text: Հայ պատմագիտությունն, անշուշտ, ամբողջությամբ կհարմարվեր ազատ գործելու պայմաներին, եթե չունենար «գայթակղիչ» այլընտրանք։ Մեզանում, թերեւս, ի տարբերություն ետխորհրդային շատ ժողովուրդների, գոյություն ուներ խորհրդային‑կոմունիստականին հակադիր, նրան մրցակից, բայց էությամբ նույնական մեկ այլ գաղափարախոսական բեւեռ՝ սեփական կաղապարներով, սեփական «քաղաքական դոկտրինայի թույնով», պատմաբանին հանձնարարվող նույնպիսի շրջանակներով եւ «պատմական փաստերի աղավաղման, նենգափոխման թույլատրելիության» ինդուլգենցիայով։ Դա կրոնական հավատալիքի աստիճանի բարձրացված Հայ դատ‑պահանջատիրությունն էր՝ իր չափորոշիչներով ստեղծված սփյուռքահայ պատմագրությամբ։ Բնական էր, որ պատմաբանների մի մասը, ազատ ընտրության մեջ, տրվելով մի կողմից՝ հարմարավետության վերոհիշյալ գայթակղությանը, մյուս կողմից՝ պատվեր ունենալու հույսին՝ պիտի մտնեին նոր «քաղաքական դոկտրինի» հովանոցի տակ[2], մանավանդ, որ վերջինս, ի տարբերություն իր նախկին մրցակցի՝ «ինտերնացիոնալիզմին», ավանդական «ազգային‑հայրենասիրական» ընկալումների պաճուճանք ուներ։ Մյուս կողմից՝ ինքը հայդատականությունը ակտիվորեն զբաղվեց թափուր մնացած «սուրբ տեղը» զբաղեցնելու գործով։ Իսկ 1998‑ից հետո, դրվելով պետական քաղաքականության հիմքում, հայ‑դատ‑պահանջատիրությունը, ըստ էության, ամբողջությամբ ստացավ պարտադրող նույն դերը, ինչ խորհրդային‑կոմունիստականը՝ ամբողջ յոթ տասնամյակ։