Fia David, Henɔ La
Fia David, Henɔ La
NE ŊKƆ aɖe li si hea ame fe susu yia ale si hafofo nɔ le ɣeyiɣi siwo me woŋlɔ Biblia me dzi la, ke eyae nye David, ŋutsu xɔŋkɔ aɖe si nɔ anyi anye fe 3,000 sɔŋ ye nye esi va yi. Le nyatefe me la, nu siwo míenya tso ale si hafofo nɔ ɣemaɣi ŋu la fe akpa gãtɔ tso Biblia me nuŋlɔɖi siwo ku ɖe David fe dɔwɔwɔwo ŋu me—tso esime wònye alẽkplɔvi dzaa va ɖo ɣeyiɣi si me wòzu fia kple ɖoɖowɔla dzeaɖaŋu la dzi.
Nu geɖe li míate ŋu asrɔ̃ le David fe ŋutinya me ku ɖe ale si hafofo nɔ le Biblia ŋlɔɣiwo ŋu. Le kpɔɖeŋu me, hafonu kawoe wofona, eye ha kawo fomevie wodzina? Akpa kae hafofo wɔ le David fe agbenɔnɔ me, eye le mɔ si lolo wu nu la, akpa kae hafofo wɔ le Israel dukɔa fe hadomenuwɔnawo me?
Akpa Si Hafofo Wɔ Le Blema Israel
Zi geɖe la, ne ame nya ke nu be yeadzi ha aɖe ko la, ale si wofo ha ɖe edzi la vaa efe susu me godoo. Ha gbogbo aɖewo me nyawo le Biblia me, evɔ nublanuitɔe la, womenya ale si wofo ha ɖe wo dzi o. Kakaɖedzitɔe la, woanya nye hafofo vivi dodzidzɔnamewo. Ale si atsiã si nu woŋlɔ Psalmowo fe agbalẽa ɖo la de ŋgɔe la ɖee fia be ha siwo wofo ɖe wo dzi hã anya vivi ŋutɔ.
Nya ʋɛ aɖewo koe Biblia gblɔ tso hafonuwo ya ŋu. (Kpɔ aɖaka si fe tanyae nye “Hafonu Siwo Wozã Le Biblia Ŋlɔɣiwo.”) Womenya kasaŋku si fomevi David zã la hã tututu o. Gake anyo be míade dzesii be Israel viwo to hafonu geɖewo vae, siwo dome saŋku xɔasi siwo wotsɔ ati kpa, siwo mebɔ kura o hã nɔ.—2 Kronika 9:11; Amos 6:5.
Gake kakaɖedzi le nu ɖeka ya ŋu, eyae nye be, hafofo wɔ akpa vevi aɖe le Hebritɔwo fe agbe me, vevietɔ le wofe Mawu subɔsubɔ me. Wofoa ha le fiaɖoɖo zi dzi kple subɔsubɔ wɔnawo me, eye hafofo wɔa akpa vevi aɖe le aʋawɔwɔ hã me. Wofoa ha tsɔ doa dzidzɔ na fia kple eŋumewo le fiasã me. Hafofo nana srɔ̃kpekpewo kple fomekplɔ̃ɖoɖowo vivina, eye enaa dzidzɔkpɔkpɔ nɔa waintsetse kple nukuŋeŋe fe ŋkekenyuiɖuɣiwo hã. Nublanuitɔe la, wozã hafofo le wɔna maɖɔʋuwo hã me. Mlɔeba la, ne ame aɖe ku la, hafofo faa akɔ na ame siwo le nu xam le amea fe ku ta.
Le Israel la, hafofo wɔ akpa bubu aɖe hã. Wonyae be hafofo tea ŋu wɔa dɔ ɖe nyagblɔɖilawo fe susu dzi eye wònana wotea ŋu xɔa gbedeasi tso Mawu gbɔ. Esime wonɔ kasaŋku fom na Elisa ye wòxɔ gbedeasi tso Yehowa gbɔ. (2 Fiawo 3:15) Wozãa hafofo hã tsɔ ɖea gbefã azã tɔxɛwo. Wokua klosalokpẽ eve tsɔ ɖea gbefã dzinu yeyewo kple ŋkekenyuiwo. Ne Aseyetsofea ɖo la, wokua lãdzo tsɔ ɖea gbefã ablɔɖe na kluviwo eye be woagbugbɔ anyigba kple afe siwo amewo dzra va yi la ana wo. Ne ame dahewo se kpẽkukua wòɖe gbefãe be woana ablɔɖe wo alo atrɔ wofe nuwo ana wo la, aleke gbegbe dzi adzɔ woe nye esi!—3 Mose 25:9; 4 Mose 10:10.
Israel vi aɖewo anya nye hafola alo hadzila bibiwo. Le nyatefe me la, Asiriatɔwo fe nukpakpa aɖe ɖee fia be Fia Sanxerib bia tso Fia Xizkiya si be wòatsɔ ŋutsu kple nyɔnu hafolawo axe adzɔ na ye. Edze abe hafola bibiwoe ame siawo nye ene. Gake David ye ɖe dzesi wu le hafola bibitɔwo dome.
David Nye Hafola Bibi Aɖe
David ɖe dzesi ŋutɔ elabena enye hafola eye wòganye hakpanyaŋlɔla hã. Wogblɔ be eyae ŋlɔ psalmo siwo le Biblia me fe akpa gãtɔ. Esime wònye ɖevi la, enye alẽkplɔla, eye nu siwo wòkpɔ le alẽwo fe gbeɖufe le Betlexem la tsi efe susu me. Ekpɔ dzidzɔ si le toɖoɖo tɔsisi suewo fe sisi kple alẽwo fe xɔxlɔ̃ ne eyɔ wo la me. Kpɔɖeŋuhafofo siawo siwo wòsena le nuto siwo fo xlãe me la wɔ dɔ ɖe edzi, eye esia ʋãe wòte kasaŋkufofo eye wòdzia ha tsɔ kafua Mawu. Aleke gbegbe wòawɔ dɔ ɖe ame dzii enye esi be wòase ha si David fo ɖe Psalmo 23 lia dzi!
Esime David nye ɖekakpui la, efoa kasaŋku nyuie ale gbegbe be wokafui na Fia Saul wòxɔe be wòava nɔ ha fom na ye. Esi Saul tsi dzimaɖi eye efe susu tɔtɔ la, David tsɔ efe saŋku nɔ ha vivi fakɔnamewo fom nɛ, si na efe dzi dze eme. Nu baɖabaɖa siwo nɔ fu ɖem na Saul fe susu la nu tso, eye efe susu dze akɔ anyi.—1 Samuel 16:16.
Hafofo, si David lɔ̃na vevie, si naa wòkpɔa dzidzɔ ŋutɔ la, hea kuxiwo vanɛ ɣeaɖewoɣi. Gbe ɖeka la, esime David kple Saul ɖu dzi le aʋa aɖe si wowɔ kple Filistitɔwo me eye wotrɔ gbɔna la, amewo dzi aʋadziɖuha kple dzidzɔha aɖe wòge ɖe fia la fe to me. Nyɔnuwo nɔ ha dzim be: “Saul wu akpe, Dawid wu akpe nane!” Esia wɔe be Saul do dziku vevie eye wòte ŋuʋaʋã David, eye ‘tso gbe ma gbe la, Saul va nɔa Dawid kpɔm ɖe fomevii.’—1 Samuel 18:6-9.
