text: Պատմաբանի աշխատանքը ստեղծագործական պրոցես է։ Դա յուրատեսակ «պայքար» է՝ մի կողմից՝ որոշակի նախնական, երբեմն՝ կանխակալ պատկերացումներով ու կանխադրույթներով «զինված» հետազոտողի, մյուս կողմից՝ օբյեկտիվ պատմությունն, այնուամենայնիվ, իր մեջ ամփոփող փաստական նյութի միջեւ։ Եւ կողմերից յուրաքանչյուրն ունի իր հավակնությունները։ Երբ «պեղածո», հավաքածո նյութի ծավալը նվազագույն անհրաժեշտ չափով բավարարում է ժամանակաշրջանի իրական պատկերն ու տրամաբանական կառույցը տեսնելու համար, եւ հետազոտողի հավակնություններն ու սկզբնական պատկերացումները տեղի են տալիս նյութի տրամաբանության առջեւ, երբ նրա նախապես կազմած «պլան»‑ից ու պատկերացումներից քիչ բան է մնում, ուրեմն գիտական‑ստեղծագործական պրոցեսը կայացել է, եւ արդյունքը քայլ է «սուբյեկտիվ» պատմությունից դեպի «օբյեկտիվը»։ Այսինքն՝ ստացվում է առաջին հայացքից հակասական թվացող իրավիճակ. եթե նյութ – հետազոտող «պայքարում» հաղթում են նյութն ու նրա տրամաբանությունը – դա հետազոտող պատմաբանի հաղթանակն է, եւ նրա շարադրանքը, որպես օբյեկտիվ իրականությանն առավել մոտեցած արտացոլում, հետագայում դժվար է շրջանցել։ Եթե տեղի չեն տալիս հետազոտողի ամբիցիաները, եւ նա, կա՛մ ենթակա որեւէ գաղափարախոսական հարկադրանքի, կա՛մ կաշկանդված ներքին թե արտաքին գրաքննությամբ, կա՛մ մտահոգ ստացած պատվերի կատարմամբ, այդ պայքարում ինքն է «հաղթում» նյութին՝ այն խցկելով նախապես ունեցած կամ տրված կաղապարներն ու շրջանակները – դա պատմաբանի պարտությունն է, եւ նրա շարադրանքը դատապարտված է լուսանցքում մնալու կամ մոռացության տրվելու։