemo oritur temporc,fpirantibus 
Aquilonibus nubes dedu&x, ac iactarx, qua* crebris humoribus rna- 
defcunt, ex agitatione ilia fpumefcunt, fic faruicntibus frigoribus 
fuperata, debcllataq. caloris paupcrie, qui in aere concludibatur , 

in ni- 



7 6 DE AERIS TRANSMVT. 

in Niuem confpilTefcit , fic grauior facia ad terra m labitur. Quod 
aeris mulcum comineac,ex eo colligere eft , quod fi aquam agi- 
temus > & verberabimus in fpumam abit, & fpuma nil aliud eft, nil? 
aer, & aquacommixta. Idem euenit in oleo,& aqua; oleum namq. 
valde aeriumeft, & agitatum maxime fpurnofum. Argumento quo- 
que efle poteft, quod calido adueniente Nix refoluitur,& in paruam 
admodum aquae quantitatem reftringitur . Divert a gelu, quod Ieui 
quouis calore foluitur, ob id farpe videmus , cum ningit in Monti- 
bus Nix , in plants pluuia eft ; in planis cnim > 8c concauis locis ma* 
gis calorinualefcit . 

Aliqua Niuium Problemata. Cap. VIII. 

MAcrobius Saturnalium feptimo . Cur aqua , quae globis ni- 
uium perducitur ad niualem rigorem , non minus in potu 
noxia eft j qudm ex ipfaniueaqua re/oluta ? Scimus enim quot, 
quantarq, noxare poto niuis humore nafcantur . Aqua etiam ex ni- 
ue refoluca, etiamfi igne calehat , & calida bibatur arquc noxia eft , 
ac fiepota fit frigida . Niualis aqua non fo!o rigore pernieiofacft, 
fed ob aliam caufam , quam Ariftoteles in Phyficis quarftionibus ab- 
foluit . Omnis aqua habct in fe tenuiflimi aeris portionem,quo fa- 
lutaris eft, habet & terream farccm , quae eft corpulenta . Cum er- 
go aeris frigore , & gelu coacta coalelcit , necefle eft per euapora- 
cionem velut exprimi exea auram illam tenuifllmam , qua difce~ 
dence Tola terrea in fe renianet natura . Quod hinc apparet , quia 
ciim fueriteadem aqua Solis calore foluta , minor modus eius re- 
peritur , qudm fuit 3ntequam congelafceret,deeft quod euaporatio, 
folum in aqua falubre confumpfit . Nix ergo , qua: nihil aliud eft , 
quam aqua in aerc denfata , tenuitatem Cm, aim denfaretur, ami- 
fit, & ideo ex eius refoluta? potu diuerfa morborum genera vifec- 
ribusinfeminantur . 

De Niuis Prognojlicis , £af>. I X. 

ARatus & Niuis Prognofticadocct ex itincrc colligere in Pro- 
gnofticis . 

Qutd ? Maiora eanam cinis einis ipfe repent} 
Cum eoit albenti T^Jx terras vejiit amiclu. 



LIBER SECVNDVS. 77 

Nix operit terras. 

$i vaslo vifcera biatu 

Difcutiant terra veniet vis atbere toto 

Dira Procellarum, T^ix omnes veRiet agros 

Nix berbas laedet terteras, Nix vret ariftas. 
Plutarchus in Librodc primo frigido ait Niuem generari» fi Au- 
fter fpirauent prius,qui acrcm deducat , fpirante Borca illicd 
ningcc . Proucrbium affcrt vulgo iaftari folitum-» . 

xAuflerfiBoream exctucrit. iUico ninget 

Vbi enim quafi matcricm Aufter humorcm apcaueric cxcipiens con- 
glaciat cum Aquilo . Argumcnto pra*fcrtim eft Nix, qua? poftquam 
acrem effudit, cxpirauitq. fubtilem , & gclidum , mox diffloit . Ex 4«7» 
hac Niuis, feu nubis concrerione aerea , & clara i vulgaribus duo- 
bus potiflixnum (ignis conijcicur Nix fucura . Vnum cft,cum aerem 
turbidum clara quadam turbarione ad albcdinem dcclinantc intue- 
tur. Altcrum cum nubc apparencc acrcm calefieri aliquantulum 
fcncitur ralorc ipfius paulacim ab eo expulfu , cx his Niucm futu- 
ram, quandoquidem nubes, cx qua fit pluuia, eft obfeura , & denfior 
in Vnam partem magis con tract am , nubes vero niuofa , fparfa_r , V.f » 
clara, & apcrta. 

De Grandine Maiorum Opiniones • 

Cap. X • 

DE grandine agetur,res cum niue cognata, eiufdem fobolis.Li- 
bro dePIacitis Philofophorum Plutarchus ait . Anaximencm 
exiftimafle grandinem eire aquam vuida aqua veftitam • Epicu- 
rum forman grandinem vbi d longinquo cafu compa&a eft . Arifto- 
teli Anaxagor? , alijsq. Philofophis placuiflc ait , grandinem lon- 
gius acre i calore cuedto fupremoloco , vbi folarium radiorum rc- 
flexiones definunt, ibiq. 4 faruientc frigorc in nubem aftringi , ob id 
tepidis locis, & arftiuo tempore glaciari . Sedciufmodi argumcntis 
inficiatur . Celfis moncium cacuminibus grandines non cadcrti* 
qucmadmodum & niucs, ergonon in fublimi loco oriuntur . Pras- 
tcrea proximc terram vifum eft nubem fcrri tarn vehementi fenitu, 
ac ingenti fragorc, vt videntibus,& audientibus timorincuteretur, - 
& interdum fine fono in maxima copia,enormi magnitudine,ac tcf- 

ktm 



7 8 DE AERIS TRANSMVT. 

ferxfigurx, vt nobis coniedari liccac proximc terrain concretos ob 
prarpropcrum, & cekrem ortum, nccrotato corpore per aercm cir- 
cumlatos, fed propria fententia p.er interclufionem genicos. Grx- 
ci antipariltafin vocant, cum calor frigus circumpellit, circumpul- 
fum vero frigus cumulatius fadum , propinquum aduerfum tradit , 
vc fiat locorum commigratio, & compulfio. Hoc pa#o per hyemem 
calida Hunt, qua: Tub terra aut aqua: puteales, & quo demilliores,& 
calidiores inrrorfuinimpulfa calidiute a circumuallantefrigore-,, 
& xftate frigefcunt aqua:, obfrigefada, qux Tub terra loca funt ob- 
circumclufi torrentioris xftus dominatum. Hoc idem accipien- 
dum in fupernis fieri locis : nam cum circumfufum fit calidum fri- 
gus, quod in nubeintercluditur, vehementius denfefcit, & eorum-» 
jeftina: concrete nubis dedudione fit aqua . Et adhuc magis ob cir- 
cumquaque yallatam caliditatem inter faciendum aquam confcftim 
inhorrefcente gelu contrahitur, &concreta fit grando , & ante- 
quam deorfum feratur, gelatio anteccffit, przuenitq. eius ortum , 
cum aqux deorfum latio, & eum in gelu concretio tempus poftulet, 
&breuiori tempore conltridio,quam delatio fadafit. Et Adhuc 
fuperiori oubis loco . Et quanto terra; eiufmodi tranfmutationes 
proximiores fadx funt, eo maioris eruptionis, & impetus, nec tor. 
natxfigurx, quod in delapfu non fcindantur anguli , ficutqux fubli- 
mi defcendunt . Fiunt grandines plus verd per xftatem , rariufculx 
pcrautumnum, longe minus hyberno . Feruntin Arabia, & Ethio- 
pia per xftatem, non per hyemem imbres fieri, ijq. impetuon\& re- 
pentini, quod euenit , quod & regio valde incalefcat . Apulcius ait, 
erandinare,tunc vero difcis cum aqua nubem lapidofo pondere , 8c 
feftinante prorumpit, cademq. vi, &. ad pernicitatem incitat , & ce- 
dentc acris molli cura prxcipitatam , indignatipne vehement] hu- 
mana, verberat , Poffidonius grandinem fieri dixit(Seneca referent 
te)ex nubeaquofa etiam in humorem verfa . Qua re rotunda bit > 
fcire potes,cum adootaueris ftillicidium omnc conglomerari. Quod 
& in fpeculis apparet , qux humorem halitu colligunt, & in poculis 
fparfis, fi qux guttx adUxfcrint in rotundum iacent , Poteft etiam 
fi non fuerit grando talis cpm defcrturcorrotundari, & toties per 
fpatium aeris denfi daioluta xquabilitcr , arque in orbem ten' . 
Grando nil aliud eft , quam fufpenfa glacies . Hywnc ningit , non- 
grandinat, & Vere iam frigore lnfrado grando cadet , quia hyeme 
aerriget. Ideo nondum in aquam vertitur , fed in niuem , cui aer 
proprior eft , Vere, calidioreccelo maiora fiunt ftillicidia . Auftro 
fiante guttx pleniores , Aquilone minus pluuix, Plinius ^grandi- 
nem 



LIBER SEC VND VS. 



79 



nem conglaciato imbre gigni dixit. Perhyemem grandines norL, 4.$. 
eadefe, ipfasq. interdiu farpius quim nodu, ktoulto celerhis re- Sentc * 
folui,qudm Nines. 



GRandinatio rton fit nifi frigore maxim£ faruiente , vcl loci ra- 
tione temporis, vel Vcntorum . Oportec quoque aqua fir la- 
xa, & aerofa, vtipfam frigus peruadat , penctrec , &in fummum_» 
conglaciet . Vnde oportct fit primd acr tenuis , vcl aqua dein . in- 
tcnfum frigus, ac gelid\*$ vdntus , ob id firpiflifrte Aquilor.e fpiran- 
it . Sed prarcurrat Auflcn? t aquam laxarhipumicofam, & in calidi- 
taccm vergeriterfr reddat , vc & frigorc compellatur intra . Nos ex- 
pcrti fumus aquam prius caleradam , hyemc cocli rigori expofitam 
pcrhorrefcenri illic6conglacia*n*Cj & in duriflimam glaciem conucr- 
tifle. Ethi,qut Niucm cortferuarididanroperam 3 calefaciunr primo 
aquam, mdx af i exponunt> vt durius,& frigidius conden fetur , & fie 
dairies afleruetur. Priterea Nos arftatc Vihurh conglaciauimus tfd- 
dendovmi falhirrum , vcl fal commune, 8t phtelam in medio expo- 
ficndo. Eft enini Nix media regfo halinitirum 4 vel fa\ commune ftu 
gidum dbm ealido. Aufterj&rSeptentrio eft halinittum mi*lm* vtn- 
tofumi& frtgtrfum.v'r libro de ameis rormen'tis cxpofbimcs . Vn<k-» 
Vinum,cjuod diflicillirrie' hyeme fcelafcit hie tali modo media acftat* 
conglaciatur. Fouet banc nbftram opinionem Plurarchus libro de-, 
primo frigido. Aqua per ft* fiifalaxa,& liquids eft,vbi quafi materic 
Aufter humorem aptauitjexcipiens congelauit earn Aquik) . E£ in_> 
queftionibus conuiualiblisait,a1fquos Solera mewere,qui maturan- Wr 
do humorrt excalefacitj cV putrcdinicos opportune* reddit. Quic^ 
quid Sole excalefa£tum eft, & tepidum redditu^, temper cOnuerfloni 
magis pater,ac remiflioneproprietatis ahtcgretfa ofFcnditur. Ob id 
grandines non ex aere folum, fed excalore , & frigore eflTe compofi- Zil,6. 
tos. £t libro de Primo frigido . Quippe 4 balncis , &rfudatorijsre* 
frige fcimus magis,quod atflncntius gclu cum aere rcfolutis, & flui- 
dis corporibus recipiamus. Idem accidit Aquar , quae frigefcit poft- 
quim incaluerit magis, quia rniuriaraeris reddira opportUnior eft . 
Turn aquam fcruidum in alturrl iac*tando, & in fublime tollendo, nil 
aliud agant quam vt cum acre carrf afTatim commifecant . 





XL 



417. 



Dt 



to DE AERIS TRANSMVT. 



De Grandinu Prognoflicis^ R ernedijs.Cap.XIL 

SEneca quofdam peritos , ait , obferuandarum nubiumefle, Sc 
prsdicerectim grando vcntura fit , & hoc incclligerc vifu ipfo 
potuiflc, cumcolorem nubium nocafTenc , quern grando tocies in- 
fequcbacur . Illud incredibile Cleone fuifle publice przpoficos . 
}<tK<t(owK*wf fpeculacores futurz grandinis . Hi cum fignum dedif- 
fenc adcfle iam grand inem pro fequifque agnum immolabac » alius 
pullum . Protinus ilia? nubes alio dcclinabanc cum aliquid guftaf- 
fcnc fanguinis , fi quis nec agnum > ij.cc pullum habebac , manus fibi 
afterebat , digitum fuum acuro graphio pungebat, & hoc fanguine_> 
licabac . Nec minus ab huius agello grando fe auertcbat > quam ab 
4.6. illo, in quo maioribus hoftijs exorata erat. Rationem huius rei 
quzrunt, & negant polTe fieri, vc cum grandine aliquis pacifcatur , 
& tempeftates munufculis redimat ■ quam vim munera , & Deos 
vincant . Alceri fufpicari fe aiunc efle in ipfo fanguine vim quandam 
pocencem auertendz nubis, ac repellendar, Ted quomodo in cam exi- 
*. f . 8 uo ^ an g ume potcfl: efle vis tanca , vc eam fcncianc nubcs ? Plinius 
nube grauidacandicante, quod vocanc cempeftacem albam grando 
imminebit . Auerci carmine grandines credunc pleriquc>cuius ver* 
ba inferere non equidem ferio au(im»quamq. a Cacone prodica con- 
tra luxaca membra iungenda harundinum fixurz. £c alibi contra-, 
grandinem carmina ex tare dixie. Ec alibi contra grandines men- 
ftrua valere hoc modo . Iam primum abigi grandines , turbinesve 
contra fulguraipfa inmenfe connudata, fic auerci violenriam Cccli. 
6$6. Innauigando quidem tempeftates etiam fine menftruis . Quod ex 
Grzcis excepic . Quippe Philoftracus apud Geoponicos fcribic. Si 
quis fpeculum incumbenci nubioftendac, grandinem przeerituram, 
Etrurius. Si Hyenz,auc Crocodilli,aut Focz pellem lococircum* 
ducas > eandem prz foribus loco fufpendas, grando non cadet . St 
vero claues multas diuerfarumzdium percircuitum regionisfuni- 
culis ailigaueris , grando przeeribic . Ec fi in domibus fiatuas tau- 
ros ligneos > valdp iuuabic , & fi teftudinem paluftrem dextra manu 
fupinam pofuerjs modica cerra circum ea aggefta,vt nequeat fe ip- 
fam yercere, & abire, quod ipfa facere non poterit, fi terra fub pedi- 
bus i^fius concaua faaa fuerir, cum eoim non rcperiac, quod inftar 
fubftentaculi apprendere queat , manetin loco , quo facto* nequo 
in aruum , neque in ilium alicjuem locum grando cadet. Sunt autem 



LIBER SECVNDVS. 81 

qui tradant horafextadiei, aut noc"tis circumgefhtionem teftudi- 
nis, & depofitionem fieri oportcrc. Apuleius Romanus ait. Vuam 
in tabelladepi&am in Vineam conferendam efle occidente Iyra> & 
fru&um mancre illxfum . Incipic autem occidere !yra ad Decimum 
Kal. Decembris. Perte&e quidem occidit. Prima Nonarum Februa- 
ry icemii>fo Nonarum die. Atque hie quidem a Vcceribus tradita 
Tunc. Ego verd quaedam ex relacis indecora eflc opinor , & vican- 
da , omnefque moneo caiibus , vc nequaquam animum aduercanc , 
venim ea gratia hicdefcripfi , vt ne videarquid relioquere corum, 
quae veneres prodiderunt.Quin & £qui fluuiatilis pellis Tegmenta ad 
Gngulos terminos pofita,grandinis ruinas cohibent, ac filtunt. 

De T^ris vtilitatibus . Cap. XllL 

SImplicis adhuc aeris tranfmutationes defcripfimus, mox mixti, 
fine compofiti, quaruoi prima ros eft . Inter coclcftium imbnu 
pro!e,Kos eft pr«cipua, dicemus de eo>& fuis allcclis . Pruina Man- 
na Eleomdi , & eiufmodi limilibus . Tantse erat apud antiquos 
auchoritatis ros , vt fi quis malum agris maximum imprecaretur, 
dicebat,non cadat fuper teros . De Dauide Ciclboc Mooces imprc- 
cante ita Tzetzes* 

Circa Montts Gtlboe commijfa pugna 
Saul intcrfccJs funt,fimul & Innatbas. 
Quod cum audiflct Dauid ,jlemt mult urn ; 
CMontei aut cm deuouit s b<tc ad vtrbum die ens e 
In vos d M ontcs Gciboc non incidat ros, 
Jicut liber Regum ea qua- de his fenbit . i 

De Truina Maiorum Placit<L-> . 
Cap. X I y . 

EOfdem Natal es Pnjinae,&Rpri dap Ap^oteles. Nafcitur enim 
aere fudo, videlicet nubibus carenti, & caliginis experce, ncc 
quidem fufflante vento: nam eo tempore ncc vapor vllus confiftit, 
vt in aquam denfetur, fed dirflatur & nubem euadit. Vapor enim , 
qui incerdiueducitur ob caloris furfum ferentis inopiam,neutiquam 
actolli poteft,oo£u frigcfa&us ancequam conglacietur in aquam-# 

F abit. 



8a DE AERIS TRANSMVT. 

abit. Per hyenjem, & frigidioribus locis concipitur, &depreflio- 
ribus. Conie&ura nobis tile poteft ex eo , quod celfis locis uon~, 
caduc, calor enim oneri fupra euehencis oon futfecturus e vaporo 
diiftlit, & in proximo dim it tic ; diffiuit enim , & foluitur concrctio 
in fublimioribus montium jugis . Thcophraftus aic . Acre fudo, & 
fereno He gelatio , tunc enim aer ccnuiilimus eft, quando citofri- 
gefcit, & aqua calida cico refrigeratur, quia tenuior , Vnde nec lo- 
cis aquofis, nec temporalibus hyemalibus accidie gelatio, Vim inci- 
dendi pruina, quam Nix fortiri pucatur, & noualia perinde meliore- 
fcere pruina cxiftimant, glebasenim diftundi fubeunte, mordenteq. 
quoniam conftantior eft- Tenuior Niue propterea eft, quia Nix 
exnube confiftir, & veluti fpumaeft quaedam fpiritum admodum_ • 
contineiis .^Ipftrautenxppttina per fe con.ftat tenuiori quod am ac- 
re, tiumbreq. cdndita'. Librode caufis Plantarum. Apuleius.Gla- 
ciem dicimus humore fereno frigore concrecum , huic eft pruina_» 
confimilis,u\in©lIities>OTis matutinis frigoribus incanuic . Plinius, 
pruinam e gclido rore fieri dixit . Suidas y cum ex terra, aut Mari a 
Sole humor fublatus non conficitur , fed refrigeracur , pruina dici- 
tur. Pliniusex Tbeophrafto. Hius pcrniciofior natura quoniam_a 
lapfa perfrdet* gelatq. ac nc auraquidem vlla depeliitur , quia non— 
fit nift immoto aere, & fereno . H*c enim vento tempore incitatis, 
& corrumpere audentibus fatis mollibus infidens adurit la&efcen- 
tesgcrminum oculos. Ifidorus , Pruinam diet am ait, quod vrat fi- 
cut ignis: pyr enim ignis eft* £x relatu Nauigantium in Septentrio- 
nal! peninfula, cadit Pruina , ita incidens vt viuum argentum , om- 
nia penetrat , & vrit . Nos autem dicimus , rorem , & pruinam_» 
eiufdem efle qualitatis, nou ex vaporibus, fed hcrbarum diftillatio- 
nc cnatam.earum qualitates rcFercntem fit nonfubhmioribus locis 
ex noftis frigore,vcl borealibus, & frigidis ventis fpirantibus : non 
aqua non grando.auc nix qualitates incidences, & varias habet , vt 
ros, &praftMapJ^*" ^* w^A0W«K4k W\uVy^ !#vA 

De Rore Maiorum Placita, & Confotationes. 

Cdp. XV. 

SEd videamus Ariftotelis Placita » Inquit enim, Vapor, qui at- 
tolli in ftiblimenon valuitob ipfins eleuantis calidi imbecilli- 
tatem infernc fubfidens > & occurfantis no&is frigore frigefac'tus 

terrain 



t 

LIBER SEC VNDVS. g ? 

rerram ambit, & ros euadit i nam ambiens aer non tarn calcfadus , 
vt quod fublime datum eft crefcere, ncc ita frigefactus, vt denfefee- 
rc poflit. ob id potiflimum Vcre , & Autumno tempcratis locis , 8c 
tranquillo Ccelo, vbi Vcnti nonfufflent, vcl Auftrinis , non Aquilo- 
nijs flatibus : nam (i fudum, ferennmq. non fuerit non vtique vapor 
fuftollitur, humefcente enim acre ex delapfis imbribus, denfefcit , 
& neutiquam poteft atrolli nec quidem fuflflante vento, quia in au- 
ras difflari folita, & in nihilum abire , & quod non longc a terra ab- 
fit, nobis ex hoc licebit conic&are , qnod in cditioribus Montibus 
non fpe&atur, fed humiiioribus refidet locis ; in remotioribus enim 
a terra locis aer flu i tat, nec circumfertur , vt per eiufmodi curfum 
non coeat , ncque folarium radiorum rcflexionem tantam habct 
jfirmitndir.em, vt fubtrahere poflet, tandem pauca exhaJatio, & fin- 
gulorum dierum, & cxiguo loco fit ros. Hare Ariftotelcs. SedPlu- V.j». 
tarchus e(Te ait imbrem imbccillum,& languidum, Sc Lunam eum_# 
copiofius fundere, qua propter cum ratione Alcmanlouisrlliam, & 
Lunar appellat, ita canens. 

l(ps louts, & Luna rata aliment a miniflrat . 
Imbecillis enim Lunx tepor. Itaque trahit quidem xque , ac So! e 
terra cxhalationem, vcrum quia earn fubuehere non val et inaltum, 
neque accipere dimittit. Idq. inqiucftionibusnaturalibus. Et alibi 47 j. 
in plenilumjs liquefcens aer maxime rorat,vt Alcman Melicus quo- 
dam loco intuens aeris, & Lunar fllium rorem elfe . Plinius i Prx 1*9- 
ceptore breuibus verbis ita pcrftringit . Ros ncque gclu, ncque ar- 7 '* 9 
doribus,neque ventis,neque nifi ferenanocte. Suntrorcs fatis ini- 
mici . Luna; ftatum noxium in nodibus quidem nifi ferenis, & cum 
aura quiefcente , quoniam nequc in nube, neque in gelu cadit ros . 
Sic quoque non fine remcdio . Sarmenta autem palearum accruos, 
& euulfas hcrbas, fructiccsq. per Vincas, camposq. cum timebis in- 
cendito, fumus medebitur . Decedis Paluftribus nodurni rores no- t 
cent , vndc quotidic ante Solem occidentem in te&um defcrri de- 
bent . Apuleius . Ros no&urnus humor , quern fercnitas tenuiter 
fpargit . Sed Ariftotclis opinio incongrua mihi videtur, & abfurda, i0 y '. 
coarguunt earn quamplurimarroris qualiratcs > quae longc abfunt i 
fimplici vaporum prole, vt pluuiar Niuis,& grandinis . Aqua cx im- 
bnbus, quam potamus, fine quali tare, odore, colore, fapore ; at ros 
medicata aqua eft. Plutarcbus in naturalibus queftionibus, rorem 
vi mordent i prardi turn effedicit, ex eo quod illos, qui hunc bibunt 
redduntur graciliores, quare mulieres habitiorcs veftibus , & lanis 
tcnuibus excipiunt rorem , coq. corpulentiam putant refolucro . 

F a Laitus 



84 DE AERIS TRANSMVT. 

Eaitus veto dixit , fubtilitatc fua cutis humorem diftringit, vt qui 
per arbufta rorulcnta ambulcnt,mcmbra, quae corum tlagellis tan- 
guntur, lepra fa?dari folent : nam ficut vulgo humefcentia occupat 
lemina, proinde ex vindibus & tenellis in corio d rore Janctnatis , 
& colliquatis leuis a/pergo eiaculata noxia replet eas , quibus eft 
affufa, maxime exangnes corporis partes ceu crura , & pedes , fo. 
dicatq. & mordicat earum fpeciem . Et in queftionibus nacurali- 
bus rorem aitdulcem prarbere pecori pabulum. Dydimus. Ros , 
qui in rofis reperitur pure cum penna collectus fuper fpecillis pal- 
pebris aflfufus lippitudini medetur . Prarterea oui tefta rore plena-* > 
& Soli expofita afcendit per haftam , quod non euenit in reliquis 
aquis , fed a 4 vi fatis occulta . Satis pucriliter Suetfanus in Mecheo- 
ris afcendere dixit ob tenuitatcm roris,cum non afcendat aqua_» 
vitxt qua: omnium fubtiliffima eft , & ros feruatus phlegmate cor- 
rumpitur,vt aqua diftillata,quod complutis aquis non accidit. 

Ros quomodo oriatur * Cap* XVI. 

NOs veritatem tentabimus inueftigare . Sed prius aliqua prar- 
fari oportet, vt melius, qua: di&uri fumus intelligantur. Qui 
admirabili, immo admirabilitate pleno , & diuino pene diftillandi 
ftudio oble&ancur , qua: dicemus , facilins incelleduri Aint. Ignis 
agens in res humidas, & vapidas, qua: tumentis vafe aluei claudun- 
turad vafispileum fui vi caloris fpiritus fubuehit, vbi frigore con- 
creti denfiores fa&i vafis fornices irrorant, & demum per canalcm 
in fubiedum receptaculum in gutta ftillatim refluunt . Atficopio- 
fius ignem fuppones torrentioris vi aeftus fpiritus corpuJentia fa- 
clus in pinguem fubftantiam vertitur, ideitin oleum , & penitiores 
qualitates elicit . Id etiam eueniet , fi vas tepido Soli, vel feruidio- 
ri expofueris, nam & laticem , & pingue extillabit . Idem etiam & 
in mundo euenireimaginaberis . Vienim Solis , &fyderum calidif- 
fimas tcmporibus Tub torrido Canis fydcre,apricioribus locis her- 
bas, & plantas caleraciens humidos vapores, qui funtrores planta- 
rum, oleum, & refinas per latcntts,&: apertos corticis poros extor- 
quet, qua: funt olcofa? fubftantia?, & attenuando ad acthera fubuehit, 
ac per aera difleminantur . At no&is frigore occurfante , qui in li- 
quores coeunt herbas antelucano madore irrorant , vt in eorum fo- 
lijs iulympidas guttulas renident,qui veropinguiores,in mcl,gum- 
mi, & glucinofos latices inftar fudores compluunt, & iuper idoneas 

fron- 



LIBER SECVNDVS. 85* 

trondes, truncos, & faxa infident, & qua? in terram deciduntipfa.^ 
fui ficcitate abforbct . Sic vnufquifque liquor fu* plant* infiras vir- 
tutes retinet.Ros cnim non folius herb* fuccu«,fed circu confitarum 
plantarum faliua, & variarum virtutum cx cuiufque natura Plantar. 
Quod fol arftate relinofos, & oleogineos fuccos maturet, atquc c ra- 
dicibus per meduHam quafi per fyphonem furfum hauriat , indicio 
font thuriferx arborcs, & refiniferar, & alia* laxioris texturas, quxfa- 
cilius folis radios admirtunt, qnarum cortices atftate fauciant & per 
vulncra gurami, maftiches , & medicata6 refinas expirant , 6c in la- 
bris coeunt. Sol igitur vere ex recentioribuG herbarum alparagis 
& turionibus folijsq. halitus eliciens non in fublimcm aeris plagam 
cum ve&atfcd propetcrram vagus deal ido derelic~his,no&is fuper- 
uento frigore confpi/Tatus cum in fupremo loco nequear confifterc 
herbas roTcido madore confpcrgit,& elicit variarum herbarum vir- 
tutes :ob id varij fcriptores rorcs variarum virtutum dixere. Solet 
propterca Luna copiofiorem rorem funderc , quae omnia recinuit 
Ariftotdcs . AUrologi dicunc Vcnercm, & louem rorcm crearc. 

De Margaritis . Cap. XV 11. 

T Ra&atumde rorc, decet fcquatur tra&atas dc Margaritif . 
Vulgo enim creditur Margaritas e rore concipi . Nos adhunc 
errorem auertendum (etfi extra rem) nofixam hue fententiam aflfer- 
rc non piguic . Plinius de Margaritis loquens ait . Indicus occanus 
maxime Margaritas mittit . Origo atquc genicura concha- cft,haud 
multum oftrearum conchis duferens . Has vbi genitalis omni ft irnu- 
laucrint bora pandentes fe fe quadam ofcitatione , impleri rofcido 
conceptu tradunt grauidas poftea eniti , partumq. concharum dTc 
Margaritas pro qualitate roris accepti 11 purus inrluxeritcandorem 
confpici : fi vcro turbidus, 6c fee turn fordefcere eundem pallcre,coclo 
minante conceptual ex eo quippe conftare, coeliq. eis maiorem fo- 
cietatem efle, qui m Maris, inde nubilum trahi colorem aut prar da- 
ritatcmatutinaferenum . Si tempeftiue grandefcere, & partus . Si 
fulguret, comprimi conchas, ac per ieiunij modo minui . Si vero 8c 
tonuerit pauidas, ac repente compreflas , qua: vocant phyfemata^ f 
eftccre, fpeciem modo inani infla tarn fine corpore hos eil'e concha- 
rum abortus . Miror ip(o tantum ccelo gaudcre . Sole rubefecro , 
candoremq. perdere » vt corpus humanum , quare praxipuum curto- 
diiuit pelagic altius mcrfx > quam vtpenctrent radij •. Androitenes 

F j apud 



8<S DE AERIS TRANSMVT. 

$• 3 f • apud Athcncuni in conchis nafci fcripfit . Vnio in oftrei carnc gigni- 
foltno tur 9 qucmadmodum in imbris grando & alias quidem aurci vfquo 
adeo colorisjvc ab auro vix dignofcatur,fi proprius id admotum fir, 
alias argenceus , alias prorfus candidus t oculisq. pifcium fimilis. 
Aclianus in vna concha viginti- vniones procreates ciTc . Charc9 
Mytilcnus lib. hiftoriarum Alexandri concha; ofla, Margaritas vo- 
cat . Aiuut cum farpe tonat, & imber largior erTunditur , cum magis 
Pinnas concipere, vnioncsq. plunmos gencrari, hyemc in profundo 
maris gurgite pinnas demergi folitas, aftace vero adnatances hiare 
no&u, intcrdiu compreffas, quotquot fcopulis, faxorumve fefc cauis 
arfixerint, radices agere, & ibidem commorances , vniones parare % 
Pinnarum qua in alto degunt, clariflimos efle vniones punorcs , 
70. a grandioresq. contra illorum> quae per arquoris fumma fluitant vnio- 
nes colorisq. nubili, quia folis radijs percutiantur. Solinus a Plinio, 
de Taprobane Infula loquens . Concha: Tunc, in quibus hoc genus la- 
pidum repcritur , qua: certo anni tempore , luxuriante conceptu fi- 
tiunt rorem, velut maritum, cuius deliderio hiant , & cum maxime 
lunares liquefiunt afpergines ofcitatione quadam hauriunt humo- 
rem cupitum . Sic concipiunt, grauidarq. fiunt, ac de fagina qualita- 
tercddunchabicus vnionum * nam C\ purum fuerit, quod acccptarinc 
candicant orbiculi lapillorum , fi turbidum aut pallore languefcunt 
aut rurTo innubilantur, ita magis de ccelo, qudm de mari partus ha- 
bent. Denique quoties excipiunt matutint aeris femen , fit clarius 
Margaritis color, quoties vefpere fit obfeurius, quanto magis hau- 
ferit, tanto magis proficit lapidum magnitudo. Si rcpente rnicaue- 
ric corrufcatio intempeftiuo motu comprimuntur , clauesq. fubita 
formidine contrahunt abortiua , aut enim paruuli funtferupuli aut 
inanes,conchis ipfis ineft fenfus, partus fuos maculareriment,cumq. 
flagrantioribus radijs excanducrit dies , ne fufcentur lapides , folis 
calore fubfident, & fc profundis ingurgitant,vt abaftu vindicentur. 
gregatim natanc, nunquam fimul duo reperiuntur , vnde vnionibus 
nomen datum. Amencus Vefpuccius in fua nauigatione inquit, 
ad gentes quafdam peruenimus , in quibus orientalium vnionunv_# 
maximum comperimus numcrum. in oftreolis centum >& triginta 
vniones in quibufdam veronon totidem reperiebantur> maiores no- 
ftros tanta ignorantia, & cacicate tcneri, vtcrederent Margaritite- 
ras Conchas, quae fuis fcopulis alligantur tarn fbrti vinculo , vt fcr- 
reo malleo , & vehement! iiimo opus fit idu , vt a faxo diuellantur , 
fub aquis plus quindecim paflibus reiidentes, verno tempore ad 
fummum maris afcendcre,acnatantcs,patulo ore hiantcs,rorcm ex* 

cipere . 




f 



LIBER, SECVNDVS. 87 

cipcre. Ac mirorPlinium fibi contradicere, nam fi ore concipmnt, 
qua: in altum fubuehuntur, excipiendo ron propinquiorcs , cur qua: 
in longoaquaruminteruallo inferius ftabulantur,ofcitantes rofctdo 
imbre replentur atque roris puritate impuritaceq. candidi Be fordidi 
vniones nafcantur,& quo profijndiores eo clariorcs . Solinus natan- 
tcs gregatim dicit. Quomodo tarn graue oftrei pondus natare po* 
tcft ? Pra-cerea fcriptores omncs fimul aduerfancur vt in mcndacio 
foleteuenirc. Scd noftraoimia eflet morofitas in his immorari ctk 
ab omnibus recencioribus pro mendaciohabearur . l as ex carnc-» 
generari non puto , fed ex coclea,cum concolores argente* concha: 
line, & concha? adharentes vidimus plufquam triginta limul coniun- 
ctas. Magnas vel paruas reperiri non ex haufta qualitate, fed- sca- 
le; nam vetuftiores funt> quod macutini rores claros & tereces gc- 
nerent, & vefoertini rubefcentes, & fordidos fcetus.vel cum in apcr- 
tas conchas hilgetrum effulferic, r'abulofum puto, fed potius cum_> 
Tzetze confenferim , qui aic candorem , & fordes ex pura, & turbi- 
da eorum fagina, & mari . 

Ego autem ilium naturale fulguris non tolero , 

Finitimum fabulis autem arbitror • 

Dico autem illic mare ejfe purijjimum 

Et illic lapiJlos f.uere argentei color is 

Ommbus autem M argaritii% qui ex India 

JnBritannys autem fiunt t & ex regionibut altjs . 

Alibi quidam pallida, alibi autem ruf*& alibi non btne rot&da. 

DezTlianna. Cap. XFIIL 

ROris proles eft Manna. Serapion ex opinione Ifac Ebenazram 
melroris vocat: U Tereniabin cadens ec.vlo, & aflimilatur 
melli granaco, & maiorem e ccdo cadentem excipiunt arborcs ter- 
ra; Coraxeni habentcs per foiijs ip:'nas,ac rubeos fioccos Gnc fru&u. 
Hos manuam vocamus ex facra pagina . Podridiecnim cum lom, 
)argicus dTLt Uraeliti.o Populocibum confper/ic humutn rofcido 
femine Corianno fimilii guftumelU$,exquoplacew*/actitabantur f 
gens tpncrpirabunda, cumcceleftcmunus confpexiuentj dicerc cce- 
pi&manhu ? maflhu ? ideft # quid eft hoc ? cjuid eft hoc ? cuius nomi- 
nis vcftigium rclucet in manna > &ica vocatum pofteai recenciori- 
bus Grarcis, He J-acmis . TheophraiUiS'ex Hefiodo, & Ariftotele fuc- 
cum inclhcum ex xchere quercubus illapfum putac. Hippocrates 

F 4 cedri. 



8S DE AERIS TRANSMVT. 

cedrinum mel,Galenus c Libani arboribus excuffum , Celfus Syria- 
cum mcl vocat . Eximium , & mirabilitate plenum naturae opus anti- 
quis ignotum, ideo paucis, & vacillantibus verbis deco locuti Tunc. 
Nos dc Manna, qua? apud Brutios oritur loquemur,quae quidem ma- 
xime Orni , vel Fraxini folijs excipitur. Ornus arbor eft humilis , 
caudice tcrcti larui cortice, ramulis vtrinqne pinnatis, habitu, & ef- 
figie tota Fraxinum aemulatur. Quare columella Ornos fylueftres 
iraxinos vocat . Fraxinus arbor proccra, ramis vtrinqne pinnatis, 
folio Lauri per ambitum leuitcr ferrato, non fine quodam marginis 
vcl cacuminis aculeato callo, audu facillima . Sunrambz laxar cor- 
tices texturx, quar facile folis calorem admittunr, atque per eofdem 
latentes poros infitum fpiritum exhalant, cuius pars prar fui vifcofi-* 
tare non difflatur. fed coit in Manna. Sed Manna , qua? ex Omo no- 
bilior eft , quim quar ex fraxino . Saruiflimo igitur fol arftuans tem- 
pore, Fraxinos » & Ornos calcfaciens vapidum craftumq. elicit fpi- 
ritum ex eis qui in auras abit reduce vcro node frigefadus melleo 
ncdare planras ipfas atque circumfitas,& tellurem ipfam matutini* 
horis irrorat, qui vero d fole illedi pcrplantar poros tranfpirabant 
Solis calorc tepefadi, ab ipfis arborum caudicibus, & folijs, in fa- 
rinaceos furfures coercit, dcnuo a*ftu redeunte in fpiritum verfuros. 
Atqui cortices , & tenellos ramos cultri acie vulnerant , & e vulnc- 
ribus gummofi grumi quafi effluunt . Arbor ad hominis alrirudinem 
vulneratur ter primo manat aqua, ac velnticeruleo fucco , deindo 
altius fauciatur, tnbus enim locis,& clara effluitaqua, mox bis al- 
tius lancinatur , & hare dicitur Manna vi fada idq. diebus rit diuer- 
fis, & colligitur e ramis, trunco,& frondibus . Brntij qui Akauillam 
inco!unt, e frortdibus Mannam vberiusquim cartcri corraduntj fed 
vcrentur adhuc vtrum ex co?lo vel ex planris iplis expiret,& ad vcri- 
ratem explorandam, nodu fuper arbores lintea obtendunt, mane in 
folis ortu fuprafrondes & lintea collapfam Mannam offendunt. Sunt 
qui recifos truncos in vinari js cell i s aggeftos depofuerc, & ex fedi9 
caudicibus inftar fudoris mclleas gutricellas extillarc rcpererunt , 
loci frigore concretas . Plerunque per fex, odo, ant decern millia-* 
pafll c fraxineis fyluis longe arbores, herbas , & faxa rofcido mclle 
madida offendunt, fed Veritas eft, quod vapor qui e plantis exugitut 
in arem vcrtitur , & nodis frigore rcftuus fadus, ft venti filehr, fuas 
planras irrorat li d ventis exagitatur, alienas plantas irrorat fatis 
longe a fuis locis: & hare manna frondium dicitur . Sed quar e fucci 
trunco plant* emanat , corporis Manna vocatur. Collcdio incipif 
a medio Iulio per quadraginta dies, led Auftro f lante exiccatur,nec 

nili 



LIBER SECVNDVS. 89 

tlifi triduo durae. Plena Lunavberius defluit . Si paruar, & minimtr 
pluuis inceflerint, ac leues aurar efflauerinc, maxima defluit quanti- 
tas . Si dies ficcefcunt,ac venti infnfflauermt , nihil , fi Orni & Fra- 
xini c fyluis in domeftica trasferancurcopiofiorem perducunc Man- 
nam,ac effedu vehementiorem. Pontanns nofter in fuis Metheoris 
Calabriam ex Manna falicem appellac ipfatnq. ica eleganciflimc-» 
defcribit . 

Quin etiam Calabris in Montibus ac per opacum, 
Labttur ingenti Crathis fi qua earuleus aluo, 
Quaque Syrys fylua conuallibus horrent 
Foehces Jylua quarumde fronde itquefcunt 
Dtuiniroris l.itices, quos fedula pajjim 
Turba leg$t> gratutn auxihum languentibus dgrh » 
llltc ait ate media fub file furenti 
Dum regnat cahr> & terra Jinduntur biantes 
Turn tener Hie vapor fenfim fublatus ab a flu 
Verfatusq. die, multoq. incoftus ab igni 
Coneaua per loca> & arefcentibus vndique Sy/uis 
Jngratum vt fenjtt frtgut fub node madenti 
Cum nulla fptrant aura, fr filet humidus aer $ 
Contrahitur paulathn, & lento bumore coaflus • 
In gut t as abitt & filys fitientibuj bar ens 
JLentefcit, rurfumq, diurno d file reco&Us . 
Induit & fpecitm eera mellisq.fiporem 
Quod dr apes praslant arte ingenitoq. fauore 
Hoc medicos natura bominum producit in vfus . 

DeMelk. Cap. XIX. I 

j t m t » _J I* J f% • • • j • * ft * . 

ESt etiam mel mannae (pedes, & roris. Ex Fraxino manna dici- 
tur, ex alijs mel . fcx quercubus mel fudare cecinit antiquitus 
Hefiodus, Primo ab eo Virgilius . 

Et dura qutrcus fudabuntrofcida meUa . 
Qnintus Curt ins quafdam arbores in Hircania efTe fcribit frequen- 
tes, fbrmam Quercus habentes, cuius folia multo melle tingantur* 
fed nifi ab incolis Solis ortu I folijs excipiatur . Seneca Mel quod- 6 
dam apud Indos reperiri in harundinum fblijs,quod autem ros illius 
cceli, aut ipfius harundinis humor dulcis,& pinguior gignit. Plinius 
ab Hefiodo . Robora ferunc vifcum , & Mclla , vt author eft Hefio- 
dus • 



9 o DE AER. I S TRANSMVT. 

dus . Conftacq. rores melleos e ccrlo, vc diximus cadences non alijs 
16 6 magis infidere frondibus . Exarbore ole* vulgan , & quam amara 
coca, fcingraca, corcioc, caudice, fruftu nondum fale condico ema- 
nare manna vere melleum,non Solum colore , fapore, verum eciam 
duratione incorruprum expercus eft -Pecrus Pena Medicus, e nmor 
fis cortictbus fjaJpello fauciarjs excepic. Sed oliuapropemodunw 
pene macura, ac nigricance, auc purpurafcente Menfc Nouembri,& 
ingrucnce hyemis fcuitia deccrpta, & re feet is maionbus cruncis la- 
rex illeliquidus,&glucinofus efrUiic, atque inibi refidens , frigoro 
denfior euadic, nec cam Mel, quim manna praefefert, fpecie, guftut 
fapore, & concrecion.e . Nec difiimilis eft mellificij operatio ; nam 
ficuc fucco, & rorc plancarum, qui crans corcices, &. frondes expi- 
ranc, & cempeftiuos genicabiles Soles digefti , matqrariq. noctu 
refrigeraci fuper cruncos , & frqu4es in MclJis formam illabences 
ftdenc . Ica apicul.r, alii ve inlccta: volucclljc, dum e frondibus, flo- 
ribus, & cruncis, fedula opera fuos fudores exu gun c fuis jnceftinis 
fouenc, & pcrcoquunc , Mel conficiunc . Er quemadmodum Mel va- 
rias, inficasq. plancarum vircuces recinenc : nam amarum ex Abfin- 
thio, improbum ex Erica, venenofum ex Olcandro, probum ex Thi- 
mo, Ica rofcidum Mel e caelo delapfum ex plancis a Sole exhauftum 
fiiarum plancarum recinec facultaces . ldeo Serapio , carreriq. di- 
cunc, manna ,& Mel diucrfificacor exdiuerficace iubic&arum plan- 
tarum, fupraquas cadunt . Vnde qua? cadic fupra Plantam Tama- 
rifcicft opcimaTufli , & pectoris afpericaci . Hhafes cadens, fuper 
Maluam arboream cum mora albefcic , & propcerea virefcic , & eft 
qusconferc ftomachi relaxacioni . 

De Rdfnarumfluuia \. Cap. X X. 

RAuis aliquando p!uifl*e auchor eft Philarchus apud Achcneum, 
& vc ob idem leg.mus Heraclidem Lembum, hiftoriarum xxi. 
circa Dardiniam, & Paoniam Ranis pluiflc , idq. cam copiose , vc 
domus, & via: replerencur. Jcaque primis diebus patfim eas occi- 
dtfle, mox ardibus occlufis moleftiam perculiftc , fed cum nihil profi- 
Cerenc, domefticiq- fuppellex illis coca obcegcrecur , acque cum cU 
barijs elixas,ailasq. Runas offendercnc-A: quia couccrtiarin. ill is non 
erac vbi pedem ponerenc , & mortuorum odore ad excremum vcxa- 
ti, pacriam deferuerunc . Auchoriaces Indi Ranjs inchoaris, & im- 
perfectis de ccelo lapfis , in ahum locum demigraxc coacti Tunc . Ex 



f 



LIBER. SECVNDVS. pi 

itliano, & Diodoro . Scdde harum pluuiarum caufis excogitemus 
quid fenferine Doctiores . Plinius. Quid elfe mirabilius poceft aquis 
in CoMo ftancibus ? Anile ceu parum lit ad cantam pcrucniflfc alti- 
cudinem, rapiunc eo fccum pifcium examina , farpe eciam lapides » I# tm 
fubuebunc, portanccs aliena pondera . Beda Prrsbitet reddeos plu- 
uiarum ratiooctn ait, quod Veritas eleuec humorimdc ftagnis » flu- 
uijs, & lacubus, Inde eft , quod Ranunculi , & pilccs a multis vifi 
Tunc de acre cadences . Cum enim vc prardiximus , aqua venco fub- 
ftollacur, concingic, quod Ranunculos , &pifces fccum clcucc, qui- 
bus ex naturali grauedine dei cendetibus ftupenc ignorances. Carda. *«*3 u 
nus ab his. Fiunc hxc omnia ventorumira. Sxutunthi in Moncium 
jugis, ergo neque mirum pluere Ranas , pifciculos, & lapides : nam 
Ranv, & pifecs in Moncium Iugis impecu crai.; rerun rur . Transfer- 
rer fic pulujs , qui v. nc orUm vi cogicur in lapides. Et alibi trans- 
feruncur, & oua paruorum animalium, vt etiam Ranarum,& pifciu, 
qni incer curbines Vencorum, & imbrium procellasemiccunc ani- 
nialia, qux pluere videncur . Sed cam infulfae, & van* funt horum_» 
a u chorum opiniones , vt nolencibus rifum moueant . Quis tarn de- 
mens, auc infipiens, vc c fublaco puluere plui potfe lapides , auc 8c 
oais venco hauftisi Vcncis Ranunculos, & pilccs excludi poflccrc- 
dac ? Quddfi re gi ones omnes ills, quas fupra commemorauimus, 
raninis ouis contccta eftenc, vi\ ille numcruscxpleri potucric. Sea* 
ligerpucac, gcmcali aqua ccclefti calore condenfaca , conibrmataq- 
Ranas pofle generari. Nos autem dicimusjexiccaco puluere Tub 
Canicula,vel correnciori arftu, atque*in aera a venco fublaco , fi in- 
cidat pluuia ill ico pulucrcm pucrcricri , & Ranas gigni . Nobis fx- 
piflime concingic a (tare Tub C anicr.ia, via. ad Purcolos docens, guc- 
tis pluuia- terra? dclaplis, Ranas 1 11 ico generate . Cecidit gotta in-, 
pileo, quod capice puluere obficum geftaham , is: c pi Ico Ranas in-, 
terrain cecid ille . Hacc eadem [NeapoU'tanis , & Puccolanis quam- 
plurimis , &fere omnibus nota , explorataq. funt. Idem euenilfo 
Aeliano, vc ab eo fcribicur . Ciim e Ncapoli Puceolos icer r'aceret, 
Ranas profpexic , quarum pars altera , qua: ad caput repebat, & 
duobus pedibus agebatur, altera nondum conformata , concreti Ii- 
mofi humoristrahebatur . Ranarumcx repentino putredinis ortu 
nulli mirabilis videri debet. Complutar aqua: ft ftagnant apud Nos 
poftridie non gyrinos,fed perfeclas videmus orcas Ranas non vciquc 
pridieouis apparentibus. Duplex enim eft Ranarum ortus , alcer 
legicimo nacurar ordine ex femine Maris ,& fecminar in aquis fuos 
cacaks habent. Alia? excemroraria? pcrfe confperfus arftiuo imbre 

lit to- 



I 



pi DE AERIS TRANSMVT. 

littorum Terra , & Icincrum pulucrulentis arenis , quarum breuis 
vita. Sunc qui dicant e ftellis & planecis has ortus auxiliari pra?ci- 
puc a Mcrcurio, & Marte . Pifcibus aliquando pluhTe fcribic Athc- 
neus . Phanias libro fecundo dc his, quae apud Erefllos wntntc fuc- 
rune, tradit in Cherfonefo pifcium imbrem coco criduo ccciahflo . 
Philarchus fcribit pifcium mulcis vifam fuifle pluuiatn non paucis 
in locis, mukotiesq. Ranarum cecidifle. Sed quzde Ranis dixi- 
mus, poflunt St dc pifcibus dici, & muribus , quippe aliqua func eo- 
rum genera,qua: ex pucredine quoque nafcunrur . Sunt pifces qui ex 
fpuma,& limo nafcuntur,& mures exquifquilijs nauium. Deuuibus 
fatis in noftra Magia nacurali . 

DePluuia Sanguines. £af. XXL 

S Anguine, lade, & alijs prodigiofis pluifle , relacum eft in hifto- 
rijs,quibus fidem non adhibendam nequaquam iudieaui . Do 
Ranis erucis, & pifcibus, quorum ortus extemporaneus ex putrefa- 
ction e ad naturales cauf?s crahi potcft, facilior eft ratio • Beda pu- 
cac pluuiam plus folico iofpiffacam , & nimio calore incenfam ad 
modum fanguinis rubeam fieri , & fpiflam , quam ignari homines 
videntes , fanguine pluere dicanc . Sed ab hac crafla Phik>fophia_» 
recedamus . Dicamus aliquibus in locis rubeum puluerem cunu 
vento fupra fcandifle , ac aquis mixtum defcendiffe . Legimus 
apud Euftachium Homeri I nterpretcm efib nubes in Arme- 
nia ( vt fupra diximus ) qiue fanguine pluant , cum 
terra fit ibi miltoda , ideft mioiofa, que ru- 
bra eft , & ex rubro mini; puluere vc- 
ritimilc eft aquis mix to 
videri fanguino 
pluere. 



Fins J Libri Secundi , 



10. 



IO, BAPT\ PORT AE 

NE APOLIT ANI 

DEAERIS TR ANSM VT ATIONIB VS, 

Liber Tertius . 
P 7^0 OEM IF M. 

N fuperioribus Libris humidas acris 
tranfmutationes memorauimus , nunc 
de ignicte , quae in confinio tertiae, & fe- 
cunda: regionis acccnduntur > deinceps 
dealijs dilTcramus. Sol cnim cx arbo- 
ribus refiniferis , & pinguibus i locis bi- 
tuminofis,& alijs,tenue pingue abforbet,atque in fublimc 
cuchit ad flagrantem, &: torridam cocli plagam , ibiq; il- 
lico accenduntur,&invarias, diuerfasq; abcunt fades. 
Ex quibus aliqui func veri colons ignis, alij mcndaces , & 
jfimulati: fimulatorum alij fimplices, alij mixti, quorum 
alij fuo loco manent, & fixi, & harrentes dicuntur,& tan- 
turn lucis cmittunt, vt tenebras fuperent , & diem reprx- 
fentent: alij fulgent, & tranluolant, eorumq; apparitio 
breuis , & caduca eft . Quae fuo loco manent , vel mo- 
ram patiuntur,& illico emicant, & extinguuntur , vt 
furores . Quae moram patiuntur, aliarum figura longa , 
vt Faccs,Belides,6c Trabesjvel lata,vt Ardores,& Cl> peij 




94 DE AERIS TRANSMVT. 
vcl longi , & lati, vt Supulac . Quae percurrunt, & trant 
uolant vc Stella? cadentes,& Caprac faltantes. Mendaces, 
& fimpliccs , vt Caftorcs > vel mixti, vt Hiatus,Fouea, & 
Sanguis* in alia regionc tonitruum Profiler . 

Dc Vulgetris Maiorwn Of intones , & Conju- 
tationes . I . 

Ncipiemusd Fulgetris . Hi funt fulgores illi,qui arfti* 
uis no&ibus videntur , vt fere nulla fit calidi prarce- 
dentis diei fine eiufmodi fpe&aculo nox , auceps ad 
Coturnicum aucupium tales defiderat. Vnanimiter 
cun&i ex accenfa calidaexhalatione gigni declarant. 
Sed quomodo incendatur, d i fq ui rendu m , & audia- 
musprimdmaiorumplacita. Arifto^eles , quern omnes fequuntur 
ait, Sole terram incalefcente, vapidas exhalationes , & fumofas eli- 
ci. Vaporum hxc vi eleuantiscaloris ad fupcriora fcandit , & in- 
nubes cogitur , quae yel prarcipiti vento impulfar , & inter fe collifar 
V»ii. ignem excutiunt, vel vt fomes ex alto flammam fufcipiunt , & eiuf- 
modi fulgurationes efficiunt . Sed antiquorum aliqui ignem colli- 
gunt . Quidam radios Solis intercurrentes , recurrentesq. fxpius in 
fc relatos ignem excitare dicunt . Anaxagoras ait, ilium ex artherc 
difhllare, & ex canto ardorecceli multa decidcre, qua? nubes diuin- 
clufa cuflodiat . Sed Seneca falfum putat , ignem in nubibus ferua- 
ri , nam fide coclo cadit, quomodo non quotidie fit , cum tantun- 
dem illic Temper ardeat ? Nec y\\a rarione decirierit , quarc* 
ignis, quern natura furfum vocat , defluit ; alia cnim cognitio 
noftrorum ignium eft, ex quibus fauillor cadunt , quae ponderis fe- 
cum aliquid habent , Ita non defcendit ignis , fed prarcipitatur , & 
deducitur . Huic fimile non accidit igni puriflimo , in quo nihil eft 
quod deprimatur . Aut i\ nulla pars eius decidcrit , in periculo to- 
tus eft,quia totum poteft excidere . Sed quomodo nobis(bone Deus) 
perfuaderc valemus , ex molliflima nubium materia ignem gigni 
poffe , cumnonmagis verifimile fit, quam ex lana ? Videmus iarpc- 
numero nubes, & magis folidas procellofa vi in durifilmis Montibus 
impigij fcindi, & diflipari , & circumfundi in varias Montis partes , 
& tamen non igniri,aut ignem eliccre, quomodo igitur nubes rarar, 

cxten- 




LIBER TERTIVS. 95 

extenfz Sc tenuiflima: maceriei concurrences ignem pofle ciere quod 
vix durifilmis lapidibus , & vehemenci idu percuffis concertum eft ? 
Inquic Seneca nubes in monce ad* non franguntur , fed circumfun- 
duntur in aliquas partes montis . Prarterea quodmaxime refertex- 
halaciones iiccar, aut fumi > quacenus ficcar Tunc > ignem non conci- 
piunc . Res vcaccendi debeanc oportet fintpingues, oleofarfulphu- 
rear, & bituminofar . Sed hare vt ridicula mifla faciam . Veniamus ad 
materiam . Vanj Flancarum liquores , animalium fudores* tcrrx 
ftcrcorati, bituminofar, & fulphurea:, vi folis cxcalefactar in maximis 
Canicular arftibus euaporationes fpiranc pingues , & bituminofas » 
concipiendis ignibus idoneas * quas in tenuicatem verfas fol in fu- 
periorem agit partem . Hx mediam regtonem euadunt, quar in arfta- 
te minima eft) vt diximus , & facile meabilis . Sic in fummam aeris 
plagam abrcj»tar,vbi vix igneam regionem attigerinti fummo vfque 
ad imum accendunaur, & tunc ca-lum corufcari videtur, & in media 
fulgurationc d fummo ad imum quafi accenfa funis videtur . Et (i 
paulatim accenfio iiat, tarn velox eft, vt vno momcnto fieri videa- 
tur . Simile ludicrum in meo cubiculo fpedantibus amicis prarbui- 
inus: nam cum e lata fidelia, ignibus fubiectis fine flamma ardentem 
vinum euaporaflcm, in quo prius Camphora contabuerat ( eft enim 
bitummofa fpecies) & cum effet ciufmodi fumoplena cubiculi pars, 
vbi ad accenfa m candelam peruenit in fummo collocatam illico 
ignem concipiens i [fummo ad imum » vtcarlefte Fulgetrum totum 
cubiculum illo fulgore refulfit.Talc equidem in acre fieri cogitarcs 
veilenL.* . 



Dc lace, Sagittal robe , Ardore\ q) Stipulis. 

C a h 1 7 - 

COnuertamus nos ad ea, quar etfi aliquammoram habent, non 
folum temporis brcuitate inter fe confortium iuerunt,fed cau- 
fas eafdem habent . Si aeris igitur pars crafliufcula , & pinguiufcula 
fuerit, non enim tarn repentina,& caducaignium fuerit , fed plufcu- 
lum durauerit,vtcx Lini oleo vel Teribinthinar refinx,vel bitumine 
ignis ex forma fibi nomcn adoptauit , nam fi in Iongum extenfa fit* 
Ariftoteli turn dicitur,nobis Fulgur, Lvel ampada;fi In longum to- 
tus cxarfcrit, Bolis,fi latiufcula Trabs, at fi in longum, & latum fe 
ditfunderit, ficcumacccndicurnon diffimiJis his efheitur quar inar- 

uis com- 



p6 DE AERIS TR.ANSMVT. 

uis combumntur, quae Stipula? dicuntur. Plinius . Emicanc & Faces 
non nifi cum decidunt, vifx qualis Germanico Carfare gladiatorum 

it fpe&aculo edente , prater ora populi Meridiano tranfeurrit . Duo 
genera earum Lampades vocant plane, Faces, a! terum Belidas, qua- 
le Mutinenfibus malis vifum eft . Diftant , quod faces veftigia lon- 
ga faciunt , priorc ardence parte : bolis vero perpetud aniens lon- 
giorem trahit limitem . Emicant & trabes fimili modo , quas Da- 
cos vocant, quales in Lacedemonij claffe vi&i imperium Graciz a- 

%6 mifere. Seneca exiftimataere vehementer mco , cum inclinatio 
eius in alteram partem fa&a eft, & non ceflit, fed inter fe pugnauit , 
ex hac vcxatione nafcuntur trabes, globi, faces, & ardores : non_» 
enim ad efficienda ifta opus eft magno aeris motu . Faces interdiu 
quoquc tranfeurrunt, fed latent, quia Solis ralgore obubrantur, ab- 
fcoditq eas diurni luminis claritas.Si quado tame no**anta vis emi 
cuit.vt & aduerfus diem vindicare fibi luum fuleorcm poffint, appa- 

» rent. Sua quoque actas non femel vidit diurnas faces alias ab orients 
in occidente verfus,alias ab occafu in ortu. £t alibi trabes, & pithia? 
ver6 vifae funt. Multa enim conglobatioue ignium indigent cum iun- 
gens illarum orbis aliquando matutini amplitudine Solis exuperet. 
Latet harcponas licet, vt quod frequenter in hiftorijs legimus Coe- 
lum ardere vifum; cuius nonnunquam iam fublimis ardor eft, vt in- 
ter ipfa fydera videatur; nonnunquam tarn humilis, vt fpeciem Ion- 
ginqui incendij prarbeat . Sub Tiberio Carfare cohortes in auxiliuni 
Olicnfis Coloniac concurrerunt tanquam conflagrati$,ciim Cceli ar- 
dor fuiftet per magnam partem noctis parum lucidus craffi, furi- 
diq. ignis . De his nemo dubitet , quin habeant flammam , quam_j 

ry oftendunt,certa illis fubftantiaeft . Quandoq. fiunt Clypci,& vafto- 
rum imagines ignium, vbi in talem materiam inciditfimilis caufa , 
fed maior. Plinius. Clypeus ardens ab occafu ad ortum fcintillans 
tranfeurrit Solis occafu, L. Valcrio , & C. Mario Confulibus • 

De Stellis cadentihus Maiorum Of intones , & 
Propria. Cap. III. 

NVnc de ijs fulgoribus inftituendus eft fermo ,qui tranfuolant , 
& in praxeps labuntur , fcilicet de Stellis cadentibus, & Ca- 
pris faltantibus. Sed Ariftotelem prius audiamus de his tradan- 
tern . Ait enim, Tranfiliencium ftcllarum geminam originem confi- 

teri 



LIBER TERTIVS; 97 

teri oportet, Vnam cx accenfionc alteram ex elifione, & ia&u . Ex 
accenfionc fieri, fi fumidus fpiritusin longum conftitutus fueric,fcd 
in parcibus difperfus arqualis magnitudinis, & larkudinis , vc flam- 
ma altera alteri celcrrimecommunicetur , vt longc meare ignis vi- 
deatur, quafi fpecies iaculationis : Elifione cum humigcnus , & fu- 
migenus fpiritus, alter prope alterum in fublimem aens plagam fe- 
runtur facpe humidus alteroimperiofior elt, vt per vim in fuum na- 
turale domicilium ducat, quod fua rigiditatc denfatur , qua denfa- 
tionc fumida eliditur exhalatio , qux vibrata per elifionem foras 
cxpellitur, veluti per enucleation^ . Fitenim enucleatio, cum digi- 
torum expreflb eliduntur nuolei , ex qua extrufione dum tranfitum__* 
fibi parat, conflagrat, & per aercm fertur.vt difcurrens ftella videa- 
tur, vcl accendatur, vt Ellychnium iuxta pofitum , qui fi vniconfti- 
tuti funt, vc alter alteri fubdatur , 6c hi nuper extint4i , vt inferioris 
fumus fuperioris locum attingat, & per f umum flammam concipic- 
tes, eV extenditur flamma, & a primo vfque ad inferiorem , vt iacu- 
lum tranfuolat defcendens . Delatio deorfum eft , & fi contra ignis 
nacuram , nam vi fit . Nubes enim cum fuperne denfefcit , eV ems 
denfitas non ccflerit , & circumfcptum fuo finu calidum deorfum-* 
c xr ruferk, in obliquum fcretur, quod hr dux fimul riant delationes. 
Vnaquidem furfum verfus, naturalis : cum igni agnatum, infitunu,. 
lit, vt furfum fcratur altera deorfum violenter ol> clifionem. De- 
latio quippe in obliquum, quod ex ea,qua: furfum , & ea , quae deor- 
fum mixta eft, & hoc modoneucra alteri dominatur . Seneca abeo. 
Attritu aeris ignis incenfus vento prxceps impellitur , non femper v.ij. 
tamen vento, attritumve fit, nonnunquam ex aliqua oportunitato 
aeris nafcitur. Multa enim funt infablimi licca, calida, terrena_. , 
inter qua: nitur, & pabulum fuum fubfequens defluit, ideoq. vcloci- 
ter rapitur . Hr namque (icUx exiliunt , & cranfuolant , videnturq. 1,4 
longum ignem porrigere propter immenfam ecleritatem; cum acies 
noitra nondifcernat tranfitum earum . Sed quacunque concurrunc 
totum ignitum crcdet ,*tanta enim eft vclocitas motus , vt partes 
eius non dhfpiciantur ,. fed tancjum fumma pendantur inrcljigimus 
magis, qua appareat (1:1 J a, qu'am qua exeat, kaque velut igne con- 
tinue totum iter fignat , quia vifus noftri tarditas non fubfequitur 
momenta currentis, fed videt fimul, & Vnde exilierit, & quo perue- 
nerit . Sed multa ex his Nobis perfuadere non pofiumus , primo 
quo i exhalations; feparatim accendantur, & nobis continua flam- 
ma videtur,cum perfpeftiur ratiombus aduerfetur. Prar tere a fi • 
luia-, & palantcs exhalationes fuerinc , quomodo d xrapris faltan- 



G tibus, 



rlaoha 
ibllolhek 
■rhen 



98 DE AERIS TRANSMVT. 

tibus, & abalijs eiufmodi productionibus differunt . Deindc dupti- 
cem accenfionis rationem affert, vt fluctuet, & incertus fit, vtra fic 
veracaufa. Ex attritu alias exclufimus . Nosautem dicimus, pin- 
gues halicus ad coelum eue&os , cum pars prima ignis locum atti- 
geric, incenditur, & continuo alteram accendibilem acris partcm__t 
fibi ordine fuccedentem inflammat, & tarn citus erit e^curfus , tarn 
mira prorfus pernicitas , vtflammaa fupremo ad inferum defcen- 
dcre vidcatur . Simile fpectaculum videmus in pulueris tormenta- 
rij fu Icis, qui ab initio accenfusprarpropere ad finem contenditino- 
bis vero e longinquo afpicientibus flamma defcendere videtur, & 
fi tranfuerfum aliquando apparec iter, hoc ventorum euenit agita- 
tione, hue, illuc exhalationem impellentium, vt in Ve ntorum Pro- 
gnofticis videbimus - Videntur aliquando port fe fauiUas deijcerc-» , 
quod euenit vi flatus exhalationem difijcientis. Videmus in ra- 
dijs , qui in ludicris feftis in aer3 proijciuntur , port fe femper fa- 
uillas relinquere ex motus violentia fupra dirrgentis. Supcreft 
animaduertere, flammas nitidas, non nubilaceas eflfe , quod euenit 
ex fimplicisexhalationis tenuiflima fubftanria; cum arftatis tempo- 
re, dc calidifiimo videantur, fecus in tonitruo , fbueis , & ali js, quas 
turbidarum exhalationum admixtione rubicundiores afpiciun cur . 

De Prognoflicis tranfeurrentium Stellarum . 

Cap. I V . 

VEntos cranfilientesftellrdemonftranc , vtqua parte propelli 
videantur, & quo tendant ex eo ventos ,. rumos » & iliac itu. 
ros. Seneca. Argumentum tcmpefratis nautar putant , cum mnltx 
tranfuolant ftellar. Quod fi fignum ventorum cft,ibi Venti funt , idell 
in aere,qui medius inter Lunam, & terram elt . 

De Capris faltantibus . Cap. *V . 

SEquitar cognatx naturar, & caufarCapra faltans. Ariftotelcs 
faltantesCaprasdicit, cum exculfibilis halitusperlongum ma- 
^is. quam per latum accenfus fit, & diflenfus, Sc per exiguas partes 
cohxrens , vtcum accendatur vna , accendatur & altera port alte- 
ram i fed quid per Capram inteiligat Ariftotelcs illuflres An fequa- 

ces in 




& barbula: caprinar aflimilcntur,qusc in longum dependent . Seneca 
inquit: Ariftoteles quoddam genus illorum Capram vocat,quafi 
ignis globum. Talis forma fuit eius, qui bellum aduerfus Perfcn.,, 
Paulo gcrente, lunari magnitudine apparuit . Nos quoque vidimus 
non femelflammam ingentis pilar, qua: tamcn in iplocurfu diffipa- 
taeft. Vidimus circa diui Auguftiexceflum 4 fimilc prodigium. Vi- 
dimus ciim de Seiano diftumelt. Nec Germanici mors line tali dc- 
nunciationefuit. Alij faltantes Capras dicuncquod ignis interpcl- i 
latim tanquam per interualla inter fe diftin&us inuicem fuccedatur, 
vtCaprarum faljus imitctur . Caufacft. Quandohalitus in longi- 
tudincm magis,quam in latitudine corufcet, contlagraritq. & ignis 
cxcurfiones non continue, fed difecrptx 6c intercisar fundantur ob 
celerem dedudionem faltantes Capras imitari videbuntur . Exem- 
plum habemus in pyrij pulueris accenfione, qui ficumulatim alter 
poft alterum accomodetur , & Vnus flammam concipiens , alter £ 
propinquo fuccendi poflir, vtciim primus exuftus tueritconfeftim 
ignis per intermedium acrem accenfum ad alterum deinceps appo- 
/itum , adharrentemq. deducitur , vt ab eo ad alteram , qui illum_» 
confequitur, is tantifper ferpit, quod omnes tranfierit fequela qua- 
dam per cumulorum accomodationcm , Capra: faltus imitabitur. 
Sed miror in nominum declaratione , non in difquifirione caufarum 
difputari , cum arftatc infinitx pent- videantur ignium forma: per 
aercm accenfar. 



DIximus de naturalibus, & veracious ignium coloribus , nunc 
de fimulatis, & mendacious futurus eft nobis fermo. Multi 
cnim. &c varij ignei colorcs in aere apparent , nec vere ignei, fed 
craflo aerecommixti confpicui funt . Sed audiamusprcceprorem d 
nodi is opinionibus non valde alicnum . Prarcc dentibus &. his co- 
gnatar funt caufa: inter accenfionem, & noftrum afpc&um condrctus 
aer medius intcrictius colorum omnium fpeciem prarfefertmam ni- 
gricans nubes non libramentofplendoriscum per tranfpedionem-* 
videtur, variorum colorum faciem, & afpectumoftendat veluti pu- 




G i 



niccum, 



ioo DE AERIS TRANSMVT. 

niccum, & purpurcum colorcm, quod hi maximeex ignis, & opacr 
commixtuexoriantuncum alter altcri fuperincumbit, veluti fydera 
fubortu>& occafuinteruentu.& tranfpofitufumi,vel vaporuni ruti- 
Jefcere confpiciuntur> & ii cx templo innihilum abeunt,& cuane- 
fcuntcaufa eitaeris concretio, quae cico incercidit, ncc diutina eft, 
Vorago euenit , quotiefcunquc nigricans nubes, fulgor circummo- 
uctur; quia procul a nobis abdica funt, nigrior velut in abditum re- 
cedcre vidctur. Fulgor afpectum fufcitat. Vnde receffus ille inte- 
V.16. r j or> cffo<Tusq. videtur. Plinius. Fit & fanguinca fpecies , & ( quo nil 
tcrribilius mortalium timori eft ) incendium ad terras cadens mdc . 
Sicut Olympiadis centefimx feptimar anno tcrtio ciim Rex Philippus- 
Crarciam quateret. Atque hare ego ftatis temporibus Natura: & cce- 
tera arbitror exiftere : non vt plerique varijs de caufis , quas inge- 
niorum acumen excogitat , quippe ingentium malorum fuere prar- 
nuncia, fed hrc accidilTe non quia hare facia funt arbitror , verum-> 
hare ideo tacla,quia incafura erant ilia . ;Raritate occultam t(Te eo- 
1,x 7 rum rationem,ideoq. non vt exortus fupradidos.defedusq. & mul- 
ta alia nofci. Seneca de eiufmodi coloribus loquens . Cccli receflus 
eft fimilis effofar in orbcm fpeluncar : Nam pithiar funt Chafmata_« , 
cum aliquod Cccli fpatium deiedit, & flam mam dehifcens velut in_* 
abdito oftcntat . Colores quoque omnium plurimi runt . Quidam_j 
ruboris acerrimi , quidam euanidar , ac leuis f laminar , quidam can* 
didarlucis, quidam micantes, quidam arqualiter, & line cruptioni- 
x - 14 bus, aut radijs fului. At quare color diuerfus eft ? quia refert quale 
fit id, quod incenditur, & quim vehemens , quod incendicur ; fed hi 
colores aciem diludunt, & mendacio conftant. Coloratur enim 
ignis, vel lux varie fecundum Diaphani opacitacem vt libro de re» 
frac^ionelocuti fumus alias . Eiufmodi colores videmus in dicbus 
feftiuis in lufori/s fla mmis, qui nocltu aruficio liunr , io quibus ignis 
omnifariam coloraeus vkfetur. Ex' (ulphuris admixtionc purpu- 
rcus,carbonis polline rutilus, falis ammoniaci ccerultus , ex acrugi- 
ne arris viridis. Fouear, & Hiatus apparent c rim lumen in fronte,tum 
nigror in receffu fit. Non enim lux, & nigror in eodem confiftentes 
piano afptdum fodicant: nigror mil us inuicat lenfum adfui confpe- 
ctioncm, ideo videtur recedere, Pictores ingeniofiflimc hare ad ar- 
tem conucrr unr, nam vbi ftudent prominentiora aliqua viden. can* 
didiora cmciunt , & qur incus abeile, nigriora ; candor enim magjs 
oculos inuitat ad fe, quam nigredo , ob id obfeura longius abefio 
videntur. 



LIBER TER.TIVS.* i©, 
Z>£ Cfior&us • V 1 1. 

• rrriiK »ri .if it < j ' • ' » : • *»» iTl 'i f • <*•!"» *»1 * • J« 5 r ^wi% rin 

PRiufquim fimulatis apparentibus , & mendacibus Ggnis tinem 
imponamus, loquar de Caftoribus . Orpheus> & Diodorus Si- 
culus referunc . Cum Hercules cum Argonaucis ad deftinatum cer- 
tamen profe&us eflet, magna item cempeftace coorca, careen's falu- 
tern dcipcrancibus, folum Orpheum cradunc religionis peritum vo- 
ta pro faiure Samothracibus feciflfe. Ex cemploq. cempeftace fedaca 
cum duo aftra fupra Caftoris, & Pollucis capita cccidiflent , omnes 
Co miraculo fUipentes.credidille Deorum prouidencia (c a periculis 
cxempcost quo facto concingit, vt quos poftmodum Maris agicarec 
tcmpeftas Samothracibus voca pro fa luce facerenc, aftraq. appa- 
renna ad Caftorcm , Pollucemq. referrenc . Apollooius Khodiug 
Crarcus, vc Flaccus tranftulit , cccinic . r 
Dixit, & ingenti fiammantem nubila fulco 
Dtrexst per tnanefacem, qua puppe propinqua 
In bifidum difceffit iter, fratresq.petiuit 
Tyndareos, pfaeida>& medys in fronttbus hajlt 
Protinus amborum, lumenq. inmxia fundit 
Pur pur: urn, mijeris dim implorabtle nautis. 
Paufanias fecundo libro fcribic. Incadembafi Nepcuni infcalpcos 
ciTeTyndari filios,quod falutaria credancur NauibusA verioribus 
numina Tranquillicatis pra.*cerea illi, & Maris fimulacrum . Idcm_» 
quoque Plutarchus in vitis Thefci,& Lyfandri. Mcminic etiam Clau- 
iianus de Bcllo Gildonico . 

fi cceca fub notte voeati 
IQanfraga Ledap fuhftentant vela Lac ones. 
Et Scatius. 

Igni Tenarij iuutrunt earbafa fratres. 
Sed ali; non falucare, fed Nauigantibus pcrniciofum Helen* fydus* 
Hocacius . 

Sic fratres Helena lucid a fydtra. 
Ec alibi. 

Die am & Alcidem, piterosq. Leda , 
Hunc equis, ilium /uperare pugnts 
Nobilem, quorum fimul alba Nautis 
Stella refulfit . 

Fulgentiusin fuis Mychologicis Caftorem , & Pollucem in modum 

G 3 perdi- 



ioz DE AEKJS TRANSMVT. 

perdicionis apponunt , Vnde & in mari Caftorum figna dixcrunt , 
qua: periculum cr«ant , & gr«ce Pollux , *ri n *n*Kunvj ideft a per- 

Lib.i. dendo, & Caftorquafi w«v ^stfor, ideft malum extreonum Acron fu- 
pra odas . Alba ferena fignum geminorum: nam frequentius dum_> 
oritur, tempeftatcs (acit , Scd hie profoerum pofuic . Lucianns iiu 
libro de votis , Nautis falutarc dixit, led eorum lacrymw commo- 
ti Dij, &Lycix parte ignis rerulfit > vndc clare lones dignofci potc- 
rant, atque qusedam ftcllafulgere vi& eft, quae fuic vna Caftorum , 
atque roali cacumini infidcrc > atque per Mare nauem direxit ad 
fcopulum perctufuram . Sed adjoaturales caufas veniamus , videa- 
musq.ecquid de ea dixcrint Maiores< Xcnophanes ftellas dixir, 
qua: in fummis nauium malis vifuntur, nebulasefle, que adcertum 
motum obiter fe oftendunt lucidas . Metrodorus emicantes ex o- 
culis cum parte, & conftet rationejcernentabus fcintilJas , vtex Plu- 
tarcho habetur . Plinius horum caufam ignorari fcribit , inquiens ; 
vidi no&urnismilitum vigilijs inhxrere pilispro vallo fulgorcm_> 
effigie ea . Et antennis nauigantium ,alijsq. nauium partibus , feu 
vocaliquodam fono mliftunr, vt volucres, fedemexfede mutantes; 
graues, cum folitariar venere, mergentesq. nauigia . Et fi in carina: 
ima deciderintexurcntes, gcmiiia: autem falurares,& profperi cur- 
fus prxnuncix , quarum aduerfo fugari diramJilJam , ac minacem 
appellatam , quam Helenam ferunt . Et oh id PoJluci , & Caftori id 
numen aflignant, eosq. in Mari Deos aduocant . Hominum qooque 

••37 capita vefpertinis horis magno prxfagio circurafulgent ; Omnia in- 
certa rationed in naturr Maicftate abdita.Sencca^cotra idJn ma* 
gnatemptftate apparent, quafiftellafvclo tniidcntes adiuuari fe^ 
tuncpericlitantesexirtimant, Pollucis, &Caftoris numine.Caufa-* 
autem melioris fpei eft, quodiam apparet, frangi tempeftatem , & 
& definere ventos. Aiiquando iieruntur ignes , non ledent* Qylippo 
Syracufas petenti vifaeft ftella fuper ipfam Lanccam conftitiflc-i , 
fed hxc ex Aftrologis defumpta arbitror,qui dicunt Geminorum 
fignum, quod prope xftatem affaeodit,& aereom eft , teris tranqnil- 
Jitatem largiri , & quando Sol cum eo eft , mare placidum fieri , & 4 
tempeftatibus feriari, ob id cum in malis nauium appaneae, tempe. 
ftates fedari . Nos verd, vt veram haberemus rei relational ami. 
cos nauigantes , & non imperitos a & nauigajtioaumOccideHtaliu 
confulimus . Omnes vno ore fatentur , fcribuntq. po& imbrium , & 
ventorum faeuim'mas tempeftatcs per multos exanrblatos nauigan- 
tium labores, & exercitia , fulgores aliquot albefcentes ignis in- 
puppis , & mali fummiutibus videri, qui verc igneinon funt,& aded 

imbe- 



LIBElf TERTIVS. 103 

imbecilles, vt vix fint vifibiles,immdcurioforum pleriquc ctim ad 
cos acceflufent nil inuenerunt,fed ex quadam diftantia vifibiles tan* 
turn, quod fi vere ignes eflenc, naucs ex tignis lignis 8c picatis com- 
paginatas comburcrcnt . In plerifque recentiorum libris mc legif- 
fememini ,8c i mulcis fidcdignis audiui , idem euenire in Mor- 
tuorum fepulchris , ccemiterijs , & publicis patibulis , in quibus 
noxijfurpenfi pendent , ignei fulgores, 8c tarn prarcipui videri ; 
vt indc Agricolar, Paftores, 8c vetular,Sagas , vel Strigas exiftimenr, 
quae vngues , crines, ofla > & fuipenforum membra colliganr, vt in_. 
fuis Phyltris vrantur • Similes confpecti funt in capillis pnrliantium 
Militum,currentiuoaequorum, eorumq. quimuitos labores per- 
plexi funt. Virgihus x. i£ncidos eofdem apparuifie fcribit iupra^ 
Afcanij caput- 

Eece ieuis fummo de vertice irifm luli 
F under e lumen apex, taflusq. tnnoxia moUi 
Lambere flarnma tomato & circum temporapafci, 
Dicimus ergo Cx hrtamatis aruis,hortis, cloacis, animalibns,arb<>- 
ribus. fomiiicos halirus i Sole dici, & actenuari , & in aetem furrr* 
gi* qui i noctis t'rigore * & imbriom tcrapcftate deprefli » in Ligno- 
rum , Turrium, & ardiriciorum fummitatibusimpingunt , & ibicon- 
fpiciuntur . Sed interca fciendum eft, multa no&u lucere,etiam in— 
tenebris, qux fui nacura falfuginofa funt , vt aqua Maris. Et Clide- 
mus Philofophus idem dixit ex Ariftocclis relatione ,ob id pifcium 
jquammarSpondyli. putridx arborum radices, & aliorum>de quibus 
innoftranaturali Magiaj>ertractauimus . Vndc non.i veri admo- 
dum fimile abibit, fi coniillentiar , & concrctiones har in nauigiorum 
malis arriwr ex ludorc, a&halitnperiditantium hominum noccu re- 
fulgent Idem quoque esentt ex craffitic fufpenforum corporum in 
patibulis i Sole cxuctorum a noctis rrgore concreti in lignorum 
iummitatibus reluceant, lie & milicom prarliantium capitibus, & in 
caftramentationibus, vbi innumera hominum, & auimalium millia 
brciii loco conclufa funt, fi eiufmodi fplendores videantur, 8c prarci- 
puc in capitibus, quae prar omnibus corporis parti bus max i mc po- 
rofa funt , nam capite prarcipui iudamts , & fi fudores die non vi- 
dentur ob maioris. harninis prxfentiam noctu confpicui funt . At fi 
fcrcnitatc-s, vel tempeftatcs prxnuncient pott imbrium, & proccl la- 
rum fedationes fuperftitioni , &,rudium hominum crcdulitati relin- 
quamus: nam qua: ex caufis naturalibus euertiunt nefciomihi per- 
faadere tcmporu iniurias prarfagire, 8c fi valdc rudis, & crcdula an- 
tiquitas,nec vllo numini addicta credidit . Solinus de Mulierum 

C 4 Men- 



io4 DE AERIS TRANSMVT. 

Menftruis fcribens ait. Habecur id folum falutare , quod auertit Sy- 
dus Helencs nauigamibus perniciofiflinuim. Ecce alceram antiquo- 
rum fuperfritionem,& infaniam putantcs muliebre Menftruum pofTc 
cceli auerecre tempeftates . 

|fBM fd irtirtMEHriwbi « i cfrbt*^ «in^ibi»bft aijJum I Z t -tuna ti ii 

DefnaliTonitruicaufa. Cap, V 1 1 h 

DIximus de ignibus , qui in fuprema acris regionc oriebantur , 
nunc de ijs, qui in media regione,ac parte jfuperiori, & pri mo 
deTonitruis. Sedvideamus finalem Tonitruorum caufam. Crc- 
didit antiquitas, fulmina e ca-Ioici ad impios, & periuros vlcifccn- 
dos>& Iouem pingebanttrifulcum fulmen geftantem . Ad id refpexit 
Virgilius, qui mcerentem larbam introduxir. 

Afpicis hdc I an te genitor cum fulmint torques 
*jS[^equicquam horrcmus, caciq. in nubibus ignti 
Terrificant antmoi<,& inanid murmur a mtfcent'i 
4i Ad hare Seneca. In hoc diflenciunt Hetrufci a Philofophis , quod 
fulmina dicunt d louemitti, & tre$ illimanubias dant, prima mo- 
net, & placata eft, & ipHus confilio Jouis mittitur . Secundum mic- 
tit Iupiter g fed duodceim Deos aduocat , qux prodeft quidem , fed 
non impune . Tertiam manubiam idem Iupiter mittit , led adhibi- 
tis confilio Oijs , quos fuperiores » & inuolutos vocanc . Qua: va- 
ftat, & inclndit, & priuatum & publicum ftatum mutat . Si primairt 
faciem intueri.velis, errat antiquitas . Quid enim tarn imperituia 
eft, quim credere Fulmina louem mittere , & columnar , & ftatuas> 
fuas nonnunquam petere, & impunitis facrilegis pecudes innoxias 
reriat ? & ad fuum confilium Deos aduocari, quali in ipfo parum_» 
confili; fit, ilia placata, &la*ta effe Fulmina, quae folus excutiat ca_* 
pcrniciofa, quibus mittendis maior numinum turba interruit . Sed 
hare ad coercendos animos imperitorum Sapicntiflimi viri indica- 
4 s ueyunt ineuitabilcm metum, vt fiipra nos aliquid timercmus. Vtile 
erat in tanta audacia fcclerum aliquid eflc, aduerfus quod ncmoi- 
bi fatis potens videretur . Ad conterrendos itaquc eos.»<juibus in-i 
nocentia nifi metn non placet, pofuere fupra caput iudicem , & qui« 
dem armatum . Quare folum fulmen, quod Iupiter mittit , placabw 
leeft , perniciofuro quod cum alijs, aut hominibus miiit . Quia Io~. 
uem>idcft Regem prodeiTc folum oportet, nooerc enim.non^iifi euro 
pluribus vifum eft . Difcant qui magnam potentiam inter homines 
41 adepti funt fine cenfilio ne fulxnen quidem mitti .. Sed Lucretius 

r «-> ?idc- 



3v 



TV UBER TERTIVS. 105- 

▼ideturhanc opinionem irridere, & fulmina phyficis caufis , non^ 
ex voluotate Deorum mitci : Narn innoceotes , & turpicu^ifus in- 
fcios.Quercus, & Deorum Tempi a-,ndn- perruros ; & ncfarios homi- 
nes conflagranc, vt eflent carccj?S)mortalibtis documenco , & exem- 
plo. 

Hoc eft figniferi naturant fulminis ipfam 
PerSpicerey & qua vifdeiatremquamquevidere. 
Non Tbyrrena retro volucntem carmina. Fruflra 
Indicia occults Diuum perqutrere Mentis , 
Vnde volant ignis peruenerit t aut invtram ft 
Derterit bic partem-, quopaclo per loca fepta 
Infinssarit, <& bine dominatusvt extuleritfe* 
Quidve nocere que at de Coelofulminis iftus* 
Quod ft Jupiter, atquealy fulgent t a Dim, 
Terrtfico quatiunt Jonttu ccclefUa templa, 
Et iaciunt ignes f qua cinque tjl cunque voluntse: 
Cur quibus incautum fcelus auerfabsle, curq. eft 
Non factum ifli flammas vt fulguris balent 
Peiloreperfixo aocumen mortalibm acre t 
Etpotius nulla Jibi turpi/ confitu re's 
Voluitur in Jlammis innoxiar j in que peditur i 
Turbine calejit fubito correptus fir tgni i 
Cur etiam loca fola petunt* frufiraq, labor ant ? 
Plutarchus in quzftionibus conuiualibus conitruum corufco tcllu- 
rem dehifcere fcripfit, vt pdenitusimbrem admicccre poflit , & vna 
cum tonicruo idemcidem ptauia excutkur Ixtifica . In caufa eft ca- 
loris admixtio, quandoquidem quod in igni pernix eft , & purum id 
fulgur fa&um cuanefcit, quod vero folidum , & flatuofum , id in— 
uolutum nubi, vnaq. conuerfum eximit frigus » atque humorem_» 
forbet . Itaque maximc penetrac in germinantia, id quod incft bliu 
di fucci i cclcricer alic . Infupcr temperaturarum proprietato , 
& fucci difcrimine ea imbuunc irrigata , ficut ros dulciorem pe. 
coriherbam reddit, ac nubes quae Arcum ccclcftem cdunt quibuf- 
cunque infedcrint Jignis , & reddunt odorata . Ideoq. qruia cogno- Ll ^ 6 
fcunc ca Saccrdotes, cicnt Irim, quam arbitrantur cjsincuaibere. 5 $j. * 



S 



i) 



De 



io6 DE AERIS TRANSMVT. 



jPe Tonitruo <tMaiorurn. Qpiniones , Corfu- 
iationes . Cap. IX. 

' 1 . ol i 

SEd antcquam ad veram Tonicrui caufam pcrueniamus pcrpla- 
cccMaiorum percurrere placita. Empedoclcs , Ariltotele rc- 
ferentc, diccbat Touitrum eflfe intcrceptum Solis radium ,ideft To- 
nitrum efle ignem . qui ex Solis rad/js nubihus concludaciirv, 8c dum 
micac ignis in nubibus efle corufcatjonein, nubis etifiojtrepitum, vt 
quemadmodum ignis prius videtur, pofteafragor audkur^ic icidem 
& fieri . Sed Ariftocciis id fatis irrationabiliter , & ociose di<8unL_> 
putat, quia fi id vcrum eflet, Tonitruou & corufcatio fierctab ignc 
in nubibus praeexiftente, non dc uouogeuito ; ac fi diceret, Nix , & 
Grando generantur innubc*x aqua,niue, & graodioe in nubibus 
prarexiftcncibus . Prxterea fi rgnwin aqnaintercipkur, vt in nube , 
& calefit ab igne, vel Solis radtjs , neque ob id Tonierum cmcit,Vn- 
de neque ab intercept© igne in. nubibus,. Pliuius abco. Igitur non 
cam inficias , pofie in has, & igne>fiipcme£tcU^runi<lccidcrc , qua- 
les fereno fxpc ccrnimus, quorum- idtu coocuu acra verum eft»qua- 
MJ do & tela vibrata (trident . Lucretius de eo . 
Hac etiam fit vtpdt cat*/ a mob tint He 
Dcuokt in terram liquid's color Aureus ignis 
Semtna,(juod nubcs ip/as ptrmuiiUnittfltfHiAy ^lar^idsb <fm 
Ignis babtrc eterthrfcnm/unt humor e fmevMavjbi otrrt indj wca 
jRlammeus cjlpltrunque c<rl*r. t & Jp Undid us oUts . 
Quippe ettam Solis de lumine mult a mcejse efi.i 
Conctpere vt meritv rubtsnt , ignesq.profundant. 
Scd Anaxagoras non intcrcipi ignem in nubibus ex foJaribus rsrdi js, 
vt Empedoclcs dixerat, fed ex artherc fupcriori,idcftfphera ignis, & 
vbi ex aduentu frigidi fui contrarij cxtingucrctur >micans erat co- 
rofcatiOj.ftrcpitumvextiRCliioncm . Contra que m ita imiehit Ari- 
ftotcles . Si ignis fui natura fcmper fijpraicrtutf , cur defcendit *n_- 
nubeuvcur non in ferenitate ? Sequeretur, quod idem incomieniens, 
quod fupra de Empedocle dixeramus, vt idem calor in aqua exi- 
ftens , fonitum non ciet ? Dicit enim Tonitrum orin ex ebullitione, 
quando calor fupra frigidum przualet , quod contrarium videtur, 
nam ftridor fit ciim frigidum fupra calorem inualefcit, quando aqua 
fupra ignem proijeitur fit rumor: non autcm quando ignis niui 

appro- 



TV LIBER: TERTIVS. 107 

-appropinqirarur, & illam foluic . Plutarchus eandem Anaxagor* 
opinionem rcfercns ait : Quando in rigorcm incurrit fcruor , ideft 
portio a?therea in aerem fragore Tonitrum efficic , colore nigrican- 
tfs nubis mJgentium, luminis copia, & amplitudine rulmen. Scnect 4S7. 
hanc eandem rccitat . Anaxagorasdiccbatyignem ex acthere diftil- 
lare, & ex canto ardore Cocli multa decidere, quae nnbes diu inclula 
cuftodiant. Ariftotelesmulto ante ignem coiligi non put at, fed co- 
dem momento cxilire , quo fiat. 1 Idem , Anaximandrum dixiflo , 2,11 
omnia ifta fieri, vc ex adhere aliqua vis in inferiora defcendat . Ica 
ignis impacatus nubibus frigidis fonat, at cum illasinterfcindit,ful- 
gct, & minor vis ignium fulgurationes facit maiora fulmina . Sed 
quia mira fcrmonis elegantia Ariftotelis verba refert, non pigebit i xo 
hucarferre. F alfam eflfe opinionem eorum , qui ignem in nubibus 
(eruanc, per multa coltigi poteft . Si de coelocadic, quomodonon 
quotidic fit ? ciim cantundem illic Temper ardeat ? Deinde nullum 
racionem crediderim, quare ignis, quern Natura furfum vocat , de- 
fluat. Aliaenim conditio noftrorum ignium eft, ex quibus rauillje 
cadunti quae ponderis Tecum aliquid habent. Ita non defcendit ignis, 
fed prxcipitatur, & deducitur . Huic (Imile nihil accidit in igne pu- 
rirfimo, in quo nihil eft, quod deprimatur ,aut fi nulla pars cms de- 
ciderit, in peciculo totus eft, quia totum poteft excidcre, quod po- 
teft capi - Deinde illud, quod quotidie leuitas cadere prohibet,(i in 
abditofuo tenet graue , qnomodo illic efle poterit, vndecaderet? 
Quid ergo? Non aliqui ignes in inreriora ferri folcnt,(icut hare ipfe, 
de quibus quscrimus Fulmina? Fato enimnon eunt , fed fcruntur. 
Aliqua illo potentia deprimic ,quaf non eft in xthere . Nihil enim 
iniuria illic cogitur, nihil rumpitur, nihil prarter folitum eucnit. 
Ordo verum eft, en expurgatus ignis in cuftodia mundi fummas for* 
» tiros oras, operas pulcherrimas circumtchinc difcedere non poteft, 
fed ne tbexternoquidemexprimi, quia inarthere nulli irtccrtocor- 
pori locuseft, certaenim, & ordmata non pugnant. Sed puto,Senc- 
cam in crrorem incidifle, ciim Anaximenem, & Anaxagoram vnum 
idem putafTet hocmodo. Quidam cxiftimanc , ipfum fpiritum per 
i rigida, atqne humida euntcm, fonum reddere: nam ne fewum qui- 
demarde ns lilentio rigitnr , fed quemadmodum fi in aquam fer- 
uens mafla defcendit, cum rnul to mtirmure extinguit, ita, vr Anaxi- 
menes ait, fpiritus incidens nubibus Tonitrua edit,& deindecum 
Iii&atur per obftantia, & intercifa vadens ipfa ignem fuga accent 
die* Plinius ex his . Ignes ctlm in nubcm peruencrint vaporemdif- 
fonum gigni , vt candente ferro in aquam demerfo , St fumidum 
u i! vor- 



io8 DE AERIS TRANSMVT. 

vorticem volui . Ec Ci in nube ludtecur flatus , aut vapor, Tonicrua 
cdi,(i crumpat ardens Fulmina.fi longiore traftu nicacur, Ful- 
getra , his findi nubem , illis prorumpi , U efte Tonitrua infra&o- 
rum ignium plagasjdeoq. procjnus corufcare igncas nubiumrimas. 
Anaxagorx- opinionem vide cur Lucretius aflererc, dum canit • 

F it quoquee nubem nubem vti tnctuit ardent 

Fulmtms b*c tnulto fi forti bumort recepit 

Ignem vt continue* magno clamor t tract dit 

Vt caltdii eandens ftrrum e fornacibus otim 

Stridit, vbi in g'iidum propert demerjimus imbrem. 
Clidemus autem, vt Ariftoceles referc, dicebat ignem , qui apparet 
in corrufcatione non vcre efflfe ignem, fed ira videri . AfFcrcq. fimi- 
Jicu dinern de Marina aqua,quam fi quis virga percuuerje no&u ful- 
gere videtur , ita in oube humidQ percuflb corufcare yidetur . Ab 
Anftocele Seneca referc, Clidemus ait , rulguratianis fpeciem inane 
cfle, non ignem. Sic enim pernodem fplcndore remoru videri. Dif- 
iimileeft exemplum, illic enim fplendor intra ipfam aqnam appa- 
ret, hic quod fit in aere erumpit, & exilic i fed Clidemum coarguic 
Ariftotelcseum non efle.opcices peritum, exquaeiufmodi caufr c- 
ducuntur , nam Ci Mare percuflum refilic* hoc ex vifus refra&iono 
euenirealiquorum fulgidorum, vtpoce ftellarutn, propter quod ma* 
gisnodu fieri, die enim non videtur ex maiori diei lumine. Nos 
autem dicimus CJidemi opinionem falfam,& Ariftotelis falfiflimam. 
Falfa eft Clidcmi opinio, quod fulgor , qui in aquis noftu videtur , 
verus eft, & non mendax , Ariftotelis falfiflima , quia non ex rcfra- 
ftionefulgidi euenire,- nam nocte intempefta » fi quis.cubiculo clau . 
foaquara marinam manu com moncric, ignem decurrerevidebitpe* 
earn omni anjoto lumjne, vcfepiflime expertus fum. Ec hoc modo 
fpondyli fquamx t & eiufmodi talia ex fale nodu fplendent . Seneca 
Anaximandri opinionem referc . Tonicrum eft ift* nubis Tonus , & 
quia ipfe idus in*qualis eft , ob id ipfe inarqualis , & fereno conat ■ 
quia tuncquoque per craflum,&: ficcum aera fpiritus profilic,& ali- 
quandofulgurac, non conat, quia- cenuior eft, & iniirmior fpiricu* 
qui in flammam non valuic, iu fonum valuic, & fulguracio eft aeris 
deducencis fe, corruentisq. ia&atio , languidum ignem, nee excicu* 
i.i8 rum aperiens, & fulmen eft acrioris,denfiorisq. fpiritus curfus. Plu- 
carchus de Anaximandro,omnia ha;C ex venco onri di xit,(i quidem 
quando fpifla conftridus nube violencer erumpit tenuttace,& leui- 
Cate,cunc rupcura fonitum,diuuIfio propter nubis nigntiem fulgorc 
reddit. Ad hanc opinionem videtur Lucretius alludere . 

Tu 



LIBER TERTIVS. ,o 9 

Fit quoque vt inter dum -valid i vis incita venti 

Perfctndat nubem perfnngens tempore re£lo y 

Nam quid po (Jit ibi fiat us mamfesla docet res i 

Htc vbt leutor eji in terra cum tamen aha 

Arbusla euo/uens, radicibus haunt ab imis . 
Diogcnis Apollonians Seneca etiaro mcminic , qoi quaedam Toni- 
trua igne,qua*dam fpiritu fieri dixit: ilia ignes facit,qua? ipfcacccn- 
dic,& nunciat, ilia fpiritus, qua: fine fplendorc crepuerunc vtrunquc 
fine altero fieri ; & efle aliquando concedic , ita tamen vt non di- 
fcreta illispoteftas fit, fed vtrunquc ab vtroque effici poflc . Quis 
cnim negabit fpiritum magno impetu latum cum efficit fonumjefte- 
cturum, & ignem ? Quis & hoc non conccdet aliquando ignem quo- 
que rumpere pofic nubes, & non exilire , fi plurimarum aceruo nu- 
llum, cum paucas perfcidiffet oppreflbs eft ? £rgo , & ignis ibic in 
fpiritum, perdetq. fulgorcm , & fpecicm dum fecuta in terram ir»- 
cendet. Afclepiodorus Poffidonij auditor dicit . Quidam inducant 1 
fic quorundam quoque corporum concurfu Tonitrua , & Fulmina_» 
excuti poife. A thna aliquando multo igne abundauit ingentein 
vim arenx vrcntis efludit inuolutus eft dies puluere , populosq. fu- 
bita nox terruit illo tempore aiunt plurima fuifle Tonitrua, & Ful- 
mina , quarconcurfo aridorum corporum fa#a funt , non nubium , 
quas verifiiaile eft in tanto ardore aeris nullas runic. Poflidonius 
vero e terra, terrenisq. omnibus pars humida efflatur, pars ficca, & 
fumida remanet,harc Fulminibus alimentum eft , ilia imbribus . 
Qtncquid m acra ficci , fumidiq. pcruenit id ineludi fe nubibus non 
fert, fed rumpitclaudentia, inde eft fopus,quem nos Tonirruum vo- 
camus . In ipfo quoque aere quicquid attcnuatur, fimul ficcatnr, fit 
calet, hoc quoque inclufum eft, arque fugam quxrit, cV cum fono 
cuadit, & mod© vniucrfam eruptionem facit, eoq. vehementius in- 
tonat, modo per partes , & minutatim . Ergo Tonitrua h*c fpiri- 
tus exprimiti dum antem rumpit nubes, autperuolat, volutatto au- 
tem fpiritus in nube conclufi vehementiftimum eft atterendi gtnus . 
Heraclituscxiftimat, fulgurationem efle vclut apud Nos incipien- s.J4 
tiumignium conatus , & prima m Hamfnam iticertam modo inter- 
euntem, modo iniurgentcm . Huctenus Seneca de antiquorum opi - »;* 
nionibus, quorum confutationem omittimus , quia videntureorum 
opiniones arniulari» quos Ariftotelcs redarguit. Plutarchus refcrt 
Menodorum fcripfiflc . Ciim in nubem denfitate concretam ventus 
impegcritelifionc> efficit fragorem ie"tu , & fciflura dirulget nititu 
imr/ccucfo mutacus a Sole feruorcm Fulnien intorquet . Sroicos 

Toni- 



Ho DE AERIS TRANSMVT. 

Tonicrum nubium cfle concuflionem , Fulgctrum accenfionem ex 
earum attricu , Fulmen incicatiorem eflfulgentiam . Lucretius. 

Fit quoque & iuterdum^vt non tarn concurrere nubes 

Frontibus aduerjis po flint, qu dm de latere ire 

Diuerfo motu rudentes corpore traflum, 

Aridus vnde aurets furgetfonus Me, diuj, 

Ducttur t exitrit donee regiombus arftis. 

drifiotelis Opinio , (a 3 reliquorum Qonfutatio , 

0fk X. 

ARiftoteles vero exarida exhalatione fieri autumat, quae a ter- 
ra euadens.;, & ab humida nube intercepta , & coarftaca , 8c 
cum lateribus fuis adhuc cralfa , denfaq. fit i parte fuperiore , vbi 
frigus exifiit; fic concinuar nubis coardatione interceptus fpiricus 
per ipfam nubem delacus , & iliac , hac circumuolutus per nubis 
concauitatem ad eius latera alliditur, allifa rarefit , & cum magis, 
ac magis vrgecur, ipfa impctu fa<5to difruptis nubibus fuo impecu 
violcnter egeritur ; complofus fpiricus ingenci fr a go re fit is , qui 
Tomtrum appellatur. Harcetiam eft Lucretijopinio,nifiquod Veo- 
to tribuit, quod Ariftoteles exhalationi . 

Hoc etiam paclo Tonitru concujfa videntur 
Omnia fdpegraui tremere, & diuulfa repent e 
Maxima dijjilutjje capacis moenia M undi . 
Cum fubito vahdi venti conlecla procelU 
Nubibus intorfit (e fe conclufaq. ibidem 
Turbine verfanti magis, ac magis vndiqut nubem 
Cog it vtifiat Jpijfo eaua corpora circum. 
Posl vbi commouit vis eius, & impetus acer . 
Turn perterrtcrepo fonitu dat mijfa fragorem. 
Tradit Ariftoteles fimilitudinem ex lignis fe comburentibus,qnac cu 
fuis meatibus interceptum fpiritum habeant,& exire contendenccs , 
crepitum dant in eruptione. Quod armulatur Lucretius • 
Aridior porro ft nubes accipit i^nem 
Vtitur ingenti fomtu fuccenfa rtpente 
Lauricomas , vtjiper meatus flamma vagetur 
Turbine ventorum comburens tmpete magno , 
Nec res vi/d magis , qudm Pboebi Dcipbica Laurus 

Terri- 



LIBER. TERTIVS. m 

Terribili fonitu fiamma crepitante crematur. 
Nec alienaeft vcTficx fimilicudo, qux eft a" Lucrecio non prxter- 
milTa_, . 

Nee mirum cum plena anima veficula parua 

Sape it a dat partter fonitum dtfplofa repente. 
Spiritus autem diftriclus plofus ad nubes fonitum Tacit, cumq.c 
nubibus cxcidens ignco colore infectus vocarur Fulgur , fit autem 
poft Tonitrum, & icium fequitur, motus, & plaga eius conflagratio- 
ns caufa eft. Sed vifus praroccupat auditui, vt fenfibilia, & ob hoc 
antequam Tonitrum audiamus, fulgur videmus , ficut in remorum 
ductu, prior fit vifus, quam Tonus ex diuerberatu cxauditur. Lu- 
cretius. 

Fulget item nubes ignis cum femina mult a 

ExcuJJere fuo concurfu , ceu lapidem ft 

Percutiat lapis, aut f err um,nam turn quoque lumen 

Exilit, & claras fcintillas dijfipat tgnis. 

Sed Tonitrum fit vt spoil auribus acctpiamus . 

Fu/gere quam cernant oculi, quia femper ad aures 

Tar dt us adueniunt qudm vifum, qua moueat res. 

Id licet bine etiam cognofcere f cadere Ji quern 

Ancipiti vide as ferro procul arbor is autlum. 

Ante fit vt cernas tclum, qudm plaga per aures 

Det fonitum^ fie fulgurem quoque cernimus ante, 

Qudm Tonitrum acctpiamus par iter qui mittitur igni f 

Et fimili caufa, & concurfu natus eodem. 
Plinius idem fenfit . Pofle & confliclu nubium clidi, vt duorum lapi- 
dum fcintillantibus Fulgetris. Seneca Ariftotelem referens ait. 
Dux mundi partes in imoiacent, terra, & aqua vtraque ex fe red- 
die . Terrenus vapor ficcus eft , 8c .furno fimilis, qui ventos Toni- 
truai & Fulmina facit . Aquarum haiicus humidus eft, & in imbres, 
&niuescedit. Sed ficcus illeterrarum vapor, vnde Ventis origo 
eft, quia coaceruatus eft, cum coitu nubium vehememer impa&a- 
rum a latere ehditur, deinde vbi latius fucrit , nubes proximas. 
hxc plaga cum fonu incutitur, qualis in noftris ignibus reddicur . 
ciim flamma vifio lignorum virentium crcpat, & ille fpiritus habens 
aliquid humidi Tecum, ciim eft conglobatus rumpicur flamma . Eo- 
dem modo Fpiritus ille, quern paulo ante exprimi collifis nubibus 
dixi imp actus alijs, nec rumpi, nec cxilirc (ilentio poteft . Diflimi- 
lis autem crepitus fit, ob dtftimilcm impactionem nubium , <juare_> 
alix maiorcm Tonitum habcnt,alix minorem. Cxterum ilia vis 

cxprcf- 



in DE AERIS TR.ANSMVT. 

txprefli fpiritus ignis eft, qui fulguracionis nomen habet , lenl im- 
petu accenfiis , & vanus . Anteautem videmus fulgorcm > quam__» 
fonitum audiamus ,"quia velocior oculorum eft fenfus , & multum 
aures antecedic . Dimiflis nunc Pra?ceptoribus incipiamus per nos 
moueri, & aconfedis tranfeamusad dubia. Quid enim confecti 
eft ? Fulmen ignem efle, & arque fulguracionem , quae nihil aliud eft, 
quam flamma, futura fulmen, fi plus virium habuiflet. Non natu- 
ra ifta , fed impetu diftanc . Efle ilium ignem calor ofteridit , qui fi 
Bon eflfet, oftendit effedus . Magnorum enim farpe incendiorum_j 
caufa Fulmen (ult . Sylua? illo cremantur, & Vrbium partes , & qua: 
non percuffa funt, tamenadufta cernuntur,qua:dam verd velut fuli- 
gine colorantur. Fulguritis omnibus odor fulphureus eft, ergo,& 
vtramquerem ignem effe, conftat, vcranque rem inter fe mcando 
diftarc. Fulguratio eft Fulmen non in terras vfque per latum, & rur- 
fus dicas JicefoPulmenetfefulgurationem vfque in terras produ&a . 
Non ad cxercendum verba ha:c diunus pertracto, fed vt ifta cognata 
* ,M e(Tc,& eiufdem nota:,& natura: probem . Nos autem impoflibilo 
exiftimamus,exeadem exhalatione ventos gigni, & tonicrua oiiil_> 
clarc videamus Tonitrua, & igne, & fulphure conftare ventos noa* 
item,& multa, qua: in fequencibus declarantur . 

De Tonitru J^ojira Opinio. 
Cap. XL 

SEd aniles has fceminarum perfuafiones reKnquamus,cum nobi* 
imponant humidos vapores in ccelo cubicula , & domicilii ef- 
formarc&exhalationes inea includi, & veluti in carceres intrudi, 
qux vbi i nubibus circumfepta fe cognofcac hac, iliac fluitando, v t 
homines, aut ferarexitum quarrant, quibus vbi denegatum fenferint 
exitum fe comerendo accendantur , & nubem difcludant , & iogen- 
tern fonitum edant,quafi fonus fieri non poflit nifi vndique claudan- 
tur . Dij boni, qua: ingenia funt ifta, vt per tot farcula hoc credant? 
Nec eft aliquis qui contradicere auferit. Antiquiores excufationc 
digni funt, fiinTonitrui difquifitione lapfi fine, cum eorum tempe- 
ftate tormcntum iftud bellicum arneum ,quod noftris temporibus 
habemus, non cognouerint , quod fi cognouiftent forfan & accura- 
tioremdo&rinam reliquiftent,cum hsc machinanon vmbratilcm_», 
fed veram quoddammodo imaginem Tonitrui prasfefcrat . Sedad 

oiodum 



LIBER TERTIYS. i» ? 

modum aceedamns. Sol irrequieto cce)i motu fuis radijs in tcrram 
fefe infinuantibus ex hmo in aquis confperfo , cloacis, pecudum-* 
fterconbus,& lotio,animaliu fudoribus,& putrefcentibus omnibus 
ex fulphureis, &c bitumino is, alijsq. mincris pingucs, & vftibiles 
expirattones elicicfc incendiarias,quas in aereinconuerticqui iua 
natura irrequiecus , & fponre mobilis , appellentibus Solis radijs, 
acre rtunt leuiores,ab eo vcctantur in fublimc fcandentes ♦ ad frigi- 
dtorem plagam perueniunc, & cu.n ob pmguedincm , caliditarem , 
& tenuicacem non facile incraflentur, ipfam pcruadunc, & quia ima 
rchens pars cum fuprema media? aliquid hibec confortij ob vicinii" 
ex pcrufta fupcriori regionequali fotnesstbercum ignem accerfit , 
& rapit,exhalatio iam iam ignem euafura accendicur . Potcft & alio 
modocxhalatio ifta accendi, cum fuprema media: regionts circufe- 
rencia conuexa fir i nam cum terra rotunda He , & aqua aer eeiam 
rotuodus eft, cum grauior quarque pars ad centrum ten Jit , & in-, 
omni lut parte conglobecur . Radij igttur folares fuperrlciem hanc 
pcrcutientes rotundam conuexam , & ob frigiditatem denfiorera 
oaturam quaii vitream naciam refranguntur radij,& accendunc 
obuia quzque. Simile fpe&aculum amicis rogantibus in noftris 
a-dibus oftendimus portione fpherica Soli oppoGta ignem, & in lon- 
gam diftantiam accendimus . Vt latius in libris noftris de refractio - vifo 
ne. Accenfa igitur exhalatione, & laxiorem acrcm rcquirente, & 
compacts* & obftantibus nubium finibus prorumpit,obuium acrcm 
fcindit, & in parua momenta diifol uic, vt needle tic ex tarn ingen- 
rium corporum difruptione ingens oriatur rragor , & canto maior , 
quanto aer,qui obfepit,maioris dcn(itatis, & crafTitiei fuerit . Nec 
eft necefTe ad tantum ingentem fonitum cicri, vc exhalatio in cauo, 
& angufto cubo claudatur, &cum ignis in earn impegerit foras exir 
liens tarn maximo fragore, & elilione intoneti led mcendiarius pul- 
uis liberoaerc expofitus, & incenfus, ingentem etiam cit ftrepitum. 
Vidimus cemporibus noftris incendiarum puluerem, qui in Arco 
Diui Erafmi, noftrar Vrbi immincntis, cuius ingens copia prar Arcis 
prarfidio (ub dio afleruabatur accelo ta&um, & ita ingentem ftrepi- 
tum edidilfe, vt longe ad multa milharia pafluum exaudiretur,aeris 
conqua(Tatio>tam vehemens fuit, vt per totam Vrbem oftia, & tcne- 
ftras fuo impetu obie&a referauerit > & fuo locodimouerit , imo 
longe proiccerit, & disfrcgerit . Idem accidit in dextro propugna- 
culo Neapolitan* Arcis Moli imminenti . Terve accidit, vt orfici- 
nar, vbi incendiariuspuluis molitnr cafu accendcretur cum ftrepitu 
ingenci, & proximiorum adjficiorura deftru&ionc cuaferit, qui 

H etiam 



,i 4 DE AERIS TRANSMVT. 

etiam libero aere frucbantur • Inccndiarius hie putuis ex halini zro 
fulphure ,& carbone conficitur . Sulphur dac accenfionem , carbo 
momenta neam accenfioncm, cum fui peruius nacura (it • Salnitrum 
fpiritalis quahtatis erferuefcens inignem ditflatur, cuius pars vna 
fupra decern millia crefcit, vt ita dicam, cum liquido videamus me- 
moraci pulueris granum, quod vixMillij granum a?quat incenfum 
adeo ignefcentis aeris aream occopat, vc vix binis pollicibus, &in- 
dicibus digitisin orbemconnexiscingi poflet. Sphera rum propor- 
tion fecundum Geometricam doctrinam ex triplata dimenriente* 
confurgit. Accenfa igitnr exhalatione, & laxiorcm multo aerem 
requirente, vt imperiose, & liberc fpaciari poflit.in cum prorumpit, 
& difiipat , & difplofus fatis Ionginquc exaudiacur , vehementiut 
hyemcquim Aftatc ftrepit,no£uquam interdiii, mane quim ferd, 
ciim aer tunc in fua maneat craflitie, & foliditate, & fie varijs tem- 
porum arciculis varie perftrepit . Prarcipit Thcophraftus librodo 
CaulTs Plantnrum, non exponant Soli fimum, nam in vapores abit , 
& genitales partes diflipat, & eiufmodi vapores vt accendantur te- 
nui Him t, & pingues fint oportet ,non exhalationes i qua? fimplices 
funt, vt fumus, non accenfibiles funt, vt putant Peripatetici . Do 
quibus fufius fupra . Sed ( Dij boni ) quis tarn infigne mendacium 
tarn infignis viri fuflferrepoteft ? vt fumofa exhalatio nube inter- 
fcpta dum confeftim ftrepicum exprimitur facere, pofteaincendi ? 
Si fragor non nifi aeris disfra&ionc,necfit disfra&io nifi parua aeris 
pars nubibus obfepta in ignem verfa, maximum peteos locum > quo 
fe exprimi poflit, aerem fcrit, & diflipat. 

Dum haec meditarcmur , occurrit pulcherrimum experimentum > 
cxauro pyrium puluerem concinnari . Soiuiturid enim aqua Ke- 
gia, inea aqua proijeitur fontana,in qua tartarum in calcem reda- 
^um fit, fed patilatim . Vas, vbi hax conficiuntur, fit patali oris > 
ne puluis feipram incendens fui violentia in auras euolet, lie aurum 
ima vafis peter, rcmoue aquas ; puluis pluuiali aqua Iauetur, vfque 
donee nil fatis refipiat . Mox ficco loco ad exflccandum reponito, 
nam quacunque caloris vi incenditur. Minis hie puluis, & ccdefti 
Tonitruo valdc affimilatur, is enim illico i^nem concipit, & fi per 
pedem ab co longe diftct, fic Solis , & loci ealore , vcl fi fupra mar- 
^nor collocetur, & fcrnel,bis.duro aliquo confricetur. Bombus non 
fimi^s Bombardarum , \xtus , & exilarans , fed veluti crepitus , & 
pertcrreficiens , & Tonitrui fimillirr.us . Pyrius xneorum tormen- 
torum puluis alta petit, hie infri protroditur (res mira) ac tere- 
brat • Contingit Armco, dum pnluercnri bunc chbauo ad dt fkcan- 

dura 



LIBER TERTIVS, tif 

dum exponeret,qui ex diftillatione adhuc tepebat, quantitas fenai* 
libra,adhucmadidus igncm conccpit,ingcnti Tonirruo, & Bombar- 
darum fimil pauimenta duo tertbrauit , cum magno babicantium 
pcnculo, Si vafa vitre*,>quar adhuc fuper clibanuni ex diftiljationt 
adftabant, incacta reliquit. Hxhis ducor , ccelefte Tonicruum eo- 
dcmmbdo gtncrari, fumofis cxpiracionibus » qua; ex mineris auri 
concrete expuuncur,nec oportet nube intercipiantur,vc Ariftoteles 
opinacur,vt ftrepitum faciant nec circumruentcs in nube incendan- 
tur: nam quouis calore Solis, vel igivs vicioia , vel confricatione , 
& fimilibus incenduntur, impulfa vis Temper infra ruie,non fupra in 
caflum, vc Peripacecici affirmant) & terebrat. Etfcctus Uuius pulue- 
ris fimiles Tonitruo, nam mecalla liquefacit , & alia qu* temporif 
progreflu reperiencur,rpcro namq. fururum experimentatorum pe 
riculo,maxima rcpcririA fi magni fie prxcij,oa» auro conficicur- 



De V arqs T ulminum Problematibu* . 
Cup. XII. 

*;c\K!**iv *.*fill3£t r;i s jlii<in ni w . ^\ » -f > . ,:f| 

MAximos efficere fonitus Tonicrua retulic Arrftotelet, idq. 
euentre ob nubium inxquaUcatcm : nam alibi m.tgis denfa j 
alibi minus > & ob varias cauernarum inanitaccs raaiores oriri . 
fremitus, erf validioribus quidem prodiiLtionibus fpiritus plofus 
validiorcsetiam crepicus facerc, & rarioribus imbecilliores . Se- 
neca abeo. Cnm fpiritum inter fe claufere nubes,& in concauis par- 
tibus earum volutatus aer, (imilem agic mugitibus fonum raucutn , 
& atquaie,& continuum . (taquc vbi ilia regio humidaeft exitum 
claudic . Ideo humori Tonitrua vencuri prxnuncia ignis Cunt. AliuH 
genus eft acre, & acerbum, quod accrbum magis dixerim quam fo> 
num,qualcm audire folemus, cum fuper caput alicuius difrupca, vc*- 
fica eft • Talia eduncur Tonitrua, cum globata diflbluitur nubes, & 
fpiritirmquodiftenfa fueric , emittic. Hie proprie fragordicicur . 
Nos autcm dicimus , varios (onus cucnire ex obuio aere magis 
denfo, raro, inzquali » & cauernofo. Sod parum his aduerfamur, 
fubdit Ariftoteles . Aliquando nubes proftrepuit fine flamma , A 
quo Seneca . At quare aliquando non fulgurat, & tonat ? Quia te- 
nuior, & inHrmior fpiritus , qui in damnum non valuit , in fonum 
valuit. Nosautem dicimus, nunquam accidifle fieri fonum fine-* 
flamnia, ncc temporibus noftris vidimus; nec ab aliquo audiuimus. 

H a Non 



1 1 



*i<5 DE AERIS TRANSMVT. 

Non fit ftrepitus, nifi exacris disfra&ioncnec fit disfra&io nifi ex 
furiofa, & momentanca accenfione, vrexilicns fpiritus, &: occupa* 
turn inucnicns fpatium ♦ quod minimi fui capax eft . Reddit pr*- 
tcrca Ariftoteles rationem, cur Tonitru, & cius genera deorfum fer 
runrur, cum leuium fit fuperius fcandere ? Refpondic exhalationum 
circuma&usdefupcr incipit, vbi rcgionis rigor ,*& indead inferio- 
res partes defcendit . Itaque cum intus fit fpirituum oblu&atio im- 
becilhorcm fuper nobis partem frangit, 6c deorfum impetu fertur, 
Senecaadid. Quis natura eft, vtpetat fuperiora , eft cnim illi 
*que furfum iter,atque deorfum vtrumque verum efi*c poeeft . Ignis 
enim natura in verticem furgit, & ft nihil ilium prohibet, afcendit > 
Fiilmen autem cadit eadem neceflitatc , qua excutitur; Itaquej 
deorfum ferri non illi ex voluntatc eft, nam fi permiferis ire quo ve- 
lit, ccclum, ideft leniflimi cuiufque fcdem rcpetet. Alibi ; Quart-* 
obliqui fertur , quia fpiritu conftat , fpiritus autem obliquus eft , 
flexuofusq. & quia natura ignem furfum vocat vicinia deorfum pre- 
mit, incipit cbliquus effc, interdum autem fieutra vis alteri cedit , 
& ignis in fuperiora nititur , & in inferiora deprimitur . Nos dici. 
muSjFulminaexcuti omniquaque'd dextris,*i finiftris furfum, deor- 
fumq. Quae fupra rumpuntur, in nihilum abeunt, & vix d nobis pcr- 
dpiuntur, & tunc accidit ciim fplendet fulgur , ac longo poft (tem- 
pore crepitat nubes. Aliquando d dextris ,& d finiftris, nec aflert 
damna, ea nos fentimus, qua? deorfum tendunt, & fuperius peculia* 
rem igneam vim nouimus pyrij aurci pulueris deorfum tendentcm, 
d qua fulmina deorfum non mirum fit mitti . Quxrit item An* 
ftoteles, cur'qua: Fuhn-ine feriuntor, prius concutere videntur I Re- 
fpondit,quod femper ventus fpiritum antecedit ,&fequitur, fed 
quia rncbnfpicuus non videtur . A quo Seneca . Adijce nunc , quod 
hecetfe eft, vt imperus fulminis, vtprarmittat fpiritus, & agat ante 
fe , & d tergo trahat ventum , cum tarn vafto i&u aera incident . 
Itaque omnia antequam feriat, intremifcunt vibrato vento , quern 
ignis ante fe pre flit . Phnius. Ftiam num fpiritum ocyorem fulmi- 
ne, ideo quafi prius omne, & afflari quam pert uti, ncc quemquam— » 
Kj4 tangi, qui prior vidcrit Fulmcn , aut 1 onitrum audicrit. Nosdi- 
cimus, tarn magnamaerisidifruptionem omni ex parte acrcm pro- 
pdlere, vt dct locum attenuatiom , fie ante fe ferit omnia , & pod 
fff regurgitans aerad vacuum rcplendum, fit ventus, vtdlximus, 
cum de vento loquuti fumus . Scd cur omnia quafi prius videntur 
quim percutiantur ,• ratio eft , quod fulminis iftus eft velocifiimus, 
& inconfpicuus, vt fc prius ictum fenciat quim ad fe venicntem ex 



LIBER TERTIVS. X1? 

diplofo tormentopilam videat nemo vnquam cx arneo tormenco 
percuflus fonum prius quim plagam fenferic . Prarterca autumno , 
be Vcrc fulmina, deijei Plinius pertulit, non autcm hyeme, & arftate 
contranjs dc caufis . Qupniam hyeme concrctus acr multum craf- 
fiore corio fpiflatur * omnisq. ccrrarum exhalatio rigens, & gel ida, 
quicquidaccipit ignci vapons cxtinguit; qua: ratio immunem Scy- 
thiam, & circa rigentia a fulminum cam prarftant, & cdiucrfo mi- 
nus ardor Aegyptum . Siquidem calidi, ficciq. halitus terra: raras 
admodum, ccnuesq. 8c infirmas denfatur in nubes . Vcrc autcm & 
Autumno crebriora fulmina corruptis in vtroquc tempore , arfta- 
tis, hyemisq. caufis . Qua ratione crebra in Italia , quia mobilior 
acr, mitiorc hyeme , & arftate nimbofa Temper quodammodo ver- 
nat, vel autumnat . Italic quoque partibus ijs , quar i Seprentrionc 
difcedttnt ad teporemqualis eft Vrbis, & Campania; tra&us iuxca 
hyeme, & arftate fulgurat , quod non in alio fitu . Scd contrariuiTL-* 
fentit Seneca quippc aiftate plura Fulmina dicit,quia plurimuna 
calidacft, facilius cnim actricu cahdiorc , ignis exiftic. Lucre- 
tius ad id. 

Autumno magissleSis fulgentihus aha 

Coneutitur Coe/i Domui vndique,totaq. Tel /us, 

Et cum tempOTA fe verts fiorentia pandunt, 

Frigore cnim defunt ignes> venttq. ca/ore 

Dtficiuntyficquc funt tarn denfo corpore nubes. 

Inter vtrunque igitur turn coslt tcmpora conslanty 

Tune varies caufa concurrunt Fulminis omnes. 

Nam fretus ipfe anni permifcet frigus , & aftum, 

Quorum vtrunque opus esl jabricanda ad Fulmina nobis % 

Vt difcordiafit rerum t magnoq, tumultu 

Is>nsbus, vent is furibundus fludttct aer 9 

Prima ealoris enim pars, & potlrema rigoris 

Tempus idefi vernum, quare pugnare necejfe eft 

Diffimilestnterfe res, turbareq. mixtas y 

Et ealor extremus primo cum frigore mixtus 

Vrluitur autumnu quod fertur nomine tempus 

Htc quoque eonfligunt hyemes esftatibus acres\ 

Pr opt ere a funt b*c beSa anni nominita nda, 

Nee mtram esl in eo Ji tempore plurimafiunt 

Fulmtna, tempejlasq. cietur turbida coe/o : 

A nctpitt quoniam be So turbatur vtrinque 

Hincfl*mmis> illwe ventts, bumoreq. mixto, 

H | Aftro- 



n8 



DE AERIS TRANSMVT. 



Aftrologi dicunt,caufam a Coelo peti deberc . Nam Sagictarium 
fignum folmina, & fagittas e Caelo vibrarc dicunt . Nos autcm di- 
cimus Autumno crebros audiri fonitus >quod jeftace maxima fiat 
exhalacionum copia , & media regio breuis,ob id facilis ad aethera 
afccnfus . Qnzrit Seneca quare frequenter Montium cacumina fe- 
riuntur? quia oppofitafunt nubibus, &e carlo cadentibus perhaec 
tranfeundum eft, Acroceraunij Montes dicuntur ex **for quod eft 
fummum, & acamen, & x*&vw , Fulmen quia propter immcnfarn_» 
altitudinemt funt tulminibus obnoxij . Nosaurem dicimus 5 qu6d 
exTonitruo aer concutitur , &per partem port partem concuflio 
fatis longi progreditur ; & rurriurn , montiumq. alcitudincs , qua 
primum obuiam eunt, concutiuntur . 



MAximaquoque vrget dubitatio , vtrum in Fulmine cadat la- 
pis, qui arbores, vcl acdes feriat . Plinius lapides e carlo de- 
cidere fcribithoc modo » Ex his quae terra gignuntur, Lauri fruti- 
cem non icit,nec vnquam altius quinque pedibus defcendit in ter- 
ram,ideopauidi alciores fpecus tutiflimos putant, auc tabernacula 
e pellibus belluarum,quas vitulos appellant,quonia hoc folum ani- 
Mf malex marinis nopercutiat,ficutnecex volucribus aquiIam,quarob 
hoc armiger huius teli fingitur . Ft alibi. Obria, quam aliqui Notia 
vocat,ficut Ceraunia , & Brontia cadere cu imbribus,& Fulminibus 
dicitur,eundemq. effe&um habere quern Brontia narratur.Et Alibi: 
37. 10 Brontia capitibus Tcftudinu fimilis»&cum Tonitruis cadens(vt pu- 
tat)Fulmine ifta reftinguie. Alexander Aphrodifiefis in Metheoro- 
logicorum Ariftoteh's libro /atctur, ncquc lapidem, nequefolidum 
aliquod efTe fulmen, fed- folum fpiritum . Nos autem dicimus , nc- 
que lapidem* ncque aliquod folidum in Caelum afcendere pofle-», 
quod lapidem efficere poflit , & G etiam efficeretur , non tarn vio- 
lentere carlo erfunderctur; conftat Turrese carlo tactas ita corrui£- 
fe, vt multa fimul acnea tormrnta efficere non va I allien t. Exquoca- 
uo>ex quo tubo ?cx quo mctallo confecto proi/cirur e niibibus 
lapis , vt tarn ingentem ruinam efficere poflit. Ex prudcntibus,& fi- 
de dignis viris audiui, nunquam vidiiTe lapides cum Tonitruis ceci- 
difle, nifi ab imperitis, & nebulonibus. Eteffc&us, qui ex Tonitru 
Tidetur non nifi ex Fu Iminis qualitate proceffifle videntur , vt in fe- 
quenti videbimus • Practcrea i\ aliquid tam violenter c calo cade- 



Utrum Fulmen feriat . 





ret, 



f 



LIBER TERTIVS. n> 

ree, re&o i&u fcrircc, quod in fulminc concrarium videtur;cum 
rdes vnoidu diueriis, varijsq. rede, & oblique vno, codemq. tem- 
pore reriantur . 

Aliquot Fulminurn miracula. £af>. XIV . 

ARiftoteles in Methcoris Fulminum miracula ex cflencixte- 
nuicace dixie euenire, nam quae obliftunt deftruit , quae vera 
ccduntnon omciuntur prorfu s, ficu ti ass quia obfiftit liquefecit, li- 
gnum aucem noncombumc , ob cenuicacem namq. (piritus labitur, 
fcpraeteruolat, nequc geftantem vcftimcnta , neque vexauit. Plu- 
tarchusin quxftionibus naturalrbus Tonicruum miracula mulca_» 
referr. Vinum e dolio exclude, illxfo dolio , hominemq. fomno 
ftratum tranfuolar, neque ilium ofFendic t neque veftem atcigit • fed 
cius cin&um , in quo (uccinxerat nummos arreos liquefecic , & fu- 
«lit totum Aulicis , qui ardem facram Romae cuflodiebant , Fulmcn 
quod propedelapfum fuit, combufluTecalceamcntorum corrigias » 
neque ajiud quicquam incommodi atculifle , ac pyxidicularum_» 
argentearum , quae iigncis inclufac capfulis erant , argentum qui- 
dem colliquatum , & conflacum fume , lignum incaexum , & inte- 
grum inuencum . Omnium aucem miracula fuperac , quod cun- 
<5tis nobis eft notum Fulmine lttorum non fentire corpora putredi- 
nem , (iquidem multi eos neque cremanc, neque humo tegunc , fed 
rclinquunt circumfepta. Itaque Euripides Clymenem rctellcntem 
quae dc Phectontc dicit . 

„ amicus esl mibi 
Tutrefcit eft hie in conualle mortuus. 
Vnde 7»d£or , ideft fulpliur di&um apudGraecos reor ex germanj- 
tate nidoris , quern cca-lo i£ti cfflantiquafi ex lapide attrico , 
igneum & acrem,quodcr,erritos,apparet canes, & aues tcmpcrare^ 
Fulmine afflatis cadaueribus. Prarterea Fulminis igncm tenuica- 
te.& fubtilitateadmiranda cft.quod a primordio ex materia or turn 
habec pura, & liquida , & fi quid cum ea confufum fit humidi > vel 
terrcftris id vniucrfum motus cius pernicitas excutiar , & deter- 
gat . Nihil de Ccclo tangitur , vr eft apud Democricum * quod Ful- 
gorem aethereum queat retinere . Itaque fpilTa, & denfa corpora • 
ecu r'crrum, ars, argentum, aurum,quia Fulmen fubftinent, diifipan- 
tur, & funduntur rcpugnando, & renitendo aifeda , rara , fpongio- 
fa, fluida , iicuc vcftes & maccriam aridam traijeiens » non violat . 

H 4 Viri- 



izo DE AERIS TRANSMVT. 

Viridaria adurit refiftente ci humore acquc ita accenfo. Si ergo 
dormientcs d Fulmine non nccari vcrum eft, hie veftiganda fit, non 
alibi caufa, nam firmiora funt, & compa&iora vigilantium corpo- 
ra, occurruntq. validius, quod membra fine cun&a rcferta fpiritu , 
a quo& fenlus circumagente velut in organo ,& conftringente va- 
Hdiim redditur, fecumq. Cohxrens , & fpiftum Animal. In fomno 
ditfluit, fitq. pumicofum, inarquale, inrirmum diftunditur , ac fpira- 
mcnta obtinet multa , flaccefccnte, & fatifcente fpiritu, quia.* 
odores ,& voces penetrant, nullumq. fui fenfum prarbent. Quod 
cnim non renititur , & renitendo accipit plagam , id non accurric 
incurrentibus, ac minime ijs, quae in fubtilitate , &incitationc ta- 
li, vt Fulmen diftrahuntur, quandoquidem ilia , qua: intus funt ro- 
bufta, munit natura viribus ; qua: ergo patiantur , his protexens ci 
duritias,& de nfitates,qnoru vero eft inui&a vis ab his ca,quas cedut 
qua qua: reluc"tantur,iniuriam minorem accipiunt.Addc his rem non 
contemncndam,confternationem, timorem, exquibus nonnullici- 
tra vllum aliud incommodum eo ipfo. quod mortem horrent, ex- 
pirauere • Etenim pecudes dicent paftores quando tonat, fe fe con- 
globare, & contrahere in Vnum , quae enim difperfa: funt , elidunt 
fcetum pauore . At innumeros a Tonitru iam videre efle peremp* 
ptos, quorum in corporibus nullum vel plagat, vel ignis veftigium 
appareat, fed ex metu animam , nimirum auis modo ex corporo 
auolante. Multos namque,vtait EmpedoclesJaruisTonitrui affla- 
tus perdidit. Atque alios inter fenfus praecipue eft auditus pati- 
bilis,maximasq. metus, & perturbationesex ftrcpitu Procellasin 
animo excitant, aducrfus qux dormienti propugnaculi vice eft 
fenfus pnuatio , cum vigilantes & -animi perturbationibus antc- 
quam vulnercntur conficiuntur, & metu corpus conftringente reue- 
ra & cogenteidum renitendo efficiant validum . Seneca. Pauca_* 
adhuc adijciam ad enarrandam vim Fulminis , quae non code m_-» 
modo omnem materiam vexat. Valcntiora qu* refiflunt, vehe- 
mentius diffipat , cedentia nonnunquam fine iniuria tranfit. Cum 
lapide, ferroq. & duriflimis quibufque confligit , quia vim neceflo 
eft per ilia impetu quarrat . Itaquc faciat viam, qua eftugiat tene- 
ris, & rarioribus parcit, qnamuis & flammisopportuna vidcantur , 
quia tranfitu patcnte minus fauit • Loculos ( vt dixi ) integris pe- 
cuniae qnx in his tuerat, contiata reperitur , quia ignis tc nuiflimus 
per occulta foramina tranfcurrit.quicquid autem in fignofolidum 
inuemt , vt contumax vincit. Non autem vnof vt dixi ) modo far- 
uic> fed quid quarquc kxcric ex ipfo genere iniuriae intelligis , & 

Jul- 



LIBER TERTTVS. 



121 



Fulmen opere cognofcis . Intcrdum in eadcm materia multa di- 
ucrfa eiufdem vis I uhninis facie (icut in arbore, quod aridiffimutn 
ell wtit$ quod folidiflimum, & duriflimum cfl:, tercbrat, & frangit , 
fummos cortices difiipat, inceriores libros arboris rumpit, aefcin- 
die, folia procundic, ac ftringit, Vinum gelac, ferrum , & as fundit . 
Ulud eft minim, quod Vinum Fulmine gclatum , & ad priorem ha- *' 
birum redditu porum, auc exanimacaut demenres facie Quare il- 
lud accidat, quarenti mini illudoccurric. Ineft Fulmini vis pefti- 
fera ex hoc aliquem remanere fpiricum in eo humorc. quern coegic, 
gelauitq. verifimile eft. Prarterea olei quoque , &omnis generis 
Vnguenti teter poft Fuimcn odor eft, ex quo apparet ineflequan- 
dam fubtihiiimam igni , & contra naturam a&o peftilentem_j 
porentiam, qua non tantum iftu cadunt,fed etiam afflata . Plinins. 
Tcrtium Fulmen ,quod clarum vocant , mirirlcar maximc narura: 
quod dolia exhauriuntur intactis operimentis, nulloq. alio veftigio 
rclifto . Aurum,&a*s>& argentum liquatur intus. Sacculis ipfisnul- 
lo modo ambuftis, acne fufo quidem figno cerar. Martia Princeps 
Romanorum i&a grauida partu exanimato, ipfa citra aliud incom- 
modum vllum vixic . Lucretius. 

Jnco/umesq. venit per res t atque integra tr unfit 
CM ulta foraminibus tiqutdis quia tranfuolat ignis, 
Multaq. perfringit, cum corpora Fulmtnis ipfa 
Corportbus return tn<iderint y qua text a Untntur, 



I Confer uefacit e paruts quia fifla mtnuti 
Corportbus vis efi & icuibus ex eiementis . 
Qua faci/i tnffnuantur, & infinuata repente 
Dtfioluunt ncdos omnes, & vine/a relaxant, 
Nos autcm experimur , quod magnis Tonitruis vina corrumpun- 
tur, & fubuertuntur, ouaGallinarum franguntun aut fterilia fiunt. 
Vrit corporis pilos, a xillarum , & fcrmons, non ladens corpus, 
plutarchus Sympofiacorum quarto narrat Tubera ortu habere ex 
Tonitruis; Tellus enim Tonitru dchifcit , & fifliirarum notis>qui 
tuber3 vcftigant, eareperire. Sedgigni,non monftrari aliqui fen- 
tiunt. Agemacus autem ait, quodvni cum Tonitruo idemtidem 
pluuia excuntur factih*ca>in caula eft caloris admixtio . Quandoqui- 
dem quod in igni eft pernix & parum id fulgur fa&um euanefcit; 
quod vero folidum » & flatuofum , id inuolutum nubi > vnaq. cod- 
uerfum eximit frigus, atque humorem forbet , Itaquc maxime pe- 
netrat in germinantia id quod ineft blandi fucci , cclcn'tcrq. alit. 




lnfuper 



ixi DE AER.IS TRANSMVT. 

Infupcr tempcracurarum proprietate, & fucci difcrimine ca im- 
buuntirrigata. Per Tonitrua, & Fulgura effufis imbribus.flatibus, 
feruoribus,qui inaltum impclluntur cerram verfarc, &gcrminare 
ciufccmodi nodis , & fungis quomodo in Corporibus tubercular 
ftrumofa, & glandulofa, calores quidem , & humores fanguinci pa- 
riunc, quippe nonrefcrt Plantam tuber, nequeabfque pluuia nafci- 
tur, fed caret radice, & germine , eftq. diflblutum , concrecionemq. 
habctextellure afte£a ,& vertente. Plinius . De tuberculis hare 
traduntur peculiariterciim fuerint imbres autumnales,ac Tonitrua 
it j crebra,tunc nafci, & inaximc e Tonitribus . Athenxus . Autumno 
cum imbres, & Tonitrua interceflcrint gigni. Si maxima Tonitrui 
fuerint, maxima erunt, fi magna magna. Vndc ilia perpetua gencra- 
tionis caufa vidctur . 

Tonitruum genera. Cap. X V. 

PLinius. Fulminum ipforum plura genera traduntur quar ficct-. 
vcniunt non adurunt , fed diflipant . Qua; humida non vrunt i 
fed infufcant . Tertium eft quod clarum vocant mirificar maxime 
naturx .Seneca . Tonitrua diftinxere quidam ita, vt dicerent vnum 
efTe genus, cuius fit graue murmur, quale terrarum motum antece- 
dit,claufo vcnto,& fremente . Hoc quomodo illis videatur , fieri 
dicam . Cum fpiritum intra fe claufere nubes in concauis partibus 
earum volutatus aer , fimilem agit mugitibus , fonum raucum , & 
xqualem, & continuum . Itaque etiam vbi ilia rcgio humida eft 
exitum claudit . Ideo huiufcemodi Tonitrua venturi prxnuncia_/ 
imbris funt . Aliud genus eft acre, & acerbum, quod acerbum ma* 
gisdixerim, quim fonorum, qualem audirc folcmus, cumfuper ca- 
put alicuius difrupta vefica eft . Taliaeduntur Tonitrua cum glo- 
patadiflbluitur nubes, & fpiritum quo diftenfa fuerat,emittit. Hie 
propne fragor citur fubitus, & vehemens quoedito concidunt ho- 
mines, & exanimantur . Quidam vero viui ftupenti & in totum fibi 
excidunt, quos vocamus attonitos, quorum mentes fonus ille cce- 
leftis loco pepulit . Hie fieri hoc quoquc modo poteft , vt incluful 
aer caua nube, & motu ipfe extenuatus diffundatur . Deinde cum__» 
maiorem fibi locum quxrit, a quibus inuolutus eft , fonum patitur. 
Quodautem non quemadmodum illiiar manus inter fe plaufum_# 
edunt, fic illifarum inter fe nubium fonus poteft cfle magnus, quia^» 
inter fe magna concurrunt fulminum genera funt ilia quod tere- 

brati 



LIBER TERTIVS. i i? 

brat,quod difcutit, quod vric , quod ccrcbrac fubtilc eft , & flam- 
meum , cui per anguftilfimum ruga eft, ob finceram , & puram_» 
flammx tenuitatem. Quod diflipat conglobatum eft,& habet com- 
mixtam vim fpiritus coa&i , & procclloli . Icaque illud FulmcrL^ , 
quod id foramen, quod ingreflum eft rcdic , & euadit . Huius late 
fparfa vis rumpic i&u non perforac . Tertium illud genus quod vrit, 
multum terrcni habet, & igncum magi s eft, quam flammeum. Ita- 
quc relinquic magnas ignium notas qur percuflis inhxreant . Nul- 
lum quidem fine igne Fulmcn venic . Sed tamen proprie igneum_> 
dicimus, quod manifefta ardoris figna imprimit, quod enim vrit, 
& fufcat tnbus modis vric, aut afflat, & leui iniuria Lardit, aut com- 
buric, aut accendit. Omnia ifta vrunt,fed generatione, & modo dif* 
ferunc . Quodcumque combuftum eft, vcique illud & vftum eft , at 
non omne quod vftum vtique & combuftum eft . Item quod accen- 
fum eft, poteft enim illud ipfo tranfitu ignis vfiifle . Quis nefcit cui 
quid ncc ardere ? Nihil autem poteft arderc quod non vratur. Vnum 
hoc adijeiam . Poceft aliquid efle combuftum quod non fit accctt- 
fum poteft accenfum efTc nec combuftum . 

DeTrognofiicis Fulminum . Cap. XVI. 

ARatus in Prognofticis . De Ventorum Prognofticis ait. ^£fta- 
tis Tonitrua, & Fulgura obferua vnde eant,& inde aduenien- "7. 
tern obferua ventum . Plinius. Tonitrua matutina vencum tignLfi- 
cant, imbrem meridiana. Cum ferenocaelo ruJget, pluuixerunt • & 
Tonitrua, & hyemabit, atrociflime autem aim ex omnibus quatuor 
partibus cocli fulgurabit , aim ab Aquilonc ventum » aim ex omni- 
bus pareibus cceli fulgurabit, cum ab Aquilonc tantiim in pofterum 
diem aquam portendit. Ciim a Septentrione , Ventum etiam , aim 
ab Auftro, vel Coro, aut Fauonio node ferena fulgurauerit, ven- 
tum , 8c imbrem ex ijfdem rcgionibus demonftrabit . Cum jeftato 
vehementius tonuit, imbrem. Seneca. Ciim fpiritum intra fe clau it.jf 
fere nubes in concauis partibus earum volutatusaer fimilem agit 
mugitibus fonum raucum, & aequalem, & continuum. Icaque vbi ilia 
regio humida eft, exitum claudit. Ideo humori Tonitrua vencuri 
pramuncia imbris funt. Zoroafter docet ex Tonitruis , quae poft Ca* ul7 
nis ortum decidunt fingulis annis annonat caritatem pnrnofcere hoc 
modo. Si Luna exiftente in Ariete poft Canis ortum Tonitru fiat 
confternatos, & dubi* rationis quofdam in regiooe fucuros figmri- 

cat, 



iz 4 DE AERIS TRANSMVt. 

cat, & futuros timorcs, hominumq. fugam, poftea rero quietum-* 
ftatum . In Tauro frumcnti, & Hordei corruptionem portcndic , at 
locuftarum infulcum : in regia aula gnudium : his vero, qui ad 
Orientem habitant anguftiam , & famcni . InGeminis turbas,& 
morbum indicant , frumcnti corruptelam , & Arabum perdirionem. 
Ia Cancro, Hordei corruptionem , & ficcitatcm, & mortem Bourn, 
Circa Martium vero, & Aprilem pluuiarum copiam in Leone frv- 
menti, & Hordei perniciem, in Montana regione pruritus. & impe- 
cigines. In Virgine Regis intcritum,& alicnigenum regionis Rege , 
nauigantibus periculum, circa fata rubiginem . In Libra, bella^ » 
& piagarum mulritudinem, 3c fru&uum corruptionem. In Scor- 
pione, fames erit, volatilia autem mulciplicabuntur. In Sagicca- 
riojcommotionem fignificat in regione; in Montana regione , fru- 
menti fertilitatem, in Campeftri , corruptionem . In Capricorno , 
piuuias fore fignificat in dies quinquaginta, & Regis dolum , ac vi- 
tuperium , & indecorem, loquacitatem ,& alieni Regis apparitio- 
nem ab Orientc . Qui Vniuerfo terrarum Orbi dominabitur , fru- 
fiuum abundantia erit, & Virorum prarcellenrium mors. Ouium_# 
vero generatio . In Aquario , bella magna . In regione montana > 
frufiuum fertilitatem, leguminum pernicicm. In Pifcibus, fru- 
menti corruptionem modicam,& mortem vt'ri potentis. Idem in 
Scorpione, cum Iupiter fucrit a Vcrc vfque ad Solftitium arftiuum, 
imbres, & Tonitrua apparebunt , Si in Aquario , erunt terremo- 
tus; & Fulmina . Quando in anno Fulmina magna stdificia elidunt, 
pr*cipueTempla,frugum inopiam, atque {terilitatem prarfagit , & 
maxime kudus fui temporis. Hermes cceleftium reruin obferuator 
tradit . Si lanuario tonuerit eo anno in ea regione ventos va lidos 
portendere, atque fterilitatem. Si Februario, multorum mor- 
tem, prarcipue diuitum . Si Martio, Ventos validos, fertilitatem , 
popularia bella. Aprili vero,bonum,& iucundum annum-- . 
Maio autem , Famcm , &: Inop/am , immo fertilitatem . Iulio,bo- 
nam, &ytilem annonam. Augufto , Rcipublicar profperitatenrUi, 
fedhominum varios morbos . September, fertilitatem, fed poten- 
tum cardes. O&ober, validum ventum , fed annonar ,& fruduum-» 
copiam . Nouember , frumenti abundantiam , annonar iucundita- 
tem . December, annonar copiam, & in populo pacem . Leupoldus 
aflerit , Tonitrua fequentis Menfis delere portenta prioris : nam fi 
fecundoMenfe tonuerit, primi ,&proximi fignifuatio peribit,vt 
cum fequenti femper ftandum (it. Intelligit per annum initio 
&mpto a Menfc , in quo Tonitrua fpe&antur vfquc ad eiufdero-» 

Mes- 



LIBERIE R TilrV SL' 

Menu's rcddi turn . Beda in libeito fiio deTonitruis fuPC ruber. Si J**44 
ab Oricntc tonuerit , hivmani fanguinis eft'ufionem prarnunciat. 
Ab Occidcnte , mortaiiratem a pclrilentiam,.. A McmJie^ pifces 
morituros . A Stprentrion'd >rFagajiorum mortalities!*. Silanua- m » 
rio conuerit , homines ,ac pecora moritura . Fcfcruario , auditus 
auribus nocebit . Si Marti o, morrahtatcm . April i, periculofam._» 
nauigationcm . Maio, frugum copiam . Iunio, pifcium multitudi- 
nem. Iulio, interitus, & fru&unm arentia . Augufto, pifces,&fer- 
pentes morituros . Scptembri , mortes laicorum . Octobri , aeris 
procellas , ventos . Nouembri „infoecunditas , & fterilitas . Dc- 
cembri, animalium , & frugum copiam. 



PnefagiaTulgurum. Cap. XV II. 

PLinius . Larua profpcra cxiftimantur , quoniam lacua parto 
mundi ortus eft . In fexdecim partes coclum co rcfpectu di- 
uifere Thufci . Prima eft d Septentrionibus ad AcquinoLhalem_» 
exortum . Secunda ad Meridiem . Terr ia ad Aequinoctialem oc- 
cafum . Quarca obcinet quod reliquum eft abOccafuad Septen- 
trionem. Has iterom in quaternas diuifere partes, ex quibus o<5to 
ab exortu finifiras , totidcm econtrario appellauere deftras . E* 
his maxime diras > qua Sepccntrionem ab Occafu atcingunt . Ita. 
que per plurimum refcrc , Vnde veniant Fulmina , & quo conccflic- 
rint. Optimum eft in exortiuas redirc partes. Itaque cum i pri- 
ma Cceli parte veniant ,6c in candem conctflerint, fumma fcelici- 
tas portenditur , quale Syllar Diclatori oftenfum datum acccpimus. 
Cartera ipfius Mundi portione minus profpera , aut dira . Qu*dam 
Fulgura enunciare non putant fas nec audire, pratterquam fi hofpi- 
ti indiccntur , aut parent! . Seneca . Differentia inter nos, & ThU- *»M 
fcos eft ; Nos put^mus, quod quia nubes colk'fa* funt , ideo Fulmi* 
na cmittuntur, ipfi exiftimant, nubes collidi, vt Fulmina emittan- 
tur : nam cum omnia a<i Deum rtftrant, in ca opinionc funt, tan- 
quam non quia fa&a funt , fignificant, fed quia fignificatura funt, 
fiant. Su. i mam cfle vrrtifulminum indicant , quia quicquid aIia-» 
portendunt, inceruentus Fulminw tollit . Quicquid ab hoc portcn- 
diturfixumeft , nec alterius oftenfi fignificatione minuitur. Ge- 
nera rria c(Te ait. Ctrinna , Confilianum , authoritatis, & flatus . 
Confiliarium ante rem fit, fed poft cogitationem , cum aliquid 
inanimo cogitantibus , aut medetur Fulminis iclu,aut diflundc* 

tur • 



% z6 DE'AERIS TRANSMVT. 

tur . Aothoritatis eft vbi poft rem fa&am venic , cum bonam for- 
JtunamTinalainTC (ignificac. Status eft, vbi quiecis, nee agenci* 
feus cjuicquam , nec cogitancibus quicquam FuIokeu 
totcruenit.. Sed hxc non Fulminum ecaera* 
fed fignifi :ationum>alia genera ruhufi 
profequitur , qux quia, hoc 
adducere non_» 

ducit; illuc Lc&oresaui- 
... 1 das xoitte- 



^ if, j 




i o 



I : iOd J 

i 




IO. BAPT; PORT AE 

NEAPOLITANI 

DEAERIS TRANSM VTATIONIB VS, 

A , '• • : V'.);ijm,I MOM:}! <jnxr;m\T> ^ooiotliJo.inif.»*I 

Liber Quartus. 
P 3? O OE M I V M. 

1 X 1 M V S dc Acris Tranfrauratio- 
nibus, quae fupra terrain f5unt,nunc 
de his , qux fub terra , fed fere eadem 
Junt , exdem illic caufx fupra terrain, 
& hie infra terram crunt , vt Liber hie 
parum , aut nil noui habeat . Incipie- 
mus abAquis, qux fub terra fluunt, tc qubmodpibi 
genercntur, vt in Pluuia diximus j & quxremus > quo- 
modo ad conrinuandesfluminumcurfus terra fufficiat, 
vnde tantum aquarum exeat, nec detriments exeun- 
tium terra fentiat, quomodo accefsionemfluminumnon 
fentianc Maria. 

De Maris 'vtiUtatilus . C a t Ht 

E Supcrioribus aquis diximus ; nunc de Tnfcrioribus 
pcrpctuis habcamus fcrmoncm . Plutarchus libro, 
T)e aquz, & ignis comparationibus ait. Adde, quod 
ti inter quacuor E!emenra aqua ex feipfa quintum qua* 
f\ ft Ele mentum peperit Marc, nihilo fecius quim iIla-» 
frugiferum>cum alijs decaufis > turn commercij gratia. Ac feram 

quid cm 




u8 DE AERIS TRANSMVT. 

djuidem vitam noftram , infocialemq. hoc ElenAfcaturn coniunxit , 
plenamq. erfccic corrigens earn mutuis f'lbfiiijs , commufatibni- 
busq. conforcium moliens , & necefiicu Jinem . Porro Hcraclicus . 
Nifi Sol, inquit. cfTet , nox eflct. Licet auccm 'jiicere , nifi force 
Mare,o nnram implacidiilimam animal ,-&- afperf im urn effet ho- 
mo • Nunc yerp hoc ab Indis yitcm Qrpctf , £ Grxcia fruduurxuj 
commoditatem tranfmarinis nationibus pet* Aetjuor rribtoicv & 
Phoenicia obi m ion is monimenta lictcras Inuexit, Vinum , & Fru- 
gem, vindicauitq. abhtterarum injuria raaximam humani generis 
partem. Et in quzftionibus conuioalibus Mare fcecindum vocat , 
obid Venerem Salfigcnam dicunt Poetx , Fabulamq. de ca confix 
&am , ceu Mari ortan^ prodi'derc Salis JaoiindfcateH^ innuentes . 
Immo Deos pelagios fcecundos, & numerofam habere prolem tra- 
dunt. Nullum deni^ue inter terreftria animalia, & volatilia profe- 
ras vfqdradeo fojtum, vt matina omnia quo allufit hoc vcrfu Eu- 
ripides anil - i ii ji r; in \ v.-; > 

Multiplied /undent genus in Maris rude pi fees. 

foS. Mimus. Cbmplura funt in Mari, & Maiora etiam terreftribus ani- 
malia,ex humoris luxuria cam lata: fupino, null iq. acfertilis accre- 
menta accipientc caufas genicales c fublimi, fempcrq. pariente na- 
tura, pleraque eriVm monftrilica'reperiuntur perplexis, 6c in femet 
aiitcr, atque alicer nunc flacu, nunc flu&u conuolucis feminibus, at- 
quc principles vt vera fiat vulgi opinio quicquid naf arur in parte 
▼11a naturae, & in Mari efle, prrterquam multa, qua* nufquam alibi . 
Rcrum quidem, non foliim animalium fimulacra elfe licet intelli- 
gerc intuencibus curam^ladium^Serras, Cucumim vero& colore, 
&odore fimilem,quom«nus miremur equorum capita in tamparuis 
cminere cocleis . Eft & Mare pifcium commune domicilium.& for* 
tafl'e nutrimentum argumento, quod extra aquam non did viuunt , 
& admixtam habet aliquam pinguedinem . Marinam etiam aquam 
veteres largiorem vino mifcebant , turn vtgratior fapor eflTet , cum 
vtcelenter & prarcocior vecuftus accenderet.d ferui r'urto origino 
fumpca,(ic menfuram explentis . Immo & nauigatio idem arfcrc- 

4. 8 bat . Remedia ex eadem aqua omittimus, tanquam ijs mcdicorum 
libris fcatcanc. 



i 



De 



LIBER QV ART VS. a ttp 

De t&daris Origine* loco Maiorum Opinions, 

Cap. I I. 

A Pud Prifcos , & in Philofophia Proccrcs Viros adhuc dubium 
eft, Vcrum xtcrnum fuerit Marc, anortum aliquando habue- 
rit, vcfi tcrram , vt circulus circumfluat, aucin fuum colligatur or- 
bem. In antiquorum Thcologorum monimentis , ideft Orphii , 
Hefiodi, 9c Homen, vc ab Alexandre) in Ariftotelis libros rclatum 
eft, Oceanum aquarum Patrcm conftitutum fuifle . Hi enim Mans, 
& terra: finus fimul fibi principium tfle.ncc ex alijs ortum habere* 
Cum enim cerram, & aqua tanqudm Vniuerfi parte venerarctur,& 
cuius gratia omnia , & ipfum quoque Ccelum U&u clTc propria illi 
principia,propriasq. radices, vnde orirentur, contribuerunt;quam 
opinionem redarguit Ariftotelcs Tragice, & grauiter potius quam 
Philoibphice locutus . Plutarchus deinde in libro de ijs,qux Philo- 
Xbphis placenti<opiose exeqtiitur. Anaximandrum fuiiTe narrac, 
qui aftruat terram aquis opcrtam , & cum pars maior cratfantis vi 
SoJis exiccaca defecifler , rcliquum Mare conftituit; Vnde Maris 
aquam primarum aquarum reliquias eflc . Theophraftus eandenu* 
opinionem Diogeni tribuit , ac Mare continud imminui . He tan- 
dem vniuerfu.-n cxiccatmn iri : Democritus, Ariftotele aucborc-/ , 
mundum ortum habuifle exiftimauic, eundemq. continue imminui* 
ac poTtremo defuturum.Opinioniscaula fuit,quod a Mundiexordio 
ahquibus locis Mare exiccetur aliqua Mari operirentur . Scdharc 
Fabulis fimilia sut,& Philofopho indigna. Scd Veritas eft>fi eius pars, 
d Sole exiccaturtenuior facia fuperoe afcendit, itcrumjn aqua ver- 
fa in ipfum definit& fie maris* & terra: viciflltudincm efle. Plato in 
Phoedone Tub terra Tartarum principiu , & fbntem aquarum omniu 
pofuic, d quo defluant, & in quern influanc , mutatis mcatibus, om - 
nes aqua: ftagnanccs , & fine fedc vagac , & circa medir.m perpetue 
furfum, deorfumq. rlnftuantes> & recurrentes , fed hanc opinionem 
Ariftotelcs redarguit hoc modo; Si flu&uante Tartaro FIumina-# 
fluunt, Flumina afcenderent , nam Tartaro in Mundi cenrro pofito 
nihil ex eo , nifi afcendendo effluere poccft . Verilm aqua: a natura 
datum eft deorf mi labi. Procterea fi tantundem in Tartarum influic 
quantum ex eon. P. ut , vnde oritur aqua, qua: pluit ? nulli vapores 
rcmanebunt ad affluentem imbrium generationem • Eriamfi Tar- 
tarus, imrnenfitascft aqua: , & quicquid Fluminum Iabitur per om- 
nem cerrarum orbcm ad commuwa aquarum inicia per fubtcrra- 

I neos 



DE AElUS TRANSMVT. 

ncos recetfus deuoluuntur, id fieri non videmus . Et Ci aliqua F!«- 
mina ex hoiflinum ocutis fe auferunt rurfus ex alioYblo in apertum 
caput extollunt, nec Tartarum petunt . Et Mare etiam ex Tartaro 
initinm ducente, omnia igitur Flumina in Mare , non in Tartarum 
refluutu. & C\ Flumina, & Mare originem a Tartaro fumunt, quo- 
modo dulcis, & amara aquafeparata ineo continctur r Ariltote- 
lis opinio eft, quod humilior & magis concauus locus Maris eft, in 
quo Flumina, & aquar omnes delabuntur* tanquam grauiora ad 
centrum , quomodo autem perpetuo vaftiflimis Fluminibus in illud 
influentibus non excrefcat ? ratio eft, quod vtcunque fluat Mare , 
& in fe reMtalf> & reciprocctur, tanrum enim aqute exiccarf , & in_. 
vapom abire, quantum Flumida influunt. Colle&a aqfla diffici- 
lius reffCcarur . Sedqu* fujNer Maris ftiperficiem expahdicur, faci*- 
lius in vaporcs rcfoluitur . Seneca . Mare vnum eft ab initio itl-» 
confticutum, habet fuas venas , quibus implctur > & arftuat . Ab his 
Ptinius . Satis belle OccanUS, quern fawmUr vUimum nulla alia fi- 
gura cohacreti ttullo vltra maWinfcincludentc, ipfum ad miraculum 
reddit , quetriadmodum ctiamfi globetur , extremom non decidat 
Mare . Cdntraquod vt (int plura Maria, ex qua videntur figura non 
pOffe id accidefe, magna gloria irtUentores Gricci Geomctrica ifub- 
tilfrate docent . Namque tumeYublimi in inferiora aqua: ferantur 
proculdubio apparere quod quid humilius fit , proprius centro ef- 
fe, omriesq. liheas, qufr emictuntur ex eo ad proxfma* aquas brt- 
uiores fieri , quim qu* ad extrenuim Mare .1 pr i m is aqu is . Ergo 
f Was » bmniq. ex parte" aquas? ' verger* in Celttrum , Sdcoq. hen.. 
decide?t?Vtylontam^ 1n mttrftt** witUntur . Lucretius , cur tot ftu- 
uijs in Marcdecurrentibus nihilo rnaiusfiat, his carminibus ex* 

Printipib Mare mirsntkr non redder t Mains 
■' NaWtram quofittantus dectirfus aquarutn 
Omni i quo <V' fit ant c-x ctoni Tlutrrina partf* ' 
Adde vxgoi \mhre~s, UmpeBateiq. volantes . > 4 r;i 

Gmnt* qua Maria at terras fparguntq. rigantq. 
Adde/uos Fonies ta+ien ad Mans omnia JummaMt ; a ^B 
1 Gutfai i fX ltfhir ! : ' ° 

j i j h&**tma^mte**M 'Svfiparljn MirVtoii aJHfi nn™ 5 
Z-^^'ftofye'Vid**'*) *nim Mfirt btMorenihakhte* 

At Pe4ago ntufa* & tat* fuWTrat* vidimus > 
• Promde beet, quumuis iXvti&qtiV**t loco Sol u 

Humo- 



LIBER. QVARTVS, m 

Humorij paruam deltbet ab aquore partem, 
Largiter sn tanto /patio tarnen auferet Vndis. 
. lam porro vtnti mag nam quo que toller c partem 
Humoris pojfunt vertentes aquora Pontic 
Vnanotte vias quoniam per jape videmus, 
Siccari, mollisq. Juts conere/ctre crujjaj, 
Vrtterea dotti mieltum quoque toller e nukes 
• Humorem magna concept urn tx tquore Font's 9 
Et pafjim toto Urrarumfpargtrc in or be , 
Cum plust in terris, & vents nubs/a port ant. 

De Ortu> f*?Jitu Maris Opinio propria^ , 

Cap. III. 

NOs autem de Originc , & Maris loco locuturi verttatem ex 
facra pagina rcnabimur . Inquit enim Mofes. Dixie vcro 
Dcus . Congregeotur aqua?, qua fub coelo func in locum vnum , & 
appareat terra arida, & factum eft ita . Et vocauit Deus aridam > 
congregaeionesq. aquarum appellauit Maria . Occani enim ledus 
maximc omnium humilius fubfidcc > & tanquam humorum Vniuer- 
fitas, aqua: omnes, quarum proprietas eft ad deeliuiorem parceni_» 
delabi in ipfum vergunt, & eiufmodi fedem na&a , tanquam in fuo 
centroquiefcunt. Occanus ipfe totam terram obambit, nifi par- 
tem illam,qur homini adexcolendam , habitandamq. data eft. 
Qujpd Mare tot Fluminum acceflu non extumefcac . Confideretur 
primo, Marina aqua per immenfa Marium dorfa large , lateq. difr 
fufa, & Solis asftu, & ventorum motu, qua maxima pars in vapores 
abeat , & exiccetur . Eft enim terra* immenfa fupcrficies , quam ft 
nofcere vclimus eius diameter , vt a Cofmimetrts adnotatur 10000. 
miliaribus in feipfam multiplicata emnt ioooooooo. tunc denuo 
per vndecim multiplicabimus i ioooooooo. eueniet , & per qua- 
tuordecim partiendoerit 785714 i8|. totius terror fuperficies eue- 
niet* cuius fere pars media arida , altera aquis occupatur , Maris 
erit fuperficies , & ft miliare vnum quadratum quantum vaporis 
emitrat, conlidcrabimus » non multum profc&d abcrrabie a parti- 
bus ijs ,quas Humina influunt . Perpendendum etiam crit , quod 
mota aqua citius in vapores foluitur . Si quis cyathum aqua ex al* 
to in terram deijeice, non defcendet medietas , nam in particular 

I a minu- 



tjt DE AERIS TRANSMVT. 

minucas diuifa, facilius in aercm conuertitur . Ariftoteles Septen- 
trionalcs partes ijs efle altiorcs dicit, quae fpcdant ad Auftrum.ad- 
fertq. corum opinioncs dicentes> quod Sol ea loca obiens nunquam 
fc abfcondat, fed obducic noctcm , Sole non fub terras fe condente » 
fed edit iores Montes Solis lumen nobis obducant. Sed hoc falfum 
eft: namnec ibi Altiflimi Montes, nec Marc ad Isios fluat, tan- 
quam ad rragis cauum . Sed ex omnibus Maris partibus ad cen- 
trum aquae arquilibrataefunt. Vtcunque fluat Mare in fefluit,& rf- 
ciprocatur>non in aliud fe recipit, velut alia in ipfum Flumina . 

De Maris Salfedine AtaiorumOfmiones , 
tuJ Confutations. Cap. I F. 

Dlximus de Maris ortu, nunc de eius Salfedine : fed fcrutcmuf 
primo Maiorum Opinioncs . Librodc Philo^ophorurn p!a- 
citis refert Plutarchus Anaximandri Opiniontm . Jsnamque Ma- 
rc oftendit efle pnmi humoris reliquias , cuius maior pars a Sole 
fit deficcatai reliquam ferucris vi i fua nacura difccil Oc Anaxa- 
goras, humore, qui principfo ftagnauita* Solis circuinuectione am- 
bufta, ac pingui eius expiraro,in Salfcdincm , & amarulcntiam rcli- 
quum fubfediflc . Contra hos ira Ariftoreles argtimcntari vidctur. 
Hi Mundum genitum conflituerunt , & Maris ttnuior pars quoti- 
diano Solis exhauflu in fpiritus vaporaca reliquum in Salledincm_> 
cuafifle • Si igitur primo falfum erar, & quod iublatum eft , rurfus 
infra defcendens, oportcret nunc cfle, quale tunc erat , &* cum pri* 
mo non falfumi ncque poft die decuifiee , & fi falfum prius fuerat f 
cur falforis caufas non attulere } Idem Plutarchus refert, Mctrodo- 
rum fenfiffe, quod per tcrram tranfcolatum terrenum lcntrrem ac- 
cepifle,ficut ca, quae per cinerem diffunduntur, contra hunc Arifto- 
teles inuehit, fi verum efler, quod Flumina per terrain delata in ip- 
fum irrumpencia Salfediuem attuliflent , deberent quoque Flumina 
fjlfa efle . Fieri enim non poteft , cur in tanta aquarum copia Salis 
fapor guftctur,qui in fiogulis Fluminibus non fentitur . Prjrterea_» 
Empcdocles dixerat Marc ideo falfum , quod terra: fudor (it , ex 
Ariftotclc Plutarchus . Item terrar fudorcm a Solcperufta-, elutxq. 
in fummoamaruiftc . Olympiodorus hoc Hcraclito impegit, & fi- 
cut animalium fudor, qui corporis excremcntum exiftit , falfus eft , 
£c & terra: fudor > qui terrenum exiftit incrcmcncum falfus eft S 

Antipho 



LIBER QVARTVS. 133 

Antipho effe fudorem caloris, ex quo quod humoris fuit, rcliquum 
efferucfcendo in Salfuginem incodum , quod in fudore omni acci- 
dit, fed Ariftoteles hoc poeticx tranflationi fimilecffe dixit, nec ad 
naturxcognitionem facere. Scdfi cx dulci aiimcnto falfus fudor 
cxcernitur, duplex effertur ratio . Nec dulci parte in alimentum-* 
aflumpta reliqua conco&ioni rcbellans in falfum abit . Vcl per ad- 
mixtionem, vt aqua , qua: percinercm colatur , fed in terra crudi 
admixtio non eft » ex quo falfum fccernatur. Et fudor, qui ex ani- 
maliu corporibus exccrnitur,exigua pars eft, Mare terrx pars ma- 
xima, fudor e(Te non poteft . Prxterea ft & fudor ille fuit, cur nunc 
nonfudac? autcraffum humorem ex fc dimittit? Xenophanes id 
mixtioni acccpturn rcfert, & commercio , quod aqua cum terras 
contraxeric, co argumento, quod in terra: vifceribus conchilia in- 
ueniantur, & in Siracufanis Iapicidinis,Pifcium, & Phocarum bufta 
reperta fine . Ad hxc faciunt qua: Plutarchus libro eo, qui de facie, 
quae in orbe Luna: apparent. Menodori opinioneait, Solem Icuita- 
te fua fuperius clifum terram fui grauitate iacere , & vt Sol oculis 
illuftrat orbem, fic vt in fua fpiritus ex fe diflfundit, & Mundus Ter- 
ra , & jfcquore vt vefica vtitur . Exiftimabant Stoici , Mare ideo 
falfum efle, quod tenuiores marini liquoris i Sole , & ftellis exuge* 
rentur partes, eisq. pafli crafliores vcro relinquere. A quibus Qi- 
cerode Natura Oeorum libro fecundo. Suntautem ftellx natura-» 
flammex , quo circa terrx Maris aquarum vaporibus aluntur, his , 
qui i Sole ex agris tcpefa&is , & ex aquis excitantur , quibus altar , 
renouatxq. ftellx , acque omnis arther refundant eadem , & rurfus 
trahant icidem nihil, vt fere intereat, aut admodum paulum, quod 
aftrorum ignis, aut artheris flamma confumat , ex quoeuenturum , 
vt ad extrcmum omnis Mundus ignefieret, quern humore con- 
fumptoncque terra ali poflet, nequc remancret aer, cuius ortus 
aqua omni exhaufta eflc non poflet, itarelinqui nihil prxterignem» 
a quo rurfus animante , d Deo reuocatio Mundi fieret , atquc idem 
ornatusoriretur. Sed Ariftoteles Solem tenuiori humore Marinx 
aqux vaporatione cibari quinque partita argumcntacione diluit. 
Sol ex vaporc nutriri nullo modo poteft , Ci quidem hxc vapida vis 
altifiimorum Montium vertices non attingit, fednimio frigidx re- 
gionis rigore in imbrem verfa deorfum labitur . Sed Sol a terra-* 
longius qudm Sol abeft . Si Solem ignem dicunt,dcpafcente materia 
indiget,vt alatur vbi defuerit, pabulum extinguitur : Sed Sol ignis 
non eft, neque igne alitur, & quicquid alitur nutritiuo inftrumento 
iadiget , ignis auccm nutrieiua inftrumenta nulla funt . Heraclicus 

I % opina- 



i54 DE A£RIS TRANSMVT. 

Opinabatur vnoquoquc die Solem iuuenefcere, femper virilem age- 
re inuentam, in Oriente accendi propter ingenitum ficus calorem_» 
ad occafum occiduofrigore rcftingui, fi pafcitur fingulis momencis 
cibarijs indiget > vt vnoquoque momento renafcatur: non igi'tur 
fingulis diebus . Quod Sol vaporibus non alatur , cceleftcs orbes 
interpofiti prohibcnc, neipfi adSolcm defcrantur. Si errancia fy- 
dcra per Zodiaci latitudincm circumferuntur* vt multicibi copiam 
habeant> cur incrrantia eodem cibo non indigent ? cum ipfa per la- 
titudinem non peragrentur. Dcmum fi Aftra vaporibus nutriren- 
tur, neceflfarium eflct fumidam exhalationcm in fupera rcgione in,, 
coram cibum abfumi, ncc amplius ad terram deferri . Addamus 8c 
alia argumenta . Si Sol terra ipfa feptuagies maior clt,ficota-» 
terra in vapores foluatur, non fumceret ad ipfius Solis alimentum, 
quomodo ad rcliqiiorum fyderum ? Et fi fydera hutnoribus pafcun- 
tur necefle foret ibi enafci> vbi maxima cibi elfet vbertas.fed dapfi- 
hsviclus extra tropicum eft,oporteret igitur extra fignircrum egre- 

oly}6.&u Seneca. Sydera quibufdam mentions magis vrgent,& exhaunun- 
tur Flumina > ciim longius receflerunt , minus confumunt ; atque-» 

$>tS trahunt. Plinius . Solis ardorc ficcatur liquor .& hoc cfTe mafcu- 
lum fydus accepimus,torrcns cunda, forbensq. fic Mari late pafcen- 
ti faporem incoqui Sal is, auc quia exhauito inde dulci,tenuiq. quod 
facillime trahat vis ignca omne afperius, crafliusq. linquatur , ldco 
fumma arquorum aqua dulriorem prof undam hanc e(Ve vcriorcm__» 
caufamafperi faporisiquam quod Mare terra: fudor fit arternus, aut 
quia plurimum exarido mifecacur illi vapore, aut quia terra: natu- 

a. ioo ra mcdicatis aquas inficiat. 



Arijlottlis Opinio de Salfedinc, f$ eius Conjutatio. 

SMi Salfedinis rationem hanr aflfcrt Maris Ariftoteles. Sol fuis 
radiis terram vrrberans humificas , & fumificas afpirationcs 
exugit , quas vbi aduflit , aflauitq. tada difrretione ♦ quod tenuc » 
& corporale eft ♦ furfum educit , quod terrcftre, & foeculencum, & 
humidar anima? mixtura Tubfidet, & amarulento, falfoq, fucco Marc 
inticit , idq. ex fudonbus » reliquifq. animalium excrcmcntis dc- 
prachendere licet, & unis poll exuftionem {alius eft, cum pars ter- 

79, 



LIBER QVARTVS. 135- 

rat, qu* caloris vi debeilari non potuit indigcfta, faJforcm a 8c ama- 
rorem rccipit, fie zftiui, 8c autumnales imbrcs , quod ciufmodi cx- 
halationibus inficiantur, falfi redduntur , quod Sal admixtum fit 
tqu x , probac experimentum . Proiccta cerca pila in Mari , intra c 
dulcis aqua, nec rcmanct falfugo . Przterea Marina aqua dulci gra- 
uior eftSalis admixcionc . Qnod Naues in Mari fublimius fcrancur, 
& in rtuuijs fubfideane , £t Mare Palcftinum , quod omnium falfifli- 
mum, fere peflum hominem, nee propter amarulentiam alit pifces, 
Concra hane abfonam Ariftotelis opinionem multa adducuntur 
eoncraria experiments. Ncfcio quomodo fubtiliflimas exhalatio- 
nes, ac fi lapides effent. d btando Solis tcpore in cineres verti poflc, 
& ex his Salem exugi • Ego quinquaginca annis huic Audio impen- 
di, vt c mixtis Salem educcrem , nec nifi vehementiflimo igne du- 
ram, 8c folidam molcmcoqucndo, exurendoq. in cinerem vcrtcre f 
ac ingenio, pariq. diligentia Salem educerc valui. Qua; folida ex- - 
halatio Ariftotelica ifta d Maris fundo ad fuperficiem eucda, cViiu 
ca d Sole feruen tifiimo in cinerem verfa , Mare reddat amarulen* 
turn ? Expertus dim dulcem aquam in lebete diu, no&uq. exuftam > 
nouam Temper addendo, nec vnquam in falfugincm verfam . Et in 
culin is quotidiano vfu experimur in omnium rerumdulcium deco- 
Aionibus in non Salem verti . Et in ftagnantibus aquis , 6c paludi- 
bus tot farculis d Solcexuftis nunquam in falfum verfas . Et ad hoc 
jnfignemendacium comprobandum in mulco maiora mendacia in* 
cidit • Ait. Nec fumida exhalatio, qua* indigcfta eft, ad cerium ele- 
uatur, 8c ab zftatis calore coquitur , fed non abfoluit , vbi in fubli- 
mcm aeris plagam detulerit autumnalibus imbribusperfiifa,falfas 
pluuias reddit . £t auftrales imbres falfiufculi funt . Auftcr cnim_» 
caliditfimus ventus eft , & c&tidam afpirationcm affert , fed quis 
vnquam guftauit , aut aliquemguftafle audiuit , autumnales , vcl 
auftrales imbrcs falfos efle ? In meis prardijs quamplurimas ciftcr- 
nas habeo, & autumnalibus imbribus replere fatago, quos toto an* 
no ebibo, fed nunquam falfos percepi . Et fub torrida Zona > neque 
falfos imbres, neque puteolos aqua: falfjr funt , vt ex incolarum re- 
lationibus habetur. Olympiodorus,vtfui Przcepeoris honorem tue 
retur,in Thebaide falfos imbres dixit. Sed hoc falfum redarguing 
incolarum, & Geographorum relatione . Falfum quoque eft expe- 
rimentum cerei vafculi, quod affert, nam in Mare proiectum,& -ac- 
curate obturatum , iufto deindc fpatio ex eo refumptum , non per 
cereos muros,exclufa fumida cxhalatione, retufaq. potabilem, gu- 
ftabilcmq. comperies, fed priftina falfugine odibiiis , 8c inguftabi- 

I 4 lis, vc 



I 



,36 D-E AERIS TUNSMVT. 

lis, vt experti fumus . Ad hanc quoquc fuam opinionem'confirman- 
dam, Problematibus fc&ione vigcfima tcrtia idem,quod hie refert, 
nempe Sor partem leuiffimam aflidue trahit , &dulciorem de pro* 
prioribus locis haurit. Igitur Sol arquoris , & aquarum fumma~» 
exercet, Vnde quod ex his rcfiduum extac, falfius effe ncccfle eft, ex 
his fupcrna pars falfa elt; quam opinioncm, vt fuperius diximus, fc- 
quitur Plinins . Sol humorum leuiifimam partemaffidue trahic,lc- 
*' ,0 ° uifTimumautcmdulciffimura eft ,-Itaquc falfius ideffc neccfle eft, 
quod his rcfiduum eft , proinde calidior quoque pars eadem fupc- 
rior eft; nam falfius calidius dulce eft. Sed hoc falfiffimum eft, ra- 
tioned experienria ; ratio quod graue eft , ytfaliior in imum de- 
fertur, affiduo fubfidet fuo ponderc dcprxfTa- Expenmento , quod 
plumbeo vafcad Maris imumdemiffo, tunc funiculoopcrcule fun- 
di detra&o,intratacroa,cVfalfjflima deprxhenfa- eft. Et Salinanj 
maiorem Salis quantitatem ex aqua, qua: in fundo manct , quam-» 
quae ex fuperficie extrhaunt . Experimentum ouo concipiunt : 
nam crudum ouum in aquam deijeiunt , quod mergitur , fed 
non in profundum agit , fed. penfile confiftit , vbi faluor aqua ef- 
fe incipit, ex quo fatis da cur ineelligi falfiora in fundo,quim in fu- 
perficie rcperiri . Neptuni vxor Salacia dicta eft,& inferiorem-j 
4,10 Maris partem habitare , vt refcrt Auguftinus Libro de Ciuitatc-* 
^40 Dei. Salaciam a Salo didam vult effe Varro. Etiam vrina mi- 
nus co&a falfa eft . Cum omnium conco&iflima cft,falfiflima cfii- 
citur a feipfo diilbnans . 

* 1. * j >ll ill «vi/f «t i U kV Mili 4% i>4l 1 • *A % iW J i u^" W J A 'i J» J c a J If i 1 2* \Jm 4 \wm^+m 

• * -\ •» *v 1 * r * I I _ r *«*^»^«^#* fx - 4 . 

De Maris Salfedine Opinio Propria^ . 

MAximcs eft aquarum finus Mare , & in id influunt Flumina^ 
omnia, inter qux multa funt, quae falfa funt, & falem conti- 
nue inferunt , femperq. in eo remanet . Strabo in Hifpania mulu 
-dfcfcribir. Vitruuiusin Sicilia ,Caria,vbi Neptuni Templum-* 
apud Cafpias portas, apud Mardos , 8c Armenos . Apud Bactras, 
Oclus, & Oxus, in ore Euphratis , vt narrat Plinius . In Germania 
falfiFontes multi, & fexcenta alia Flumina in Mare ipfumirrum- 
pentia, qux ex falfis locis fubterlabentia falfedinem attraSam Te- 
cum deferunt, qux Plinius Pomponius Mela, Si poftremus Georgius 
Agricola numeral, & longum eflct rccenfere. Sunt multi lacus, 
^Ft^ f 1 putei, 



LIBER QYARTVS. 137 

putei 1 & falina? , qua: falforcm Mari minillrant . Sunt & Man* fub- 
ftratar terra? falGr fodina?. & Monces, vt.fupra terram . Et vidimus 
apudBrutios noftros fodinac Talis, putci , cxquibus Sal extrahrtur , 
& Montcs, quod exiftimandum efttfle Tub Mari. Vidimus Marc di- 
midium effc habitabilis terra? , ergo totidem Tub Mari , quod fupra 
terram funt falinar . Multa? ftint quoque fupra terram faHat tcrrar,vc 
apud Agriculturx Scriptores videre eft, Catonem , Varroncm , Co- 
lumellam,Palladium>& Plinium, exquibus Maris aqua Sal cliquat . 
Et Sal Mari inue&us nunquam amplius deriuatur , nec exhalat , vc 
mirabile fit tcmporis fucceflu totum non falfcfcat . Eft & falis fapor 
acutus,vt paruacius quantitas mulc6 maiorem partem inficerc po- 
tefti funt & quamplurima? terra? partes,qux perpetuiim fouent igne, 
vt Vefuuius Fenaria? Puteoliapud nos Athna , Lipara , &fcxcentx 
alia?, quas longum effet,& adufta igne terra in falem vertitur. 
Quod marinum fal exfodinis falinarijs fub Mari nafcatur , argu- 
mento funtfalinarij ,quiexdccoda marina aqua idem falem red- 
dunt , quern cxMineris ex^raxerant, vtin Apulia ex marina aqua 
congelata Sale naues onerantur . Et fi fal ex aduftione Solis fieret* 
vftrinam redoleret.Fouent hanc noftram opinionem Do&iflimi Phi- 
lofophi,vt Theophraftus, qui, vt refcrt Olympiodorus , Maris fub- 
ftratam terram falfcdiniscaufam cxiftere dixit. Idem fenfifTe apud 
Plutarchum Mctrodorum lcgimus,quod per terram tranfcolatum— » 
terrenum lentorem accepent , ficut ea quas per cinerem diffundun- 
tur, Theophraftum fuum bcncuolum pra-ceptorem pro vcritate de- 
reliquit ,&eius fententiam multi recentiores Philofophi amplcxi 
funt » qui ex fe fiiunt , nec addi&i ad verba Magiftri. Contra qua: 
Olympiodorus. & ali j fatis infulsearguunt; Si terra Mari fubftrata 
caufaeft, vt falfcfcat Marc prope litora derbfli lacus falfam habc- 
rentaquam, at qui falfa non rcperitur, nonigitur fubieduin folum 
Maris aquam falfam reddit, fed potius dulces repcriuntur . Pucrili 
hoc argumento fatis viriliterrcfpondemus. Non dcomni folo locu- 
tus eft Theophraftus, fed de eo,vbi falis fodtnar fit* funt , ex qujbus 
falfedincm rccipit. tt prope litora defoflae fouea? duJcem aquam-. 
babent, nec ex terra ipfapercolata, fed quia ex proximis montibus 
defluens aqua ad dccliniorcw locum corriuatjVtpotc Mare, qtiem_» 
diximus omnium humillf mum. Qndd marina aqua'cnlefaciat, Ctaf- 
fior fit, ex Sale cuenjt raincrali, non ex cxhalationc fac\o. 



Maris 



i 3 8 DE AERIS TRANSMVT. 

.: k oU3 >.vf> -ccufil *. I um 

Maris Saljecbnis Vtilitatcs. Cap. pIL 

MAximus ille naturar Conditor , vbi Mare produxit r tdoneaa 
illi qualitatcs impercijc , vt mulcis human* vicz vfibus , & 
ad ipfius continuitatem conuenirct . Primo , vt pifcium habitacu- 
lum, in quo lace fpaciari , 5c ad eorum vitam tucndam nccdfaria^ 
confequerentur : nam cum pinguedinem quandam admixcam habc- 
v.jxx rent, ad eorum alimoniam quodammodo muarenrur . Argumento* 
quod extra Mare » non diu viuunc . Prxterea ad Nauigatipnem_» 
multa commoda prcdat : nam cum Maris aqua ex Tale cratfior j 
grauiorq. reddita fit , apcius oneraturum mercibus Nauium pon- 
dera fubftineret, fi cnim dulcis eftet, facile fubfiderent . Narrat in 
naturaJibus quzftionibus Plutarchus » Naucm cnrfum habere tar- 
diorem Fluuijs, quim in iEquore , quia fluuialis aura hybcrnis fri- 
goribus, leuior, grauior, molliorq. definet nauigantes . Etiam pe- 
netrans rigor aerem , reddit earn pondcrofam , 6c craflam, vt in-, 
Clepfydris vidcre eft , quz lentius hyeme, quim arftate aquam fub- 
ducunt, & Theophraftus in Thracia, non longe d Pangeo Fontern^ 
tradit, cuius aqua vas plenum fi appendatur duplo hyeme , quam-» 
acftate pendeat . Aquas cnim fpiflirudo curfus tarditatem inducit . 
Argumento, quod Naues plus pondcris hyeme portet fluuialesfi 
quidem plus rcnititur aqua,quando aftric"tior , & ponderofior fada 
eft, fedfalfum prohibet fpilfari feruor. Multiplices etiam funt ad 
medicum vfum falfar aqua: Vcilitartes,quarum quiapleni funt Medi- 
corum libri confultoomittimus . Maxima quoquc eft falfedo aqua? 
neceflaria, ne putrefceret , nam ea putredinem vicac , ncc motus ad 
id fufficiebant , aim non omnia Maria tales motus poflxdeant , nec 
wentorum motus ad putredinem impediendam fufliccrct, vt in fta- 
gnis , & lacubus , qua? riguis aquis, & recentioribus non innouan- 
turviderc eft,vtique fiMari falfedo abeflec , fortafTc huic vitio 
obnoxium e(fet* 



Aliquot M aris Problem at a » Cap. Fill. 

Dlonyfius Hydragogus ex Plutarchi relatione tradit hyemo 
aquas Maris infitx dulcedinis quidpiam redoJere,& minus 
amarulentas effe, atftatc vero afperas, & inguftabiles cflc . Quia-* 

dulce* 



LIBER. Q.VARTVS. , J9 

dulce, cui genuina mfit leuitas, ac proinde fluitans fupcrnatat graf- 7»f. 
fantis vi fyderis , dum atftiuis horis latius ferucc , £ veftigio corri- 
pit, hauritq. quod nequit hycme flacccfcentc , & longius abfccden- 
te Solis pocentia . Vnde quicquid amarulenti , virulentiq. eft d:lu- 
tius fadum quadantcnus dulccfcit . Caufame Peripacccica fcho- 
la detorquet , ac proindc falfitatem olere . Hyeme cnim cumula- 
tius , vberiusq. Fluminibus in Marc corriuantibus , fuffragantibus 
cnim copiofis ccclcftibus imbribus diluicur cius amaricudo, arilatc_» 
Tcro ex influcntium aquarum carentia germanam fuam amarulcn- 
tiam oftendit > & indetcrius labi vidctur. In naturah'bus quoquc-» 
quarftionibus quxrir, cur refperfum Marc olco pacatum rcdditur, 
& cranducec . Vtrum ventus in lubrico defiuens non exagitae 
Marc ? Scd dc Aequoris cute tradit Ariltoteles . Sed Vrinatorcs 
oleum in ore habentes in lucem , & profpcc*tum in Mare habcanc 
illud cft'lant, non pofTunt illic venti caufam habere , fed oleum fua__» 
dcnlitate impellit > apcritq. quod terrenum , & afperfum in Mare-# 
mox eo in feipfum rcciprocante, & contralto reliquum meatus in> 
medio, quioculis lucem, & fplendorem prarbeant. An vero acr lu« 
ciduseft ex feruorc, qui Man commixtus eft ? Nam cum rurbatus 
eft, fit inrqualis , & caligincfus , & quoties hanc in*qualitatem_j 
oleum fua /piiiitudine laruigauir, fit planum, & pcllucidum . £t ali- 
bi de primo frigido tradans, ait. Inter reliquos huraorcs tranflu- 
cet oleum, quo i plurimi compos fit aeris irdicio eft cius laruitas , 
ob qnam omnibus fluitat . Przftat enim Pelago tranquillitatem, fi 
Vndis afperfum fit, non quod eius laruor lubricus ventorum im- 
pra-fiionem non rec/piat, vt Ariftotelts fenfit , fed quia & quouis li- 
quore lenitur vnda agitata, fingulare olco eft , quod in fundo reful- 
geat , & radiat > diftric*to ab acre humorc . Necfolum in fummo 
Mari pernoctantibus, fed etiam fpongiarum venatonbus cfflatum 
ore in Mari lumen prarbet . Plioius . Omni oleo tranquillari di- 
xit , &: ob id vrinatorcs ore fpargere , quoniam mitiget naturam__> 
afperam, luremq. deportet. Sed vtcrque in huius caufx difquifi- 
tionc labitur, & caufa altius petenda eft ; oleum fua laruitate hu- 
morem refpuens in feipfum conglobatur, ob id fuprema eius fupcr- 
ficies fitconuexa , & qucmadmodum conuexa fpccilla rem clario- 
rcm oftendunt , oleum autem ante oculos eftuium fpccilli vicem_j 
fungitur, & rem longius, & fulgidiorcm ,certioremq. rcprsefentat. 
Cur in Mari nauigantes naufeabundos fieri magis qui m Fluminibus 
iter agentes,etiamfi mmimc vndabtnda fit aqua ? Cuius manifeftam 
cauiam Plutarchus in naturalibusqua-ftionibus after c eflc odoratus 

fen* " t1f9 



f4 o DE AERIS TRANSMVT. 

fcnfum, & animi affe&um timorcm, qui maximc naufeam commo^ 
ucrc poflunt , fiquidem imaginatione periculum concipienccs , tre- 
munt, inhorrefcunt , atquealuo infigniter concicantur , quorum-* 
nullum in fluuio nauiganees fattgat. Odoratus namque potabili, 
&dulciaqux pcrfamiliaris eft, contra in pclago offeiiduntur , ex 
odoratus mfolencia. In Fluminibus nauigatio extra periculum eft 
in Mari de futuro foliciti trepidant , haud fatis fidentes externa: 
tranqutllitati proinde xftuans, & fiuchians animus corpus conci- 
tac, & perturbatione replct . Sed ego corporis iattationem caufam 
cfle vomitionis iudicarem in Mari,quod non euenit in Fluminibus , 
nam cum aliquem vomere cogimus, ia&atione corpus commoucrc 
t*.f folemus. Quxrit item Ariftoteles Problematum libro . Cur Ma- 
i*.x8 rc,cumcraflum fit, perfpe&ius, dilucidiusq.dulci aqua, quar tenu- 
ior eft? Caufam e(Te dicit direct! meatus , quos Mare turn quam- 
plurimos,cum ampliflimos continet,& amplioribus interftitijs 
manet potabilis aqua fpifla, & fuarum partiurn tcnuitate eft . Vel 
quia Marc purius , finceriusq. nam terra vlla in eo remanet , dulcis 
cum terra mixta eft , qux interucnientibus lympiditatem obum- 
brat. Idem in codem libro, Aquilonc perflante, videre ait, pclluci- 
dius, & tranflucidius , quam Auftro . Mare enim cum terrenum_f 
colorem fibi afcifcic , ineft enim aliquid pingue in falfo, cuius rei 
inditium eft > quod tepidiorem die oleofum quidam fecernitur • 
Igitur cum fuccus ifte fua Ixuitate per famma panditur , impedic 
eius lympiditatem , aqua enim pellucidior eft , quim oleurn_i. 
Aquiloneenimflante,diffipaturolcaginitas, Nuda aqua vifuiob- 
uia, apertiorem fui prxftat fufpe&ionem . Sed cui ftomachum non 
i|.9 faciunt meatus ifti recti in aqua quamplurimi, & ampliffimi Arifto - 
ro.ii.? celici / Quis nunquam marinam aquam pellucidioremfontana , Be 
fluuiali vidit ? Ouidius . 

Font erat iUimit nitidis argenteus vndit • 
Fortafle Fontes, & Fluuij in Grxcia turbidi,& lutulenti, vtTyberi- 
nus funt, & fortafle ocu I i noftri aliter formati , quam Grxcorum_* 
2. fuerunt. Purgatur & Marc . Plutarchus . Cum vends intumefcens 
Mufcum,& Algam eijeit ,purgaridicunt, libro de non nafcendo . 
r*.7»? Plinius. Omnia plenilunio Maria purgantur quxdam , & ftato tem- 
pore . Circa Meflanam, & Mylas fimilia expunntur in litus purga- 
menta . Vnde Fabula , Solis boues ibi ftabulari . His addic Arifto- 
teles, nullum animal nifixftu recedente expirare . Obfcruatum id 
5 l6 multum in Gallico Oceano . Seneca. Eft in Cherfonefo Rhodio- 
ajf . rum Fons, qui poft magnum intcruailum temporis fceda quxdam-i 

turbi- 



LIBER QVARTVS. 141 

rurbidus ex intimo fundat, donee eliberatus , eliquatusq. eft . Hoc 
quibufdam locis Fonces faciunt > vt non tantiim lutum , aut folia , 
fed teftasquoque , & quicquid prumar iacmnc , expellanc. Vbique 
autem facit Mare , cui hare natura eft , vt omne immundum, ftcr- 
corofumq tirroribus impigat , quardam vero partes Maris id certis 
tcmporibus faciunt, vt circa Melfanam , & Mylas rimo quiddamfi- 
mile turbulentum in litus Marc profer* , feruetq. &• arftuat non fine* 
odore fcrdo. Vnde i 1 lie ftabulari Solis Boues fabula eft . Sq^ diffi- 
cilis ratio eft quorundam vtique inibi tempns eius valde , quo pur- 
gatur, obferuatum , fed incertum eft. Itaque proxima quidem in- 
ueniri,&; vfcina non poteft caufa , czterum publicaeft ilia . Omnis 
aquarum ftantium , claufarumq. natura fe purgat: nam cum his, 
quibus curfus eft, non polTunt vitiaconliftere, qua: fua visdefert, tt 
exportat . Illar, qua: non cmiceunt quicquid infedit magis, minusvc 
aeftuat . Mare vcrd cadauera, flramenraq. tk naufragorum reliquiae 
(iiniliaex intimo trahit, nec tantum temperate ,fluctuq. fed tran- 
quillum quoque plactdum purgatur . Quarrit itidem Plutarchus in. 
conuiualibusquarftjonibns. C urHomerus lauantem non Mari Nau- 
ficaam, fed in Flumine fcripferit , ciim Marc calidius , & dilucidius 
magis abftcrgere probabile fit . Caufa, quia Mare craflius eftiFon- 
tis aqua pura , & liquida ob id penetrans, & fubtilis , ob id magis 
eluit maculas , quicquid pingue idem morofum eft chii ,& labem_i 
inducit, tft enim oleofum, quz caufa eft potiflima , vt arenas probe 
rounder. Ex Ariflotele. Sal vliginofus cft,& luce mas cmcitmeliui 
ardenrcs , marina cnim f lammis afperfa vna inflammatur , nullaq. 
aqua proindc ac marina incenditur, ideoq. calidiflima . Quxrit . 
.Anftoteles Prcblematum libro, Aquarum omnium Mare deuri po- tj.ja 
teft, quoniam pinguiuf. u!um eft, quod oleum dcrnonftrat , quod iro 
Tale rttudatur. fct alibi . Quod ficcum eft minus extinguir, quam 
quod humidum,' immo, quod lie ius,eo calidius Mari hare ambo in- 
funt . Marinam aquam vino arfundunt Piicatorcs, vt defcocatius , 
firmius, & incorruptius fiat Vinum , cuius rationcm quarrit PJutar- 
chus in naturalibus quxftionibus , & hoc quafi oraculum pifcatori- 
bus datum fit,tn r e Dionyfium in mare demergendum, & qua? 4 mari 
longa abiunt, gypfum , e Zacyntho toftum inijeiunt, rortaflc quod 
Vini innata caliditas, qua: fngiditateirrexigat,quxmaxiroe vinu* 
viniextinguit, corrumpitq. Vclreor xftum marina; aqua: vimftip- 
ticam conftringcrc, & labefadarc quod in Vino aquofum , flam* 
mofum, eV ad mutationem proliuc. Salis narura tcnuans , pere<* 
grinumq. licjue facicns ; ac rcdundans> graucolcnciam > purrefadio- 

nemq. 



r 4 2 DE'AERIS TRANSMVT. 

oemq, ficrjprohibet. Ad hsccrafTum, &terreftrc id quod ponder 
rofum in Vino eft ad ima prase i pi tat, (edimen, & faeces , qua de rc> 
47» vinum puriusrelinquicur. Plmiusclariflimum Vinum defcribens « 
* l 3* docet . Vuas paulo ante decerptas ficcari Sole acn ter die, per tri- 
2 * duum verfatas,quarto exprimi deinde cadis Sole inueterari, ac lar- 
giurem marinam mifceri max aquam . A fcrui furco origins orca • 
2c menfuram explentis quod tralatum in album maftum . Colu- 
mella mans aquam ad tertias deco&am per Tale adtjcic,qu64 fic 
maior fic menfura tvtm odoris melions . Sed fi male coda fic 
aqua ingruere periculum , ne.vitiecur Vinum ■ & longiflime X 
Ltore fumendam e{fe,quod hare liquidior, ac purior (it. Horatius . 

Cecuba vina firens A/con Cbmm maris expert . 
Prodit Varro a veceribus optimefuifle inftitutum , vt circa Libe- 
rum Pat rem Dclphini appingerentur. Athcnxus. Vinum»jqu6d ma<* 
risaqua fcite, &dtligcnter conditum eft , caput nulla crapula gra- 
»r. uat, concoc~honem cibi promauec. Quarrit Plutarchus in narura- 
libusquarftionibus » vnde natum fit , quod in eadem nacu'x parte* 
mirabiliter fieri percepimus, vc aquarum natura fit commocione » 
agitatuq. frigefcat , mare autem vndabundum incalefcit? In illis 
quippc humaribus aduentitia , & peregrina habctur caliditas, 
proptere*. iilam mocus extcrnat , egeritq. vt domefticam , ingeni- 
tamq. man amplius venti excitant, & alimenca fubijeiunt . Caloris 
augmentumeft peHucidicas , nec coit quamuis terreftre , & graue • 
4 70. In Problcmatibus Ariftoteles enodat, cur in mari melius qudm in-» 
ro.14 7 Fluminibusnatare poflumus? Qtji natat aquar adnitendo iuuatur 
»!•« adniti autem firmius ad id poflumus , quod corpulcntius eft. Ac 
aqua marina fluuiatili corpulentior eft , craflior enim & ad rcni- 
cendum validior . Veriorem caufamattulit Archimedes libro dc-# 
infidentibus Aqua* , & Nos libro de Pneumat icis retulimus . Eiuf- 
dem £arinxProbIcmaeft Ariftotelicum , Nauigia magis in portu 
(ubfidcf e, quam in alto . Caufa eft, quod plus aqua: validius refiftir, 
pauca opprimitur: nam quxdicit ex inferiori furfumcompellere • 
Vndenon in alto plus fit aquae, plus refiftit: Sed hoc falfum eft ex 
2 j. 19 eadem ratione ex Archimede adiata eodem libro Ariftoteles in* 
J§ ap. Problematibuspluries quariccur aqua prope mare dulcis eft. Cau- 
1,128 Cim rclcgatpcrcolationi, nam falfa per terrain colata dulciorred- 
ditur, & percolari melius poteft, quod mari propinquius . Sed mi* 
hi videtur fibi aduerfari, nam 5 per terrain colatur , terreftrem faU 
fedincm terris relinquendo purior effect a fit dulcis , ergo quanta 
longius percolatur , dulcior net , cur ergo propius ? Prxterea fi per 




•TV LIBER QVARTVS. i 4 j 

euniculos , per quos tranfit, falem deponit prior aqua fubfequens 
pereofdem tranfiens non inHcitur falforc a priore rcliclo? fedfi 
prior aqua faliediriem rcliquit fubfequens amara, non erit amara ? 
Alibi ycro .Cur in Africa prope mare principio dulcis , port breui 
falfior fit, ceteris in locis non item ? Aqua ilhus loci cbflco&a dPt , 
ii cum tcrfa ficca (it non aliunde noua dulcis fubmittirur , igituri 
mare (alfa tranfmifla fallior erficitur . Scd mihi videtur, quod a 
continent! parua fubmittitur, ex eflbfla terra paruaHH fubmini- 
ftrauir , falfa tranfmilfa, falfior efficitur* Scd mi oblitus eodc&Lo 
loco in omnibus locis id tradit euenire . Caufam reddit , &mari 
percolata terra dulcemeffici , & leuiorerti , quar^rimd occurnt , 8 

leuius innatat femper : nam graue in imam defcrtiir. »j. jt 

►on» tuutVl . * " n : t • 'j. i.i i.ij m ;v , * ;r ..■)•; tru . &i .luTi.nirn 

Jilarini #Jlus vari* militates . C a P- IX*' 

QVamp!nrim* funt marini acftus vrilitatcs , qnarum paucas re- . 
cehfebimus . Primo, Nauigationibus 'mulrum conr'erunt ad \ e *£ 
* rerum inuectiones,& euectiones . Na&i enim Naurac maris 
reciprocationesad locorum dill ell us , & appulfus faeilionm nnui- 
gationem habent . Ad lubeundum enim pommvacceflu vtuntweiufr 
dem recclfu cum Iter conficiendum cm. Seen ndo, ad aqua rum pu- 
rred mem cohibendam . Stans enim aqu a oorvtinuo , put relic it , mo* 
t us putrcdinem amouet i Tertio, ad man" urn fordes eluendos t mor* 
tuorom enim cadauera, ftramerita, transrugorum melfc* fragme^ 
ta ex imo trahitin tempeftaribus , fed in tranquil litate aril us reHi 
qua purgare confueuit. Diaimus ex Plmio , mariipUrgan, & in li- 
eu* fimo fimilfa purganrur . Omnc animal rlhirceedente expirare. 
It ex Seneca quoquc dm'mus ♦ Conk rt enim ad pi lea ti ones exer- t 0 % 
cendas, ctiam ad falis ennfeciionem , & falmarum vflir. Eftetiwft 
vt ilis maris alius , mca quidem (enter: tia r vc maxima aqua rum_» 
quant it is in va pores foluatur, nc niminm excre leant marinv a out 
id natUrx .equilibrium couferuandum, vt ran tandem aquflrmuehu- 
tur; qua n turn cuthatuf in vapom . strabo c HiJS maris afqettfus » 
IK «ftu antes .aqu* non Pterins, ihrno ver6 commodius, qodfti Flu- 
mini namgabiles prarftanr; Cumq. nihil o4il)ct , pdiglwq; GMtfttdo* t S4 , 
cur ft s per a itum n Bumim«4*iedumoxhibeat, per rlauium U&i Vi- 
dtarir # - PJ- m ^unoi<r«i ptti*b & , ftmflliLiani orwfctoibi do 



Quibus 

I 



i44 £>E AERIS TRANSMVT. 

Gjuibus motibus moueatur tfllare. Cap. X. 

ivjid ft "»c t ibk»b o: ; j \u u ^qoiq cohlA n'niO. ouv jiT/\ 
TJ Rimus aquarum motus ell ad ima delabi , & id tanquam gra- 
Jl ue omnibus grauibus datum eft a natura. Ob id contingic 
quandoque vt dchifcac marc abforberi rcpcnce , vt ne naufragium 
ij.7 quidcm fluitans videatur quicquam,vt in Problematibus notat Ari- 
ftoceles . Praerupta cnim terra aquis fubie&a, hianteq. inanitate in 
vnumfubGdcntibusaquisnauigiaad terra? interna vi fpiricus per- 
trahi,quod apud Meflanam eueniflfe confueuit, fecundus cum a 
ventis agitatqs tunc hue > nuoc illuc fcrtur , & vi tempeftatom do- 
mmatur> rard enim euenit , vt malacia conquiefcat . Tertius mo- 
tus erit ab Oriente in Occideqtera : nam qui ex Hifpania ad Qricn- 
talemfndiaroadaauigant menu's fpatioeiuslitora contingunt, re- 
meando verocx Oriente in Hifpaniam trium, vcl quatuor menlium 
fpttio conficiunt ob concrartum aquarum nixum . Eundem motum 
notant Luficani , cum Orientalem Indiam pctunt » nam tranfe&o 
Bon* Spci Promontorio ex contrario aquarum fiuxu fegnius cunt , 
& fifecundis venns fruantur* Sunt qui dicunt,ideuenireexdiurna 
coclorum conuerfione , quar ab Oriente inOccidentem tendit, quae 
occulta ccrlorum vi aquas in eandem partem rapit. Quod alia_# 
rationc euenit , quod venti femper ex Oriente in Occidentem fpi- 
rantf & ipfi nauigia, & aquas dirigunr, vt in principio difleruimus. 
Quartus motus a Septentrione in Auftrum eft , cuius etiam in Mc- 
theoris Ariftoteles meminit , caufam altiundini loci tribuit , a qua 
in humiliora Auftri loca aquae dclabuntur, vel Fiuminum mulcitu- 
dine ex ijs locis ad noftra licoradclabcncium , vc in Mcotidem Ta- 
^ , oais t in Euxinum Danubius. Albertus narrat a Polo Ar&ico ma- 
gnam aquarum copiam delabi ob Solis longinquitarem , & obloct 
frigiditatem . Sed fi terra rotunda eft , quomodo terra? pars altera* 
altera fublimior eft ? Alexander dumcius crroretn palliare nititur, 
ea loca editiora dici , quod nobis confpicua fine, & Auftralia nobis 
inconfpicua, in ma'ortm labitur errorem : Nam fi verms Auftrum 
Iter habebimus, celatur Arcticus, exurgit Antarc'ticus . Nos autetn 
diximus, a Septentrione in Auftrum marc duplici de caufa fluero * 
A Irera»Sol d Septentrione longe meatus, obliqui radij eum fcriunt* 
ob idtota regio frigidiffima eft , & aerem copiofius in aqua.m ver* 
tit, & Flumina, & mare vberius ad nos fluere . Altera ratio contra- 
ria eft . Sol iub Acquinoctiali continuo verfans* regio calidiflima_# 




aercm 



LIBER QVAR.TVS. 145 

aerem exiccat, &calor Flumina , & marc exiccac , & ad replendum 
aquarum vrentiam, cx Septcntrione defluunt aquae. Eadem ratio 
fub Antar&ico eft, nam co loci ad Auftrum cciam multa concurruc. 
Quintus eric motus maris acftus,fci licet qui fenis,quibusve horis rc- 
ciproco motu cxagitatur, vt nunc ad litoraaccedat, nunc recedar, 
de quo in fequenti accuratius difleremusjcum maxime antiquorum 
Philofophorum animos contorferit . 

De Maris Aeflu vari<e Philofophorum Sen- 
tentU. Cap. X I. 

VBi varix Tunc Philofophorum fententiat , ibi de veritate dubi- 
tatur, ideo vericas fcrupulofa indagine perquirenda eft . Plu- 
tarchus de ijs , qua: Philofophis placent, antiquorum opiniones rc- 
cenfens, inter quos Heraclitus a Soleidcucnire autumat,qui pic- 
rofque flatus fua Tecum contorquet vertiginc, quibus iogrucntibus, 
ac mare Atlanticum protrudentibus ipfum intumefcere, atquceffi- 
cerc jftum ijfdem fopitis reuocatum refidere quodefte reciproca- 
rionem . Scd hanc opinionem falfam redarguic experientia, nam— » 
fi fenis quibusve horis fluieat, dc rcfluit, Sol autem 24. horis fuum_» 
explet curfum, & Temper d Solis curfu varius exiftit? Pytheas 
Maflilienfis plena Luna asftus exiftere, difceflus fenefecnte. Sed ft 
quaterdenis dicbus Luna crefcit, &quacerdcnis decrefcit, quomo- 
do reciprocationis caufa efte poteft ? Si fenis horis rcfluit,*^ fluic ? 
Plato in aquarum eleuationc refcrt caufam , quae per certi fpecus 
hyatum reciprocationemrapiat,d qua maria flu&uare aducrfa.Sed 
ha? velut aniles fabellae apud ignem enarrandx funt . 

Timarus Mathematicus . lllabentes Atlantico mari amnes per 
Galliam montuofam caufantur , qui impellendo impetu fuo seftum 
reddant, ac retrahendo remiffos rcciprocationemmoliri. Selcucus 
Mathematicus, qui etiam mouet terram occurfare cius gyro often- 
dit,& motus Lur* conuerfioncm , cum autem fpiritus > qui inter 
vtrunque corpus eft, collidatfe, fcincuruat in Occanum Adanticu 
non fine ratione vna cum eo agicari pelagus : Ariftotcles . Si eius 
genuinus eft liber dcadmirandis auditionibus refert,frctum , quod 
Siciliam, Italiamq. fecernit vna ciim incremento Iunari, decrcmen- 
toq. augcri.diminuiq. aflerut . Straboex Poflidonij fententia. Dies, &&. 
auc noxper Solis ambicum menfuratur interdum fub tcllurc, inter- i*r 

K dum 



, 4 <S DE AERIS TRANSMVT. 

dum fupraapparentis. Oceani vero motum fyderis fubire circui- 
tum qucndam diurnum, quendam mcnftruum, quendam annuum,vc 
Luna: contingit. Quo enim tempore ifta Zodiaci magnitudinem__> 
excedic Honzontis , mare ccrram afcendere incipit, fenfu tefto > 
quoad in caeli medium confcendcric, vbi ver6 declinare fydus ip- 
fum ccrperit, fenfim furfus pelagus reuerticur, donee Occidcntisii- 
gnum Lunaexuperat . Deinde canto eadem inconftantia temporis 
moueti quanto Luna ad ipfum coniungitur occafum, & adhuc can- 
to magis, quanto fub terra mota, fignum ab Honzonte diftet . Po- 
ftea rurfus afcendet, quovfque Tub tellure in Cceli medio fit . Dein- 
regredi, quoad in ortum Luna fit , procedens- , vt iignum diftatab 
Horizonte . Confifterc vero vfque quo fignum fupra terram elcue- 
tur,& rurfus af.endcre . Hanc diurnam quidem cfle circuitionem 
afTerit. Menftruam vero, quoniam maximi circa coniun&iones re- 
flexus efficiuntur ,* deinde vfque ad dimidiam minuuntur , iterum_» 
augentur vfque ad rotundam Luna; formam , diminuuntur vfque ad 
dimidiam decrefcentem poft modum vfque ad coniun&ioncs incre- 
menta fiunc . Tempore autem, Scvelocitate excrefcencias abunda- 
re, Annuos vero d Gaditanis pcrdidiciffe refert . Hi quidem aiunt , 
vt circa Tropicum arftiuummaxime crefcant ,& recelfus » & accef- 
fus ipfe autem a* Tropico vfque ad arquinoctialcm diminui exifti- 
mant, vt crefcere vfque ad hyemalcm Tropicum, deinde ad vernum 
aiquino&ium decrefcere, porro crefcere ad Tropicum arftiuum_» . 
Itaque cum circuitiones \l\x diu , no&uq. fiant , in vtriufque fimul 
tempore mare bis accedat, acque bis difcedac * & diurni temporis » 
atque noc"turni ordo feruetur . Ariftoteles libro de caufis clemen- 
corum ( fi fuus eft liber ) aic i Luna quando c ritur in quacunque bo- 
ra no&is fuerit, vel diei, tunc fi Flumen ingreditur mare, in regione 
ilia, in qua oritur Luna, cxtendic ipfum mare, ita quod aqua ipfius 
Fluminis redit ad partem loci, aquo cumt . Ciimq. arquat Luna_> 
medium cceli illius regionis reddic aqua ita, quod reucrtiturad 
formam fuam . Deinde quando Luna incipit occidere, incipit aqua 
excendi iterum, donee Luna eft in cardine inferiore , cumq. eft in-i 
cardine inferiore, incipit aqua minui, ficut quando vult oriri, & in- 
cipic aqua augeri , taliter inuenitur temper fenfu vifibili , & fimili- 
cer ftellis vagis eft communitas cum Sole in operatione lua . Ipfo 
autem quando declinat ad meridiem trahunc hnmiditatem ex plu- 

17. uijs in meridiem . Ptolomzus fecundo de Aftrorum iudicijs, & Lu- 
nx mutacione, xftus mans, & redundaciones cognofci. Cicero do 

16. nacura Deorum fecundo, stilus manni , frctorumq. anguftiar orcu , 

auc 



LIBER QVARTVS. u? 

aut obicu Lunar, commoueri . Et fi maris xftus difquifitio Pmlofo* 
phos omnes commouic . Ariftotelem prrcipue exagitauit, vt non 
tarn maris, qudm iplius animam defatigauit . De eonon fcripfie ; 
nam cum Euripi naturam,& motionis impetum , caufasq non po- 
tuiiretaccingcrc , cx defperacione huius caufae cognitionis,vicam_» 
cum morte commutauic, ijsq. fc imcrgens verbis vfum . Ariftote- 
les non capit Euripum, Euripus capiat Ariftotelem . Et libro do 
mundo ipfi adfcripto, ait, multos arftus, vndarumq. fublationes, fta- 
lis quibufdam temporibus cum Luna iniungi. Stoici , mundum__» co1 - 
animal quoddam cllc dixerunt, ex dementis compagmatum, men- 
te, & fpiricu viuens , in Oceani profundo habens nares , per quas e- 
mifli anhelitus inflcnt maria, edudi reuocent , tic fieri maris reci- 
procationem . Plinius. Maris scftus accedere , & reciprocare ma- l 9 
xime mirum . Caufa, in Sole , Lunaq. bis inter duos Lunar exortus 
atfiuunti bisq. remeant,in fern's, quaternisq. femper horis . Et pri- 
mum attollente fc cum ea mundo intumefcentes , mox d meridiano 
ctvli faftigio vergente in occafum refidentes, rurfusq. ab occafu lub- 
ter cceli ima, & meridiano contraria accedente , inundantes hinc , 
donee iterum exoriarur fe forbentes. Nec vnquam eodem tempo- 
re propridicrefluiti vti vacillante fydere, trahenteq. fecum auido 
hauftu maria , & afiidue aliunde , quam pndic exonente , paribus 
ta n.Ti interuillis reciproci , fenisque femper horis , non cuiu£- 
quediei* ac nocus, aut loci, fed arquinodialibus , ideoq. inarquales 
vulgarium horarum fpacio, vtcunque plurcs in cas.autdiei, aut no- 
6ds illarum menfurae cadunt , aequinoctio tantum pares vbiquo . 
Alij ad aquarum vaporationem, qua vigente eflfertur mare cerfante 
decidat, vt mari fimile eueniat, atque homini febri per interualla 
iac"fcuo, & vt in in homine dtfinitis horarum fpacijs humores colli- 
guntur, collccti febrium acctfiionem cxtimant i deindeijfdem pau- 
lifper ditfolutis fcbrisabfcedit , ita in mari carteris temporibus va- 
pores cxhalencur . & maris arftum faciant , quibus euanefcentibus 
jtflus dehftant , ficq. idem recur ("us perenni viciilitudme dentur • 
Mela de Hifpania loquens, Oceanus magnis xftubus con itus, mo* 
do inundat campr s, modo late vndat, ac refugit, nunc al ios-aliosvc 
imneem.neque alttrnisacctilibus nunc in hos, nunc in illosimpetu 
vex (urn, led vbi in omnia litora, quamuis diuerfa rerrarum , infula- 
runivi. ex medio parittr ert'ufum eft , rurlus ab illis colligitur \vl* 
medium- & in lemctipfum redit tanta vi iVmpcr immiffum, vt vafta 
ctiam Fiumina retroagat. aut terrcllriadeprxhendat animalia.auc 
manna deftuuac, neque adhuc Uus cognitnm eft, an anhelitu 'uo id 

J& » mundus 



T4 8 DE AERIS TRANSMVT. 

munduS efficiat , retra&amq. cum fpiritu regat vndam vndique fie 
( vt doftoribus placet) vnum animal eft, an fintdeprarfli aliqui fpe- 
cus, quo reciproca maria relidant, atque fe inde rurfus exuberan- 
tia attoilant , an Lunacaufas tantis mcatibus prarbcat . Ad ortus 
vereeius,occafusq. variantur, neque codem aflidue tempore,fed vt 
illo furgit,ac demergicur, itarecedcre, atque aduentare compcri- 
mus . JLucanus ad hare. 

Confunditur ingens 
Oceanut, velquam refugis fe fluftibut auftrt . 
Ventus ab extremo peJagut fic axe voluUU 
DeRituatq.fcrem, an fydere mota feeundo 
Tbtttaroi vnda vaga Lunaribus afiuet boris y > • 
Flammigeran Tttan, vt alentet bauriat Vndai . 
Engat OceaniftuBusq* ad fydtra tollit . 

De Maris Aeslu Opinio Propria^ . 

Cap. XII. 

ANtiquitus non de maris atftu cognitumerat,nuncex Indicis 
nauigationibus quamplurima experta funt , aliqua ex noftra 
experientia addidimus . Tempore, quo Venetijs commorabamur • 
videbamus quotidie Lunam cum aquis maximum commercium ha- 
bere, in PleniIunio,commoueri, & turbari maria in fenisquibufuo 
horis accretio, & regreflus femper pridie ante coniun&ionem , & 
oppofitionem, ac binis diebus poftea . Lunam maxime > & velocif- 
fime aquam congregare, inquadraturis pare£, & tardiffime . Ter- 
tia, i coniun&ione die aqiiarpaulatim deficereincipiebant, & velo- 
citatcm deperderc, & id quinque diebus , nam feptimodicadpri- 
mum quadrantem peruenitur, tunc enim paucar , 8t cardae funt, vt 
vix primarum mcdietatem arquent ,eodemq. modo oftauo, & no- 
no die feruntur, vt quafi ftare videantur . Nec difcrimen inter eas 
obferuari poflibile eft . A decimo die augeri incipiunt, & id vfque* 
ad oppofitionem . Pridie augefcunt aqua?, velociterq. accedunt, & 
biduo poft, vt inter eas difcrimen non appareat. 'A decimo odauo 
demum velocitatem, &quantitatem amittere incipiunt , vfque ad 
vigefimum primum diem Lun* » quae crit poft fecundam quadratu- 
ram , & fimilis eftprimx, & id vfque ad vigintiquaruor. Mox vi- 
goraci incipiunt , velocioresq. fieri vfque ad vltimum Lunar diem 



.T V LIB ER. QV ARTVS. 149 

cundem poftea ordincm fequuncur , animaducrcendo Temper Grar- 
cum verfus augeri fluxum fepis horis, port fenis horis Siloco rcflu- 
xus. Animaduertcndoidin Hifpanico mari fuccedere" fcribimus, 
fed vc pareicularius re^i ajfamus . In Plciiilunij die , eric Luna cum 
Sole in Grxco , & tunc Curgidiorafonc maria , fenis deindc cranfa- 
dis horis etiam cum Sole eric in Siloco, & tunc aqua decrefcit , 
poft fenis dcinde horis eciam cum Sole in Gabrino , Sc exundatitc- 
rum aqua , poft fenas icerum horas eric in Magiftro reuerfio , eo- 
demq. horarum fpacio redibicin Gr*cu,& complcbitur viginciqua- 
tuor horarum periodis, 8c aqua: cunc ad fummum incumefcunt , & fi 
Luna cum Sole fimul concinuo incedercnt , eflfec femper idem ac^ua- 
rum procurfus » & recurfus . Sed nobililTimum fydus proprio mocu 
indie gradu vno fcrcur. Luna vndecimo. Ob id poft coniunftio- 
ncm, Luna Oriencem verfus i Sole duodecim gradibus elongecur , 
& ex hoc poft coniun&ioncmfecundodie ferius ad Grarcum per- 
uenic , quatuor horarum quincis : nam fi i j. gradus vnam confti- 
tuunchoram duodecim Hoc memorauimus , vc fciamns quoci- 
die aquas hora? tardius exundare. Exempli gratia . Si hodic in 
meridie aqua: excrefcunt , fecundo die quatuor horarum quincas 
tardius crcfccrc ho: modo; Sit Luna in Grxco primo Nouilunij 
die* tcrciam poftnoc*tis horam, & Sccundo die quarta hora-, , 
& nam ft -t .addidcris cnbus horis, & t"« refulcabunc quacuor 
horas, & Tertia die horas quinqne 5c -f. Quarta die fex horas , 
& -f. Qujnta die feptem horas , Sexta feptem horas , & -f . Sepci- 
ma ofto horas, & O&aua, horas nouem, & -f. Nona, decern ho- 
ras, Decima, vndecim horas, -{-. Vndecfma, vndecim horas,-f i 
Duodecima , duodecim horas, -f . Terciadecima , fexdecim horas , 
-r Qjjarcadecima^uacuordccim horas, -f. Qumcadecima,quindc- 
cim horas. Decimafcfta , horas quindecim , & Decimafepcima-* 
die, fexdecim horas, Decimaoctaua, decern, & fepcem horas , & 
-r. Decimanona die, decern, &odo horas, +. Vigefima dicdecem 
nouem horas. Vigcfimaprima die , horas decemnouem , &.-*-. Vi- 
gefimafecunda die, viginci horas, -f . Vigcfimaccrcia die , horas vi- 
ginci vna, Vigcfimaquarra die, vigincitres horas . Vigefimafcx- 
ta die, vigind'eres horas , & -J- . Vigefimafepcima die, horas viginci 
quacuor , Vigefimaodauadie,horam vnam, -r« Vigefimanona-» 
die duas horas , -J- Trigefima die, cres horas . 



K j Vary 



ij© D.E A EJUS TRANSMVT. 

/^tfr^r A I arts Aejlus uartjs in regtonibus* 

Cap. XIII. 

I v^r;oi ; J iiu&wtti 38 , oooB2 r ■ "•'n-> ^Io?/fm» irsirs- ?nrrt 

SEd quia non omnibus in Iocis cadem occupatio, 6c reuerfio , fed 
varijs in locis varja, caufa eft penitius perfcrutanda . Seddica- 
mus primo varittitcs . Procurfus, 6c recurfus mans profpicere in 
Herculeo Freto, 6c in Promoncorio Sancli Vincentij , 6c San&sc Ma- 
ria: in finibus terra?, 6c Freto Cantabrico, & tandem in omm Ocea* 
no . In Britannico mari vchemens , Mandrico , & Lufitano . In-. 
Adriatico mari infigois , tn.Liguftico Teirigrum nullum . In Induu» 
fecundum Gangem, & ad JLndi fauces magnns . In Erithreo maxi- 
mus . Practereanec eodem horarum fpatio erit maris reuerfio, & 
verfio ; fed varijs in locis, varius, 6c diffimilis . In Adriacico/cnis 
mouecur horis , & fenis reucrticur . Garumnsr fauces feptenis in- 
greditur Oceanus, quinis egreditur . Ad Gifatgam Acthiopia? qua* 
term's accedic,odonis rccedit. In Calioutio mari crefcit in Pk- 
nilunio. Ad Indi fluui; lircus in Nouilunio. Scd vt caufas perfcru- 
temur , obferuatum i plenfque eft loci litum varietatem in aliqui- 
bus facet*, 6c crcfeendi i, decrefcendiq. horas non pares reddit. 
Exemplum in Herculco Freto videmus . Tumefcens mare ab Orreo- 
te per Medirerraneum mare in Occidentem dirigitur , recurfus 
vero ab Occidcncc in Orientem . Videlicet ab Oceano in maro 
Mediterranean crefcens , reuer^itur poftea ex Mediterraneo in_^ 
Oceanum. Aqua rum, verfus fe/upcr ab eo loco accedit , vbi maior 
aquarum quantieas, fr tumefcens mare ad litora perutnic: 6c tcr- 
ris allidit decrefcens, ad mare reuerntur . 



Sit 



.T V mlW&U&JJkW Iff ifi 




MagiHer Occidtni Gibrinm 



Sic coneinens terra CD. cuius longitude* eriti Siloco ad Magi- 
ffrum. Mare vaftum ex Occidental! parte erit Gabrinuni vcrfus, ex 
anguftijs Herculeis, & dirigitur in Oricntem Grarcum vcrfus.maio- 
rum aquarum decurius allidic. A. Infulat ab Auftroad Borcara-* 
aquarum quantitas a parte Orient ali decurfus ex Occidente, per 
Canalcm regreditur ; Contra in In Tula B. ab Orientalnparte maior 
aquarum decurfus D. Grarcum labicur, regreditur poftca ex Siloco. 



K 4 Scil 



C*cus 



/tf.&l%'TK A N S M V T. 

Orient Silocu* 




Magifitr 



Ottidens 



Gabrinus 



Sed vt id clarius incclligatur . Sit magna InfnlaCD. extenfa £ 
Magiftro ad Silocum , habcat cx vtraquc parte Grseci , & Gabrini 
infulas duas . A. ex Gabrino, ex Grxco B. habeat . B. Canalem ex 
C. in D. quando erit maris extumefcentia ex Grxco cueniec , quia 
acqualiter Infulac B. allidit, & vtrique Infulz faucibus, vnde ex vtra- 
que parte maris decurfus ingredictor, & in medio Canalis maxima 
erit aquarum excrefcentia , vt in Salcrna vi/itur Britannia? , quae ad 
duodceim ,vcl fexdeeim palTus pcruenit, indccrcfccntia vero in-> 
a A medio 



LIBERQVARTVS. j Si 

medio humiliabitur aqua , nam ex vtraque parte difcedie . idem_j 
erit cx altera parte in A. Varijffimi autem funt accefius, & rcceflus 
maris* vbi varietas eft fimul Infularum , & continentium. In Scyl- 
la, firCaribdi Mcflfanx cx vna parte maris valla excrefcentia , & 
altera parte varij recurfus » vnde fxpiflime' marium vertigines , & 
aquarum voragincs, vt nauigia conquaflfentur, & abforbeantur. 

QuvdLuna Aquis domimtur . Cap. XIV. 

LVna fuper aquas fuas exercec imperia , & vere aquarum Do- 
mina eft . Ammianus , refellente Gellio > fenefcente Luna_, , 
Oftrea quoqueiicut, & alia quxdam, tenuis, exhauftaq. eft . £t Lu- 
cidius . Luna alit oftrea, implec Echinos, Muribus fibras, & Pecori 
addit . Eadem autem ipfa, qux decrefecnte Luna ghfcun tide hci cu- 
te contra Luna, deficiunt . Aeliodorum quoque oculi ad cafdcm__> 
Lunx vices ampliores fiunt , & minores . Plutarchus narrac , quod 
multo niirandum eft , quod Cepa reuiuifcit , & congcrminat, dece- 
dente Luna, contra autem inarefcit , adolefcentc , & olerum om- 
nium contra Lunx aucla, atque damna, vices minuendi, augendiq. 
contrarias habet . Luna enim frigorifera fua qua 1 icace ac rem in_ *o* 
aquam conuertit , & ideo dicimus , earn contrarium facere » quam 
Sol facit . Ipfe enim vi fuse caliditatis aerem attenuat , vel maris 
aquam in aerem conuertit . Luna incraflat, & in aquam vertit. Nc- 
ccffc enimerat, Lunx fequantur addenfationes, Sccongelationes, vt 
quern fuo calorc Sol refoluit , Luna fuo frigore condenfando repen- 
dat, & prxcipue aerem ilium in aquam vertit, qui marinx aqux fu- 
perficici proximus eft . Tunc enim eft maximus aquarum fluxus , 
cum Luna erit in meridiano illius loci , & aqua perpendiculariter 
afpicit . Vnde ex his maxime cognofcitur, maris xftus pcrueniro , 
quia ibi maximus aquarum cumulus, vbi maxime Luna imminet, & 
vbi ipfa locum defcrit,aqua tunc feipfam prxmendo , ad priores fe- 
des remcat . In Plenilunio , & Nouilunio prxcipue vigct xftus , & 
aqux citiflime congregantur,rn quadra turis tardiflime adducuntur, 
& fit malacia . Et li citius, & ferius acccdunt, receduntq. non ob id 
fuis horis deficiunt $ quin fern's accurrant,& fenis recurrant . In-, 
coniundione tota orbatur Solislumine , & frigidiflima eft , ob id 
aquas congelat . In oppofitionc Solis lumine pregnans, humida fit 
valck, & aliquantifpcr calida, quibus maxime qualitatibus aercm_. 
bumtfacit,& in aquam conuertit. Inmedijs quadraturis ,quia-» 

neque 




JJ4 DE AERIS TRANSMVT. 

ficque frigida, ncquc calida, ob id rcmiflius fuo fuogitur munere, 
& aqux minus labuntur, clabuncurq. / 

Sauientis Maris Prafagia. Cap. XV. 

QVandode Vcntis Iocuti ifumus , 5c de marinis tempeftatibus 
diximus , nunc dc vniuerfalibus , & particularibus mannx 
cempeftacis narrabimus Pratfagia. Plinius apui Varronem . Ica elt, 
ii quarco die Luna crit dire&a, magnam tcmpeftatem in man prx- 
il. j y fagiet, nifi (i coronam circa fc habebit , 6c cam finccram , quoniam 
illo modonon ante plenam Lunam hyematurum oftendir. Litora, 
ripatq. maris fi refonabune tranquillo, afperam tempe(tatem_» . 
Iccm maris ipfius tranquillo fonitus ,'fpumxve difperfa? ■ aut aqux 
bullantes fxpc, & filentio intumefcit flatualtius folitoiam intra fc 
efle Ventos fatetur . Echini affigences fefe , aut arena fuburrantci 
tcmpeftatisfignafunc. ExArato. 

n Jt boram tertius ortut 
Proferat, at que Dea conuoluat sir cuius or as* 
Suffufus ruttlo mox tempefiate fonora 
Spumofum lati pslagus sanefcere etrnes 9 
Maior & bae rauci verfabitgurgitis f/ndss. 
Luna fijimplex sirsumuerfabttur orbis 
Signa ProteJ/arum, csrttffima figna fereni. 
Prafert abruptus fubitb pr an uncut Euros. 
Marcefcem tenut femper saltgine, &• at bra 
Digeftus patula docst Vndts ad/ore paesm , 
Si duo ft Luna circunfundere repsnti 
M axima vis portum, vis vertet maxima terras 

» vis inciita So/is 
Lucisigensy srajfaq. Deus Litet obice nubis , 
* *• Et cah, & petago magnos ait adfort met us. 

De Tluminum Dti lit at thus t err am irritant turn 

Cap. x y I. 

DVplex eft aquarum motus finis in Fluuijs , primus ad prohi- . 
bendam aquarum pacrcfa&ioncm, aqua: enim mot* non pu- 

trefcunc, 



LIBER Q_y ART VS. 155 

trcfcunt, omne cnim , quod putrelcit , ab externo calore putrefcic 
propter aliam, atque aliam aens mutationem, vnde decurrunc 
propter fui conferuationcm . Secundo, noftra caufa , pererranc 
cnim multos terrarum tra&us , quod pluribus vfui fint , & commu- 
nicataeii nobis commoditas propter aliam, atque aliam rcgionum 
appulfionem . Prarterea Fontium, & Fluminum decurfus terramir- 
rigant , & farcundant , animantibus potum fuggerunt , pabula du- 
cunt,aeremq. reddunt falubriorem. Prarterea ad terra: ornatum, 
& pulchrirudincm faciunt , non fecus ac ftella? ad firmamcnti venu- 
ftatem. Vnde Philon Iudarus. Ordinauit Deus , vt non ceflarent Flu* 
minum curfus , quibus vtlut vbcribus terra omnium mater , ani- 
mantia omnia potaret , fatis omnibus , & fponte nafcencibus ali- 
mcnta prxbitura . Libro dc Dei opificio . 

De Fluminum Scatebris Thcologorum Opinioncs. 

Cap. X V 1 I. 

VEtus Opinio, & omnium prima Ecclcfiafles eft, inquiens om- 
nia Flumina intrant in Marc, & non rcdundat,ad locum, vn-t 
de exeunt Flumina, reuertuntur, vt itemm fluant . Hieronymus fu- 
pra hoc. Omnis torrens tendit ad mare , per occulcas venas do 
matrice abyffo ad Capita Fontium rcgredicur. Ifidorus abyflum_j 
vocat aquarum profunditatem , de quo Flumina proccdunr , nam__» 
omnes aquae, fiue torrentes per meatus ad matricem abyffum ver- 
tuntur. Theologi hanc Ecclefiafles opinioncm multum conati funt 
probare, quomodo maris aqua afcendere poflit , vt raontcs fubeat , 
vt iterum ad mare decurr ere poflit : nam cum grauisfit Temper ad 
inferiora perlapfus* vt fupenus cleuetur , impoHibile videtur . Ob 
id 8a(iliusnon ad naturaiem caufam , fed diuinonutui adferibic , & 4 *** 
dominico prarcepto coercitas , admontium apices ex mari afcen- 
dere , inquiens • Aqua? fua infra dclabcntes propenfipne defluunt > 
non remoratura: , donee in fuam amplitudinem effunderentur , vbi 
tanquam compedibus aftri&z , non amplius difrufa? , ncc decurrenti 
alluuie exundantes* fed fubter mare fliutantes per anguftas fiftulas 
in f ublime fubic&x vndis ab agicance fpiritu in altum difruptz e- 
rumpunr, & cmicant, deponuntq. per.tranfcolationcm, falforem, & 
amarorem & potulrntx euaduoc . Idem contirmat Thcodoretus in 
Anis iermonibus dc Prouidcntia. Aqux naturam ne arbitreris fua >• 

fponte 



15 6 DE AERIS TRANSMVT. 

fponte in altum fcandcrc, fed Dei verbo obedientem, fummos mon- 
tium vertices occuparc, & aquarum naturam non folum in fummos 
niontes,fcd in medium quoque aerem iulm Dei non mctucrunt . 
D. Thomas. Elementaria corpora naturali lege , inquic, cceleftibus 
obediunt , vt fupra attrahitur in ccrlcftium corporum , vt ftirpibus , 
Be animancibus tcmpeftiuum prxbeant potum . Et fi fur nature 
concrarium, non camen violentum fi obediential potentia , qur 
inferiorafuperioribusobcdirecoegit,confideretur, & adcceleftss 
influxus, & ad diuinam prouidentiam refert . Plato in fuo Phcedo - 
ne Mofis, fiue fact* pagina; oraculi fentcntiam fequitur, vt mplu- 
rimis inquiens, Fontcs ex ingenti illo Barathro, quod intra tcrram 
eft, partim per patentes quofdam poros , partim per terra: folidita- 
tcm excoIatos,fic iterumredundarcvt quantum vnapars confluat, 
tantum altera cfHuat . Seneca ab codem idem recenfit . Quidam_* 
iudicant terram quicquid aquarum emiferit, rurfus accipere , & ob 
hoc maria non crefcere, quia quod influxit, non in fuam yertunt,fed 
protinus reddunt . Occultoenim itinerc fubit terras , fecretd re- 
uertitur ,colaturq. tranfitu mare, quod per multiplies anfra&us 
cerrarum verbcratum, amaritudinem ponat , & prauitatem faporis 
in tanta Soli variecate exuit , & in ftnecram aquam tranfit . Lucre- 
tius ad id . v 
Pofiremo quantum rarocum corpore TtUus 
Eft & coniunila eft or as maris vndique cingens> 
Debet, vt in marede terris venit humor aquas 
In terras itidem manor e ex aquore falfo , 
Percoiatur enim Virus, retroq. remanat 
Materia bumoris t & ad caput amnibus omnis 
Confluit: inde femper terras reddit agmine dulcs , 
Qua via refia femel Jiquido pede detulst Vndas, 

*T haletis Opinio de Aluminum fcaturiginc , t$ eius 
confutatio. Cap. XV 111. 



SEd oportct rationcs mturates after rc , quomodo mare altius 
effcratur, vt tterum decurrere poflit . Nature iura funt grauia, 
ad decliuiora deferri, ac tantum aicendere , quantum defcendant . 
Seneca Thaletis opinionem prodit , & earn explodit . Ait enim_> » 
Aquam valentiflimum clcmcatum cflfc , & hoc priraum £uUfc , & ex 

hoc 



' L I BEfR QVARTVS. i$j 

hoc omnia furrexifle , fed veretur, fi in prima, aut vlcima fententia 
tit . Non mirandum omnes ex hoc pofle femper exire, qui per om- 
nibus fuit, & cx quo funt omnia. Hie humor rerum primordium_» 
fie pofitus eft, vt 1 -luminibus edendis fufficere, vt riuis, vt Fontibus 
potfit . Sed qu* fequitur Thaletis inepta fententia eft . Ait enirt , 
terrarum orbetn aqua fubftineW , & vehi more nauigij,raobilitate 
rins ffWuante, tunc enim dicitnr trcriiete; Non eft ergo mirum , 
fiabundarad Flumina fundenda , cum mundus in humore fit to- 
tus . Hanc veterem,& candem fenrentiam explode . Ncc quod cre- 
das in huncorbem aquam fubire, &per rimas- facere fentinam^; 
Hajc opinio quia alibi ab Atiftotclc expulfa eft , ideo in ca non im- 
morabimur,^ \ %v .^»> n t • • • * . 

MaioruVH OpnioH^s de - Tkuiortim Ortu , & 
Confutations. Cap. XIX. , . 

MAiorum aliqui, Ariftorele in Methcorfs refcrcnte , cenfucro 
aquam & Sole per vapores fupratvehi, & fublatamjMtaere, & 
Tub terrarri comgii flc-tanqiiam in vafe aiiquo, aluoq. aggcftam,con- 
geftamq. floere, nee vllam ex terra 'gert£rari ; ;.fcd ex ca , qua? fcycrtie 
Collc&aeft, Font^s featuring, ideO maibra'hVemd'i quam .rftatc cx- 
uridare, & alios Flu uios perennes efflr, alios Wiinim& . Quorum ca- 
uernx magnitudo fufficir, non ante! fltfit , qudm hyeme imber re- 
dcat, perennes effe ;quorum vcr6 minora rcceptaculaptius exina- 
niuntur,qua J m ea^ qiitf toelO deflueryfuperneiniae^ 8ed hancopi- 
nionem hocmo<fo refellendam-CCftfuit Arirtotcks , & huius falfita-» 
tern cogrtofcf . Nemp£ fi quis aqirajquocidic f,u cutis magnam illius 
copiam, ac rcceptaculi vaftitatem confidercr, fore vas illud , quod 
aquam in annum flucntem reCipit,' tcrr* molem rri agnitudine fupe- 
rare, aut certe parum vinci, vcl omnem pluituram aquam concipiac 
in fefe congerat vniuerfam . Adijciunt alij , Si vas iftud eft intra-* 
tcrram , Fontes aquas cx eo refunderc nequeant , aut qua; per fuum 
pondus in fublime non ferantur , vt fupra fcaturigines i cjuas ex fefc 
tanquam Caftellum cmitterc poffit. Scd idipfum a metallorum fa- 
ftoribust cjui montcs aliquos penitus euertunt » repcriri debuiiTer . 
Aliam fententiam cx Ariftotele aflfert Seneca. Qmdamexfftimant, 
qucmadmodum in cjtteriore parte terrartim vafta? paludes iacent, 
m agni , & nauigabiles lacus , quemadmodum ingenci fpatio terrx 

maria 



156 DE AERIS TRANS My 

fponte in altum fcandere, fed Dei vcrbo obedience 
eium vertices occupare, & aquarum naturam nc 
monees,fed in medium quoque aerem iuflu r ; n 
D. Thomas. Elementaria corpora natural! * 2 VjC 
obediunt , vt fupraatcrahicur in coeleftiur/.' g ^> ^ 
& animancibus tempeftiuum prarbear ^-g 5 



n aoun 
!os Oc 
n pat 
urn ii 



contrarium, non camen violentum v | £>g 
inferiora fuperioribus obedire co<?/<j ^ ? | ? § 
infl uxus> & ad diuinam prouide^ 5 ? ^ 2 5 *2 g 
ne Mofis, fiue facrarpaeina: or! %* ' 
rimis mquiens, Foncescxjf| J £ f 5 £ 2 5 J. 
eft, parcimper patentesr£^£* 2 g 2,§ <> - 



4 



d abunda- 

Ocean- 
ia tec . 

ajit. $ed 
(i cauer- 
auc in- 

fc nou 
tuerint, 



tern excolatos>fic teeru 
tantum alcera efrtuar 
iudicanc tcrram qu/ 
hoc maria non cr^ 
procinus reddy ^ 
uercicur ,col- S 
cerrarum v 
intancaSi (J 
tius ad// 



lUHmM* 



c 



5^ i 



« #• 3 8 * 




dciluiin . 
, c Jin.j. ii-iu conio 
.eftaltcrum perpaud 
. nudum igitur in loco lupra 
,^ajes afpergines > inde inuicem_> 
. - ici tudine profluenqem I luu mm euomunc , 
<ic ripas inun^arc cwnpclUinc. Lodcm modo Tub 
^oafperginibns texiguisq. guttjs liil'at prmiumaqua , & que 
per fe ex imonbus. & qua: exfeipfa expralfa cO in vnum coeuntcs 
fcaturiginesgignuncur, ob id plurimi i^maxmn i Fluuij ab edicifti- 
mis montibusdefluunc inpUms. latilq. campis . Perexiguhfc ijdem 
in monribus exordia habene . Montana loca tanquam fpongix lu- 
fpcnfae fenfim aquam extipiendo , qua: ex imbribus -concinucranc , 
crumpendo i reddunr , fcanduu mq. ex . peniciflimis locis vaporcm 
frigefadum in aquam tranfmittunt, ^ ftuit. Sic eciam ex imbnbus. 
Proinde Fluuij cx (tagms perfluert* v»dcncur, ij cx altiorbns locis 
fuafumjunc exordia t tll nc qmdim dj/liilars aqua , & Inhale ns fia- 
g .a, ex Ins tanquam c ; Foi nl ns } < flea %m n> tnt . Sed hjanc Arji^o- 
telis opinioncm Gcorgius Agncola redargue , p; cms ipje rc4ar- 
guendus , cum Atiflocclis opinioncm nonpcrcepvnc . Putac emm , 

Arilto- 



Arirtotelese 
uiorumorcui 
ipfe alfjs i'lfl 
mtase: jm j 
n mitteudu 
ultoplurc 
cxquo \ 
fe, Arif 
% aquc 



LIBER QVARTVS. i5i 



mones , 



Si 



^ C on f utatwnei '• 



5i 



nctui 
♦tur. 



4 

Q 




dec . Adijcias etfam licet, quod j 
"» aer»cx acre aqua , cV ex terra 
"■uamimmo maximeinhanc, 
raquein extremum mundi 
- . _ -» fiat ex rerra ? Atma- 
gsVc^iifus cxquanco pro- 
1 5 c ^ quxdam vcro , & 
: 5 |SV * ua noua • Quod 
pS|^ - v - ' deficit fpatio 
i % l^^mina certo 
^ * * S V *u vadit . 

•MltO- 

<it» 



iac - 
.4 venis, Vv 

a erucnpcncc , S^ 0 ***-*.^ 

iionura modo emicat , tam 
✓tinfumma quxquc & altiffimaexiitot i Qua ratio... 
.witum eft, quaretot Fluminum quotidiano acceflu maria noncJB? 
leant. Tandem Siphonum modoaquam micarc dixit. Sed cum ab 
ed multi mutuati fint,& errores in infinitum propagentur , eius fal- 
fitatemd^nonftrando; alios abcrrore reuocabimus. Quid fit Si- 
phon, m'taoftri* Pneuroaticis dcmonftrauimus , ne hie prolixiores 
fimus, & eadem repctendo molefH fimU8,illuclctforcs amandamus. 

Hoc tamen vnum dicemus. Siphon aquam ab imo per 
fumma aid decliuiora ducit . Hoc artimaduertendum_> 
eft , nunquam in altum humorem ex ore fubftollere , 
nifi longior pes dfuo capite defcendat. Sit Siphon-, 
a. b.c humorem ex .a. hauriat, & per .|>. afcendendo 
per .c. deturbet, nunquam .a. aquam abforbet, nifi crus 
L b c.ipfoab. humilior abeat. QuanJo igitur aquam_» 
montesex imo. a. hauriunt oportct Canalisbc. dccli- 
uiusagat,&aquacxtillans .c. altius fit ipfo .a. Quidigtturad hoc 

montes Siphone eeent ? idem cflec ac principium pcterc . 

4 Alia 




i6o DE A ERIS TR AN S MVT 



Alia Maiorum de Fluminum Ortu Sentenrix , 
(g> Confotationcs . Cap. XXII. 

r> sttp« w#ira<» ai iti ■ '* . i . .• . uu 

■ ■ J '•• 3V»-|CV O'U'.*' ' .a; .t 

QVidam exiftimant , Seneca reference , quicquid ex imbrfbus 
terra concipic , in Flumina rurfusemitti , & hoc argument! 
loco ponunt, quod pauciflima Flumina fine in his locis , inquibus 
rarus eft imber , ideo ficcas aiunc eile i£thiopix folitudines , pau- 
cosq. inueniri in Interiore Africa montes, quod feruida Coeli natu- 
ra fit , & pene femper zftiua , fqualidarq. itaquc fine arbore , lino 
Cultore arena: iaccnt , raris imbribus fparfx , quos ftatim combi- 
bunt . At contra conftat", Germaniam , Galliamq. & proxime his 
I taliam abundare riuis , & Fluminibus > quia folo hum ido vtuntur , 
& nec stftas quidem imbribus caret . Aduerfus hare multa dicun- 
tur . Primo, quod Vinearum foflbres teftantur , nullam pluuiam_j 
efle tarn magnam , qua; terram vltra decern pedes in altitudinem-j 
madefaciat , omnis humor intra primam cruftam confumitur, nec 
ad inferiora defcendit,quomodo ergo poteft imber fuggerere omni- 
bus vires , qui fummum humum tingic ? Pars maior eius per Flu- 
minum alueos in marc traosfcrcur ,* exiguum eft , quod forbet ter- 
ra: necidferuat, aut enim aridaeft, & abfeondit quicquid in fc fu- 
fum eft, autfatiata, fi quid fupra defiderium cecideric > cxcludit , & 
ideo primis imbribus non augentur amnes , quia totos in fe fitiens 
terra trahit . Praeterea multa Huminaerumpuntfaxis, & montibus, 
nec his conferunt pluuiar, quae per nudas rupes deferuntur : nec ha- 
bent terram, cui infideant . Adijce , quod in ficciflimis locis putei 
in altum actiper ducentum, aut trccentum pedum fpatia inueniunc 
aquarum vberes venas in ea altitudine , in quam.aqua non penc- 
trat, vt fcias illic, non coeleftem efle', nec collcditium humorem_» , 
fed quod dici folet , viuam aquam . lllo quoquc argumentb opinio • 
rcfoluitur , quod quidam Fontes in fummo montjs cacuminc re- 
dundant . Apparet ergo , illos furfurn agi , aut ibi concipi ; aim,* 
omnis aqua pluuialis decurrat • 



San* 



LIBER QVARTVS. itf, 

Seneca Opiniones, & Qonfutationes . 
Cap. XXIII. 

SEneca ex terra aquam gigni fuadct . Adijcias etiam licet, quod $d. to 
fiant omnia ex omnibus, ex aqua aer>ex aere aqua , & ex terra 
aqua, qux fi in alia mutabilis eft,& in aquam immo maxime in hanc, 
vtraque cognata res eft, vtraque denfa, vcraque in extremum mundi 
compulfa . Ex aqua terra fit , cur non aqua fiat ex terra ? At ma- 
gna funt Flumina , cum videris quanta funt , rut Tus cx quanto pro- 
deant . Afpicc. Miraris cum labantur afliduc , quxdam vero,& 
concitata rapiantur> quod pnefto fit j II is Temper aqua noua . Quod 
fi mireris, quod cum Venci totum aera impellant, non deficit fpatio 
fpiritus, fed per dies, noctesq. srqualitcr fluit, nec vt Flumina certo 
alueo feruntur , fed per vaftum cceli fpatium lato impctu vadit • 
Quod fi vllam vndam fupercfle miraris , qu* fuperueniat tot flu&i- 
bus rradis . Nihil deficit , quod in fc reddit. Omnium alimento- 
rum altcrni recurfus funt . Quicquid altcri perit.in alterum tranfit, 
Sc natura partes fuas velut in ponderibus conftitutas examinat , ne 
portionum zqualicacc curbata mundus prarpondcrcc. Omnia in— 
omnibus funt, non tantiim aer in ignem tranfit , fed nunquam fine 
igne eft . Detrahe illi eolorem rigefcit, ftabit , durabitur . Tranfit 
aer in humorem , fednihilominusnon finehumore eft. Etaercm, 
& aquam Facie terra, fed non magis vnquam fine aqua eft,quam fine 
aere, Si ideofacillimc ad inuicem tranfitus eft ; quia illis , in quae 
tranfeundum eft, iammifTaeft . Ha bet terra ergo humorem, hunc 
exprimit, habet aera, tunc vmbra hybcrni frigoris denfa t, vt faciac 
humorem. Ipfaquoque mutabilis eft in humorem, natura fua vti- 
tur. Sed hasc opinio neque vera, neque verifimilis eft, etfi omnium 
confenfu recepta, Hethorum ornamentis,& Lacim fermonis gratia* 
potius qudm phyficis argument's ornata. Non cnim omnia cx om- 
nibus fiunr, fedexfuis determinant . Tranfcunt ignis, aer ,& aqua 
inter fe mucuo , terra inquam , in aquam non tranfmutatur t 
nec ilia in terram. Qu is vnquam dixerit , terram in aquam verti ? 
nifi Pi'tcaci. qui aliena verba, nec qu* dicant refcrunt ? nifi feruilia 
ingenia? nili magiftris addi&a? Diccbat Ariftotclcs contra Socra- 
tem, & Platonem . Amicus Socrates, Amicus Plato ,• magis tameiu 
arnica vcrius,- duemus ergo contra ilium. Amicus Ariftoteles , 

L amici 



t 6z DE AERIS TRAttSMVT. 

amici ali j , magis nobis arnica Veritas . Ipfc fcxcentis experimefi- 
tis neque fccii ncquc ab aiiquo fa&um audiui, qui tcrram in aquam 
transformauerit, vcl aqua in tcrram, fi putcis, vel cifternis pufillum 
pulucris addideris> nonin aquam abit, fed multis farculorum turbis, 
femper terra erit , & in imum aqua: abit . Vidimus ligna , & herbas 
in aquam proiedas lapidcfccrc, non ob id aqua in lapidem tranfit » 
fed fecum petrificum fuccum deferens, illisadharrendo lapidcfcit, vt 
in AlbulaTiburtino, &alijs locis apud Nos . Falfus quoque ru- 
mor, Chryftallum ex aqua glaciari , vt plerifque placitum video, 
iy. Sequitur Seneca . Mare vnumeft ab initio ita conftitutum , habee 
fuas venas, quibus impletur,& aeftuat . Qupmodo maris fie , & hu- 
ius aqua: mitioris vafta cum occulto via eft, quam nullus Fluminis 
curfuscxhauriet . Abdita eft virium eius ratio. Tantum ex ilia, 
quantum fuperfluum fit , emittitur . Quaedamex iftismnt , quibus 
aflfentirc poflumus, fed hoc amplius cenfeo . Placet natura regi ter- 
ram, & quidem ad noftrorum corporum exemplar,in quibus & venae 
funt , &arterix : ilia: fanguinis, hare fpiritus receptacula in terra-* 
quoque funt alia itinera, per qua: aqua; & alia, per qua: fpiritus cur- 
rit, aded quod illam ad fimilicudinem humanorum corporum natu- 
ra formauit, vt maiores quoque noftri aquarum appellauerint ve- 
nas . Sed quemadmodum in nobis non tantum fanguis eft, fed mul- 
ta genera humorum, alia necefl'arij, alia corrupti, ac paulo pigrio- 
ris. In capite cerebrum, in oflibus medulla:, mufculi , faliusq. & 
lachrymar, 8c quiddam additum articulis. per quodcitiils flectantur 
cx lubrico . Sic in terra quoque funt humoris genera complura_j . 
Quzdam, quae matura durentur . Huic eft omnis metallorum hu- 
mus, ex quibus aurum , argentumq. petit auaritia . Qusdam > quae 
in lapidem ex liquore vertuntur . In quibufdam verd locis terra-, > 
humorque liquefcunt , ficut Bitumen , &cactera huic fimilia . Hare 
eftcaufa aquarum, fecundum legem naturae, voluntatemq. nafcen- 
tium . Caeterum vtin noftris corporibus , ita in ilia farpe humoref 
vitia concipiunt, aut ictus, aut quaflatio aliqua , aut loci fenium_» , 
aut frigus, aut aeftus corrumpere naturam , & fulphurato contraxic 
humorem , qui modo diuturnus eft , modo breuis . Ergo vt in cor- 
poribus noftris fanguis cum percufia vena eft, tamdiu manat , donee 
omnis efriuxit , aut donee venae fciffura fubfedit , atque intercliifit, 
vel alia aliqua cura dedit fanguincm , ita in terra folutis, ac pate- 
factis venis, riuus, aut Flumen effUnditur . Ita eft quantum aperta 
tft vena, quomodo confumpfa aqua fit], mod6exiccatur aiiquo im- 
pedimento , modo coic , velut in cicacriccm , comprimicq. illam_> , 

quam 



LIBER QyARTVS. itf, 

^uamfecerat, viam . Modoilla vis terrx, quameffe mutabilem di- 
ximus > definit pofle alimenca in humorem conuercere , aliquando 
autem exhaufta replentur , modo per fe viribus recolledis , modo 
aliunde cranflacis . Sarpc enim inaniaappofita plenis humorem in-, 
fe accrahunr, ipfe tranfire facilis in aliud , farpc ipfa terra in tabem 
fbluicur } & humefcic. Idem euenicfub terra, quod in nubibus fi fpif- 
fcrur, grauior^mq. qudm vt manare ii nacura non poffit fua, gignac 
humorem . Szpe co ligitur rons modo, tenuis, & difperfus humor , 
qui ex multis in vnum lo rum confluit. Sudorem aqua- leges vocant, 
quia gjttarqurdam, vel prxflura loci eliduncur, vel xftu euocantur. 
Hie tenuis vnda vix Fonti futficic. Sed ex magnts caufis , magnisq. 
concepcibus excedunt amnes •, nonnunquam leuicer , fi aqua ponde- 
re fuo fe tantum detulic , nonnunquam vehemenrer , & cum fono , fi 
ill tm fpiritus intermixtus eiecic . Quzrebac Plucarchus , an infofla 
tellure aqua , velut fanguis in vulnus inftillaret > an potius veluti 
mammas nutricis, lac fenfim generatum confluere . Nos vero di- 
et mus , fall am , & diuerfam efle terrar, & humani corporis fimilitu- 
dinem . Si incifa homini vena fbras fanguis eminus eiaculatur, id 
fpirituum vi euenit » quibus terra vt jnanimata caret , nec in terras 
vifceribus aqua, veluti lac in vberibus generatur. Keliquatan- 
quam inania non curamus refellcre . 

Alberti Afagni Opinio, eius ConfUtatio . 

cap. x x i r. 

ALbertus fuorum Mecheororum libro fecundo , vt caufam ex tr*a. 
imo ad Fluminum fcatcbras inueftigiret, commentus eft id. 
Cum aqua grau is (it, ideo naturae nutu ad im i delabitur , non igitur 
fui natura £ concauis 1 >cis, fciliceca man', ad Fluuiorum fontes af- 
furgic, icddicit,calidiffimos vapores Tub terra ^^nerari, ex commu- 
ni Sohs, & ftcllaru-n m >tu, & hos aliquando exhalare, aliquando i 
locis folitUs contineri, & tunc impuKi ad loci concaua aquas con- 
tinud generare ex continua Solis approximations qui aliquando ex 
maris fundo exh alantes. 6c furfum afcendentes mans fluxum, & re- 
Ouxum caufamur . Vapores ergo elati . & reflexi in fe a folido fu- 
perius calefado , calore ex imo ad fupcra trahit . Itemq. 4 folido 
parietibus concauitatis rcf'kxus fkut ventus quidam inclufas ele- 
uac (urium, & continua iua a&ione ad montis latcra necefTirio ali- 

L z quando 




nancifcuntur, & ob id in initio ebulliences aquae eflftuunt . Quis vn- 
qnam tarn monftruofam opinionem audiuit? Sufpicatur ipfe, vc in 
initio de phiala vitrea diximus, cum Ventorum mcminerimus,qur 
calefada, aerem intus tenucm capiebat, mox frigefado aere , 
maiorem aeris quanticatem recipiente acris loco aquam furfum__* 
eleuabat > vacui ratione . Sed fi quis fundum perforauerit , fubiens 
aer, & locum replens aqua, delabitur infra . Quomodo in terrse vi- 
fcenbus tarn folidi parietescfle pofiint, quin aerem non attrahant, 
etfi attraxerint, crim pori aperiuntur, vtfbras egrediatur aqua, cur 
fubin trans aer,aqua in imo nondeturbatur? Prrterea, quis vnquam 
vidit in initio aquarum fcaturigines in bullas tumentes, & calidas ? 
Sed in his ineptijs non immoremur . 



BAptiftat Albert! infignis Architect opinionem hue afrerre non 
pigebit ex omnibus concinuatam, & aflfabrc defcriptam . Snnc 
qui aquas, quxperennes fluanc non veluti ex vafeconceptas etfun- 
di, fed locis, vnde manarint,afliduis momentisgenerari afleuerant. 
Ex aere non quidem omni, fed co , qui demum paratior fit , vt fiac 
vapor . Terram enim, & prarfcrtim montes , veluti fpongiam eflo 
meatibus refertam, per quos conceptus aer infpifletur f'rigore , at- 
que cogatur . Id cum carteris indicijs turn, vel nine prabcri , vt ita 
txiftimant, quod maxima quoque Flumina maximis 4 montibus or- 
ta intueantur . Ahj non penitus iftorum authoritati acquiefcunt . 
Eteuimcum plures ahj , rum Py ramus , inquiunt, Fluuius minime 
exiguus.nauigabilis enim eft, qui ita non ex montibus , fed media-* 
exoritur planitic . Quare qui dixerir, Tellurem humorcm imbibe- 
rc imbrium, qui quidem grauitate Aii, atque fubtilitate penetrant, 
in qua; vacua locorum inftillent, fortaflis erit minime redarguen- 
dus . Namque videre quidem licet regioncs , vbi imbrcs rardiflimi 
funt, aquisomnino dericere . Lybiam, quafi Lypigiam didam fe- 
runt , quod raro ibi pluat, ergo aqua indigcat . Aquas dcmum-» 
vberriinas inueniri, vbi plurimum pluerit , quis negabit ?Facitau-* 
tern ad rem confiderandam , quod videmus puteum fodienti non-» 
prius przberi aquas, qudm ad Fluminis libramentum defcendcrit i 





Fontibus . 



Cap. X x r. 



Apud 



LIBER QV ART VS. itfy 

Apud Volfconium montanum oppidum jtrhruria: pute o profundif- 
fimo, ducentos cnim, ac viginti pedes, anrequam venas vllas aeein* 
gerinti defcendcrunt, aqua non prius reperta eft, quim ad Fontium 
libramcntum ventumefti qua: fuis locis de montis latere fcaruriant. 
Idemipfiimquidem montanis puceis euenirc locis ferme omnibus 
intelligcs. Compertum habemus fpongiam ex asris hmnc<5tatione 
commadefcere , indeq. libram erferimus , qua veneorun , aerisq. 
grauedines , & ficcitaees ponderamus . Ac qui ego verd , ne quid- 
quam negarim , fuccum nocturni aeris a Uui tcllure attrahi,auc 
fponte meatibus ingrcdi > facileq. poflc in humorem verti . Tamcri 
quid affirmem, nihil facis apud me confticucum habeo , cam varii_» 
de ittiufmodi rebus apud Scriptores comperio, tanquam mulca , & 
diuerfa vlcro fefe confideranti offerunc . Ali; Tunc qui hare fc ntianc. 
Marcaifidue agicacurcumefcens, & decumefcens , & nunc tempe- 
ftates ad cesium vfque eleuantur, & rurfus fubfident , quos mocus ad 
conclufas incraccrram aquas flatus referuat:nam tcmpeftace iam 
aduenience, ancequam per apercum aera ventus fentiatur, auditur 
aquaincumefcens agicari,& cum ipfo maris arftu con tinuo quzdam 
crumpic aura . Quale igitur videmus in aqua palam fieri , tale qui- 
dem intra tcrram agitari inferius aquam a flatu , & i Barathro per 
terra: cuniculos in partes maris fublimiores efferri. Et quemad- 
modum in animalium ventre humores, & flatus , fusq. dcq. vcrfari 
ica, & incra cerram. Hoc.modo Dei fapiencia librae Fonces aqua- 
rum , alias fufpendens , alias deprimcns,vc nunquam Fluminum de- 
curfus ceflarenc . Sed hare opinio parcim vera, parcim falfa eft . Vc- 
rum eft, quddfpirante Auftro , auc quouis alio vchemenci venco, 
ac Vndas ad liccus propellence,ac excumefcence Datu mare Fontium 
aquas altius fublimarunt, & puteorum aqua? alcius egerunt , vc vl- 
trafuum perpcndiculum elcuatar fine , fed falfum eft , quod hare vis 
poflic aquam ex imo moncium ad corum apices erigerc . Prartercaw 
eefi id raro accidac> Fluuij concinuo, codemq. modo fluunc. 

Scahgeri Opinio , eius ConfUtatio. 
Cap. X X r I. 

S Ed interim diflimulare nequeo Iulij Scaligerierrorem. Is nam- 
que demonftrare latagens , cur aqua maris ftagnans in fubli- 
miorem locum, fcilicec in monies exundec , cum aquarum propric- 

L j tas 



i66 DE AERIS TRANSMVT. 

cas fit, deorfumthiere, cum videret Flumina c montibus defcende- 
re, illuc rcuerfura, vnde difccfleranc . Idq. hoc modo probac . Cum 
in ipfa mundi machina pars aqua: plurima fit extra locum fuum , 
& terra multis fpecubus peruia eo in loco , qui & aquae debebatur , 
& X terra occupatus eft, in caua terra: loca fefc induit, qua: ciim fine 
angufta,nequc tantam aquarum maris multitudinem capere queanr, 
compraefla ea aqua: portio ab cxtrinfecus incumbente mari , faasq, 
iure loci repetente fedes , qua via poflet egredi , qusrrit qua im- 
prarflione fiunt aquarum exitus , atque exitiones , & ha: cum in fuo 
loco non fintdeorfum euoluuntur . Sedquia res tarn nouitatc tana 
diflicultatc fimpliciorum ingeniorum credulitatem,fatigare poflet, 
appofuit luculentiilimam demonftrationem . 

Secunda terra: facies tcr- 
tia Orbis pars, aqua: fu- 
perficies dupla, & fir ter- 
ra in fuo globo a b. c d. e L 
cuius fuperficies non ap- 
parens, fed intelle&u per- 
cepta i & arqualis fupcrfi- 
ciei aqua* naturali. Sit, 
a Ci fuperficies aqua: natu* 
ralis arqualis huic fuperri- 
ciei . a g h f; • 'fuperficies 
eiufdem inferior terram 
tangens, b c d e, locus na- 
que naturalis eft inter il- 
las duas fuper/icies,quare 
cius loci pars occupjtur 
ab ilia terra: parte, qua: 
eft.abef. Igitur exclufa aqua extra locum fuum naturalem , qui 
defignetur per. i k I'm. qui locus crat aeri naturalis . Igitur aqua_, 
a b, g c, h d, f e, pra-mitur ab aqua continua pctenre locum fuum , 
qua: defcripta eft per iklro. Vnde ilia corapra-tTa cogitur fubiro 
cauernas Terr* .Quorum ad exemplum efto enim, quxcx cauitate 
cxiliet. m o. vbi propter decliuem fitum, quia confiftercnon poteft, 
deuoluitur in i. eft autem.o extans terra: fuperficies, quam ex globi 
vifceribus co tranftulit opifex, vt eflet vfui maximo, optimoq. ani- 
mancium generi. Hxc Scaliger . Scd falHtur , qu6d aqua: locum-, 
putat effe ftipra terram, qui vcr6- humilior terra? pars , fcilicer La- 
cuna-, vbi enim fubfidct terra, vbi etfunditur aqua , terra enim non 

vndiquc 




LIBER QVARTVS. \6y 

vndique perfe&ar Sphcrar rotunditaccm alTequitur, fed pars aliqua-. 
fubfidet in valles, altera excollicur in montes , in cauitate enim fua 
fe induitaqua . Fallicur prarterea, quandoaic: quando aqua, c k 1 m. 
extra fuum locum pracme us fua ponderofitate inferiorem. a. g. h. f. 
cogit earn fubire per terra: vifcera , an ad fupremam montis fuper- 
ficiem o. nam aqua: pondus aquam verc non fubire facie, nifi vfque> 
i. aqua enim non afcendic, nifi quantum defcendit , in t. igitur quie- 
fcet, ncc montem fubibit. Fallicur demum .quod putat aquam per 
terra: vifcera depuratam dulcefccrcconfifus Philo Tophi dodrina in 
Problematibus, & Mechcoris, quod repugnac expericntir, vt pro- 
bauimus in nacurali Mag ia . 

Dc Fontium Scatebris Opinio Propria . 

Cap. xxyn. 

PRimo oporcet aliqua prarlibare, vtquar di&uri fumus , prom- 
ptius percipiantur . Terra: globus pilar marmorear non ada- 
muftim cxpolita: afiimilari par eftedita loca montes func fubfiden- 
tia lacunar, vbi maria, & ftaena fiu&uant. Aqua vrpote grauis bre- 
ui lapfu ad centrum vfquc delaberer, ni a terra: foliditate prohibe- 
retur . Secundo, animaduercendum eft , maria omnia eandem cir- 
cumferentiam poffidere , ica fibi necmutuo librata funt, ita vt (I 
quis Vrbs vna ab altera, vtrum a mari altior extaret fcire cuperec , 
libretur vtriufque altitudo ad maris ora . Verbi gratia. Roma a 
mari alcius diftat jo.paff. Neapoli vcro decern, dico,Romam altius 
Jvjeapoli diftare 40. pa(T. Tertiocompertumeft, terram infra pertu- 
fam, & quibufdam quad venis aquxmutu6fluitant,tranfuchuntur, 
& diftributim penetrant, & fere ad maris hbramentum decurrunt , 
vt qui puteos fodiunc tales furgentias rcperiant . Sed hoc non_^ 
fern per vcrum, nam plerunque fublimius offendunt , fortalfe a fu- 
blimioribus montium partibus delabentibus. Vndc putci pa rum 
inter fe diftantes alter 10. alter 40. paff. viuas aquas habere . Hoc 
etiam huiufmodi experimento oftenderc poterimus . Paludofis lo- 
cis , in quibus fupereminetaqua cffoC\$ putcis ad maris libellam , 
delapfam aquam incis, venas illam fuxiffe, & fic paludem exficca- 
tam vidimus . Paucis elapfis annis ex immoderatis ccelcftibus im- 
bribus Neapoliscxundauit, vtalluuiones fex pedibus fupra plateas 
fluicarent, vc ftabula, & vinaria- cellar aquis replcrentur, & domus 

L 4 rui- 



-,tfS DE AERIS TRANSMVT. 

(ruinamminirarec. Difruptis putei marginibus aqua in imo putei 
prsecipitans illicoa* vcnis abforptaeft, nos a ruina vindicans . Ve- 
nae ad marc aquam femperdeferunt, quia marc altiores funt , vndc 
faifa eft eorum opinio inauientium , maris aquam ex vcnis defceca- 
tam, & diftillatam dulcefcere, & potabilem reddi . Quarc6,concc- 
dimus, monresaltquos ex pauciflimis hiantes,capillofos , cVconca« 
uos etfe ad excipiendum imbres aptiflimos , qui & infra humorem 
refudant, & foris per aliqua fpiramenta aquas euoment , vndc Flu- 
nia fua fumanc exordia. Sed hacc in jfcftate, &ficcitatibus defi- 
ciunt, vel lentius ftuunt . Minimeiunt all j montcs ad imbres exci- 
piendos , nam curfim ad ima dccurrcntcs.vix cruftam madefaciunt. 
Vndevtaquaad montium cacumina afcendat , nulla verior , nec 
vcrifimilior ratio afferri poteft, quam Ariftotclica . Sunt nobis na* 

•turx Iura Tub terra minus nota,fednon minus certa , cVfiex his, 
qua; fupra videmus , iudicarc licet , quar infra vidimus in fuperiori- 
bus plagis aercm algidis tadum in imbrem vcrfum , & quampluri- 
mas cauernas graui vmbra, & aerc plena , qui piger , & defes a ter- 
ras algore in aquam conuertitur, & qucmadmodum fupra nos nubes 
frigetada* plurimam aquam deponunt,ica & infra terram algor 
aerem in liquorcm conuertit. Sed inter has aquas hoc crit difcri- 
men , quod fupra aqua fufpenfa in nubibus diu non poteft grauis » 
quia vel Sole atccnuatur, vel ventis difllpatur. Ob id imbres per 
intcrualla funt . Sub terra vero cadem femper vmbra perpctuum-j 
frigus, &c immota denfitasjvndefemper oriatur aqua, exqua fcatu- 
riant Fontes, & foris perapertosfpccus,velexiguos terra- poros aer 
intus cuocatur . Id nobis contempiaTi licuit , in quibuldam Mur- 
rhoni Cauernis nonlonge c Ncapoli in montibus fitis , c quorum-* 
fornicibus exiguas ftillantes guttulas , femicbamus , qua: paulatim 
conflucntcs ados cauernar flucntem non minimum procreab3nt. 
Omncs enim Fluuiorum Fontes initio exigui funt , & ftcutnon de- 
ficit acr crafTefcenti frigori , ita non deficit pars congelata aquae » 
quinfuperueniatalteri . Idem fcripfit Seneca . Hahet terra intra-, 
fc cauos rece(Tus,&'multum fpiricus, qui necelfano fngefcit,vmbra 
graui preffus, in aquam conuertitur. Supra interualla magna im- 
bribus funt. Sub terra quicquid eft , ilium in aquam conuertit* 
Enorme frigus, & moUrfcere nefcicns rorpidum iacet, iliuc abarthe- 
rc quam longi (Time remotum , hinc qua: in profundo terra eft > gla- 
cieseft. bedvt aliquid ex meaddjm. Vidimis fupra aquarum 
Lunam dominant caufare in man fluxum, & refibxum, & aquam in 
alcumexcollere in mari>&deprinicrcidem fub terra eucnire nemi- 

nidu- 



LIBER QVARTVS. \6 9 

iii dubium videbitur , &r ab imo in altum fex horas attollcrc > & fex 
deprimere, quodfiquis in Fluminibus animaducrtet, vcritatcm in- 
ueniet . Sed ad montium cacumina accollerc ncfcio quomodo cue- 
niat, vt diuino oraculo commoniti faciam fatis . Poteft cnim fic- 
ciras aquam cogcre, vr fur Aim afcendar, vc vidcmus in diftillatio- 
nc, quam per filtrum dicimus, vt latius deea in libris noftris do 
Diftillatione, pendec linca fafcia,vel lanca cx alto in humidum aqua 
humeclans partem lllam, qua; in ipfa eft , & ilia alteram, &ficfe- 
cundam partem poft partem afcendic furfum , & demum declinans 
grauior facta alteram ad fc trahir, vnde ex ima vafis totam abfor- 
bct, & forascducir, fed vbi montes ifti ita ficci funt , qui aquam cx 
imo ad montium fupcrficia eleuent ? 

De NUi increment*) , ex Diodoro Siculo . 
Cap. XX Fill. 



I Am de Fluminu fcaturigine locuti,quafi confe&arium loquemur 
de Nilo, cur medijs atftubus intumefcat,ac eo tempore inundct 
Aegyptum, quo maxime vda femper terram , tantum vndas altius 
crahic , quantum am. uz ficcitati fuflicere poffit ; hyeme vero, quo 
aliqua Flumina crebris vicibus exundant, ipfe intra fuam menfuram 
manente minuitur i qucd tarn difficile eft inucftigatu , vt inter ob* 
ftrufa, &. penitiora Naturx fecreta eo tempore habitum fit,quodcx 
tor, 5c varijs Plulofophorum opinionibus , & inter fe difcrepantibu; 
cognofcetur. HomcrusNilum Fluuium a Iouevocar. 

Tijurfui ad lAegyptum a lout condtntu Fluuy . 
JLegitur , Eudorum»& Ariftonem Peripateticos de ciufmodi materia 
integros libros compofuiffe , Ft fi prifcis temporibus obfeurum, & 
indeterminatum remanlit in tanto variarum opinionum aceruo, 
quomodo id Nos wueftigare tcntabimus? Sed prius videamusec- 
quid proceres in Philofophia Viri antiquirus fenferint, quod per- 
belle a Diodoro recenfitum eft , & jpfum prius audiamus . Thales 
tradit . Spirantibus Ethcfijs Nilicurfum a mare reprimi,eoq.aquit 
cxcrefcentibus, Aegypt', qua- plena , & humilis Rcgio eft , inunda- 
tionem fequi . Qu r ratio facile redargui poteft, nam fi id vcrum ef- 
fet, Fluuij omnes> flantibus Fthcfijs, (imul augerentur incremento, 
vndcalia caufa vcwer quarrenda eft. Anaxagoras incremcnti cau- 
fam dixie e(Tc mucm in At thiopia liquefa&am ; quod Euripides cius 



, 7 o DE AERIS TRANSMVT. 

difcipulus fentire videtur . Qua? vcro facillimc rcfclli potefhquippe 
propter caloris intempertcm in Aethiopia niucm non etfc conten- 
dac, conuincicur falfam vidcri caufam : nam Flumen niuibus excrc- 
fccns» auram frigidam> aeremq. cralfum rcddic . At folus omnium 
Nilus, nequc nebulas , neque fngidam auram gignit . Herodotus > 
Nilumtali natura eflfc dixit , qualis in tempore incrementi : nam 
hyeme Solem ad Lybiam dclatum attrahere ad fe humorem.ob eaq. 
rem eo tempore Flumen decrefcerc , aeftate vere abfcedente vcrfus 
Prelum Sole, turn Grxcifc, turn fimilium locrum Fluuios arefcero. 
Nou eft igitur mirum.fi arftiuo tempore Nilus crefcit,& minuitur 
hyeme. Verum fi Niloaccidit, vtSolis arftu humiditas attrahatur 
in reliquis quoque Lybiar Fluuijs contingeret.quodcum proculi ve- 
rofitfCerte Scriptoris error depramenditur . Etenim Graicia: , ncm 
quia longius abGt, augentur hyeme Flumina , fed propter pluuias 
Democritus Abderites non meridionali niuc aquarum augmentum 
dicit , ficut Euripides , Anaxagorasq. fenfere , fed Scptentrionali . 
Niuiumcnim coaceruatam magnitudinem in Borear regtonibus ait 
Brumi congclatam tempore arffatc liquefcere , ideoq. eleuatis fur- 
fum vaporibus, multas , denfasq. nebulas circa montana colli Ca- 
cumina, qua? ab Ethefiijs ad altiflimos, quales in Aethiopiam funt, 
niontes delata ideinde in pluuiam vcrfaemagnos efficiant imbrcs, 
<juibus Ethefiarum tempore Nilus augetur . Hxc opinio reijeitur , 
warn Nilus incipitcrefcereSolfticioarftiuo,nondum flantibus Ethe- 
fijs,reftat autcm Acquinoc'tio Autumnali, tunc his ventis quic- 
fcentibus. Ephorus ait, Aegypti Terram Nili inundatione exagge- 
ratam, raram, aridamq. natura efle, in qua terrac hiatus,maximisq. 
diuerfisq. in locis exift ant, ideoq. hyeme humiditatcm omnem at- 
trahere, atque in fe continere , quam xftate , veluti fudorem qucn- 
dam, quo Flumen augetur, cmirtat . Scd hie Aegypti naturam igno- 
rat : nam fi ex Acgypto Nilus incrementa fufcipit , non in fuperio- 
ribus inundaret per faxa, & dura loca fluens vfque fex millibus fta- 
diorum ex Aethiopia delatus, eodem ell, quoantequam Aegyptum 
ingreditur, incremento . Prartcrea fi Nih curfus humilior elfec ran - 
tate terra: a Flumine fuperindudx,impoflibile videretur,hiatus,qui 
cum fuperficieforent tantam aquarum vim abforbere potuilfe , &c. 
Mcmphitici Philofophi Orbes in trcs partes diuidunr. Vnam,quam 
Nosincolimus, alteram huic ex aduerfoThebcm Solis ardore adu- 
iram . Si ergo Nilus crefcit , t noflra Zonaortum ha beret , cum eo 
tempore apud Nos pluat . Sed ipfe arfiatc augetur, ergo eye oppofi- 
■ ca Zona hyems eft, eoq. incremento aquarum vim caufam praebcre, 

ob id 



LIBER QVAR.TVS. 171 

obidadNili Fontcm inacceflibilis via per terram inhabirabilem_# 
fluens perloca Sole adufta,caufa aquarum dulceciinis . Sedeius 
fententia depellitur i Eft cnim impoflibilcex oppofito Nobis fluae 
Flumen, exiftens rotunda terra ad Nos furfum ferri; & ne coru,n_ * 
fententia refelli poifir, deferta, occultaq. loca interpofuerc. Inopi- 
desChius tradit,aquas Tub terra aeftate frigidas , hyeme calidas, vt 
in profundi's puteis oftendicur . Ob id hyeme Nilus pa runs , quia_» 
interior terra: calor humorem abfumat , aeftate cum hoc fieri defi- 
nat } nullo impedimento augetur . Sed respondendum , plures Ly- 
bix Fluuios Nilo fimiles hyeme implentur , aeftate exiliorcs . Aga- 
tarchides Chius jfere veritatem tetigit . Ait cnim, per Acthiopix 
montes continuo abxftiuali Solftitio vfquead Aequino&ium Au- 
tumnale imbres fieri , haud minim igitur xftatc propter imbres in- 
crementum capero . 

Lucre ttj y aliorum S enteritis de Nili Jnnun- 
datione. Cap. XXIX. 

LVcretius ex his rationes afTert , quas Nos ante reculimus • 
Nilus in AelJate crefeit, Camposq . ridundat 
Vntcus in territ Aegypti tot ins amntt, 
Is rtgat Aegyptum medium per [ape calor em. 
Nunc Thaletis Opinioncm refert . 

A ut quta Junt %Aeftate Aquilones oftia contra 
Anns tempore eo>quo Etbefia Flabra feruntur. 
Et centra Fluuium flantes remorantur, & vndas 
Cogentes rurfus r (plenty eoguntq. manere, 
Nam dubioprotul bac aduer/a Flabra feruntur 
FJumine, qua gelidas d JJellis axis aguntur . 
J lie ex a ft if era parte venit amnis ab Aujlro 
Inter nigra virum, percoclaq. [tela ealorey 
Ex or tens ptnitus media ab region* diek 
Eft quoque eui pofftt magnus conge fi us arena} 
Fluilibus aduerfis oppilare qftia contra , 
Cum mare permotum ventts ruit intus arenam. 
Quo Jit vti patto liber minus excitus amni . 
Et procliuus item fiat minus impetus vndis. 

Ndnc 



i 7 » DE AER1S TRANSMVT. 

Nunc Dcmocrici Opinionem rcccnfct. 

Fit quoque, cum pluuU forfait magis ad caput etui 
Tempore cojhnt, quo Etbefia Flabra Aquilonum 
Nubtla cony aunt; tn eat tunc omnia partes , 
Scilicet ad mediam regionem eictta diet , 
Cum conuenerunt ibt ad altos denique montes 
Contruft Nubes coguntur, v/q. premuntur. 
Tcrtiam Anaxagor* rationem afferc. 

Tranfit, & Aetbiopum penitus de montibus aids 
Crefcat vbiin Campos albas defcendere ningues , 
Tabtdis fubigit radys Sol omnia luflrans. 
flutarchusPhilofophorum anciquorum placieadefcribens breuiffl- 
me multa addit.quar ignorabamus . Thales ,Ethefias arbitrator 
Aegyptos Aduerfos Fiances Nilum inflareoftijs cius impecu obij-» 
cientis fc pelagi oppilatis . Maffilienfis Euthimencs ex Oceano, & 
exceriore Mari fuapte natura intumerc opinatur amnem Nilum_j . 
ExNiuibus Anaxagoras Acthiopicis, quae liquefcunt arftatcfc Bru- 
itia ex frigore cohacret.Democritus niue in plagis borcalibus Tub fol 
ftitium arftiuum foluca diflfufaque cogi ex cius anhclicu nubila, qui- 
bus ad meridiem , & Acgyptum fummotos proccllofos imbres ab 
Ethefijs cieri , ijfque rcdundare paludes, & amnem Nilum . Hero- 
dotus parem quidem eum a fontibus vehere vndam, verum appa- 
rerc hyeme feuiorem, quod ca tcmpcOate viciniorem Sol ad Acgy- 
ptum appulfu laticcs ciusexhauriet . Ephorus acftate tradit Aegy- 
ptum totam refolui, & cum vndarum quafi exundare. Accommo- 
dat autem ei Arabia quoque, & Africa ob tblum carii fpougiofum , 
& fabulofum. Eudoxus facerdotes memorat, aflignare hums cau- 
fam aquis pluuijsarticulorumquc anni diuerfar viciflltudini , id eft 
antipariftafi» quando nobis x(\as eft, qui Tub fotftitio arftiuo incoli- 
mus > turn illis qui fub folftitio brumali nobis cx aduerfo colunc , 
hyems eft) propecrea vndar inflatx corrcnti curfu deferuntur. 

Plinius ab his . Caufas huius increment varias prodidcre , fed 
maxime probabiles. Ethefiarum eo tempore cx aduerfo flantium re 
percuflum vitro in oraa&o Man . Aut imbres Aethiopiac arltiuoS 
ijfdem Ethefijs nubila lllo ferentibus c reliquoorbe. Thimeus Ma- 
thematicus occultam prodit rationem. Phialam appellari fontcm 
cius mcrgiquc incuniculos ipfum amnem vtpotc anhelantem fu- 
midis cautibus vbi conditur • Verum Sole per cos dies continuus 
fado extrahi ardoris vi, & fufpenfum abundarc,ac ne dcuorctur 
abfcoodi.ldco cucoirc i Canis ortuper incroitum Solis in Leoncm 

con- 



r v L'kB e*ukxv-a a t v ac * 7 $ 

contra! perpendicuhim fontasiyderc ftante cum in co tra&u abfu- 
mantur vmbrar. Plrrkque ecauerfo opinan* largiorcm fluerc adSe- 
ptentrioncm Sole defcendente* quando in Gancro, & Lconc euenit, 
ideoque tunc minns fie: an * Kurfus in Capriuornunv& At.ftrinurn 
polum reuerfo forberi>&. ob id paucius Huere. Sedl himeoti quis en- 
train polfe credat vmbrarum-defe&us ijs dicbus, & locis , fine fide 
•deft. Pomponius Mela . Crefcit Nilus, fiue quod foJ»tar magis 
acflibus nmes ex immambus Aethiophiz iugis largius quam ripis 
accipi queanc defiuunt, fine quod Sol hyeme terris propior,&ob 
id fontem eius minuens inzftate tunc aJtius abit, finitque integru, 
vt eft plcniffimus turgere , fiue quod per eadem tempora fluentes 
Ethcfiz, aut aera 4 Septentrionem in meridiem nubes fuper princi- 
piaeius imbresprxcipicant, aucvenienti obuiar aducrfo fpiricu cur 
fum defcendentisimpediunc,aut arenis, quascu fluentibus littori 
applicant, oftia obducunt fitque maior, vcl quod nihil cx femec 
amitcit, vel quando plus quim folet accipit, vel quod minus quam 
debet,emittit.<3uod ft* eft alter orbis funcque oppofiti- nobis d rae- 
ridie Ancichtones, ne ilJud quidem a vero nimium abfcellerit , in_. 
ill is terris ortom amncm, vbrmbter maria cceco alueo penetraue- 
rit in noftris rorfus emergerc , & hac re |Si*lft itio acrrefcere , quod 
cum hyems fit vnde oritur. Solinus Plinij simia , quz ab ipfo cs« 
cepit, habec. 

De Senec^ [Opinion* . Cap. XXX. 

SEneca omnia- hare reCenfer, fed quia aliquid de nouoaddidit, 
referemus. Acftate quxdani Flumina augenrur , rt Nilus. »-M 
Theophraftus eft author , in Ponto quoque^uofdam amnes crefce- 
re tempore zftiuo . Quaruor autem eflfe tudicat caufas , aut quia-* 
tunc maxime in hnmorem mutabilis terra eft \ aut quia maiores in 
remoto imbres funt, quorum aqua per fecrctos cuniculos reddita 
tacite* fufrunditur . Tertia , fi crebrioribus ventis oftium ccditur , 
Sr. reuerberatur fluclu, amnis refiftit , qui crefcere videtur, quia-* 
non effunditur. Quarta ratioeft Syderum : Hare cnim quibufdam 
menfibus magis vrgcnr, & exhauriunt Flumina , cumlongiusrecef- 
ferunt, minus confumunt, atqac trahunt , Itaque quod impedirefo- 
lebat id maxim£ incremento acccdit . Anaxagoras ait, ex Aethio* 
pix iugis folutas niues ad Nilum vfquc decurrere . In eadem opi- 
nione omnis yctuftas fuic . Hoc Acfchilus j Sophocles , Euripides 

crc- 



m DE AERIS TRANSMVT. 

credebant. Sed falfum efle plurimis argumentis patet. Primo, 
yEthiopiam reruentiflunatcfle indicac hommum aduftus color , non 
igitur per totam aeftatem regio tantis fitbieda , nines recipit . Prac- 
terea fi hare caufa attalleret Nilum ,arftace prima plenifsimus flue- 
ret , tunc enim maximi ,& intcgre adhucniues. Nilus enim per 
menfes quatuortiquitur, & ilii arquahsacceftio eft . SiThaleticrc* 
disEthefisr defcendet fi Niki re iilunc.&.curfus eius ado contra^ 
oftia marifubftintnt, icareuerberatus infe,recurrit,non creftie, fed 
exituprohibitus rcfiflrt, &quacunque mox potuit, jnconceims e- 
rumpit. Endimcnis MaiBiicnfis Teftimonium dicit . Nauigaui, in- 
quit, Atlancicum marc* vbii Nilus ftuit maior, quamdiu Ethcfix 
ttmpus obfcruant, tunc enim eijcitur mare,inftarttibus venris. Ciim 
refederint & pelagusconqiiiefcit,minorq. defcendentu vndevis Ki- 
lo eft. Carterum dulcis mzri fapor eft , & fimilis Niloticis belus , 
Quare ergo fi Nilum Ethefiap prouocant, & ante illos incipit incre- 
mentum eius, & pofteosdurat ? Prxterea non fit maior , quo ilii 
fluere vehemeotius ? nec remittitur , incitaturq. prout illis ingref- 
fus fuit, quod fieret, fi illorura vicibus crcfceret . Prxtcrea ex mari 
purus, & ceruleus flueret, non vt nunc turbidus venit . Adde,qu6d 
teftimonium eius Teftium turba coarguitur . Tunc crat mendacio 
locus, cum ignota eflcot externa litorajibcbat ill i Fabulas mittere: 
nunc vcro tota exteri maris ora mercatorum manibus ftringitur. 
quorum nemo narrat,carruleum Nilum, aut mare alterius faporis. 
Oenopides Clius ait^ hyeme calorem Tub tern's contineri ; Ideo & 
fpecuscalidos efle, & repidiorem puteis aquam . Itaquc venasin- 
terno calore ficcari, ncque in alijs terris augentur imbribus Flumi- 
na. Nilum, quia nullo imbre adiou3tur teouari , deindecrefcero 
perasftatem, quo Temper frigent inferiora tcrrarum , & cedit rigor 
Fontibus . Quod fi verum ertet, arftatc Flumina erefcercnt, omnesq. 
putei aeftate abundarcnt . Deindejn calorem hyeme fub terris efle 
rruiorcm Aqua, & fpeois, & pute^KOpknt, quia acra rigentcm ex- 
trinfecus non recipiunt , ita non calorem habent, fed frigus exclu- 
dunt . Ex cadem caufa arftate rcrrjgcnr, quia i\ix> remotus,fcdatusq. 
aer calefaclns non peruenilj, t Piogcoes Apollionates ait . Sol hu- 
morcm ad fc rapit huncexiccara tc^ljus non cx man ducjt , turn cx 
exczteris aquis . Fieri aurcm non poreJl, vt vna (icca fie tellus » a- 
lia abundct, funt enim pertorara omnia, & inuicem gro via licca ab 
luimidis u nunt aliquando, ntfi aliquid terra acciperct , cxaruiflet. 
F.i go vndas Sol trahit . Sed ex bis , qur prxmuncur , maxime hare 
mendiaaa lunc . Terra cum e*aruit,plu£ ad fehumoris adducir.,vc 

inlu- 



.TV LIBER :Qyc/m.TVS.U 

in lucernfs oleum illo fluit, vbi exifritor^ft/aqaim *Ho incumbit 
quo, vis caloris , & terra? zftuantis accerfit. Train t ergo ex illis 
partibus fempcr hyberms Scptentriona*ibur» vndecxtmdat. Sed fi 
vera c Hint quae dixerit> cur Pontus , & amnescuncti cum inuicem_» 
commecnt lion omnibus locis,' arftate maiora fiint Fluraina ? Arifti- 
des Orator Maximus in Oracione Aegyptiaca , poftquam Maiorum 
Gpmioncsde Nili incrcmenco aeitate renunciafTet , 8c refutaflcc y vt 
omnium diffic illimam caufam inuencu > iHam diuinx prouidenti* 
coram tnbuir . 

~v>«j ri-a.qui ^i»ic;u"i>.iq & ( zui.iim. ,c.'.wtn . iw ,<s ti!J5»^i.>3Jif ir> 

Dc J^iUMmmento <ejliuo,0pinio Propria. 
Qnp. X X X L 

; • ' p . i • ' >. Dp fH 2U.IC Vf.vCBOl^ : - n. , qui L' ; M 
-It muoi ni iur rim. aoiiu n mjigi iio^ .ujicifii^q mm mufkv 

O -Pinions, & err ores antii^uoTum memorammu^aliiqnorlifTOi 
fed non (bliim ifti^fed qui Hellanici ,-Cadudq. & Hecate i ac- 
tace fuerunt, omnesq. illi Pnfci Scnpcoregadfkbulas declinarunr* 
Xenophon , Thucidides', quorum hiftoriar vericas comprobatur* 
Aegypti loca minimc atcrgerunt. Ephorumauoem , & Theopom- 
pumpnrcarteris hxc fcrocacos defieruic vericas v aberrarunt verd* 
omnes »non negligcncia, fed temporum fitos * & locorum ignoran- 
tiaetrandimatcriam prxbuit, & Nili Fontes***quabnsf]ueret nul- 
lus fcriptor, neque fe vidtfte, ncquc ab alijs audhi i (ft hue tur , cum 
non vltra Cataractas proccfliflent, vnde Nilos ex eifdem Fontcm«» 
ducere fufpicarunc . Poetx fere omncs Nili origincm ignocam fa- 
ciunt . Horatius . 

Te Fonttum qui ctlat originem t T{Jtus, 4.M 
Ec Tibullus. 

Witt pattrquanam pofium tt dicer e eau/a f 
Aut quibus in ttrris occuluijfc caput} 
Et Lucanus . 

Arcanum natura caput non prodidit vf/i 9 1. 14 

Wee ticutt populii paruum tt Nil4 Vtdert 9 
A mouttq.jfnusy S'gentcs matuit or tut 

Af irar$i fu40^nwfi , tm6e. l[ ftonnhi > LUr.o muv,i:julq icp 
Sedfupra pauld noftra tnnpora , relatione Fra<icifei Aluare* Hi- 
fpam Socij a Legatis Regis Lufitani* ad Presbyterum Ioanriem_» 
yelatum cft» hyemem apud Aethiopes a medio menfis Iunij initium 
habere^ ac quadragintadicbus perduxarc > atque iilis tcmporibus 

con- 



, 7 £ DjeWEKFS TRANSMVT. 

continui, mSiimrqi|iinWc^acNiii » & Nigbi Fltiminum Fontcs vU 
tra xquinoctialetn rjflioquc»vel fex gradtbus cfie • Nobds vcro, qui 
in hoc ciirtiawfimia?,fBinrtiTi<ictiir, quddper Cancrum,ac Leonis 
dimidtum Nilus exuo<fet>qai prjusfinrtumulru > & leui alueo aquas 
fuas ducat, vt Cairumincotenccsclariflime conikentur,fcd nos cla- 
rioris intelligentix gratia partem cam Africa defignabim us. 

In Goa regione a duobus maxime lacubus , qui ingentia maria-» 
prxfeferunt, Nilus fuosNatalesshabet vltra xquino&ialcm fcx gra- 
dibus Auftrum vcrfus: hinc per xquinodtialcm gradiens.a Catara- 
disaccipitur, &perarduas, altiffimas , & prxruptas rupes in prx- 
ceps labitur ingenti circumiacentium regionum ftrcpitu , quern In- 
colxciim perfer re nonvpoftint, obtufis afliiuo fragore auribus , in_* 
quictiora fuas fedes trariftulere . Inde per c^mpeftria vagus, & cr 
ransangufta rupium effiigiens,maghus mag* quam violencus quad 
vaftum mare prxlabitur. Poft igitur multos anfradus in fuum al- 
ueumfc recipit,c^n»Tropicum pr»oerrabicar, adCaimm peruenrt, 
demum complexus Aegyptum pef fcptenaoftia in mcditcrraneum 
mare emittitur . Eiuftiemrelatione lubecur , quod Temper xftatc-» 
fubxquino&iali pluit quotidie fere crelum crebris nubibus opple- 
cum, nec acceflb, recelfuve Solis recedcre, aut inaniri , fed non piu- 
uuiasfolui. Relatione etiam Aloyfij Cadamulli , in regione Gam- 
bra: circa asquinoclialem caelum continuis fulgoribus fulgefecre, ac 
Tonitruis, & maximis FJuuijs abundare Menie Iuli; vfque ad Octo- 
brem,cuius rationemconiedabimns. Primo, quod Sol non ni(i duo- 
decim horis fupra terrain moratur, ob id non multum terram exic< 
care poteft, eefi radij perpendiculares lint, ac xqualis noftris diu- 
turnitatis, quar tantundem frigefacit quantum Sol calefacit. Prjc- 
' tereafuntijs regionibus alciifinu montes, in quibus minime radio- 
rum Solis reflexiones fieri valent » vt in planiciebus . Sunt etiam 
circumcirca Fontes, lacus, Flumina, & prxcipuc maria,qux Sol ca- 
lefaciens maximam vaporum copiam exugere poterit. VndeetG 
scftate pluat, non erit ab racione, n* hyeme atfluencius pluat . Idem 
euenit in Im'ula Diui Thomx > quae fub xquinoctiali , & terra Leonis 
o&o gradibus diftanti : fed dubitabatur a* multis , ft idem erit Solis 
iter pcrGeminos, & per Cancrum . & Sol qui pluuiarum caufa eft , 
qui pluuiarum caufa eft, idem eft inGemims, vt in Cancro,tunc 
enim flant Ethefix, quibus fatjsfaciendtm eft hoc modo. Dicimus, 
quod quando agens, maximam aliquam actionem agere nititur , 
oportet prius maximam aliquam agere pra-parationem, & difpoft- 
tionem, & cercum quahcatis gradum in iubie&um, qux prxparatio 




t 



^8 DI?.*fflSWVS!XABr$MVT. 

erit, prius contrarias qualicates amouerc, ac eas introduccrc, qua 
form* qualitacibus fine confimiles . Fxempli gratia . Ignis, cum_» 
viride hgnum comburerc quxrit , primo aquam , vel humiditatem 
propcllcre vifitur, qux in ligno repentur , & dum in hoc tempus 
teric, videtur nulla moliri . Sjc amota contraria qualitate , fuam-* 
introducit, & fic vrerc vifitur . Nos a Sole xftatis tempore ita fa&i- 
tare videmus, nam cum per Geminos graditur , aqueam humidita- 
tem illam a terra remouet, quam prxterita hyems induxerat ; dum 
igicuromncm confumpferit , incipit Cancro caliditatis formam_j 
fuam introducere, vndein Leone fuam vim oftendit, & maximoca- 
loris vrimur *ftu , quanquam d nobis difecdat , & perpendkulares 
fuos radios obtiquet. Idem inoppofita parte hyemis agit , nam per 
Sagittarium caliditatem omnem e terra cxtrudit ,quam praHerita... 
xltas introduxerat, etfi maxime d nobis abfit, nondum frigoris vim 
fuam oftendit, vnde & lenioribus pluuijs terram madefacit, quar vfta 
feruoribus,& tantum aqux haufiura, quantum ficcitatis fux ex prx- 
terieis feruoribus fufficere poflit, amota igitur frigiditate per Ca- 
pricornum fuam introducit qualitatem. lta per Aquarium Aiam__» 
oftendit vim frigoris , & frequentium pluuiarum , ac fuper terram 
fluunt, qux iam leuioribus maduerar,& corabiberat . In Aethiopia 
igitur his temponbus fluit, & Flumina tument omnia, & exundant, 
acin Aegyptum pcrueniunt , flantibus Ethefijs per tarn longum__» 
iter. Idem Nigro Flumini contingere videmus . Innotuit igitur 
caufa, quarc Ethefijs flantibus toto Fluminc effufus mens totum_t 
inundec Aegyptum, & poft 40. diebus fedatur, & in fuum alueum fe 
rccipit, cum tamdiu pluuix in Aethiopia durent . Nec folum Nilus 
ita crefcit, fed in Africa Niger, Zair,Sanc*ti Spiritus, iwama , & io 
AfiaPegris,& Mcnan,& in£uropa Duina. 

Aliquot NiliProblemata . Cap. XXXIL 

QVxrit Plutarchus in Conuiualibus . Cur Nauigantes ex Nilo 
ante lucem aquentur . Metuebant aliqui Solcm,qui humores 
'maturando excalefacit , eos putredini opportunos. teddit; 
quicquid enim excalcfa&um conuerfioalmagrs patet r ' ac remiffione 
proprietatis antegrelfa offenditur . A Igor enim conftringendo tue- 
tur fingula in ftatu fuo naturali, prarfertim aquam . Documento vit 
eft, qux carnes d putredine diu vindicat . Contra calor turn mel , 
turn alia i fua bonitate degenerare facit, dcco&um enim corrumpi- 
' tur, & 



1LIBER QVARTVS. ijp 

fur, tc crudum fc, & alia confcruac . Huius hdem faciunt lacuftres 
aquae, qua: hyemc falubrcs i xltate cuadunc praur. Icaque fi hyemi 
refpondet nox, dies arftati fic arbicrantur aquam noftc manerc im- 
jnocam. His adie&a eft naucica ratio, no&u aquam petunt , amno 
adhuc pacato noctu mulcis aquantibus , oauigantibus , ac per earn 
vagancibus belli js conturbanc , & quae crafla facile computrefcit • 
Mixta omnia quim non mixta Tunc , ad putredinem propenfiora • 
Excitac namque mixtura pugnam >pugna mutationcm, & rnutatio 
putrcdo quardameft. Aqua cumTerratrotifafa'deprauac aquaringe- 
nium, ne potabilis fit, quocirca quiet*, & cauar, qua? terra complen- 
tur, iacilius putredinem fentiuncprofluentes vero inae&am terrain 
repellunt. Ob id laudauit Hefiodus 

Amnem ptrpctuum fluid urn, limaq. carenttm. 
Eft namque incorrupta, falutaris, quar mixturam nefcif incorrupta 
eft qua? per petrofnm folum decurri t , paluftnbus funt folidiores , fi 
quidem nou multum terra; auellunt . Nilus mollibus aquis circum- 
fufus,dulcedinc prarditus eft, pingucm vim fonicus, turbatus manat, 
&turbidus,& turbcturnulIomagis,agitatiocnimhumorum terrain 
affundit, cum conquiefcit lente repens, pondusdeponit. -Qurntur t ^ 
etiam, cur Nilus nullam exhalet auram,cum i Fluuijs tarn calidis, 
quim frigidis auras colli fcribat Ariftocclcs in Problematibus,func 
qui dicant, vapores cius a Sole confumi , cum cius vcrfus pene Tub 
Sole fit , fed ratio falfa eft, cum maxima verfus pars d Solis vftionc 
libera fit, cum Tub illis rcgionibus par fit cum die nox . Sed caufam 
clle longum iter, quippe longo verfu excitus, attenuator humor , ita 
vt ne fublatus quidem in aerem corpus capere pofiir,itaque aer ex- 
ceptant auram fimilem eiftundi in feipfum patetur, neque cogit, vt 
confiftat, ncc tarn refoluat quam nullius indigam refolutionis Te- 
cum habcat . Aquarum tcnuitatem huius rei caufam demonftrac 
Plinius, de Fluuio Borifthene loquens,qui omnium aquarum tcnuif- 
fimus, & idco Hipponi innatans, tenuitatis argumentum , qu6d nul- 
lum halitum ne modo nebulam emittat . Praeterca fua aqua dulcif- 
fima eil . Scribit Sputianus, militibus Aegyptiorum Stationum pc- 
tentibus vinum , rcfpondilfe Pcfcennium Nigrum Imperatorem__» ; 
Nilum habetis, & Vinum petitis ? fed id vel fui natura , vel curfus 
longinquitate ea efle fuauitudine prodiderunt. Plutarchus libro 
dc lridc, & Oliride , Nili Aquam faginare , &obefos reddere fcri- 
bit , ob id non ex eo Api potum prxbebant , fed ex quodam puteo 
peculiar! » cum nolint Api habitudinem efte , fed expedites , 8c 
agilibus vcftitis corponbus animos , neque caduca: naturae viex 

M * mole 



i«o DE AERIS TRANSMVT. 

14. mole ccrleftcm prxmi,vel degrauari . Theophraftus libro de Aquia 
Nili naturam dulclflimam , & fxcundiflimam efle fcribit , ex Athe- 
neo, Plinius. Fcetifer Nilus in Acgypto , Nili inundatio miracula 
afferr, quippedetegente eo , Mufculi reperiuntur, inchoatoopero 
genitales Aqux terrxque iam parre corporis viucntts, nouiflima.* 
cffigic eciamnum cerrcna . 

De Aquarum Saporibus . Cap. XXXlll. 

SEnecade Aquar faporibus hare habct : Aqua: , alia? dulces , alia; 
varix, afperx quippe interueniunt,falfx, amarxq. auc mcdica- 
tx> exquibus fulphuratas dicimus . Ferratas,& Aluminofas indi- 
cat fapor. Alias falubrcs>& vtiles funt, &mortiferx.Sunt>qux cogan- 
l ,a tur in lapidem, quxdam hauftx kreunditate afterunt . Aquarum fa- 
pores ex quatuor caufis . Prxtcrea ex quatuor caufis fapor varius. 
Prima ex folo, ex quo efferuntur . Secunda 1 ex eadem fimilitudinc 
oiusnafcicur . Tcrtia, ex fpiritu , qui in aquam transfiguratus eft. 
Qu^arca ex vicio , quodfxpe concipiunc corrupts per incuriam , hx 
caufx faporem dant aquis varium, hx mcdicaminum poccntiam, hx 
erauem fpiritum, odoremq. peftiferum. Iutcreft, vtrnm per Ioca-.» 
fulphure , an nitro , an bitumine plena tranfeanc. Piurarchus ire. 
3 * ao quxftionibus naturalibus affirmat * Flumina affici , & alterari a lo- 
cis , perqux decurrunt ,atque terra; ingenium refertx . Scd do 
Aquarum miraculisomnes fcatent libri, vtiuperuacaneum lit hue 
adducere> cum nil noui aftcramus . 

De fiibterraneis ignibus, Af aiorum Opintones. 

Cap. XXX IF. 

NVnc fempitcrnorum ignium caufas vencmur. Sunt qulputcnc 
a vi solis, Srfteilartim ortriirr terrx caucrnis . Sed fubterfu- 
gia funt anilia, poncrc caufas in ileitis * & occultis proprietatibus • 
Sed fi id verum eflcr, cur Solis radi j, qui vehementiorcs ftellarum_» 
funt, bituminofa &' fulphurea loca,qux Cub dio funt,non incendunt ? 
& quomodo in venis> atquc rerrx vifecribus poenitus intendere va- 
le nt, qui etfi etiam penecrarepofTent fuatn vim , fubterranea frigo- 
ra retundercnt , infngcrcntq. Iam vcro vfquc co non peruenire-» 

metal- 



LIBER Q.VA RTVS: i8r 

metallorum fa&ores, & agrorum clariflimc narranc , cum non plus 
tribus, aut quatuor pcdibus dcfccndanc, multo minus ftellarum vi- 
res co perftringere pofiunt . Ariftotcles libro de Mundo , terram_* 
fcnbic in fc ig lium, & fpirituum fcaturigincs habere , quarum quac- 
dam Tub terra latent, hominumocuiis fubdu&x , multa fpiracula_,, 
emitfariaq vaporis , vt in Lipara, Aethna , Aolia , Infulo: qua: fxpc 
& ipfse Fluminum more fluunt,ignitasq. ferri glebas cuomunt. Peri- 
patetici dicunt,igncm inrra terram gignere pofle ignitum fpiritum, 
qui duplici modo ignefcit, vel cum ipfum frigus cxprimit, vt nubes 
Fulgura elidant , vel in locorum anguflijs impulfus , exitum qua:- 
rens, fe torquct, & in ipfo confli&u,attrituq. exardefcit, inflamma- 
turq. vbi vcro illi materia occurrit, quae fit ignis pabulum,acccndi- 
turflamma, & vifcera terra: conflagrant . Apollonius Thianeus dc-» 
Aethna loquens % hums caufam dicit, terram bitumini , fulphuriq. 
commixta n ardere, quamuis alicubi non emittitur; quod fi cauer- 
nofam terram efle coutingerit , vtpcr ipfam fpiritus aliquis ingre- 
diatur , tunc flammamattollic, quae magis , magisq. au&a velutc 
montibus defluens, in Campos effunditur . Lucretius de Acchnco- 
rum ignium ratione, ita canit. 

Nunc tamen ilia moats , quibui ineitata repenti 

Elamma foris vaflis Aethna fomacibus effltU 

Expediam primum tottus fubcaua Montis, 

Est natura fere Jilt cum fuffulta cauernis 

Omnibus esl porro in fpeluncis ventus, & aer: 

V entus enim Jit, vbi eil agitando percitus aer 

Hie vbi percaluit, calefecttq. omnia circum 

Saxa furens, qua conttngit, terramq. (y ab ollis 

Excufftt caltdum Jiammis velocibus ignem 

Tollitje, ac reclis tta fauctbus eycit alte\ 

Funditq. ardor em longe\ JongJq. f ami lam 

Differt, & crajfa volutt calcine futnum, 

Extruditq.Jimul mtrando ponder e faxa. 
i Ni dubitesy quin bde antmai turbida fit vis, 

Eraterea magna ex parte mare montis ad eiut 

'Ejtdices frangit Jluftus, dfiumq. reforbet . 

Ex hoc vfque mari fpeluncd montis ad altar 

Perueniunt fubterjauces, bac ire fatendum e/J 9 

Et penetrare mare, <*r penitusfe cogier arflo, 

Atque e flare for as, ideoq. extollere Jlammas, 

Saxaq.fubie&are, & arena tol/ere nimbos. 

M | Vir- 



i8r D E AERIS TRANSMVT. 

Virgilius de Acthna. 

„ fed borrificis iuxta fonat Aethn* minis , 

Jnterdumq. alt urn prorumptt ad dtbera nubem. 
■ Turbine fumantem piceo, &• candentt fautJ/a, 

Attolhtq.globos flammarum* & fydera lambit 

lntcrdum fcopuios, auu/fxq. vtfctra montts 

Erigit eruflans, Itquefaftaq. faxa fub auras 

Cum gemitu glomerat. 
Trogus . Siciliaeft terra cauernofa, & fiftulofa , quo fit vt vento- 
rumflatibus pateat , vndc ignis concipitur intrinTecus fulphur ha* 
bet, & bitumen , qux vbi ventus per fpiramenta cauernarum incu- 
buit, diu lu&atus ignem concipit. Sic Aethnx durat incendium. 
Motus ergo, ventorum cauTa, incendium eft. Nos autem dicimus, 
ignem fub terris ardere ex bitumine, & aqua , vel cum fulphure ft- 
mul commixtis, materia femel accenfa, donee fuppetit , Temper ar- 
dct . Aqua, & bitumen, & Tulphur Temper ibi Tcaturiunt de nouo He 
fuppetens pcrpetuo, materia perpetuus ignis erit. Non accenditur 
igne c ccelo delapfo , vel Tpiritu Te ipTo verbcrame , & colluctunte_, , 
vt Antipariftafi, vt Tomniant Peripatctici, Ted a mundi exordioex- 
torferunt, ne vnquam defituri; Nam fi id verum eflet , aliqua loca-» 
de nouo arderent, aliqua deficerent, Ted vt ab hiftorijs habetur , ea. 
rum Inuentionum principium nuTquam legitur ■ nec defecifle . Jn_* 
Leucogeo Puteolano agro ignis Temper ardet ,cxarfitq. ab initio . 
Sic de Aethna: riorum exempla non recenfemus, cum ijs volumina 
repleta Tint . 

Dejitbterraneo tyiritu . Cap. XXXV. 

QV oritur i Philofophis, omnisne introrfum aer exoriatur , an 
extrorTum intus ingrediatur, an vtroque modo? Qui aiunt, 
extrorfum in terra; Cauernas ingredi; quemadmodum fi quis terram 
excauauerit, vel aquam aperiet ineius locum acrem fuccedere, ob 
id omnis aer, qui in tern's eft» exterior rudit fefe, quod nulli dubium 
videri debet, cum natura in rebus nullis inane Terat . Prattcrea in-, 
fpeluncas illas » quas mare ventorum vi agitatum fecit , quampri- 
mum ipfum receflcrit, aer intus funditur , Qui dicunt, introrfum-* 
gigni , aut vifcera terra; aquis madida, aut ipfx aquae cum incalue- 
rint, halitum expirant, atque tanto terra plus aeris, qui extrahirur, 
ex fe mittit, quam cxterioribus recipit poris, ac hiatibus . Aer igi- 

tur, qui 



LIBER Q.VARTVS. 183 

cur, qui in terra coerce tur, partim ex feipfa fundirur,pareim aliun- 
de incus ingredicur. Nos aucem dicimus , ita Tub terra oriri vcn- 
cum, vt fupra cerram recenfuimus , fed vice Solis attenuaneis Cubic 
fubterraneus , quern modo dixjmus , ignis aercm excalcfaciens , & 
atcenuans, & in maiorem cxcrefcens quanticacem , He fubterraneus 
ventus . In Vcfuuio monte fpiraculum habemus , quo frigidiflimus 
perpetuus manat Ventus ex fubcerraneo igne, qucm adhuc feruac. 

De Terremotu . Cap. XX 'XV I. 

OMnium , qua? adhuc fcripfimus admiranda , tremendaq. eft de 
Terrcmocu era&acio , quae non admirationem folum, fed hor- 
rorem, terroremq. audientibus incutiac . Quis non atronitus , ftu- 
piJusve euadat,cum cerram moueri , flucl:uariq. contemplecur » 
ardificia concuti, ac tandem ingenti hiatu fe aperiri integras Vr- 
bes abforberi , ac denique vniuerfum mundum corruiturum cxifti- 
met ? Lucretius . 

Et mttuant magni naturam credert mundi 
Exitia/t altquod ttmpus t eiademq. manere* 
Cum vidtant tantsm ttrrarum incumber e molcm. 
Et vulgus non ad nacurales caufas, fed adnumcn aliquoddiuinum__r 
miraculum , aut ofteneum arbitratur > Senecar vero cleganriflima^ 
verba hue arTcrre non pigebit, loquens de Terrxmotu . Quidcnirn 
cuique fatis tutum videri poteft> fi mundus ipfe concutitur , &: foli- 
diflimareius partes labant? Si quod vnum immobile eft in illo, rl- 
xumq. vt cunfta in fe intenta fubftineat,flu6tuat ? Si quod proprium 
habec* terra perdidic ftare,vbi tandem refident mctus noftri . Quod 
corpora re eptaculum inuenienc ? Quo folicita confugient , fi ab 
imo metus nafcitur , & funditus trahieur . Confternacio omnium 
eft, vbi tcda crcpuere, & ruina fignum dedit , tunc prarccps quifque 
fe proripit , & penates fuos deferic , ac fe publico credit . Quam la- 
tebram perfpicimus,quod auxilium , fi orbis ipfe ruinam agitet ? Si 
hoc, quod nos cuetur, & lubftince, fupra quod Vrbes Citx funt , quod 
fundamentum quidem orbis efle dixerunt , difecdit, ac citubat ? 
Quid vbi efle non dico, auxilij , aut folatij poteft , vbi cimor f'ugam 
perdidic? Quid eft, inquam, fatis munitum ? Quid ad tucelam al- 
terius, ac fui tirmum ? Hoftem muro repellam prarrupta: altitudinis 
ca(tclla, vcl magnos excrcicus difficultarc adieus morabuncur,i 
tcmpcftacc nos vindicat porcus>nimborum vimcrrufam, & cadences, 

M 4 aquas 



i§4 DE AERIS TRANSMVT. 

aquas tecla propellunt, fugientes nonfequicurincendium,aduerfus 
Tonicrua , & minas cceli fubterraneae domus, & defofli in altum_» 
fpecus remedia Tunc . Ignis i lie cceleftis non tranfucrberat terrain, 
fed cxiguo eius obiedu recunditur. In peftilentia mutare fedes 
licet . Nullum malum fiue eflfugio eft . Nunquam Fulmina po- 
pulos percufferunt . Peftilens ccelum exhaufit , nubes non abftulit. 
Hoc malum latiffime patet ineuitabile auidum publice noxium_». 
Nonenim domos folum , autiamilias , aut Vrbes fingulas haurit, 
fed gentes totas, regionesq. fubuertiti & modo ruinis operit modo 
in altam voraginem coridit, ac he id quidem relinquit, & quo appa- 
rct , quod non eft faltem fuifle, fed fupra nobiliuimas Vrbes fine vl- 
lo veftigio prion's habitus folum extenditur . Nec dcfunt , qui hoc 
genus mortis magis timeant , quo in abruptum cum fedibus fuis 
cunt, & e viuorum numero viui auferuntur , tanquam non omne fa- 
tum ad eundem terminum veniat. Hoc habet inter cxtera iuftitia; 
fuar natura prarcipuum, quod cum ad exitum ventum eft, omncs in_. 
xquo fumus . Nihil itaque intereft, vtrum me lapis vnus elidat, an 
monte totoprarmar. Vtrum fupra me domus vnius onus veniat , & 
fub exiguo eius tumulo,ac puluere expirem , an totus caput meum 
tcrrarum orbis abfcondat . In luce nunc , in aperto fpiritum red- 
dam, an in vaftodehifcentium terrarum finu . Solus in illud profun- 
dum , aut cum magno comitatu populorum concadentium ferar . 
Nihil intereft mca, quantus circa mortem tumulus (it ipfa vbiquo 
tantundemeft. 

De Ofinionibus Philofophorum , qui ^erramotus 
caufam in tgne pojuerutit^ eorum Confii- 
tationes. Cap, XX XV II. 

TErraemotum fequitur arternorum ignium tra&atio , res eicc~ 
gnata, & coniuncta, fed prius maiorum opiniones veftigemus. 
Caufam terra? concuftlonis alij in igncm efle , alij in aquam , alij in_> 
terram ipfam, alij in acre, alij in horum aliquibus, aut in omnibus. 
Nunc de fingulis profequemur . Qui igitur ignern Terrarmotus cau- 
fam pofuit, Anaxagoras Clazomenius, dicens . Aether ,qui furfum 
ferri aptus eft, cum in terra* partes infernas, &cauas incidit, eam__> 
mouet, fupcrnis partibus ab imbre conftipatis , cum terra tota na- 
turaliter laxa fit . Sed banc Opimonem , quam Anftoteles retulit , 

ita. 



LIBER QVARTVS. 185- 

ita refellit , Terram non ab acre (ubftineri ob fuam magnicudincm , 
ncque partem clfe fupcram, quam incolimus , inferam huic oppofi- 
cam, fed coca inferum locum habec , ad quam grauia feruncur , & a 
qua ignis* & leuia afcendunt,cum rotunda fit , nil magis fuperum j 
quim inferum eft , fed rotundum eife apparec , quod incedentibus 
mutatur Temper Horizon. Sed dum Ariftoteles rudem Anaxagone 
Opinioncm pucac, rudior ipfe videcur, qui verba » non fcncenciam_j 
eius perpendit. Qu^td rcferc ad Terrarmocus caufam , fi fupcram , 
& inferam terror partem dixerit? debebat potius rcfellcre, quando» 
& quomodo aether in terra: vifecribus fc condac . Plucarchus, Ana- 
xagoram dixifle rcferc, fubeunccm aerem terram, cum eius fuperfi- 
ciem callofam offenfee , ncque erumpcre valcns cremorcid , quod 
arcetur, quaterc . Seneca aliccr Anaxagora? Opinioncm interpra:- 
tatur . Exiftimat cnim fimili penc cx caufa Qc acra concuti , & ter- 
ram cum inferiorc parce fpiritus crafTum aera, & in nubem coa&u » 
eadem vi, qua apud nos nubila trangi folcnt, rumpit & ignis cx hoc 
nubium collifu, curfuq. elifi acriscmicuit,his ipfe in obuiam incur - 
ric, exitum quarrens, ac diuellit repugnancia f donee per angufta, auc 
nac"tuseft viam exeundi adCcelum, auc vii ac iniuria facie . Alij in 
igne quidem caufam cfTe, fed pluribus obrucus locis ardenc , & pro- 
xima quxque confumet, quarquando exefa ceciderinr, runccarum__» 
parcium motum fcqui, qua: fuoie&is adminiculis defticucar labanc, 
donee corruere nullo occurrence,quod onus cxcipercc . Tunccha- 
fmaca, & vafti hiatus aperiuntur . Hoc cnim apud nos accidere vi- 
dcniusjCjuud cum incendio pars ciuitatis laborac, cum exufta: Vrbes 
funt, aut corrupta,qua: fuperioribus firmamentum dabant,tunc diu> 
agitata fafhgia concidunt , atquc tandiu ditferuntur , auc incerca-* 
funCi donee in folido refederunc. 

— « y ** " _ 

DemocritifT haletis Lucre Of intones , 7Vr- 
\ rxmotus caufam in aquis ponemium , 

earum £onjutationes . 
Cap. XXX Fill. 

DEmocriti quoque Opinioncm Ariftoteles afferc ex aqua. Di- 
cit cnim, terram aquarum plcnam, plurimamq. rccipiens,ab- 
ca moucri, ctcnim cum plus accepcrit, quim eius cauernar capero 
poflint, in rcpulfu Tcrrxmotum facit , & cum terra cxiccaca crajiic 
«*^p cx pic- 



i$6 DE AERIS TRANSMVT. 

ex plcnioribus in loca inania , aqua , quae in ca labitur , ipfam com- 
mouet . Quam opinioncm etfi Ariftoteles non rcfellat, imbccillcm 
tamen cx fc quifque incelligcc : nam vidimus mare maxime fluclua- 
re, & littora fluctibus conuellere , non camen ipfa mouetur , multo 
minus igicur fluctus aquarum , qui in Cauernis terra: continentur , 
terram tantopcre mouerc poteft , & in ficcicatibus , quibus pluuix 
fuccedunt, Terrxmotum non emcere. Thalcs Milefius,Terraemotui 
caufamaquamdixit,cuiusopinionem Ariftoteles omific, non tamen 
Plutarchus , fed aliter eius Opinionem intcrpretatur Seneca, in- 
quiens. Thalesautem Mikfius totam terram fubie&o iudicat hu- 
more portari, & innatarc, fiuc illud Oceanum vocas, fiue magnum 
marc » fiuc alterius naturae fimplicem adhuc aquam , & humidum_j 
Elcmcntum . Hac , inquit , vnda fubftinctur , orbis velut aliquod 
grandc Nauigium , & grauc his aquis , quas prarmit . IUud argu-» 
men ci loco ponit aquas , efle in caufa >qu:bus hie orbis agitatur,. 
quod in omni maiore motu erumpunt fere noui Pontes , ficut in_^ 
Nauigijs quoquc euenie, vt fi inclinata funt,& abiere in latus, aqua 
forbeant, qux tamen omnionere eorum, quae vehit, fi immodice de- 
praeffa funt,aut fupcrfundicur, aut certc dextra, finiftraq. magis fur- 
git. Hanc opinionem ralfam efle, non eft diu colligendum : nam fi 
terram aqua fubftineret, tota aliquando concuteretur, femper mo- 
ueretur ; ncc agicari illam miraremur , fed manere , turn tota con- 
cuteretur non ex parte, nunquam enim nauis dimidia iaclaturrnuno 
verd non terrarum vniuerfarum , fed ex parte motus eft , quomodo 
ergo fieri poteft, vt quod totum vehitur, totum non agitetur ,* fi eo 
quo vehitur, agitatum eft? Atquare erumpunt aqua:? Saepe tre- 
mit terra , & nihil humoris noui emifit , & lie ex hac caufa vnda-. 
prorumperet a lateribus terra: circumfunderetur , ficut in Flumini I 
bus, ac mari videmus accidere, vt incrementum aquarum , quoties 
nauigia defidunt in lateribus maximc appareat . Ad vltimum non-, 
tarn exiguafieret, quam dicit eruptio, nec velut perrimam fentina 
fubreperet, fed fleret ingens inundatio, vt cxinfinito liquore, &fe- 
rente vniuerfa • Prxterea quomodo terra innatat aquis , fi terra eft 
aquis grauior ?* Quidammotum terrarum aquae imputauercfic non 
cx eadem caufa ? Peromnem terram mulra aquarum genera decur- 
runt, alicubi perpetes amnes , quorum nauigabilis etiam fine adiu- 
ton'o imbrium magnitudo eft . Adijcc nunc potentillimos lacusi & 
Itagna, & ineluSabiles nauigio paludes, deinde tot Fontes > tot ca- 
pita Fluminum fubito,& ex occulto amnes vomentia>& torrentium 
impetus omnis hzc aquarum racics etiam intra terram eft . Illic 

quo- 



' LIBER QVARTVS. 187 

quoque alix vafio curiii dcfcrunrur , & in prarceps voluta? cadunt, 
alia? languidiorcs invadis refunduntur , & leniter fluunt. Quise- 
nim negcc vaftis ilia recepcaculis concipi, & ceflare multis inertes 
locis . Non eft diu probandum > vbi multas aquas efle , vbi omnes 
funt, fi hoc verum eft, neceflc eft aliquan io illic amnis excrcfcac , & 
relictis ipfis viokneus in obftantia incurrac . Sic ficc motus alicuius 
parcis , in quam Humraimpetu n dedic , & quam donee decrefcac > 
Tcrberabit. Jamvero nimisoculis permitcic , nec vltra illos fcic 
perduceie animum , qui non credit efte in abfeondito terra: finus 
maris vafti, ncc qua minus illic habeatur aliquod ctiam in abfeon- 
dito liuus , & per occulcos adieus receptum mare , quod illic quo- 
que tantun 1cm loci cenent aut fortaifis hoc amplius, quas quis ve- 
nt illic fiu&uare, & v cutis »quos omne interuallum terrarum , & 
omnis acr creac impelli I Poteft ergotnaior folitp exorta tempeftas 
aliquam terrarum partem impulfam vehemencius commoucre, illic 
quoque poteft accedcre > & decedere pelagus infernum , quorurn_» 
neutrum fit fine motu fuperftantium. Lucretius hanc Democriti 
Opinioncm, fiue Epicuri ita refcrt. 

Fit quoque vbi magnat in aqua* vaflasq. lacuna*. 

Gleba vetufiate e terra peruoluitur ingens, 

Et iaEletur aqua fluflu quoque terra vacillans. 

Vt vas in terra t non quia eonfiare ntji humor* 

De/itiit in dub to fluElu iaElarier intut. 
Inquit emm quemadmodum aqua , qua? eft in vafe mouetur , &: vaj 
quoque mouetur ,nequeprius moueri dcfuiit , quam aquamoueri 
deli ta fit. 

AnaximeniS) Afclepodori,^ Lucrctij Of>inioncs> 
terram effe T 'err<emotus caufam^ earum 
Confotationes. Cap. XXXIX. 

ALiam aflfert Ariftoteles Opinioncm Anaximcnis , qui inipfam 
terram caulam fui motus ponebat . Terram ipfam,poftquam 
ruinas edidit lui motus caufam tile aflerie ; nam cum made/it , & 
cxiccatur , rumpitur atque hie abruptis iugis , fimul ac decidunt, 
quaticur propterea Terra-motus in maxima ficcitate.fk pluuio tem- 
pore fieri , nam areicens rumpitur *acaquis madens decidit. Plu- 
tarchus, & Seneca ex Ariftotcle . Anaximcncs caufam terra: aridi- 

tatem, 



DE AERIS TRANSMVT. 

tatcm, &raritatem motuum eius effe, quarum hanc imbrcs, illam 
* producunt fquallores . Seneca vero. Anaximencs ait, terram ipfam 
(ibi etfe caufam motus, nec extrinfecus iqcurrcre , qudd ilium im- 
pellat, fed intra ipfam , & in ipfa . Quafdam partes cius decidere , 
quas aut humor foluerit , aut ignis exederit , aut fpiritus violentii^, 
excufferit , fed his quoque cellantibus non deefle; propter quod ali- 
quid abfcedat, aut reuellatur : nam primum omnia vetuftate labun- 
rur , nec quicquam tutum d fenc&ute eft. Hare folida quoque, & 
magni roboris carpit. Ita quemadmodum in vetcribus ardificijs 
quardam non percufla tamen decidunt, cum plus ponderis habuere, 
qudm virium » ita in Vniuerfo hoc terras corpore euenit , vt partes 
eius vetuftate foluantur , & folutar cadant , & tremorem fuperiori- 
bus addant, primum cum abfeedunt, deinde aim deciderunt, folido 
excepts refiliant, Pilar more , quae cum cecidit, exultat»ac farpius 
pel I i cur , totiens d folo in nouum impetum mi(Ta. Si vero in fta- 
gnantibus aquis deleta funt, hie ipfc cafu6 vicinia concutit flu&u, 
quern fubitum, vaftumq. illarfum ex alto pondus eijeit . Sed Agrico- 
la elegantiffima Seneca: verba inaniter carpit , quippe dixerit , ter- 
ram fenio confici, cum terra tribus dementis cefTantibus, nullum_j 
vnquam concipiat vitium, nec vlla fenedute conficiatur , fedomni 
morbo, feniove carens, nihil A fuae naturae ftatu difecdit . Nec fatis 
bene fragmenta d reliquoterrx corpore diuulfa cum decidant, folU 
do excepta, refilire, Pilar more , cum Pila leuis fit , & globofa , & ob 
id d folo facile refilit . Fragmenta ifta grauiora funt,& minime ro- 
tunda, quare in furnum cauernarum delapfa in ipfo refident, & non 
refultant . Nec minus Afclepiodori Opinio rcpudianda eft,qui Ana- 
ximenem fcquicur , quemadmodum recitat Seneca . Si quando ma- 
ns onera vchiculorum plurium tra'cla funt t & rotar maiore vifu ia_» 
alebras inciderunt, terram concuti fenties, cum petra e lateribus 
montis abrupta cecidiiftt , ardificia vicinia trcmore eOllapfa funt . 
Idem fub terris fieri poteft , vt ex his , quar impendent rupibus ali- 
qua refoluta magno pondere, ac fono m fubiacentem cauernam ca- 
dat eo vehementius , quo aut ponderis habuit , aut alcius venit , & 
fic commouctur omne tectum cauatar vallis . Nec tantum pondere 
fuo abfeidi faxacredibtleeft , fed cOm Flumina fupra ferantur, afli- 
duus humor commifluras lapidis extenuat, & quotidie his , ad qua? 
religatus eft aufert, & illam cutem, qua continetnr abradit , deinde 
longa per aruum diminutio vfque eo infirmat ilia , qui quotidie at- 
triuit, vt definatefleoncriferendo . Tunc faxa vafti ponderis deci- 
dunt, tunc ilia prarcipitaca rupes quicquid ab illo repcrcuflit , non-» 

paflu- 



LIBER QVAR.TVS. it* 

paflura confiftere , fonicu vcnic . Ex his Lucretius. 4. 
Terra fuperne t remit, magnis concujfa ruinttt 
Subter vbi ingtntei fyeJuncas fubruit *tas, 
Qutppe cadunt toti monies, magnoq. repenti 
Coneujfum late difcerpunt inde tremores. 
Et merttd. Quoniam plaufiris eoneujla tremifcunt 
TeCla v'tam propter non magno pond ere tota 9 
Nee minui exultant vbicurruj, eumq. equitumvl 
Ferratos vtrinque rotarum Juccutit orbes 

Archelai, Callifihenis , Afetrodori , ^ Lucretij 
Opiniones , aerem ejje Terrjemotus caufam 
ponentium^ earum Conjutattones. 
Cap. X L. 

NVnc ad cos Philofophos veniamus, qui Terrarmotus caufam 
fpiritum e(Te dixerunt, vc plurimis , & maximis authoribus 
placet, qua; Opinio ex Archelai Philofophi deflexit . Dicit enim_>, 
fpiritum eifc Terracmotuum caufam, qui intret per foramina terrar 
extrinfecus aduenicntcm f vcl ex mari,vcl jpfo aperto aere . Arche- 
latis inquit, Seneca referente , venti in concaua terrarum deferun- 
tun deinde vbi i am omnia fpatia plena funt , & in quantum aer po- 
tuic, denfatus eft, is qui fuperuenit fpiritus priorem prarmit , & eli- 
dic> ac frequentibus plagis primo cogit, deinde perturbat , tunc ille 
cjurrens locum , omnes angufhas dimouet,& clauftra fua conatur 
ctfringcrc . Sic eucnit, vt terra: fpiritu lu&ante , & fugam quacrcnte 
moueatur , icq. cum Terrxmotus futurus eft , prxcedit aeris tran- 
quillitas, & qnies . Videlicet quia vis fpiritus, quae concitare ven- 
tos folct in interna fedc dctinetur . Mctrodorus Ghius ait . Quan- 
do vox indoliocantantisper totum cum quadam difcuflione per* 
currit, ac relbnati& tarn Jeuitermota,tamen circuit non line taftu 
cius 9 tumultuq. quo inclufaeft ,-fic fpcluncarum fub terra penden- 
tium vafticas habctaera mum , quern fimul altius fuperne incidens 
percuffit, agicat, non alitcrqudm ilia, de quibus paulo ante rctuli, 
jnaniainditoclamore fonuerunt . Calliflhenes . Terra rara natura C. 
tit, multumq. habens vacuiper has raritates fpiritus fertur,qui vbi 
rnaior influxit, necemitcitur, concutitterram, fpiritus cnim intrac 
in ccrram per occulta foramina! qucmadmodum vbique & fub ma- 

ri, dein- 



i 9 o DE AERIS TRANSMVT. 

ri,deinde cum obftru&us eft illc trames,per quemdefcenderat rcd- 
ditum autem illi a ccrgo refiftens aqua abftulit, hue, & illuc fcrcur, 
& fibi ipfc occurrcn$ terram labefa&at , ideo frcquentiflime mari 

< »| oppofica vcxantur . Spiritum cfTe huius mali caufam , & ipfe con- 
fentio, de illodifputabo ,qaomodo intrcthic fpiritus , vtrum per 
penra foramina , nec oculis comprarhenfibilia , an per maiora , ac 
patentiora , & vcrum ab imo, an etiam per fumma tcrrarum . Nam 
in noftns corporibus cutis fpiritum refpuie , nec eft illi introitus , 
nifi per quemtrahitur, nec confiftere quidem d nobis recepcus po- 
teft,nifi in laxiore corporis parte, non enim inter neruos, pulpasve, 
fed in vifceribus ,& patulo interioris partis receffu commoratur. 
Idem de terra fufpicari licet, vel ex hoc , quod motus non in fumma 
ternr, curiave fumma eft, fed fubter, & ab imo . Huius iudicium_j 
eft, quod alticudinis profunda: maria iactantur , motis fcilicet his , 
fupra quae fufa funt . Ergo verifimile eft, terram ex alto moueri , & 
illic fpiritum in caucrnis ingentibus concipi , immo ceu cum frigo- 
re inhorruimus tremor fequitur , fic terras quoque fpiritus extrin- 
fecus accidens quaffat. Algerc enim debet, vc idem illiaccidat, 
quod nobis, quos externa caufa in horrorem agic . Accidere autem 
terror (imile noftrz aflfe&ionis, fed non ex fimili caufa concefTcrim . 
111am interior, & altior iniuria debet impellcre, cuius rei argumen- 
turn vel maximum hoc poteft efte , quod cum vehementi motu ad 

#.14 apermm ingenti ruina folum eft, totas nonnunquam Vrbes, & reci- 
pit hiatus ille, & abfeondit . Quidam ita exiftimant . Terra multis 
Jocis perforata eft, nec tamen primos illos aditus habet, quos velu- 
fpiramcnta ab initio fui recepit. Scdmultos illi cafus impofuit. 
Alicubi deduxit quicquid fuperne terreni erat aqua alia , torrentes 
cecidcre, alia arftibus magnis dirupta pofuere . Per hare interualla-* 
intrat fpiritus , quern fi inclufit mare , & adegit , nec fluSus abire^ 
permifit,tuncillc exitu fimul , redicuq. prxclufo volutatur,& quia 
in rectum non poteft tenderc, quod illi naturale eft, in fublime fe in- 

t'U tendit , & terram permanencem reucrberat ; fed hoc mihi vaniifi- 
mum videtur exteriorem aerem introgrefium Terr*motum efficcre 
polfe , cum ex loco , ex quo ingreffus eft , facile non poflit ingrcdi * 
quaft aues, qui in caueis concluduntur, &r prxclufo oftio.ex quo in- 
troierant, fe liberari non pofftnt . O admirabilis hominum demen- 
tia, tranquillitatem aeris Terrarmotum prarcefTuram ratio eft , quia 
ventus, qui aerem concitare poteft in terra; vifceribus concluditur « 
quafi diceret , ventus, qui Terrarmotum fa&urus eft. mundum reli- 
quit, & vniucrfus in terra; concauo delitefcit 1 ideo mundus vento 

vacat. 



LIBER QVARTVS. i<>t 

Tacat. Lucretius debis. 

Efi bac esufdem quo que mxgni can fa trcmoris, 
Vtntut vbh atquf anima fubtto vis maxima quadam » 
Aut extrinptcuty out ipfa a tellure coorta 
In bcafc caua terrzi comecit> ibique 
Sptluncas inter magnas f remit Ante tumult u 
Vtrfabund tq. port. it ur post in it/ a cum vis 
Exagitata foras erumpitur y & ftmulaltam 
Diffindem terram magnum concinnat biatum , 
Quod n/Jiprorumpit, tamen impetus ipfe animai 
Et fera vts vinii per crebra joramtna terra 
Dtsperttiur vt horror * & incutit inde tremor em 
Ertgus vti noflros penttus citm ventt tn art us 
Concutit tncttos cogens tremcre, atquc moucri 

Dcmocriti, Epcuri Opinioncs, qui Elemental 
omnia Terrxmotus caujarn ej& dtxe- 
runt, earum Qonfutcitiones . 
Cap. X L I. 

SVnt qui omniahaec, quat diximus, Terrarmotus caufam cflfc pro- 
nunciarunt, vt Democritus . Dicit cnim , Seneca refcrcnte-* , 
moturo aliquando fpiritu fieri, aliquando aqua, aliquando vcroque 
hoc modo . Aliqua pars terrac concaua eft , & in hanc magna vis 
aKjuac confluit ex hac eft aliquid tenue , & carteris liquidius. Hoc 
cum fuperuenience grauitate reieftum eft ,terris illiditur , & illas 
mouet, nec cnim flu&uari poteft fine motu eius, in quod impigicur. 
Ltiamnum quomodo de fpiritu dicebamus , de aqua quoque dicen- 
dumeric. Vbi in vnum locum congefta eft , & capere fedefijt ali- 
quo incumbit, & primo viam pondcrc aperic , dcinde impetu . Nec 
enim exire nifi per deuexa poteft diu inclufa, nec in diredum caderc 
moderate* aur line concuflione eorum, per quae, & in quar cadic . Si 
verocum iam rapi cctperit,aliquo loco fubftitit , & ilia vis Flumi- 
nis in fe reuoluta eft, in contincntcm terram rcpcllitur, & illam^ , 
qua parte maximcpendet, exagitat. Prarterea aliquando madefa- 
dt a tcllus, liquore penjtus accepto> altiiisfidit, & fundus ipfe vitia- 
tur , tunc ca pars prxmitur , in quam maximc aquarum vergentium 
pondus inclinat . Spiritui nonmuiquam impellit Vndas, ctfi vehe- 

mcntius 



, 9 z DE AER.IS TRANSMVT. 

mentius infiftit, cam terra: partem moucc , in quam coa&us aq"ua_> 
inculit, & exitum qu*rens moucc omnia. Epicurus ctiam omncs 
has probac , & alias tenet . Ait . Poftquam Aqua terram mouere, 
ft partes aliquas abraficquibusdefijt pofle fub(tineri,poteft terram 
moucri,aereextrinfccus inrrante, fortaflealiqiia parte terra:, velu- 
ti columnis quibufdam,& pilis fubftituitur, quibus vitiatis, ac rcce- 
dentibus trcmit pondus impofitum . FortafTe calida vis fpiritus in-, 
ignem verfa , & Fulmini fimilis cum magna ftrage obftantium fer-r 
tur. Fortarfc paluftres aquas aliquis flatus impellit, qui ante i&u 
terram quatit,aut ipfo motu crefcens, & fe incitans ab imo ad fum- 
mum vique perfertur. Nullam tamen illi placet caufam motus cf- 
fc maiorcm, qudm fpiritum. Plinius. Babyloniorum placita mo- 
tus terra?, hiacusq. & cartcra omnia vi fyderum exiftimant fieri, ne- 
que aliud eft in terra tremor, quim in nube tonitrum . Nec hiatus 
alter, quam cum Fulmen crumpic , inclufo fpiritu luduante , & ad 
libertatcm exire niteute. 

Arijlotelisy T hcophrajli, Poffidonijy $ Stratonis, 
de nTerramotus caufa, Optniones , & earum 
Confutationes . Cap. XLII. 

NVnc eorum Opiniones recitabimus , qui Terrarmotum ex fpi- 
rftu intra terram egreflb fieri dicunt,fcd varia: funt inter eos; 
nam aliqui funtqui terram fen/us cxpertem efle , aiij verdanima- 
tam efle contendunt . Ariftoteles . eiusq. difcipulus Thcophraftus 
cx interiori vento terram concuti dixit hoc modo. Exhalatione* 
ex terra funt calida:, & ficc* a calido, qui intus <:ontinetur eleuatr , 
cum imas terra: cauemas repleant, acviolentcr mora; fupremam 
terra: partem concutiunc . Terra cum ignem intus naita , madefa- 
&a introrfum euaporat , acmultam intus continet exhalationem» 
& ob nurititudincm imbrium aquam in vndantibus rerrac cauernis 
exhalatio in anguftijs coarSata vrgetur , multa in paruo loco com- 
pracfla , & protrufa terram quatiat necelfe eft . Quemadmodum__> 
igitur inanimalium corporibus conceptus flatiis trementcm pul- 
fum, & concuffionem facit. Ita eft propemodum in terra experimen- 
tum vtique videmus, quod Terratmotusnondcfinit vfque donee ven- 
tus exire deficrit . In Ponti Heraclea terra primo intumuit , mox 
defrupto tumulo , ventus exit , cincremq. in altum fubftuht , vndo 



LIBER QVARTVS. I9J 

eius caufam putandumeft ex colli fu fpirituum accenfam exhalation 
nem . Seieca Ariltocelis , & Theophrafti eius dtfcipuli opinionem 
breui enunciae. Semper aliqua euaporatio eft i terra, qua mo- 
do arida , modo humida mixta hac ab mfimo edita , & in quantum 
potuitelata, cum vlteriorem locum, in quern exeat, non habet, re- 
tnfcrtur, atqucin fe recluditur, dumq. rixa fpiricus rcciprocantis 
ia&at obftantia , & Hue inteclufus , Hue per angufta etifus eft mo- 
tu n, & cumultum ciet . Srraron, qui ex eadem bchola eft, qui hanc 
Philofophia partem maxime coluit , & rcrum Naturar maximc in* 
quifitor fuit . Hums taje decretum eft . Frigidum, & calidum Tem- 
per incontraria abeunt , & vni tflc non poft'unt , eo frigidum con- 
fluit, vnde vis calida difceflic , Sc inuiccm ibi calidum eft, vndc fri- 
gus cxpulfum eft . Quicquid in viCcera. terra calidi hret , abit itl* 
anguftum , & magno impetu agitatur , quia non pacirur vtriufque-* 
natura concordiam, nec in vno moram rugiens, ergo & omni modo 
cupiens excedere , proxima quaque remolitur , aciactacur. Ideo 
antequam terra moueatur, folct mugitus audiri , vcncis in alto tu- 
multuantibus . Dum ergo alrerna vis curfat , & vitro , cirroq. fpi- 
ricus commeat, terra concutitur . Sunt qui exiftimant fpiricus, fed 
alia caufa, quim Ariftoteli placuit , hoc modo. Corpus noftrum_» 
<ex fanguinc irrigatur, & fpiritu . qui per fua itinera difcurrit. Ha- , 
bemus quzdam angultiora, in quibus colligicur , & vndediuiditur 
in partes . Sic hoc terrarum corpus, & aquis > qua vicem fanguinis 
Cenent, & ventis, quos nihil aliud quis , quim animam vocauerit , 
pcruiumeft. Hzc duo alibi concurrunt, alibi confiftunt. Sedficuc 
in corporc noftro, dum bona valetudo eft, venarum quoque imper- 
turbata mobilitas modum feruat,vbf aliquid aduerfi eft, micat cre- 
brius, & fufpiria , acque anhelicus laborantis figna funt , ita terra 
quoque, dum illis pofiuo nacuralis eft inconcuflfa manent , cum ali- 
quid peccatur 4 tunc vclut agri corporis motus eft , fpiritu illo , qui 
modeftius proflucbac ciro vehementius, & quaftante venas fuas. 
Neque enim in nobis febris alias partes moratius impellit , fed per 
onines pari aqualicatc difcurrit. Spiricusergo in terrain ex env 
cumrufo acre incrac, qui quandiu habet exicum fine iniuria labitur, 
fi orVcndit aliquid, & incidit , quod viam claudat , oncracur, infun- 
dentc le 4 ttrgo aer.e, deinde peraliquam nmam fugit,& hocacrius 
fertur,quoanguftius . Id fine pugna non porcft fieri, nec pugna fine 
motu . At ftue rimam quidem, per quam cffluat inucnit, congloba- 
tus illic fuerit, & hue, arqucilluccircum.jgitur , alia decidic,alia_* 
inter cidic, cum tenmllimus, idemq. for tiliiinus , & irrcpat , quam- 
/11 i. 1 N uis 



i 94 DE AERIS TRANSMVT. 

uis in obftruda,& quicquid intrauic, vi fuadiducat, & di(fipet,tune 
terra ia&atur, aut datura vcnto locum, difcedit, aut cum dedit in-* 
ipfam,qua ilium cmifit, cauernam, fundamcnto fpoliata confidit. 
1 4 Seneca: quoquc placer, hunc fpiritum effe , qui tanta polfet conari , 
quo nihil eft in rcrum natura poccntius , nihil acrius , fine quo , nec 
ilia quidem, quae vehementifiima eft, Talent. Ignem fpiritus con- 
citat, aquzfi ventum dctrahas, inertes funt , turn demum impttum 
fumunt, cum illas agie flatus , qui poteft difiiparc magna fpatiau* 
terrarum, & nouos montcs fubiettos extollere, & infulas non ante 
vilas in medio mari poncre. Eiufmodi opinioncm etiam Lucre* 
tius cecinit . 

Prat ere a vent us cum per loca fubcaua terra 

Colle£lu$ parti ex vna procumbit, & vrret 

Obmxus magna fpcluncas virtbui altas 

Jncumbit telius*quo vtntt prona pramtt vis* 

Turn Jupra terram, qua funt ex true! a domorum 

Ad Caelum magis quant* funt adit a quetque 

lnclinata minent tn eandem prodtta partem* 

ProtracJaq. trabes impendent rre parata. 
Qui vero terram aniinatam ftatuerunt, funt Afclepiodorus, & Pof- 
fidonius eius difcipuhis, quibus placet, non eflc terram fine fpiritu, 
non tanttim illo, quo fe tenet, ac fuas partes iungi t, qui eft in faxis, 
mortuisq. corporibus, fed lllo vi tali vegcto, ac alente omnia , hunc 
nifi habcrcr, quomodo tot arbuftis fpiritum infunderec , non aliun- 
de viuentibus, & tot fatis i lmmo totum hoc ccclom > omnes hz 
ftellar, omnis hie cceleftium cactus, & Sol alimentum ex terreno 
trahunt, & inter fe parciuntur, nec vllo alio, quam ha lit u terrarum 
fubftinetur. Hocilli alimentum, hie partus ell . Non poiTet autcm 
tarn multa, tantaq. ex feipfa maiora terra nutrire , nifi plena cifct 
annua: , quam per diem, ac nodem ab omnibus partibus fuis rundit. 
Nec enim eifet perennis Bli copia fufrecturi in tot ccelcftia fpiritus , 
nift inuicem ifta excurrercnt , &. in alrud alia folocrentur . Sed ne- 
cefTe eft,abundet, ac plena (it, & excondito proferat. Non eft ergo 
dubium, quin mukum fpiritus lateat iotas , & caeca fub terra fpatia 
aer latus obtineat . Quod ft vcrum eft , oeceiTe eft farpe moucatur > 
^ 6 oil enim eft tam inquietum, quam aer, tarn verfatile, 6c vagatione-* 
' 1 gaudens . Lxercet igitur naturam fuam, & cum illi v urfus interdi- 
cts eft, infanit, nam quamdiu non impedirur, placidc flint, fed quo 
plura oppofita funt, plus virium inucmt, & cum vnda a tergo fuper- 
uenit, infc crefcit , & cum onusfuum iubftinere non potcft , vi rui- 

nam 



j 



LIBER QVARTVS. 195- 

mm parat, 8t quo mocus fit eius partis, Tub qua pugnatum eft . Sed 6 
miror, magnum Ariftotclcm Peripatcticorum Principcm dicero » 
in eerramtrcmere, fupcrucnicntc in gore , vc noftra corpora ac fi 
terra, vt noftrum corpus fenfitiua force . Etin Problcmatibus qux- 
ric rationem, cur poft midum tremorc concutimur , quia frigidus 
aer in locum ingrcditur, in quo prius ftcccrat vnna,fedhic illic va- 
na caufa eft : nam fi foret verum. Temper in midu trcmore concute- 
remur , quod non mihi bis , tcrvc in vita euenerir • Reliqua? opt- 
niones tarn vanar funt, & aniles ■ vt rctutationc iodignz fine* & ab 
alijs Philofophis millies conculcata. 

Be Terramotus caufa, Opinio Propria. 
Cap. X L I I I. 

HVcufque noftrorum Maiorum Fabula in Scena fait » dum do 
eorum Opinionibus fermoncm habuimus > dcinceps noftram 
difl'eremus . Ex priori igitur noftra inftituta de aere difciplina > nil 
aliud Terramotum, cV cius fpecies Tub terra eflfe dicemus , quim_» 
Tonitru, & eius fpecies Tub cctlo . Res emm inter fc cognac* ignis, 
qui perpetuo fub tcrris ardcr, in aquam agens magnam fpintus vim 
elicit , fpiritumq. ipfum attenuatum , in maiorem auget quanrita- 
tcm , qui cum iplius capax efTc nequeat , celeri raptu fe conuoluir, 
ampliora quarrens loca, quibus late fpatiari poflit> & dum rapido 
iactatu vagus, nunc red a, nunc decliue pronus defcrtur, ft in corpus 
aliquod lolidum incidjt , refilit , tanquam illifu ipfo repercuUus, 
ciirriq. a tergo infeqoens alter refilire prohibet , fremerc incipit , & 
multiformt ladatu agitatus ,terramcum injuria concutit , & tunc 
tremor dicitur . Ac li in tantam amplitudinem excreuit , vt fcipfo 
maior euadit, nec habct, quodiuerfetur,in feipfum fe colligit, fefe 
coardans, & cum terra ludatur , vter vehementior fit , & tunc tcr- 
ram faruius pcrcutit, & vrbrat , tandem earn findit rumpit, &in- 
clufus aer a carceribusconfeftimcxpuitur, & quod hbetobuium, in 
fublime rapit . Aliud quoque eft Terrarmotus difcrimen . Subter- 
rancus ignis in bitumen, & fulphur agens, aliosq. inflammabiles li» > 
quores, tumidam , pinguemq. exhalationcm cliciens * qua* per fub- 
terraneas fpeluncas fertur> & dum hac , iliac conclufa ag ■ tatur , ab 
jgne accenditur ,quemadmodum pyrius pulu s in xneis tormentis 
accenfusjaut in fubterrancis cuniculis,aries, callra, & vrbes cuer> 

N a tit, & 



i 9 6 DE AERIS TR ANSMVT. 

tic , & deturbat , aut mufti vapor in doli/s conclufus : fic per vim__> 
tlifionis exclufus fpiritus, ingentern terror partem abrumpic > ac fuo 
iiftu, fummo fragore, horribili ftrcpitu ad fumrraim aerem fubftulitj 
& interanea euomic. Vnde nil aliud Terrscmotus eft, quam fub- 
terrancum Tonitruum, & Tonirruum eft ccelefte Terrarmotusi . Hie 
enim algidar circumfufae nubis vice, a fpeluncis circumobducitur > 
ibi cceleftis, hie fubterrancus ignis acccndic, vtcrque horribili ftre- 
pitu infonat , in vtroque luctante , &. ad libertatem cxire nitentc-». 
Qudd aer fit Terrarmotus caufa , argumentum eft » quod aliquando 
przucntu fuo citius rundit, qudra concutiat , tranfiht , & tranfuolat 
poft hiatum concicatur , accccJum caligine farpiflin.e obducit. Te- 
trus tunc odor fulphuris , & bieuminis nares obUdk , Qfcjpd fub* 
tcrranens ignis acrem accendat , patet , quod infufar, & regiones , 
quae perpetuis ignibus fcatent , perpetuis Terra?motibus obnoxix 
funt, & cum ipfisloca in vicinia collocara. Teftes funt in Campania 
Puteoli, Vefuuius Mons, Aenaria Infula, Vulcanus , Lipara , Stron- 
gile , Apponum , & eiutniodi loca haud dubie igitur relinquitur fpi- 
ritum , & fubterrancum ignem efl'e Terraemotus veriflimam ratio- 
ncm. fctfi longe a fubterraneis ignibus aliquis concutitur locus, 
non ex hoc immaginandum eft, ex fubtcrraneo igne Terrscmotus 
non gigni . Terra enim fubtus peruia eft, & fubterrancus ignis Om- 
nia peruadic, & vbi ignis, ibi fpiritus atcenuatur, etfi habct forami- 
na, quibusfpiretcontinu6,quic/cit terra* fii pluuijs , vel alijs do 
caufis conftipatur , eructat tcrram . Alpheus d Poctis cclebratus , 
in Achaia mcrgttur , & in Sicilia rurfus , tranfa&o man* , etfudit a-. 
rneenifiimum Pontcm Arcthufam . Etfi tarn Jonge per fubtenancos 
cuniculos tranfuectat aqua, cur & acr non poteft ? Noftram banc 
Opinioncm videtur ab aliquibus Philofophis comprobari , vt in Se- 
neca vidimus. Quidam ignibus alCgnant hunc tremorem,lcd aliter, 

f ,ii nam cum plunbus leas fcrueant, neccfie eft , ingentem vaporem fi- 
ne exitu voluanc,qui vi fua fpiritum intendit, ctfi acrius iniifbt,op- 
pofitadiflfundit, fi vero remiiTior fuerit , nil amplius quam mouec • 
Idem de fpiricu loquens. Inuenies* & apud alios authores hiafte vno 
loco terram> & inde non exiguo tempore fpirafte ventum, qui fcili- 
cet iliud iter fibi fecerat, per quod rerebatur ; maxima ergo caufa-» 
eft, propter quam terra moucatur, fpiritus natura cituSi & locum c 
loco mu tans, hie quandiu non impel litur, iacct innoxius, vbi caufa 
aliqua follicitat>cedir,& vagatur, vbi erepra difcededcndifacultas* 

4. it tunc magno cum murmure pulfata conucllit, & iactac . 



LIBER QVARTVS. 197 



De agri Puteolani conflagrations . 
Caf.XLIF. 

AD cxamcn me* opinionis hiftoricam Puteolani agri confla- 
gracionem addam. Etfi ir.fans , meis ramcn temporibus 
euenit . Per biennium prius Puteoli, & in vicinia conftitutasregio- 
nes perpecuis tcrra;motibusconquaflata: fuerunt. Ratio eratbitii- 
mcn & fulphur in fuis caucrnis Temper ardens > fcaturic ibi aqua_ f 
nec cam alicur rianima addendo oleum* quemadmodum fi ardenti 
bitumini aquam inftilles , acr incus occlufus ab igne actenuatus, & 
exhauftus, nunc ad terra: fuperficiem fublatus nunc intra adus * & 
dum aduerfu occur fu, & recurfu tortuofoflexu fluduat aer, atque-» 
vno motu definente altero infurgente,quia per terra; poros aliqua- 
tifper difflabat quiefcebattantilperregio. Fuerat proximo folfutio 
Saturni, Sc Martis congress, qui terrzmotus excitare foliti funt , 
Fuit iam elapfo anno lunar defedus , cometarum confpectio , & in- 
crrantium fyderum comitatus . Ac vigefimo oftauo Septembris 
anno Domini 1518. agcr, qui inrer Barbanum Montem » &Auernu 
intcrijeitur , vrgente vi aeris cum terras pori obftrudi iam eflenc 
cotus obtumuit, quad maximos hiatus pariturus, nec fefellit euen- 
tus : nam tellus diducta , & dulces aqua: confluere & aliz intus fer- 
ucreconfpiciebantur. Mare ducentis paflibusrctroceflit vt pifces 
in arido rcmanerent . Vigefima nona die,fecunda nodis hora vchc- 
mentius fpiritus exarfic,& toto conferto agmine exultauit,& cum_i 
intus coerccri, & concludi amplius non poflit, ab ignea vi elidente » 
c terra: gremio erupit , extraque diffufus eft . Ignis fulgor emicat, 
vt nox dici fpeciem rcprxfentaret , czlum , & aftra caliginc obtc- 
guntur » & qua; in fuperiori hemifperio effulgebant nebul is obteda 
junt . Aqua; cincres , & concremati lapides, qui in ipfo terra; vtcro 
continebantur cum ipfo acre circumadi in fuperam mundi plagam 
deferuncur . Puteolanus agcr tota node Iapidibus, & cinerc conte- 
jitur , vt teda cincribus opcrircntur . Arborcs oneri non fuflfedu- 
rar frangebantur vt pendencis vindemia: fpes interiret. Neapoli 
Madido cinere piuit aues , & quampiurima animaiia mortua con- 
fpiciebantur . Vna node mons aflurgit , qui vfque hue nouus dici- 
tur, in imo multa fpiracula ignem exhalantia remanferunt. Balnea 
qua; tripergula nuncupabantur cot farculis celebrata cineribus fe- 

N j pulta 



i 9 8 DE AERIS TRANSMVT. 

pultaiacent. Puteolana plagi quia inceraneis ignibus fcatet, ideo 
terrarmotibus obnoxia , non autem vc Simon Portius putac, quia-» 
cauernofa , & Mareaffluit, quod exhalationes mtus cohibet : nam 
Surrentinus totus, & Salerniranus tragus limilis eft: , non tamen_. 
terrarmotibus quatitur . Quia cineres,ac lapides quos vorago euo- 
mcratfupra Mare, & litoracompluci ante operuerunt, &litora al- 
tiora reddita funt ob id Mare retrocetfitTe vifum eft: non autem vc 
PortiiH imaginicur, quocl exhalationes exitum quaerentes , terram 
tranfpirabilem reddidilfent, qux veluti ficiens aquas Maris per fuas 
nmulas haufcrunt, quo fa&um fit, vt pars ilia terrx,quar prius Mari 
alluebatur ficca remanOt > quali Mare Puccolani agri fiti non tufrj- 
cturum defccerit . £t 11 muLcum hauliiict ex fuperiori aqua? am bitu 
in dccliuiorem locum non decumberet . Et quia Regio lnterraueis 
aquis fcatet, quod balneorum fontes id demonftrant » qua: in Mon- 
tis Mcditullio occlufar coercebantur in altum proie&ar cum cineri- 
bus madidi cineres compluti funt, ftccus circa hiatum ; non licut 
Port us pucac , quod cineres ad mcdias aeris regionem afcendentes 
ex pluui/s aqais exiftcntibus madcfa&i cecidcrtnt , qua(i meiia_j 
regio aquis continuo fcateat, cum frigida Temper fit , & aridos. ci- 
neres, quafi madidos vapores congelalfet , cum dixcrit prius terre;- 
motum tranquillis diebus concingere : in has & huiufmodi limiles 
perlapfus eft , ne peripateticam dottri urn quam publice proficeba- 
tur deferuifte videretur . Dion (cxagefimo fexto fuarum hiftoria- 
rumait. Titi temporibus in Campania horribilia quardam conti- 
gifle . Nam fub aucumni tempus ingens incendium repente excica- 
turn eft,eoque mons Vefeuus conflagrauit . Vcfcaus mons ad Nea- 
polim fpe&at, habetque fontes ignis maximos , fed ignis in medio 
extitit , & partes qux funt in medio igne confumuntur,rediguntur- 
que in cineres, vt qui fumtim interdiu ita no&u flammam reddit ci- 
nerem quim nonnumquam proijeit quotiens aliquid fubfidit, emit* 
tirque faxa . Si vis venti impulit refonat , mugitqae quod minime 
denfas, & conftipatas , fed raras, &occu!tas refpirationes habct. 
Hex quotanis fieri folebac, fed pofthec cofecutaeft maxima ficciras, 
& repente, ica graues terrarmotus fa&i vtomnis etiam planities 
feruida elFet, & culmina moncium fubfidcrent . Ad hare fonitus fubr 
terranei tamquam tonitrua, ac lbper terram mugicibus limiles ex- 
titere , deinde marc ftmul feruere caelum vnafonare ingenfque re- 
penrinus fragor , quali montes fimul corruerant exaudiri. Tunc «• 
titere primoimmenli lapides , & ad fummos vertices pcrtieniro , 
deinde magna copia ignis fumique • ita vt omnem acrem obfeura- 

ret > 



LIBER QVARTVS. ip<> 

ret ,occuItaretque folem , non alitcr quim fi defeciflfet, tantacnim 
copia cincris* vt terra, marequc atquc adco ipfum aerem comple- 
rec , qua: res multa damna impucauic , non hominibus , fed prardijs, 
peconbus, pifcibus, & volucnbus . Duasinccgras vrbes Hcrcula- 
num, 8c Pomerios , populo fcdentem Thcatro,pccnitus obruic . Po. 
ftremo cantus ruit cinis , vt inde pcrucnircc in Africam, Syriamu*, 
jfcgyptum , incroirctquc Romam , emfque aerem compleuerit, fo- 
Jemque obfcuraucrit camquam hie cinis non tunc Itacim attulicgra 
uia incommoda , camcn poftea morbum peftilentem > & graueau* 
immiferit. 



De Tempore T errxmotus . 
Cap. XLF . 

ARiftoteles terrarmotus tranquillo carlo fcripfit gigni . Ratio 
quia exhalacio circa terrain concepta inrus fluat reliquam__# 
totam Tecum trabat fi quidemcontinuata cum (it principij impe- 
tum loquitur, fic in meridie,& no&u quandoquidem meridies om- 
nium diei partium tranquil liflima fir, n*ui tunc fol maxime vigens 
exhalationem in terrain concludic , & ob folis abfentiam noCtcs 
diebus tranquilliores funt , 8c prarcipuc antelucano tempore , quia-, 
fpiritus eo tempore fpirare incipiunt . Vere item , &c Autumno, 
per imbres & fquallores ob eandem caufam, fpirantiora cairn funt 
hare tempora, hyberna, 8c arfttua mfnus flatulenta , byeme vero ob- 
ingens rVigus cxtin&is calidis (iccifque exhalationibus , & arftatc> 
ob arfhim afcendcntibus,& multum flaccefcentibus ipfis in fqualori- 
bus cciam aerfpirituofior eft , & in irriguis plus eft intus exhala- 
tionis . Sic cciam circa lunar delectus , cum nondum prorfus lumen 
obl'curatum eft, nec calor folis aerem dcreliquit , Ted iam tabefcen- 
te incipit aeris tranquillitas oritura commigrante in terra fpiritu, 
qui ante defe&ioncm terram mouet. Oriuntur f^pius ventianto 
defe&ionem, initio quidem noctis, ante media: nociis defe&ioncs» 
media autem node ante eas , qua: mane riunt. Id autem accidie , 
quod lunar calor hebetetur cum motio proxima eft , ad quam cunu 
accefleritdefec'tio exiftit , eo igitur quo aere detinebatur remiilo 
rurfus mouccur, & oritur fpiritus . AbeoPIinius. Maximi autem 
motus cxiftunt matutini vefpertinique,fed proxima luce crcbri, in- 
cerdiu autem circa meridiem. Fmnc & Solis Lunarquc defedu quo- 

N ^ niam 



ioo DE AERIS TRANSMVT. 

niam tempeftates tunc fopiuncur prxcipue vcro fi fcquatur imbrcm 
t.to imbrefvc xftum . Seneca. Cum terrxmotus futurus eft prxcedic 
aeris tranquillitas , & quies videlicet, quia vis fpiritus, qua? conci- 
tare ventos folet in inferna fede detinctur. Hue quoquecumhic 
morus in Campania fuitquamuis hyberno tempore tamen quietus 
S.ix per fuperiorcs dies d ccelo aer ftetit . Numquam flante vento ttrra 
concuflfa eft admodum raro duo flauere venti . Sed miror Ariftote- 
lem eiufquefequaces quoquo modoea confirmarint cum omnes eo- 
rum rationes ad folem retulerint . Quod fi fol ell'et in caufa plures 
Tcrrarmotus diurnis flerent horis , quam nodurnis, xftate quam_> 
verc,& autumno . Si ex folis abfentia plures flerent media node-*: 
quamprimo diluculo hyeme quam vere, &. autumno . Neque ve- 
rum eft plures, & validiores terrxmotus fieri interdiu meridie cum 
plerumque meridiesfit dici pars tranquilliflima , nam in ir.eridio 
plus habct roboris , vt exhalationes in terra concludat. Nequo 
eorum fententiam firmam inuenio,fi ad veritatem rationes rcuoco: 
nam fi fol terram calefaciens exhalationes elicit e terra , quomodo 
igitur eas in terra concludit ? Si cius calor Tub terra generat , in_. 
fublimi ferrentur nifi viarum obftrudio obftiterit. Sed-ijs quas pa- 
rit fol nulla oppilatio obfiftit: nam necvis ems eas gigneret nifi 
fuperiorem terra* partem penetrare pofient vires eius . Per eas igi- 
tur quafi fol vires in terra penetrat per eafdem exhalationes e ter- 
ra excitat non igitur in terra concludit , non igitur flue in meridio 
prxfens fuerit fiuc nodu abfens, fiue acceflerit ad brumale fignum: 
iiue inde reuerfionem fecerit adxftiuum . Et multo minus lunx de- 
fedus terrxmotus caufa efle potcft . Sed Veritas eft , quod intcrnus 
ignis aerem attenuat » ex quo ventus fub terra oritur, vt fupra di- 
ximus . Aeftate non fit terrxmotus, quia terra ob folis xftum pons 
peruia aerem expirat . Nec hyeme quia terrx fuperficies gelo con- 
itipatur , & aer, nechiat. Vere tempus idoneum quia aer imbribus 
intus conclufus libertatem appetens fluduat , vt terra concutiatur* 
& autumno primis imbribus etiam terrx pori concluduntur . Ea- 
dem rationenon in meridie , quia tunc ex folis calorehiat terra_», 
fed tempore an telucano , quia nodis r'r igiditas terrx cruftam obfti- 
pat, vtexitum querens aer, antelucano fluduet tempore . Quati- 
tur tempore ijs temporibus quibus & tonitrua generari folcnt,cum 
cadem fit cuiufque caufa . Ncquc vnquam intremifcunt terrx, nifi 
fopico mari, cceloque adeo tranquillo, vt volatus auium non pen- 
deant, fubtradoomni fpiritu qui vehit# nec vnqua nifi poft ventos 
codicos fcihccc in vcnasA caucrnas gecuico artlacu. Ab his Plinius • 

Loea 



LIBER QVARTVS. »oi 



LocaT err<emotibus obnoxia. 
Caf. XLVl. 

LOca Ariftoteles dicicquz terrarmocibus concutiuntur funt , 
quae fluxilc marc alluit, vc Hellefpontum, Acbaia, Sicilia, Eu- 
boia,& fimiles . Nam fpintus qui c terra cffluere confueucre ob al- 
Juuientis vim maris rurfus in terrain repclluntur . Sic cadem fun- 
gofa , & caucrnofa: nam multum fpiritumexcipiunt, & magis con- 
cutiuntur . Pratterea ir.fulx, quae in altofita: funt, minus vexantur, 
quim quae ad continentem proprius acccdunt: nam aquarum copia 
cxhalationes rcfrigcrat , pondcrequc fuo nc afcendant , coercec • 
Calliftcncs, Seneca referente ; dicit qnod fpiritus intrat fn terram 
per occulta foramina vbique & fubmari, & com obftrudus eft ille 
trames per quern defcenderat reditum autem illi a tergo refiftens 
aqua abftnlit hue, & illuc fcrtur , & fibi occurrens terram labefa- 
&at, ideofrcqucntiflime mari oppofita vexantur, & indeNeptuno 
afijgnata eft potentia mouendi apud Homerum itnn-)auot vocatur. 
:Tradic idem Magnos viros tradidifle Aegyptum numquam tremif- 
(e, & rationcm huius rcitianc reddunt quod ex Jimo coca concre- 
ucric Tantum enim ( Si Homero fides eft) aberrat i continenri 
Pharos quantum nauis diurno Corfu metiri plcnis velis lata poteft > 
fed continenti admota eft turbidus enim defluens Nilus multumquc 
fecum linr.um trahens , & cum fubindc apponens prionbus tern's 
Aegyptum annuo incremento fempcr vltra tulit,inde pinguis , & li- 
moii foil eft , nec vlla interualla in fe haber, fed venit infolidunu*, 
arcfecnte !imo,quo prefla erat, & fedens ftruclura cum partes con- 
glutinarentur, nec quicquam inane intcruenirepotcrat,cum folo li- 
cjuidum ac molle femper accederct . Sed Aegyptus, & Delos Ci Vir- 
gilius (lare dixit, & Pindarus, & Thucidides ante bellum Peloponea 
fiacum tremuiffe. PliniusMaritima maxime quatiuntur,nec Mon 
tofa tali motu carent . Exploratum eft mihi AIpcs Appeninum- 
quc farpius tremuifl'e > & Autumno, & vere crebrius mouentur ficuc 
fiunc fulmina ideo Gallisc , & Aegyptum minime quatiuntur , quo- 
niam hie acftatis caufa obftat, ilhc hyemis . Scd nnhi hare vana , & . 
ridicula videntur : nam fblum loca ardentia , qua; intus ignem ha- 
bene crebro tcrrcemotibus quaffantur propterea quod fubtcrraneut 
ignis iolus magnum igniti /piritus vim gi gnere poteft , qui vt dixi- 

mus 



aoi DE AERIS TRAMSMVT. 

mus tcrraemotus funt caufa . Maritima loca, & fi abundent vcntis , 
& mare acrcm arferat alluendo , & cauernis impcllat , cum remeac 
fpatium habent exeundi , & praecipue fi coa&i, & conftipaci fuerint. 
Et numerofiflimx funt Vrbcs , qua: longe i Mari , & Fiftulofis locis 
abfunt , & tamcn perpetuis terrxmotibus labefattantur . Ec fi lon- 
ge ab ardentibus locis Vrbcs funt ab ijs concuflae,in caufa eft, quod 
fpiritus ab vno in alterum locum deducuntur, &fi hicconcutiunt 
illic concipiuntur . 

yartj fonus qui ante $ pofi T 'errxmotum funt. 

Cap.XLPlI. 

ARiftotelcs fonus, qui ante terrxmotum fiunt,ait, fpiritus effj- 
ccre,vt enim verberatus aer fonat fie & fi vcrberet & multis 
iiguris mulcifuriam>vt intus terra mugirc videatur . Et Problema- 
tura libro quark. Cur Paludibus iuxta fluuios pofitis fieri folent fo- 
nus, qui Bomugi appellantur , quos tauros numinis religiofos Fa- 
bulae narrant . Etid fane fremitus Mugitui tauri adeo fimilis, vt 
qui voces audiant haud fecus afficiantur quam fi taurum fentiant 
Mugicntcm . An cum aut fluuij in Paludes fe fundunt » auc paludes 
rcftagnant, & vcl a Mari oftenfa: torquencur,vel flatum vniuerfum_» 
cmittant, tumfremitusille excitatur caufa autem quod terras ca- 
uern£ infodiuntur , in quas aqua irrumpens quoniam flu&us in hu- 
iufmodiredundatione mouetur aerem peranguftias , ceu fi quis in 
amphoram inanem ftrepitum perofculum mouerit , mugimento fi- 
milis fonus cxulcabit ,mugitus enim bobus per idipfiim figurae ge- 
nus profertur . Multas autem mirafque voces informare iigurarca- 
uernarpm vavix pollunt , nam ex amphora? fiindum fi quis detra&o 
operculo viciffim modo intus attrahens modo extra depeltens per- 
ferat fonumq. intercapedinem tarn ingenuum reddet , vt belux per. 
timefcant, & fugiant> quod pomariorum cuftodes emoliri confueue- 
ty.i re Seneca . Antequam terra moueatur folet Mugitus exaudiri vcn- 
tis in abdito tumulcuantibus res enim aliter poHet,vt ait Virgilius, 

Sub pedtbus Mugire folum , iuga eel fa mouen . 
Nifi hoc effet ventorum opus . Terrarmotus varios fonus edunt ma- 
gnos, exiles , graues » acutos, raucos,iclarofquealiquando auditur 
mugitus murmur, clamor, vlulatus, fragor, fremitus : ijfdem in to- 
nitruis auditur eifdem caufis quas diximus » 

Ari- 



LIBER, QV ART VS. 20 j 

Ariftocetes librode Mundo. Audiuntur mugitus , interioribus 
gcmitibus exprarffis , cum fpiritus inualidus ad terrain mouendam 
per aperta telluris inuentis itineribus progrcdicur . His talibus 
marina Tunc paria,cumfiuc*tuum concurrent rum mole nunc progref- 
fibus htura, nunc recurfibus finuscaci patiuntur. 

De/peciebusTerramotus'. Cap. XLVllI. 

ARiftoteles duas cfle Terrarmotus fpecies tradit . Tremor, & 
pulfus. Tremor fie, ciim fpiritus prar mulcitudine fua longe » 
lateq. terram occupat, & modo hac > modo iliac vibrator. Pulfus 
vero cum cx ioferoad fupcra conuertitur, fpiriru reCki ad fuperiora 
tendente exiguo . Sed hbro de Mundo. lm funt motus , quibus lo- 
in m quatitur . Pal mariar vero appellantur > quorum pauitatione il- 
ia, qua- trepidant , line inclinations periculo nutant , cum di recti 
tamen rigoris ftatum ret meant . Micerias vocatilftetri odons in- 
quictudo terrena . Poftidonius duas fpecies Terrarmotus tacit 
b&ruit, ideft fuccufiionem , qua furfum , deorfumq. mouetur, & 
i*-ni+v[Aat , ideft inclinationem, qua: in btera mouctur, nauigij mo- 
re. Qua: duo genera ab his differs nun videntur, qua: Ariftoteles tra- 
didtt, qur fuccuflio CvvypZ refpondeat, inftarpulfus» fiquidemarte- 
ii arum pulfus ex imo in a I turn /libit , /pin tu ex inkro re&a a/cen- 
dere contendente . Seneca tertiam addit fpeciem , fcilicet tremo- 
rem, qui vtrique dilfimilis eft, ciim nccfuccutiacur , nec inclinetur, 
fed vibratur . Plinius Arietarionem quartam addit fpeciem hoc mo- 
do . Magna differentia eft, & in ipfo genere motus pluribus ft mo« 
tibus quatitur. Tutiffimum eft cum vibratcrifpante ardificiorum«* 
crepitum, & cum intumefcit , a/furgens , alternoq. motu refidet in* 
noxium, & cum concurrencia redi contrario k'ui arietant \ cunu 
alter motus altcri recurntur . Vndantis inclinatio , & flu&ui more - • > 
quardam volutatio infefta eft, aut ciim in vnam partem totus fe mo- 
tus impellit . Nos autem dicimus , Terra-moms , aut (implex, ant t.tz 
compofitus . Simplicis fpecies funt tres. Fremens cnim ventus in-. 
Cauernis terra?, aut in longum quafi per cuniculum czcum terram 
quacir, tremor dicitur, aut in a leum quafi per puteum c-rcum , ter- 
t in m in altum tollens , rurlusq. dimitreas . Hunc motuminduas 
fpecies diuidunt, quod via duplex fit > per quam ventus in altum fu- 
bit, vcl redi venit, & erit fuccuflio, vel obliqua , & erit inclinatio* 
Coinpofitus, vt Plinius ait. Ciim concurrentia recta contranjs icti- 

bus 



io4 DE AERIS TRANSMVT. 

bus arictant . Vnde arietatio dicitur . Sed mihi vana vidcntur hare 
Terratmotus difcrimina,nam infinite poflunt fpecies efle prouc varij 
func motus fpiritus, qui per partes imbecilliores fubit d dextris , 
{iniftris,furfura,deorfum,&circulariter,& ex his compofiti motus . 

Signal* crramotusjuturi. Cap. XLIX. 

SIgna Terrarmotus Ariftoceles alia £ Sole , alia cx Luna_* , 
alia ex his fequentibus . Primum igicur fignum a* Sole , qui an- 
te Terrjcmotumcaliginc obdu&us hebeciori fulgore cernitur . Idq, 
cuenireex exhalatione, qua; i Ccelo interram concluditur. Aeris 
emm tranquillitas tempore matutino,& frigus yehemens , idq. 
etiam ab exhalatione intra terrain refluente, qua- prius aerem tene- 
brofum, frigidumq. reddebant . Aliud fignum erit tenuis nebula^ , 
inftar amuflis inkmgum porre&a interdiu , aut poft occafum . Si- 
mile quid in maws litoribus accidit>cum enim mare flu&uans exun- 
dat crafli, & obliqui fluftus accedunt , cum autem pacatum , quod 
exiguafit cfFluxio, tenues ,& rcdi ; Idq. etiam euenire perfuadetjl 
fpiritu in terram commigrante: nam quemadmodum mare fluctua- 
te, crafli flu&us,& obliqui ad Iittus adpellunt, eo filenrc tenues, at- 
que in longum porre&i . Ita fpiritu in terram fecedente re&am_j , 
& tenuem nebulam in longum didu&am in aere derelinqui . Luna; 
defe&us Terrarmotum etiam oftendit, nam quandoque ante fex ho- 
ris ante defe&ionem calor Lun* in acrem transfufus tabefcereinci- 
pit, adempto calore, flant vend, at penitus lumine orbata , frigus 
fpiritus in terram coercet, ac aeris oritur tranquillitas. Seneca ab 
eo . Itaque aim Tememotus futurus eft, prxcedit aeris tranquilli- 
tas, & quies . Videlicet quia vis fpiritus, quar ventos concitare fo- 
let , & inferna fedc detinetur. Nunc quoquc cum hie motus in-. 
Campania fuit,quamuis hyberno temporctamen quietus per fupe- 
riores dies i Ccclo aer ftetit : nunquam flante vento terra concuffa 
eft . Callifthenes inter alia prodigia,quibus denunciata eft duarum 
Vrbium Helices, & Duris euerfio fuere maxima notabilia,columna 
#.a< 'S n,s jmmeufi , & Delos agitata. Plinius abeo. Neque vnquam 
intremifcunt terrar,nifi fopito mari, coeloq. adeo tranquil lo, vt vo- 
latus auium non pendeant, fubtradto omni fpiritu, qui vehit, neque 
vnquam nil! poft ventos conditos, fcilicet in venas,& cauernas eius 
occultoflatu . Eft & in Ccelo lignum , praxeditq. motu futuro , auc 
interdiu ,autpaulo poft occalum fereno ceutenui linea nubis in-, 

longum 



LIBER QVARTVS. 205 

iongum porreclx fparium . Nauigantes quoque fentiunc non dubia 
conicftura fine flatu intumefcenre flu&u fubito , ac quatiente i&i . 
Intremunt vcro,& in nauibus polita , xque quim in xdificijs crepi- 
tuque pronuncianc . Quin & volucres non impauidx fedent . Eft & 
in puteis turbidioraqua , nec fine odoris tzdio. Babiloniorum_* 
piacira n otus terrxhiatufque * & cetera omnia vi fyderum exifti- 
mant fieri aut meantium cum fok , aut congruentium , & maximc 
circa quadrara mundi . Prxclara quxdam efle immortalis in eo (fi 
credimus^ diuinitas perhibctur . Anaximandro Milefio Phifico, 
qucm rcrunt Laceda*monijs prrdixiflc vrbem , ac tedta cuftodi- 
ncnt inftarc cnim mOtum tcrrx cum & vrbs tbta corum corruir , & 
Taygeci Montis pars maxima,adformam puppis eminens, abrupt* 
cladem etianrcam ruinam prrlfit.. PeHiibetur & Pherccidcs Pita- 
gorx dotcom alia conic&atio , fed & ilia diuina hauftu aqua e Pu- 
tco prxfentiife, ac prxdixiflc ibi tcrrxmotum,qux ft rera Tunc qua- 
turn i Deo tandem vidcri poflunt taJe diftare dum viuant. Ana- 
xirotDCSvOx.auium volatu tcrrxmotum prxdixit vt aucs non impa- 
uidje fedcant > tranqtnllo cnim aere auium volatus non pendent ab- 
firacto omni fpiritu, qui vchic . Sed qua; Ariftotelcs de tcrrxmorus 
iignis cdocuit , mca quidem fententia nil prdfntura jWjco , vt non 
pro terrxmotus ftgnis dixcrir, fed vt per ea qua: in his accidunt 
confirmarct fpiritus tile terrxmotus caufaro , qux ah; Philofophi 
dixcrcprius inchoati>& fxuicnti terrxmotus (igna efle quam furu- 
ri . fcxibilandum prorfus lignum quod cxhalationcs per aerem tra- 
fcuntes minus aptum auium volatibus redderent cum tenuiflimus 
gttr ad auium volatus fufficiat . Seneca item exprobat ftgnum quod 
terrxmotus filenttbus ventis fiat, cum vis fpiritus quar ventoscon- 
cirarc folet Interna fede detineatur,nam vt fori poteft vt duo fimul 
ventirem gerere poflint , quod vr accidere poflic , vt alter fuperio- 
rem aera apitet, alter inferna . £t volatus auium , dtcimus , 
non tcnuem 3erem impsdire pofl'e , fed quia infedus , & peftilens , 
quemanimalia magisquam homo prxfentiunc. S?d iudjcarem_» 
Aftrologorum placitis hxc poflc prxfagiri . Apoteleftnaticiinquiut 
$aturnum , Martcm, & Mercurium cflc terrarmotus caufam, quan- 
do acri deminantur. Siceclypfes portendunt przfertim qua: in Cau- 
da hunt , & coniundio trium fuperiorum in fignis aereis.Inepta cfl 
Agricolc Ratio quod Aftrologi nonnifi folis dcfc&iones % & lunar ft- 
gnorum ortus & occafus,atque vagarum ftellarum curfus,qua* mn- ■, 
nia in ccelo cuentura,neccflario pradicere poflc . Sed dc vi , qua: in- 
tra terrain dtmioatur nulla rations artis cerca, nccniftcafu ac- 

cidere 



r 



io<* DE AERIS TR.ANSMVT. 

ciderepoflfe pranudicari cum omnibus confeflum fit, & quotidians 
experientia confirmatum , Planctas , & incrrancium ftellarum__» 
curfus aeris mutationes, figna, & calorc » tarn fupra » quam intra-* 
tcrram poflc prsefagiri . 

Cur pofl ^Terrarnotus Pefiilentia ortatur. 

Cup. L . 

DIximus folerepoft magnos terrxmotuspeftilcntiam onri Acr 
cairn qui vcl rerrarum culpa, vcl pigritia>& seterna no&e tor- 
pcfcit grauis haurientibus eft. vel corruptus intcrnorum ignium vi- 
cio cum eft longo ficu cmilTus purum huncliquidumquc macular, 
& polluicfuccumqueducentibus fpiritum offert noux genera mor- 
borum. Aqu* enim inutilcs , peftilenteique in abdico latent, vc 
quos numquam vfus exerccat , numquam aura Iiberior verbcret . 
Craflx igitur , & graui caliginc Temper teSx nihil nili peftiferum in 
fc, & contrariumnoftriscorponbds. habent. Aer quoquemixrus 
eft illic quique inter illas paludes iacet cum emerfit late vitium_» 
fuum fpargir, & haurientcs necat. Facilius pecora fenciunt , quod 
aperto crelo plurimum vtantur, & aquis quarum maxima in pefti- 
lentia culpa eft . Ones mollioris naturae , vt qua? propiora terris 
ferant capita. Aiunt fexcentarum ouium gregem exanimacum in-» 
4.%} Pompeiana regione . Plunbus Italia? locis per qui dam foramina^ 
pcftilens exhalatur vapor, quern non homini duce*re,non fcra; tutum 
eft : auesquoque ft in illam inciderint ancequam ccelo leuiore te- 
niantur in ipfo volatu cadunt, linenrq. corpora, & non alircrquJm 
per vimeliiar fauces tument . Hie fpiritus vbi per fccula conditls 
tenebris^ac triftrtia foil venrt in vitium jpfa ingrauefcic mora hoc 
peior quofegnior cum autem exiturn nactus eftarternum illud vm- 
brofi, trigone malum & infernam no&em foluit, ac regionis noftr* 
aera iniufcat,vincuntur enim meliora pcioribus vnde lubitst Mor- 
tcs, & Monftruofa morborum genera ex nouis orta caufis breuis > 
auckmga clades eft,prout vitia valuere . Nec pnuspcftilcntia de- 
Imit, qoim fpiritum ilium grauemexercuit laxitas ccc!i,vi nrorum- 
que iactacio . Plurefque inlani eo tempore euadant pr.t t inorcli- 
#.tg bro dc Mundo . At enim illos quis non admirandos fprrirus aibi- 
rretor cum ca his non animaduertat accidere, vt eornm religioner 
tinphantes , alij fine cibo potuquc fine, pars vcro prarfagijs erVances 

futura 



I! 



LIBER QV AR.TVS. 107 

ftitura, quod in oraculis Delphicis > caeterifquc eft, vidi & ipfe apud 
Hieropolim Pbrygiae non adeo ardut Montis vicinum latus refe* 
ratum , & tenuis nequearditis marginis ambitu circundatuni , fiuo 
vt il!a Poetae velinc, Ditis fpiracula dicenda fine, feu mortiferoi 
anhclitus ecs credi prior ratio eft. Proxima quarque animalia & in 
altum prona atque proie&a venenati fpiritus contagione corripiut. 
Auricitcs denique ipfos fcmiuiuos cfle > qui audeantpropnus acce- 
dere ad fuperna Temper fua ora attolentes adeo iilis cognita vis 
niali,& inferiora aerisnoxia vaftitate denfa eft, inferiores quoque 
adire atque proccdere . Etalij . Ex aercenim conclufo Ci demum 
referato, & emerfo peftis magna generatur . Ob id denique quan» 
do terrarmotus riunt . peftis icqoitur (icuri poft clades t & inunda- 
tioncs, ac putredim animahum inceritus, quoniam aer putredini- 
bus ill is inficitur, peftis fubfcqui/olet, non tantum illis in regioni- 
bus, in quibus aer infeftus putredine ruit,fed in longinquis alijs . 
Vt tempore M.Anton] j Imper. in Seleucia Babiloniz exafcula inL» 
>ppollinis templi inucnta, & aperta cum diu claufa ftetilfct , non^ 
folum rcgioilla ,fed tota etiam Grarcia & Roma aerc ilioex arcula 
cmitlb, & ventis in diuerfas partes delatopeftilentia,ita intcftaex- 
titit, vtfere humani generis partem morte aflumpfer/r. AgricoIa_» 
exinterno ccrfar calory vel igoiim* prnmrn faxaatiatque res fof- 
(iles,indc fubrcrraneus aer pe/tilcutes exhalationes virus,& tetrum 
odorcm exhalat . In primis eft vena Piritis Cadmiar, & fimilia qui- 
bus cum aer infi,itur interimit animantcs . Scd quod alia* volucri- 
bus tantum mojtifera? ftnt, alix cxicris animanubus , execpto ho- 
mine, incaufafunt varia* animantium temperature vet vftar ma- 
teriei varietas. Lucretius dc his: 

3^00 ne vtdes etiam terra qeeoqme fulphurin ipfa „ 

Gignter, & tetro concrefeere odor* bitumen i 

Denique vbi argents V enas aurtque fequuntur *• 

Terrat pemtut /crutantes abditajerre . 

Quale j expiret Scaptenfu/a fubter odores ? 

QutJve malt fit vt exbalent curat a Metal/a? 

Quas bommumreddtt facte s qua It y 'que colore s . 

Non ne vtdes attduve petite in tempore par uo . 

Quint fo leant / & qudm vet at topta dejtt j • u r tK> f 11 hi 

Qua op ere tali cobibct vts magna i necefie eft 

H os tgtiur ttllus vmnes, & a ft u at aft us 

Exptretque jot at in aperta promftaque call • 

%jtmn 



20 8 DE AERIS TRANSMVT. 1 



T&rnedia contra Terramotum . Cap. LI. 

COntra Terr*motum remcdia Plinius non rcticuic . Sicut in^ 
ijfdem eft remcdium, quale & crebri fpecus pra?bent,per con- 
ceptum enim fpiritum exhalant, quod In cztens notarur Oppidis, 
quz minus quatiuntur,crebris ad eluuiein cuniculis cauata.multoq. 
funt cuciora in ijfdem illis, quae pendent, ficat Neapoli in Italia in- 
telligitur parte eius, quae folida eft ad tales cafus obnoxia. Tutif- 
fimi funt xdiHciorum fornices , anguli quoquc parictum , poftesq. 
alternopulfu renitences, & latere tcrrcno facti parietes,minori no- 
xaquatiuntur. Nos autem videmus crebros putcos , &cunicu\os 
effblfos ijs locis, quae fubtcrraneos alun t ignes, futuris Terrarmoti- 
bus vera auxilia prafflitifle, vt a Maioribus noftris fa&itatum vide- 
mus . Dicearchia primum dicebatur Vrbs prope Neapolim , qu* 
fubeerraneis i^nibus fcatebat , & proinde Terrxmotibus obnoxia, 
fed Putcolis effoflis poftca, quibus ignis expirare poflcr.incolumem 
vrbem reddidere»ob id Putcolididfcaa Puteolorum multitudine $ vel 
d putore (iilphuris, vt multi arbitrati funt. Qui du n purg.iti, & cf- 
fufli funt, vt libere fpiritus expaeiori,& fubrigi poflint. nullo tremo- 
re incutitur,vbi vero incuria,vcl pluuijs replcncur futfocatifpirirus, 
Tcrrxmotibus agrum quatiunt. 

De Aquis calentibus. £aj>. LI I. 

ARiftoteJcs inlibello de proprietatibus Elemcntorum , f\ fuua 
eft liber, ait . De aquis calentibus, & thermis loquens Tha- 
les Milefius dicft,propter Ventum calefacientcwj iu profundttate-# 
terra?, & in concauitatibus eius aquam,ea ob id egreditur calidaw , 
fed hicerrat,quod fi id verum efTet , egredcretur etiam Ventiis ca- 
lidus cum aqua ,'qui in via extingueretur , fed aqua eft fempiternas 
caliditatis . Demiphofus , aut Philofophus contrarius primo di- 
cens, quod terra eft rara, & mollis, & Solis radij earn penetrant, ob 
id in concauo terra; caJetic aqua . Scd hoc eft etjam , quia ti hoc ef- 
fet verum > quahdo Sol declinar ad partem hyemalem , minuercrur 
ilia caliditas, & in tempore arftatis vrhemenrior . Scd Nos contra* 
rium experimur, & eodem modo feroper caltda eft . Democritus 
aucem (licit , in terra; finu calccm cfre , per quam cranfiens aqua— , 



LIBER QVARTVS. *o(> 

ignefcit, ob id foris calida egreditur . Scdhocctiam falfum, qiiod 
calx tunc calefit,quando cum ignc a(Tociata fuit>& tunc calidicas in- 
fit a eft in ea , cum fccundum earn efFunditur aqua , calcfic , fed calx 
Tub terra non pcrucnit ex igne, fed vericas eft, quod calida, ideo ca- 
lida, quia decurrit fuper mincras fulphuris accenfi argumentum_» , 
quod odor fulphuris eft in ea> & puluis fulphuris , &bituminis cum 
candela accenditur . Ab eo Seneca. Quare quaedam aqua: calent , 
quardam etiam ferucnc in tantum , vt non poffint eflc vfui , nifi in-, 
aperto euanuere, aut mixtura trigidx intepuere , plures caufse red** 
duntur. Empedocles exilHmat, ignibus, quos nuiltis locis terras 
opertos gerit,aquamcalefacere, fi fubie&i funt folo,per quod aquis 
tranfeurfus eft . Facere folcmus dracones , & miliaria , & complu- 
rcs formas,in quibus acre tenues fiftulas ftruimus per decliue circun- 
datas, vt farpc eundem ignem ainbiens aqua , per cantum fluat fpa- 
tij, quantum efficiendocalori fat eft. Fngida itaque intrat , cffluic 
calida . Idem Empedocles fub terra cxiftimat fidri > quern nonfalli 
credebat , quibus balnearia fine igne calcfiunt , fpiritus in illo fer- 
uens , loco acftuanti infunditur. Hoc per riuos lapfus Hon aliter, 
quam ignc fubito paries, & vafa balnei calefacit,omnis deniqu? fn- 
gida mutatur incalidam,nec trahit faporem cuaporatio, quia clau- 
fa pcrlabitur . Quidam rviflJmAiitpcr loca fulphure plena exeuntcs, 
vel introcuntes aquas calore bcncHcio materia; per aquam fluunt, 
traherc quod jpfo odorc, gufluq. teftantur . Reddunt etiam quali- 
tatem eius , qua calucrunt materia:, quod ne accidere mireris , vi- 
uaecalci aquam infunde,feruebit . Nos autem dicimus, rede Anti- 
quorum Philofophorum opiniones ab Ariftotele confutatas edo , 
fed quod ipfe dicat, fuper mineras fulphuris , & bituminis decur- 
rens, caleficri optime putauit ; fed errat Agricola, qui putat , Ari- 
ftotelem male opinafle, cum vnam opinionem tarn optim£ ferat, 
quod calidus fpiritus ab Empedoclc addu&us , aquam calefaciat, 
hoc falfum «ft,quod fpiritus non tarn calidus e(Te poteft , vt aquanu* 
calefaciat > etfi tarn calidus non nifi ab igne caleficri poteft , & fic 
non a fpiritu , fed ab igne ; fed aqua; oportet aliquam matcriam_» 
fubeffc, qua alatur tarn continuus, & diuturnus ignis , quz vel arida 
efle poflit, vel pinguis . Arida non poteft effe, nam earn ignis cito 
abfumeret,& aqua reftingucretur,fed pinguis, fed res nulla pinguis. 
nifi fulphurata,aut bituminofa/ulphur ardetquidem, fed aqua cito 
cxtinguitur , non igitur materia perennis ignis cflepotcrit. Reli- 

2uum igitur bitumen erit, id enim ardct in aquis, earumq. humorc 
epafcicur. Yidemus namque artifices, qui artiftciofos hosignes, 

O &ad- 



*,o DE AER.IS TRANSMVT. 

& jujmirabiles parant,quos in aquis conie&os. exeiogui non vidi- 
mus, in eorum compofitionibus ingredi bituminis afphalati , aut bi- 
tuminofi materiam . Lapides , qui ad Epheftos montes in aquis ar- 
dent , vt Plinius memorat bituminofi func>&hoc camen moio 
intra terrain , calida gignitur aqua . 

DeBalneis. Cap. L I I I. 

V Itruuius fatis egregie de hisdifputac, $ {ua&rationes reddie. 
Aititaque. Sunt autem nonnulli Fontes calidi , ex quibus 
perfluit aqua fapore optimo, in potione ita eft fuauis, vti nee Fon- 
tanalis abCamenis , ne Martia faliens defideretur. Hacc autem & 
natura proficifcuntunhis rationibus > cum in imo per alumen , auc 
bitumen , feu fulphuris ignis excitatur , ardorecandt fa*it cerram , 
quae eft circa fcfupra fc autem feruidum emutit iafi*p«riora 1oca_* 
vaporcm, & ita Ci qui in his locis,qui func fupra Fontes dulcis aquae 
nafcuntur , offend eo vapore efferuefcunt inter Venas, & ita pcr- 
fluu-^ in corrupto fapore. Sunt enim odore , & fapore non bono 
*r igidi Fontes , qui ab inferioribus locis penitus orti per loca ar- 
dentia tranfeuntes>.& ab his per longum fpatium terra? percurren- 
tes refrigerati perueniunt fiipra terrain fapore , odore , coloreq. 
corruptOi vt inTiburtinavia Flumen Albula , & in Ardeatino Fon- 
tes fr igidi eodem odore , qui fulphurati dicuntur , & rcliquis locis 
fimilibus. Hi autem cum fine frigidi,idco videntur afpeftu fer- 
ucrcquod cum in ardentem locum aire penitus inciderint hu- 
morc, & igne inter fe congruentibus ,orTenii vehementi frigorc-»» 
validos inter fe necipiunt fpiritus, & ita inflati, vi venti coacti 
bulhcntcs crcbre per Fontes egrediuntur. £x his autem > qui non— 
funt aperti , fed aut (axis , aut alia vi detinenrnr per anguftas venas 
vehementia ipiritus cxtruduntur ad fummos grumorum tumulos . 
Iraq, qui putanr,tanta le altitudine , qua funt, grumi capita Fon- 
tiuni polk- habere ciim ape nunc foil ur as, latius decipiuntur, namq. 
vti acneu vas non in fummis libris plenum , fed aquae mcniuram fuae 
capacitacis habens,c tribus duas partes, opcrculumq ineo colloca- 
tum,cu ignis vehementi feruore tangatur perealeficri cogit aquam> 
ea autem propter riaturalem ran tat em in fe recipiens feruons va* 
lidam inftacionem non modd implet vas.,. fed fpiritibus cxtollcns 
operculum , & crefcens abundat » lublato autem operculo emiflis 
inftationibus in acre patenci rur His ad fuum locum refidec • Ad cun*- 

dem 



LIBER QV ART VS. 211 

dtm mridum ea capita fontium non Tunc in anguftijs comprcflaL* 
ruunt in /urn mo fpiricus aqua: bu'lliencis fimul aurein latius fuac 
apcrti exinanici per raritates liguidx poceftatis refidunt , & refti- 
tuunt in libramq^i fuji pjjc$>ric{atetn . Omnis autem aqua calida , 
idcoquidcm eft mcdicamentoia, quod in praruijs rebus pcrco&a-. 
aliam Virtutem rccipit ad vfum liamqtie fulphnrofi fontes neruo- 
f urn laborer rttfoiabt fercalrraciendo , exugendoouc caloribus £ 
corporibus humores rk/ofcta,alominofi autem vi difloluca membra 
corporis paralifi , aut aliqui vi mo<bi reccpcrtiot fouendo per pa- 
tcntes venas rcfrigcrationcm contraria caloris vi *e£ciunt , & ex 
hoc contincnccr reftituuntur in antiquam nicirtbt'oAim curationem. 
Bicuminofi autem interioris corporis vitia porionibus purgando 
folentinederi. Eft autem aqu* -frigid* gent*« vifiofumcui prim* 
Veftinar Cutilijs alijsquelocis fimilibus,quod potionibus depurgat 
per aluum tranfeundoetiam ftrumarum mmuit tumores . Vbi au- 
tem arjgentum , fcrrum, *s , plumbum reMquarquc res eorum fimi- 
les fodiuntur fbntes inucniunturcopio(i,(cd hi maxime funt virion*, 
habent enim vitia contraria «quarcalitte, qudm fulphur > akimcn_>, 
bitumen, emittit, qui per potrones , ciim per corpus ineunt , & per 
venas pcrmeando neruos attingunt,& artus cos -durant inflando, 
igitur neruiinflatione Current*-*** iongftudinecontrahuntur,&ita 
aut neuricos, aur podagncosemciunt homines, adeo quod ex du- 
riflimis, & fpifiioribus fngidiflimifquc rebus iun&as habent vena- 
rum raritates . Scncca<khis medicacis aquis. Dc ca-tcris dkTe- 
rcmus, quasinfigncs autfapor, autaliqua reddit vtilitas ,<^ua:dam 
cnimoculosquardam neruos iuuant, quxda Inuetcrata, & difperaca 
a Mcdicis vitia percurant, quzdam medentur vlccribus, quardam__# 
interiora fouent potu, & pulmonis ac vifcerum querelas leuant, 
quxdam fupprimunc ianguinem Cam varius fingulis vfus , quanta* 
guftus . 



FINIS. 



O a IN 



INDEX CAPITVM 

IN L I B R I S. 

ROOEMIVM. 

Liber Primus de acre genera* im, ventis. i 
De but us fcicntU vttlttate . Cap J* pag. i 

DetAere.Cap.il, % 
De Aeris qualitatibus maiorum opinicnts,& propria . 
Cap.lII. j 
De Aeris proprietattbus . Cap. 1 1 II. 4 
Quod aerfeip/o grautor leuiorq\ reddatur . Cap.V. 7 
De Aeris Kjgionibus. Cap.V I. 1 o 

Quomodo Solcalefaeiat. Cap.VII. 11 
Arif?ote/is,& aliorun»opinsones de vaporibus, & exhalationibus , ea- 
rumqi confutationes. Cap. VIII . 1 j 

Quomodo crajforum vapor um eleuatio inuesligari poffit. Cap. IX. 1 4 
^Diffictlem ejfe ventorum traclationem e*r vtilitates quas nobis affe- 




Democriti opinio de ventts t eiufq\ confutatio . Cat. HI. 




nippocravts aeyentis opinio^ An ft. contra cu arjrum. Cap.XII. 


*$ 


jworum rnuojopnorum ae ventis opsntones & contest . Cat). XII I. 




strutuiem opinio tX etus confutatio .(Jap.AJ V 


6 


Ait* aeuenusrecentiorum opsnioncs & confutationes. CaP.XV. 




\jpmw propria ae y emu. uat>. x v 1 . 




onus C7- y emorum nomtna . Cap. XVII. 




ue v emorujpirattone Cr/ucceJS.in toto anni curriculo.C.XVIII. 




ujc aepicmrtonait & AuflroV entis. Cap. XIX. 




ue rauomo V en to . (Jap. XX . 


$ 


ue uenus jfpogets & Hspoxess. Cap.XXI. 




ueztVeSys & Vrmtbys. Cap.XXI I. 




uevenus m commum. Cap.XXI II. 




v. ur anni zempejtates &Jcrcmtates non ftmper eadem. Cap.XXI V 




ue ncumpma . ^ap. AAV . 




ue lypbone y ento f /atsne, ProceUa. Cap. XXV I. 




ue y emorum qualitatibus . Cap. A XV IU 


f« 


ue y tntdrumFroxnoihcis. Cap.XXVlII. 


<4 


ue *onts,qut V ento /sunt . Cap. XXIX. 


<7 


ue Atrti corrupUane . Cap. XXX. 


5* 



De 



De Atrii corruptionis pretfagys. Cap. XXX T. #• 
S/uomodo pur get ur corrupt us atr. Gap. XXXI /. Co 



Ltbcr Secundus de P/uuys & altjs aquq/is bumidis aeris tranfmuta- 
tiombus . 6% 

De P/uuiarumvti/itatibus. Cap. I, 

De Nube Maiorum opiniones & confiitattones. Cap .1 1. 4+ 

De P/uuia Maiorum notlrorum opimones Q- nojtra. (Jap J II, 66 
De Pluuiarum Pro^nojiicis . Cap, IV, * 9 

De Niue& eiusvti/itate ,Cap.V. , 7? 

De Niue Maiorum fententU. Cap.V I. 74 
De Niuis generatione opinio propria. Cap.V II* 7 S 

Altqua nutium Problemata. Cap. V III, 7* 

De Ntuis Prognotltcis . Cap. IX. 7^ 

De Grandine Maiorum opimones . Cap.X. 77 
Crandinum ratio nofira , Cap. XI. It 
De Grandinum Prognofiicis & ^Rjmedijs . Cap. XII, Eb~ 
De Rorisvtilitatibus.Cap. XIII. »' 

De Pruina Maiorum Piacita. Cap. XIV. II 

De T^ore Maiorum Phcita & Confutations . Cap. XV. I» 
*Rj)i quomodo oriatur .Cap. XV J* , 84 

D e Mar gar it is . Gap. X V 1 1 • 85 
De Manna. Cap. XVI 1 1, . 87 
DeM cite. Cap. XIX* .. *9 

De Ranarum P/uuia. Cap. XX. 90^ 

De P/uuia Sanguinea , Cap. XXI, 9* 



Liber Tertius de Ijznttis Aeris tranfmutationibus. 91 

De Fuljietrit Maiorum opinionti & confutattones. Cap. 1 . 94 

De Face, Sa£itta>Trabe,Ardore,&' itipuiis. Cap. 1 1. 95 

De Steiiis eadentibus Maiorum opiniones & p r <>pri*- Cap. 1 1 1. 96 
De Promo flic is trancurrentium Stcliarum, Caff. IV. 9& 
DeCapris /a/tantibus. Cap.V. " ti- 9* 

De Hiatu>Fouea 9 &' fan^uintis tolonbus calo apparentibusA-.V 1 .99 , 
DeCa/ioribus.Cav.VII. *Q* 

De finaltTonitrui caufa .Cap VIII, *°4 

De lonitruo Maiorum opiniones & confutationes. Cap. IX. 106 
jiriflotelis opinio drreliquorum confutatio. Cap. X, 1 10 

De l onttru noitra opinio » Cap. XI, 11* 

De V arys Fulminum Prob/ematibus. Cap.X 1 1, n 5 

' 5 ytrum 



•Utrum Pulmm feriat . C ap. X III. I r8 

Aliquot Fulminum m'traeula . Cap. XIV. 4 1 * 

Tanixruum genera. Cap. XV ' . ■ * » 

PYognojlicis Fulminum . Cap. XVI. * *5 

Prafagia Fulgurum . Cap. XVII. > * 5 

Liber Quartus de infirioribusyVtpote Mare v Fluminibus t inclufo igne, 
fpirtttbus& Terrdmotu. 1*7 
Marts v ft li tat thus . Cap. I. 1*7 
Maris origine loco Maiorum opinimei . Cap.II . 1 29 

De Ortu & fitu Maris opinio propria . Cap. II I . * 3 1 

ffj/vj Salfedine Maiorum opin. eonfutationes.cap.iy . 1 yi 
Arislotelis opinio dt Salfedine & eius confutatio. Cap.V . 13 4 

De Maris Salfedine opinio propria. Cap.V I. 1 3 * 

ylf ar/j Salfedints vtilttates .Cap.V 1 1 . 1 3 * 

Aliquot Maris Problem at a. Cap. VIII. 1 3 g 

Marini a ft us varia vtilitates . Cop. / X. 14 3 

Quibus mot tb us moueatnr Mare. Cap.X. 144 

De Marts Aeflu van* Pbilofopborum fententite . Cap. XI. 14? 
*De Maris Aeflu opinio propria. Cap. XI I. J 148 

Vary ^Marts situs vary s tn regtonibm. Cap. XIII. 1 50 

Stuod Luna Aquisdomtnetur . Cap.X IV. 11 1 

Ssuientis Maris Prdfagia. Cap. XV. 154 
De Fluminum vttlttattbus terram trriganttum. Cap. XVI0 ij+ 
De Fluminum Scatebris Tbeologorum opiniones. Cap. XVII. 1 5 5 
Tbaletis opinio de Fluminum fcaturigine & eius confut. Cap.XVlII. 
155 

Maiorum opiniones de Fluuiorum ortu confut ationts.CXlK. 157 
Ariftotelis opinio de Fluminum Jeatebris impugnata& defin/a . 

Cap.XX. ijt 
Pliny de Fontium fiatebris opinio & eius falfitai. Cap. XXI. 1^9 
Alt* Matorum de Fluminum Ortu fententi* & confutations . 

Cap. XXI I. ■ ~16* 

Seneca Opiniones & Confutationes . Cap. XXI J I. \6t 
Albert i Magni opinio & eius confutatio. Cap.X X IV. 1 6 J 

£ aptiita Alberts opinio de Fonttbus . Cap. XXV. 16 4 

Scaltgeri Opinio & eius Confutatio . Cap. X X VI. 1 6 $ 

De Fontium Scatebris Opinio propria . Cap. X X VII. 167 
De 'JSJtlt tncremento ex Dtodoro Siculo . Cap. XXVIII. 169 
Lucrtty alior urn fententi* deNili inundatione. Cap.X XIX . 17! 

D* 



De Stnecd opinione . Cap. XXX. 




De Nili incremtnto djtiuo Opinio propria* Cap.XXXI . 


175 


Aliquot ISLili Problemata . Cap. XXXI I. 


17« 


j4 n fj/tffjfn 1? Aft fifth tit f^/it) X W Y 1 J T 

D* Subterraneis igntbus Maiorum Opinions*. Cap. XXXIV, 
De Subterraneo Jpiritu . Cap. XXXV. 
De Terrdmotu. Cap. XXXVI. 


l8o 
18* 

I6J 


De Optniombus Pbtiofopborum, qui Terremofus caufam tn tgne po- 


fuerant & earum confutationes. Cap. XXXVII. 


184 


Demoeriti Tha/etis & Lucrtty Opintones Ttrrtmotus in aquis pontn- 
ttum & tar urn confutations. Cap, XXXVIII. i8j 

Anaximems Afclepiodori &• Lucre ty Opintones terram ejfe Terremo- 


tus caujam &- earum confuta t tones. Cap.XXXI X. 


187 


Arcbelat y CaUiitbenis % Metrodon,tX Lucrtty optnionts atrem ejje Ttr- 


rtmotus caujam & tarum confutationes . Cap. X L. 


189 


Dtmocrttt & Epteurt opintones qui tlemtnta omnia Terrdmotus cau» 


Jam e/Se dixtrunt &• earum confutationes . Cap. XLI. 


1*1 


Arts tote Its y Tbeopbrafis^ PoJJidony* & Str atoms dt Ttrrdmotu s caufa 
Opinione s y & earum confutationes . Cap. X LI I. 192 

De Terrdmotus caufa opinio propria . Cap. X L HI- 19$ 


*JJt Agrt Puttotant confUi£mtiert*. aap.Jinv • 


197 


De Tempore Terrdmotus . (Jap. XLV . 


199 


Loca Terrdmottbus obnoxia.Cap. XLV I. 


201 


V aryfonus^qui ante &po ft Terr dmotumfiunt. Cap. XLV 1 1, 


2©2 


De Spectebus Terrdmotus. Cap. XLV I II. 


20J 


Sign a Terrdmotus futuri .Cap. XLIX. 


204. 


Cur pott Terrdmotus PtiUltntia oriatur. Cap.L* 


206 


'R^tmtdta contra Ttrrmmotum . Cap. LI. 


208 


De Aquis taltntibus . Cap. LI I. 


208 


DeBaineis.Cap.Lirr. 


»!• 


FINIS. 



m *0 



LEAoribui condiclum Typography exoptaret,in hifce imprimendis libellit 
breuiori temporis morula, quam parerat, vti licuiiTes tranfumptos namq. 
ex ipfo Authographo raptim, raptimque editos. Hoc cnim non tantopcre incu~ 
fandum futurumexiftimarer, & facilius iccirco condonandum \\ dum celentau 
folertiacederecoada eft, aliquid erratum, prartermiiTum , aut minus curioft-> 
rcpoiuum fuerit . Quod vt facilius *qui, boniq. faciant, pra-ter numerorurn_j 
caracleres, qui non raro in ipfo margine ab re irrepferunt , & lemores nonnul- 
las litcerarum euerfioncs. hzc, quar emendationis indiga tnagis iutcrcidcre, ex. 
pom kic } ac corrigi voluic • 



f 4l 



t*t. Vtrf. 

a i tf 

J* M 

39 »9 

47 7 

1* *4 

f* ac 

57 If 

St a 

J« i» 

«4 a. 

7t 9 

79 'f 



9f 
lot 

lot 

40 
40 

♦4 




9 



o 



1 



4« 
21 



34 

33 

9 
at 

*7 

if 



aliufque 
vencus 
acrem 
rem pe (late 
habtc 

circumuolendo 
quor 

recorquencqr 

emolirs 

<vocMndo 

Oiympo 

ari 



Lvel ampada 
fplritus 
Tm 

quidam 

nafcendo 

non 

alciundini 

locrum 

hnorena 

eflundi 

▼elu 



pulus 



alijsquc 

ventos 

acrem 

ternpeftates 

habenc 

circumuoluendo 
quos 

retorquentur 

emoliri 

inland a 

Oiympo 

aeri 

fiac 

vcl Lampada 

fpiritui 
Fir 

quiddam 

irafcendo 

cum 

altitudini 

locorum 

humor em 

effundi 

veluc 

puluis 



REGESTVM. 

>£ABCDEFGHIKLMNO. 
Ownes funtquaterni y prater >J< & 0, quifuntduerni. 



ROM AE, Apud Bartholomxum Zanncttum , M. DC. X. 



SV PBRlQRVM PERMISSV . 