Hafofo Wɔa Dɔ Ðe David Dzi
Ha siwo gbɔgbɔ ʋã David wòkpa la de ŋgɔ le mɔ geɖe nu. Efe hawo dometɔ aɖewo nye psalmo siwo nana wodea ŋugble, kple esiwo ɖea ale si agbenɔnɔ nɔna le gbeɖufe damawo fiana. Psalmoawo dometɔ aɖewo nye kafukafunyawo eye ɖewo nye ŋutinya me nudzɔdzɔwo; wo dometɔ aɖewo ku ɖe waintsetsewo xaxa dzidzɔtɔe ŋu eye bubuwo hã ku ɖe fiasã ŋu kɔkɔ fe wɔna kpeɖiwo ŋu; wo dometɔ aɖewo me nyawo ku ɖe nu siwo me hakpalaa to ŋu eye bubuwo hã fo nu tso mɔkpɔkpɔ siwo nɔ esi la ŋu; nenema ke ɖewo nye nubiabia Mawu le gbedodoɖa me eye bubuwo nye kokofofowo. (Kpɔ Psalmo 32, 23, 145, 8, 30, 38, 72, 51, 86.) Esi Saul kple via Yonatan ku la, David kpa konyifaha aɖe si wòna ŋkɔe be “Aŋutrɔdaha La,” si dze egɔme ale: “Oo Israel, wowu wò atsyɔ̃ɖoɖo le wò togbɛwo dzi.” Wodzii kple nublanuigbe. David nya ale si wòate ŋu ato hadzidzi kple saŋkufofo dzi aɖe seselelãme vovovowo afia.—2 Samuel 1:17-19.
Esi David nye ame aɖe si wɔa nu dzonɔamemetɔe ta la, elɔ̃ ha siwo doa dzidzɔ na ame, siwo me agbe le, siwo wofo ɖe ɖoɖo nyui nu. Esime wotsɔ nubablaɖaka la gbɔna Zion la, David nɔ kpo tim henɔ ɣe ɖum kple ŋusẽ katã tsɔ ɖe ale si gbegbe wòkpɔ dzidzɔ ɖe wɔnaa ŋui la fia. Biblia fe nuŋlɔɖia ɖee fia be ha si fom wonɔ la anya ʋã ame ale gbegbe. Àte ŋu akpɔ nɔnɔmea ɖaa le susu mea? Esia wɔe be srɔ̃a Mixal he nya ɖe eŋu. Gake David ya metsɔ ɖeke le eme o. Elɔ̃ Yehowa, eye hafofo sia si na dzidzɔ yɔ eme fũu la na wònɔ kpo tim le efe Mawu ŋkume.—2 Samuel 6:14, 16, 21.
Le esiawo katã megbe la, David gaɖe dzesi le ale si wòto hafonu yeyewo vae la me. (2 Kronika 7:6) Le wo katã me la, edze fãa be David nye aɖaŋudɔwɔla bibi aɖe si si ŋutete tɔxɛwo nɔ; enye hafonuwɔla, hakpanyaŋlɔla, hakpala, eye wòganye hafola kple hadzila hã. Ke hã, David gawɔ nu siwo de ŋgɔ wu gɔ̃ hã.
Hadzidzi Kple Hafofo Le Gbedoxɔ Me
Nu si wotsɔ ɖoa ŋku David dzi ye nye ale si wòwɔ ɖoɖo ɖe hadzidzi kple hafofo ŋu le Yehowa fe afea me. Etsɔ Asaf, Heman, kple Yedutun (si wòdze fãa be wogayɔna be Etan) ɖo hadzila kple hafola 4,000 nu. David tia ame siawo dometɔ 288 siwo nye ha ŋuti nunyala bibiwo kpe ɖe tatɔ etɔ̃awo ŋu, eye woawo koŋue naa hehe fufofoa me tɔ susɔeawo hekpɔa wo dzi. Hadzila kple hafola 4,000 la katã nɔa gbedoxɔa me le fezã gã etɔ̃awo ɖuɣi. Kpɔ ale si gbegbe hadziha gã ma fe hadzidzi anya see ɖa!—1 Kronika 23:5; 25:1, 6, 7.
Ŋutsuwo koe dzia ha le gbedoxɔa me. Nyagbɔgblɔ si nye, “ne woadzi ɖe ɖetugbiwo fe gbe nu,” si dze le Psalmo 46 lia fe kpukpui gbãtɔ me la fia be woatsɔ gbe vi adzii alo woatsɔ hafonu si fe ɖiɖi dea dzi afoe. Wo katã wowɔ ɖeka dzi ha abe ale si wogblɔe le 2 Kronika 5:13 (NW) ene be: “Hadzilawo wɔ ɖeka na wofe gbe ɖi ɖekae.” Hadzidziawo tea ŋu nyea hadzidzi siwo me wodzia gbe vovovoawo le, abe Psalmo 3 lia kple David fe psalmo bubu geɖewo ene, eye ɣeaɖewoɣi la, haxewo kpena ɖe wo ŋu, abe ale si wòle le Psalmo 42:6, 12 kpakple 43:5 ene. Wolɔ̃a ha siwo hadziha siwo woma ɖe akpa eve me dzina ɖe wo nɔewo yome alo esiwo ame ɖekaɖekawo dzina ɖe wo nɔewo yome la hã dzidzi. Nenemae wodzia Psalmo 24 lia, si ɖikeke mele eme o be David kpa be woadzi esime wòtsɔ nubablaɖaka la va Zion.—2 Samuel 6:11-17.
Gake menye Lewi viwo koe dzia ha o. Dukɔa ye dzia ha ne wole mɔ dzi yina Yerusalem hena fezãwo ɖuɖu. Ðewohĩ esiae nyagbɔgblɔ “Mɔzɔha” fia. (Psalmo 120 va se ɖe 134) Le kpɔɖeŋu me, le Psalmo 133 lia me la, David kafu nɔviwɔwɔ si me Israel viwo sea vivi le le ɣeyiɣi mawo me. Edze egɔme kple nya siawo be: “Kpɔ ɖa, aleke mehenyo, eye wòvivinae, ne nɔviwo le afi ɖeka!” Dze agbagba nàkpɔ ha si tɔgbi wofo ɖe hadzidzi sia dzi la le susu me ɖa!
Hafofo Le Tadedeagu Na Yehowa Me
Biblia me nyawo fe akpa ɖeka le ewo me nye hadzidzi siawo tɔgbi, eye Psalmowo fe agbalẽa de dzi fo na amegbetɔwo katã be woadzi kafukafuhawo. (Psalmo 150) Ŋusẽ le hafofo ŋu be wòana ame naŋlɔ efe dzimaɖitsitsiwo be, eye hadzidzi ate ŋu anɔ abe dɔmi ene ada gbe le ame fe dzi si xɔ abi ŋu. Ke hã, Biblia de dzi fo hã be ame siwo le dzidzɔ kpɔm la nadzi kafukafuhawo.—Yakobo 5:13.
Hadzidzi nye mɔ aɖe si dzi ame tona ɖea efe mawudzixɔse kple lɔlɔ̃ si le esi na Mawu la fiana. Le zã si do ŋgɔ na Yesu fe ku me la, woa kple efe apostoloawo dzi ha le fiẽnuɖuɖua megbe. (Mateo 26:30) Gbe vivi ka gbegbee nye esi anya nɔ David Vi la—eya ame si nya ale si dzifodɔlawo dzia kafukafuha na Mawui—la si! Anɔ eme be ha siwo woyɔna be Hallel, siwo nye Psalmo 113 va se ɖe 118 ye wodzi. Ne nenemae la, ke esime Yesu kple apostoloawo, siwo ya menya nu siwo gbɔna dzɔdzɔ ge o la, nɔ haawo dzim la, Yesu ya anya kɔ gbe dzi adzi haa fe akpa si nye: “Melɔ̃ Yehowa, elabena eɖo to nye gbe kple nye kokofofo. . . . Ku fe kawo ɖe to ɖem, tsiẽfe fe ŋɔdzi lém. . . . Oo Yehowa, ɖe nye luʋɔ!”—Psalmo 116:1-4.
Menye amegbetɔwoe to hafofo vae o. Biblia fo nu tso hafofo kple hadzidzi le dzifowo, afi si gbɔgbɔmenuwɔwɔ siwo fo xlã Yehowa fe fiazikpuia foa kpɔɖeŋukasaŋkuwo hedzia kafukafuhawo le la ŋu. (Nyaɖeɖefia 5:9; 14:3; 15:2, 3) Yehowa Mawu ye na hafofo fe ŋutete amefomea, eyae fã hafofo fe didi ɖe wofe dzi me, eye eyae de hafonuwo fofo alo hadzidzi fe dzodzro si womate ŋu axe mɔ na o la wo me. Ƒo wo katã ta la, Mawu fe nunanae hadzidzi kple hafofo nye na xɔsetɔwo.—Yakobo 1:17.
[Nya si ɖe dzesi si le axa 27]
‘Gbe si gbe miele dzidzɔ kpɔm, alo miele ŋkekenyuie ɖum la, miaku kpẽwo.’—4 MOSE 10:10
[Nya si ɖe dzesi si le axa 28]
“Yehowa enye kplɔlanye, naneke mehiãam o. Lãnyife damawo wòna metsyɔ akɔ ɖo; gbɔɖemefe tɔwo nu wòkplɔm yii.”—PSALMO 23:1, 2
[Nya si ɖe dzesi si le axa 29]
“Ame akpe ene natsɔ hadzinu, siwo mewɔ hena kafukafuha la, akafu Yehowa.”—1 KRONIKA 23:4, 5
[Nya si ɖe dzesi si le axa 29]
David to hadzidzi kple saŋkufofo dzi ɖe seselelãme vovovowo fia
[Nya si ɖe dzesi si le axa 30]
‘Mikafu Yehowa! Mitsɔ asiʋui kple ɣeɖuɖu kafui. Nu sia nu, si me gbɔgbɔ le la, nekafu Yehowa!’—PSALMO 150:1, 4, 6
[Aɖaka/Nɔnɔmetata siwo le axa 28]
Hafonu Siwo Wozã Le Biblia Ŋlɔɣiwo
Wozãa kasaŋku fomevi vovovo siwo nye saŋkuwo, saŋku kaetɔ̃tɔwo, kple saŋku kaewotɔwo. (Psalmo 92:4) Wotrɔ asi le wo ŋu be woafo wo ɖe Alamot kple Seminit dzi, ɖewohĩ nyagbɔgblɔ siawo fia gbeɖiɖi kɔkɔtɔ alo vitɔ, kple gbeɖiɖi bɔbɔetɔ alo gãtɔ. (1 Kronika 15:20, 21, NW) Hafonu siwo wotsɔ ayawa wɔ kple esiwo me woɖoa fufu ɖo la dometɔ aɖewoe nye dzewo, lãdzowo, kpakple kpẽ, siwo ɖina sesĩe. (2 Kronika 7:6; 1 Samuel 10:5; Psalmo 150:3, 4) Le gbedoxɔa ŋu kɔɣi la, kpẽawo kple hadzilawo fe gbe ɖi “zi ɖeka yoo.” (2 Kronika 5:12, 13) Esia fia be wodzi ha kple gbe ɖeka eye gbe bubu aɖeke metɔtɔe o. Hafonu siwo wofona kple asi la dometɔ aɖewo nye axatsɛwo kple nyawowoe, aya fomevi aɖe, kpakple ‘hafonu siwo wotsɔ sesewu wɔe.’ Wozãa gakogoewo hã—gakogoe suewo ‘siwo fe gbe vivina’ kple gakogoe gãtɔwo “siwo ɖina sesĩe.”—2 Samuel 6:5; Psalmo 150:5.
[Nɔnɔmetatawo]
Etame: Tito fe Ŋkuɖodzikpe si le Rome, Italy, si dzi wota kpẽ siwo wotsɔ tso Yerusalem gbedoxɔa me le fe 70 Mía Ŋɔli me la ɖo. Gaku siwo wotu le fe 130 Mía Ŋɔli me lɔfo siwo dzi wota Yudatɔwo fe hafonuwo ɖo
[Afi Si Míexɔ Mɔɖeɖe Tso]
Gakuawo: © 2007 by David Hendin. Míawo koe kpɔ mɔ atae.
ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn