Avu
Avuwo (Latin ŋkɔ: Canis lupus familiaris ) wonye lãfɔne si do fome kple amegãxi fomea. Wonyi avuwo ɖe hamehame si wofe gbɔsɔsɔ aɖo alafawo me. Le esia ta la, vovototowo sɔgbɔ ɖe wofe atsudzɔdzɔ, ŋutilãgbalẽwo kpakple fũwo do me ŋuti. Amea ɖewo wonyina avuwo abe afemelã ene eye ame bubuwo hã zãa wo abe nuɖuɖu ene.
[trɔ asi le eŋu] Xɔlɔ̃wɔwɔ kple amewo
Avuwo nye afemelã do ŋgɔ dome tɔa wo ɖeka. Amea ɖe wo kpɔa avuwo abe nutefewɔlawo ene. Wo lɔ̃na na amewo ŋutɔ eye wo lɔ̃na kɔɖiɖi kple amewo hã.
[trɔ asi le eŋu] Nunyanya
Ame geɖe wo xɔ se bena avuwo fe susuwo de ŋgɔ wu lã bubuwo geɖe tɔ ŋuti. Avu si Iŋglisiawo yɔna be Border Collies la eteŋu srɔ̃na sewo tso amewo gbɔ he wɔna ɖe wo dzi pɛpɛpɛ. Avu fome bubuwo hã fía wofe nunya le alesi wo teaŋu sí na tso hɔdodowo megbe alo le alesi me wo teaŋu fina nuɖuɖu si le wo dzrom ene. Avuwo wɔna dɔ geɖewo hã. Wo kpena ɖe dɔwɔlawo si wo xɔna na ame búbúwo kple ame siwo le xaxa me la ŋuti. Wo wɔna kpovitɔwo fe dɔwo hã. Wo dome tɔa ɖe wo wonyo na nuwo didi, amewo didi kpakple afewo ŋu dzɔdzɔ. Avua ɖe wo nyona na lãwo kpɔkplɔ, ŋkugbagbatɔwo kpɔkplɔ kpakple adedada.
[trɔ asi le eŋu] Nɔnɔmea ɖe wo
Le esime avuwo do fome kple amegãxiwo ta la, wo bi ɖe adedada me ŋutɔ. Wo fe glã titri wo kple wo fe aɖu ɖaɖɛwo kpea ɖe wo ŋuti le lãwo léle kple wo ɖuɖu me. Wo nye dusila sesẽwo hã eye wo ɖea abla ŋutɔ, gake wo metea ŋu sia du yi didife akpa o. Avuwo fe nukpɔkpɔ nyo ŋutɔ gake wo me te ŋu kpɔa nuwo katã fe amaddede nyuie o. Wo fe nusese hã nyo wu amegbetɔwo tɔ. Avuwo fe ʋeʋẽsese do ŋgɔ na amewo tɔ sia.
[trɔ asi le eŋu] Dɔwɔwɔwo
- Adedada - Avuwo bi ɖe gbemelãwo lele me.
- Akɔfafa
- Aʋawɔwɔ
- Xɔxɔ na ame - Avuwo sea ʋeʋẽ kaba ŋutɔ eyata wotea ŋu fɔa ame búbúwo le ɣaɣlafewo.
- Kpekpeɖeŋu nana - Kpeɖeŋutɔ na ŋkugbagbatɔwo, tokukutɔwo kple dɔlela fomevi vovowo.
- Kpovitɔwo fe kpeɖeŋutɔ - Avuwo kpea ɖe kpovitɔwo ŋu le vo geɖe me.
- Lãwo kpɔkplɔ - Wotea ŋu kplɔna alẽwo kpakple lã bubuwo tso tefe ɖeka yia bubui.
- Nuwo didi - Wofe nuwoʋeʋẽ nyo alegbegbe wo fɔa nuɣaɣlawo bɔbɔe eye kpovitɔwo kple asrafowo zãa wo ɖe esia ta.
- Nuwoŋu dzɔdzɔ - Avu fomea ɖewo dzɔa ame kple afe ŋu nyuie ŋutɔ.
[trɔ asi le eŋu] Ɖikeke
Amea ɖe wo nyina avuwo na ɖikeke ko. Wo wɔna ga zã tso esia me. Ɖikekeawo dome tɔa ɖe wo enye dusisi, tugbedzedze kple dɔdeasiwo wɔwɔ me ɖe se dzi.
[trɔ asi le eŋu] Nuɖuɖu
Togbɔ be avuwo nye lãɖulawo gɔ̃ hã, wo ɖuna nuɖuɖu tɔgbi desiaɖe kloe fã. Le kpɔɖeŋu me, wo ɖuna gbe abe alẽwo. Nuɖuɖu ʋe siwo me nyo na avuwo o la dometɔawo ɖe wo enye nuɖuɖu siwo me koko le, sabalawo, weintsetsewo, weintsetse fufuwo kple azi fomevi ʋea ɖe wo. Le fe 2000 me la, nusrɔla ɖe wo va dzesii be ne avuwo ɖu weintsetsewo alo weintsetse fufuwo suea ɖe ko la, ewɔna anyira le avuawo fe ayikuwo ŋuti.
[trɔ asi le eŋu] Vidzidzi
Avufẽwo ɖoa tsitsi me tso fe ɖeka yi ɣleti wuiatɔ̃ megbe. Avunɔwo fe asiyɔyɔ dzɔa zi eve le fe ɖeka me. Ne avunɔ mele asi yɔm o la, melɔ̃na dɔdɔ kple atsuawo o. Ne avunɔ fɔfu la, edzia viawo le kɔsiɖa asieke lɔfo megbe. Zi geɖe la, wo fe fufɔfɔ fe didime dea kɔsiɖa enyi vaseɖe ewo sɔŋ. Avuwo dzia viwo abe ade lɔfo zi ɖeka, gake wofe gbɔsɔsɔ me eteŋu nɔa ene kple wuieve dome.
[trɔ asi le eŋu] Lamesesẽ
Avuwo lea dɔ abe amegbetɔwo ene gake wofe dɔlele fomeviwo dometɔa ɖe wo to vovo na amewo tɔ. Dɔléle sia ɖe wo enye rebis. Ne avu le rebis lem la, evɔna na tsi nono. Dosuwo kple ŋɔwo hã ɖea fu na avuwo. Dɔléle bubwo si le avuwo me enye ali dɔ, klo dɔ, ŋkugbagba kple tokuku. Amegbetɔwo fe dɔléle aɖe wo abe suklidɔ hã ɖea fu na avuwo.
Avu geɖe wo nona agbe fe wuietɔ̃ yi wuiene lɔfo ene. Avu gã wo nɔa agbe fe adrẽ ko gake avu sue wo nɔa agbe va ɖo fe bla eve sɔŋ. Avu si nɔ agbe wo didi wu le xexeame, si wo ŋlɔ daɖi enye avu si Inglisiawo yɔna be Australian cattle dog si ku le fe 1939 me le Amerika. Éxɔ fe 29 kple ŋkeke 27 sɔŋ.[1] Avua ɖe le Inglisiawo de xɔ fe 29 le 2007 me.[2]
[trɔ asi le eŋu] Avuwo ɖuɖu
Le xexeame fe dukɔa ɖe wo me la, wonyina avuwo na ɖuɖu. Yuroptɔwo kpakple Amerikatɔwo bua avuwo ɖe afemelãwo me ko. Vietnamtɔwo hã, wonyina avuwo na ɖuɖu kpakple afeme nɔnɔ katã.
[trɔ asi le eŋu] Mohamed subɔsubɔ
Mohamed fe subɔlawo kpɔa avuwo abe lã tsitsriwo siwo ŋuti mekɔ o.
ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn ewe_Latn