Avu
Avuwo (Latin ŋkɔ: Canis lupus familiaris ) (Iŋlishi ŋkɔ: Dog )wonyé lãfɔne si do fome kple amegãxi fomea. Wonyi na avuwo ɖe hamehame si wofe gbɔsɔsɔ ano alafawo me. Le esia ta la, vovototowo sɔgbɔ ɖe wofe atsudzɔdzɔ, ŋutilãgbalẽwo kpakple fuwo do me ɖo. Ameɖesiaɖe kloe nyia avuwo abe afemelã ene. Kɔta ʋɛ aɖewo ɖua avu le nɔnɔme tɔxɛ aɖewo me.
Emenyawo
Xɔlɔ̃wɔwɔ kple amewo[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Avuwo nye afemelã de ŋgɔwo dometɔ ɖeka. Ame aɖewo kpɔa avuwo abe nutefewɔlawo ene. Wo lɔ̃na amewo ŋutɔ eye wo lɔ̃na kɔɖiɖi kple amewo hã.
Nunyanya[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Ame geɖewo xɔ se bena avuwo fe susuwo de ŋgɔ wu lã bubuwo tɔ. Avu si Iŋglisiawo yɔna be Border Collies la, teŋu srɔ̃na sewo tso amewo gbɔ, he wɔna ɖe wo dzi pɛpɛpɛ. Avu fome bubuwo hã fía wofe nunya le alesi wo teaŋu sí na tso hɔdodowo megbe alo le alesi me wo teaŋu fina nuɖuɖu si le wo dzrom ene. Avuwo wɔna dɔ geɖewo hã. Wo kpena ɖe dɔwɔla siwo xɔna na ame bubwo kple ame siwo le xaxa me la ŋuti. Wo kpena ɖe kpovitɔwo hã ŋu. Wo dometɔ aɖewo nyo na nuwo didi, amewo didi kpakple afewo ŋu dzɔdzɔ. Avua ɖe wo nyona lãwo kpɔkplɔ, ŋkugbagbatɔwo kpɔkplɔ kpakple adedada.
Nɔnɔmea ɖe wo[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Le esime avuwo do fome kple amegãxiwo ta la, wo bi ɖe adedada me ŋutɔ. Wo fe glã titri wo kple wo fe aɖu ɖaɖɛwo kpea ɖe wo ŋuti le lãwo lele kple wo ɖuɖu me. Wo nye dusila sesẽwo hã eye wo ɖea abla ŋutɔ, gake wo metea ŋu sia du yi na didife o. Avuwo fe nukpɔkpɔ nyo ŋutɔ gake wo me te ŋu kpɔa nuwo katã fe amadede nyuie o. Wo fe nusese hã nyo wu amegbetɔwo tɔ. Avuwo fe ʋeʋẽsese do ŋgɔ na amewo tɔ sãa.
Dɔwɔwɔwo[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
- Adedada - Avuwo bi ɖe gbemelãwo lele me.
- Akɔfafa
- Aʋawɔwɔ
- Xɔxɔ na ame - Avuwo sea ʋeʋẽ kaba ŋutɔ eyata wotea ŋu kpɔa ame bubuwo le ɣaɣlafewo.
- Kpekpeɖeŋu nana - Kpeɖeŋutɔ na ŋkugbagbatɔwo, tokukutɔwo kple dɔlela fomevi vovovowo.
- Kpovitɔwo fe kpeɖeŋutɔ - Avuwo kpe na ɖe kpovitɔwo ŋu le go geɖe me.
- Lãwo kpɔkplɔ - Wotea ŋu kplɔna alẽwo nyíwo kpakple lã bubuwo tso tefe ɖeka yi na bubui.
- Nuwo didi - Wofe nuwoʋeʋẽ nyo alegbegbe wo kpɔa nuɣaɣlawo bɔbɔe eye kpovitɔwo kple asrafowo zãa wo ɖe esia ta.
- Nuwoŋu dzɔdzɔ - Avu fomea ɖewo dzɔa amewo kple afewo ŋu nyuie ŋutɔ.
Ɖikeke[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Amea ɖe wo nyina avuwo hena nane siwo mesɔ tututu o. Wo wɔna ga geɖe tso esia me. Esiawo dome tɔ aɖewo enye dusisi, tugbedzedze kple dɔdeasiwo wɔwɔ me ɖe se dzi.
Nuɖuɖu[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Togbɔ be avuwo nye lãɖulawo gɔ̃ hã, wo ɖuna nuɖuɖu tɔgbi desiaɖe kloe fãa. Le kpɔɖeŋu me, wo ɖuna gbe abe alẽwo kple gbɔ̃wo ene. Nuɖuɖu ʋe siwo menyo na avuwo o la dometɔ aɖewo enye nuɖuɖu siwo me koko le, sabalawo, weintsetsewo, weintsetse fufuwo kple azi fomevi ʋea ɖe wo. Le fe 2000 me la, nusrɔla ɖe wo va dzesii be ne avuwo ɖu weintsetsewo alo weintsetse fufuwo suea ɖe ko la, ewɔna anyira ɖe avuawo fe ayikuwo ŋuti.
Vidzidzi[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Avufẽwo ɖoa tsitsi me tso fe ɖeka yi ɣleti wuiatɔ̃ megbe. Avunɔwo fe asiyɔyɔ dzɔa zi eve le fe ɖeka me. Ne avunɔ mele asi yɔm o la, melɔ̃na dɔdɔ kple atsuawo o. Ne avunɔ fɔfu la, edzia viawo le kɔsiɖa asieke lɔfo megbe. Zi geɖe la, wo fe fufɔfɔ fe didime dea kɔsiɖa enyi vaseɖe ewo sɔŋ. Avuwo dzia viwo abe ade lɔfo zi ɖeka, gake wofe gbɔsɔsɔ me teŋu nɔa ene kple wuieve dome.
Lamesesẽ[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Avuwo lea dɔ abe amegbetɔwo ene gake wofe dɔlele fomeviwo dometɔa ɖe wo to vovo na amewo tɔ. Dɔléle sia ɖe wo enye rebis. Ne avu le rebis dɔ lem la, evɔna na tsi nono. Dosuwo kple ŋɔwo hã ɖea fu na avuwo. Dɔléle bubu siwo le avuwo me enye ali dɔ, klo dɔ, ŋkugbagba kple tokuku. Amegbetɔwo fe dɔléle aɖe wo abe suklidɔ hã ɖea fu na avuwo.
Avu geɖe wo nɔna agbe fe wuietɔ̃ yi wuiene lɔfo ene. Avu gã wo nɔa agbe fe adrẽ ko gake avu sue wo nɔa agbe va ɖo fe bla eve sɔŋ. Avu si nɔ agbe wo didi wu le xexeame, si wo ŋlɔ daɖi enye avu si Inglisiawo yɔna be Australian cattle dog si ku le fe 1939 me le Amerika. Éxɔ fe blaeve-vɔ-asieke (29) kple ŋkeke blaeve-vɔ-andrẽ (27) sɔŋ.[1] Avua ɖe le Inglisiawo de xɔ fe blaeve-vɔ-asieke (29) le fe 2007 me.[2]
Avuwo ɖuɖu[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Le xexeame fe dukɔa ɖe wo me la, wonyina avuwo na ɖuɖu. Yuroptɔwo kpakple Amerikatɔwo bua avuwo ɖe afemelãwo me ko. Vietnamtɔwo hã, wonyina avuwo na ɖuɖu kpakple afeme nɔnɔ katã.
Mohamed subɔsubɔ[trɔ asi le eŋu | trɔ asi le etsofe ŋu]
Mohamed fe subɔlawo kpɔa avuwo abe lã tsitsriwo siwo ŋuti mekɔ o.
ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn