Ɲinini
Tɔgɔw ni tɔgɔlakaw faranfasili sariya ɲetigeli: daɲe minnu dafalen laban nunnafɔlen don
Bamanankan daɲe fen o fen be yen ko tɔgɔ don wali tɔgɔlaka (wale tɔgɔyalen) kanhake dɔ be yen min be Ke olu kan. Ni tɔgɔ / tɔgɔlaka in faranfasilen don, kanhake in be K’a kan, nka n’a faranfasilen te kanhake in be Bɔ a kan. Kanhake in be Ke tɔntɔnni bisigi de ye daɲe in kanɲe laban kan a faranfasilen. Hali ni sebencogo b’o tɔntɔnni in na n ma D’a la n’o be Se ka Ke nin nɔgɔya kɔnɔ tan. Nka daɲe kulu hakelama be yen, feere be minnu ta sebenni na. Daɲe minnu be yen n’u dafalen laban nunnafɔlen don ( suman, tin, kunkun…), tɔntɔnni de b’a To olu kanɲe laban in de fana be Fɔ ka Sama (sumaan, tiin, kunkuun…), nka ni tɔntɔnni t’u kan blen (u blalen faranfasibali la) samani in be Ban a yere ma (suman, tin, kunkun…).
O be mun Jira?
O b’a Jira ko o samani in be Se ka deme Ke ka danfara Don tɔgɔ/tɔgɔlaka faranfasilen n’a faranfasibali ce walasa kalanni geleyaba in ka Nɔgɔya, bari tɔgɔ blalen faranfasilen na a n’a blalen faranfasibali la olu fɔcogo te kelen ye. U dun sebencogo ye kelen ye hali i kalanniketɔ t’u danfara Ye. Ben be Se ka K’a kan an k’u samanimayɔrɔ in Seben k’o Sama n’u be faranfasilen na ka samani fana bɔ o la n’u faranfasilen te[tin = (tiin faranfasilen, tin faranfasibali)]. N’a fen o fen faranfasilen don, samani be ben o kanɲe laban ma k’a sababu Ke nunnafɔlan “n” in ye a daɲe laban na.
N’a Bɔra o daɲe suguw la, daɲe tɔw ta sebenni ka gelen, bari samani yɔrɔkoya te Dɔn olu faranfasili sen fe (da fl - da fb, juga fl – juga fb…). Fɔ n’an ye feere were ɲini olu ta la n’o te o feere kɔni te Se ka Ke samani ye bawo u te Fɔ ka Sama.
A daɲe ninnu faranfasilen n’u faranfasibali danfarali be Ke sababu ɲuman ye bari u fana ta ka jugu kalanni geleya la ka sagon tɔ ninnu kan. U be Fɔ ka Sama de u dun te Seben ka Sama ka faramfasili kanhake t’ u kan. O flanflanko be Nɔgɔya. A tɔ be To samabali ninnu ta ye sebencogo te min na fɔlɔ.
A daɲew sere bamanankan na
D Faranfasibali Faranfasilen Kɔlɔsili bagan Bagaan bagan Bagaan Balan Balaan baman Bamaan bamanan Bamanaan Ban Baan Ban Baan Bɔlɔn Bɔlɔɔn Bɔn Bɔɔn Bɔn Bɔɔn Bin Biin Bin Biin blen Bleen Blen M Bleen Blenman Blenmaan bon Boon bon Boon Ben Been cin Ciin Cun w Cuun Cen Ceen Cen Ceen Cen w Ceen Cencen Cenceen dan Daan Dan w Daan danan Danaan Dɔn Dɔɔn Dɔn w Dɔɔn Degun deguun Den Deen digon Digoon Don Doon Don w Doon Dun Duun Dun Duun Dun Duun dunan Dunaan dunun Dunuun dunun Dunuun dusukun Dusukuun Den Deen Den w Deen Denen Deneen ʃan ʃaan ʃyan ʃyaan falan Falaan Falon w faloon Fan Faan fan Faan fan Faan fanan Fanaan fin Fiin finsan Finsaan folon Foloon Fon Foon Fen Feen gan Gaan gan Gaan Gan w Gaan Gɔn Gɔɔn Gen Geen Gen w Geen Gingin Gingiin gon Goon gun Guun Gun w Guun Gen Geen Gen w Geen Gen w Geen Hɔrɔn Hɔrɔɔn jaman Jamaan jan Jaan jan Jaan Jɔnjɔn JɔnJɔɔn Jin Jiin jon Joon Jun Juun Jyen Jyeen Jen Jeen kabalan Kabalaan kalan Kalaan kamalen Kamaleen kan kaan kan Kaan Kan w Kaan kankan Kankaan Kɔlɔn Kɔlɔɔn Kɔn Kɔɔn kenken Kenkeen kin Kiin Kin w Kiin Kin w Kiin kirin Kiriin kolon Koloon kolonkalan Kolonkalaan kon Koon konkoron Konkoroon Kun Kuun kun Kuun Kun w Kuun kunkun Kunkuun kunkurun kunkuruun kurun Kuruun Ken Keen Kenken Kenkeen lankolon Lankoloon Len Leen Maben Mabeen magwan Magwaan Mankan Mankaan Mankan M Mankaan Mɔn w Mɔɔn min Miin Minkɔn Minkɔɔn Minen Mineen mun Muun Men w Meen Men w Meen Menen Meneen ɲagalan Ɲagalaan ɲangatan Ɲangataan Ncɔgɔn Ncɔgɔɔn Ncɔn Ncɔɔn ɲɔn ɲɔɔn ɲɔgɔn ɲɔgɔɔn ncinin Nciniin Nɔn Nɔɔn Nɔnkɔn Nɔnkɔɔn Ncen Nceen nkalon Nkaloon Nkɔn Nkɔɔn Nkɔnin Nkɔniin Nkɔsɔn Nkɔsɔɔn nkisin Nksiin nkoban Nkobaan nkuman Nkumaan nkunan Nkunaan Nkelen Nkeleen Nkeeren Nkeereen Npalan Npalaan npan Npaan Npɔlɔn Npɔlɔɔn npon Npoon nson Nsoon ntalen Ntaleen ntalen Ntaleen ntaman Ntamaan ntamannin Ntamanniin ntan Ntaan -ntan -ntaan ntanan Ntanaan Ntɔn Ntɔɔn nten Nteen ntigin Ntigiin nton Ntoon ntugun Ntuguun Nteben Ntebeen Ntegen Ntegeen ɲugun Ɲuguun nun Nuun Negen Negeen ɲegen ɲegeen ɲegen ɲegeen Nen Neen palan Palaan san Saan San Saan san Saan San w saan Sɔn Sɔɔn Sɔn Sɔɔn ʃɔn ʃɔɔn Sɔn w Sɔɔn sen Seen sen Seen Sen w Seen sin Siin Sin w Siin sankaran sankaraan sinankun Sinankuun sinsin Sinsiin Siran Siraan Son Soon Sonsan Sonsaan sonkalan Sonkalaan suman Sumaan sun Suun Sun Suun sungurun Sunguruun sunsun Sunsuun sununkun Sununkuun Surun M Suruun ʃyen ʃyeen ʃyen ʃyeen Seben Sebeen Segelen Segeleen taman Tamaan tan Taan Tan w Taan Tankɔn Tankɔɔn Tɔn Tɔɔn Tɔn Tɔɔn Tɔn Tɔɔn Tɔn w Tɔɔn ten Teen Tin Tiin ton Toon ton Toon tunkurun Tunkuruun Ten Teen walan Walaan Welen Weleen wolonkoton wolonkotoon Welen Weleen yonkon Yonkoon Koron w Koroon gingin gingiin Gɔngɔn Gɔngɔɔn
Nin daɲe fen o fen, n’u be daɲe dorokolen laban na, u be Sama fɔli la n’u faranfasilen don. An fana b’o samani taamaʃyen ni nunnadafalen sebenni ye ʃyen fla.
Misali: jun (jan o jan ) = juun (min kodɔnnen don) 2- Minnu b’a la n’u sɔrɔla wale tɔgɔyalen fe, olu blalen te Ye u kelen na kumasen kɔnɔ. U be Nɔrɔ daɲe were la. N’u Nɔrɔla daɲe kɔ fe n’o daɲe Ye tɔgɔ ye sariya in be Boli olu kan. Misali: ka ji Bɔn = jibɔn (faranfasibali) jibɔɔn (faranfasilen)
Tɔgɔ geregere minnu b’a la olu be Se ka Bla u kelen na i komin u fana be Se ka Nɔrɔ daɲe laban na dorokoli dɔ sen fe cogo min na.
Misali: nkusun/jelinkusun (faranfasibaliw) nkusuun/jelinkusuun (faranfasilenw). 3- Nin ye feere ɲenama ye ka belebele Bɔ bamanankan sebennen kalanni flanflan la. Misali: karisa be foro kun na (a be ka foro kɔlɔsi fen dɔ la) ani karisa be foro kuun na (a be foro labanyɔrɔ la) olu te kelen ye kɔrɔko fan fe wa u yere kalancogo te kelen ye, nka u tun be Seben cogo kelen na ( kun – faranfasilen faral’a faranfasibali kan) min be geleyaba Don kalanni na.
- daɲe sebencogo kelen, kalancogo fla dun b’a la; a kalancogo fla ʃi kɔrɔ dun te kelen ye fana. Furakecogo dun b’a la, munna an t’a Furake n’o ye? 4- tungurunni banbali be Nɔgɔya kalanni sen fe ni nin sariya kura in ye. Misali: Ntenendon ne be Taa Bɔ so ka Na ani Ntenendon ne bɔra so; o ntenendon fla ʃi fɔcogo te kelen ye, u dun Sebenna cogo kelen. Danfara min b’u fɔcogo ce n’o fana be danfara Don u ni ɲɔgɔn ce kɔrɔko fan fe, munna an fana te danfara Don u sebencogow ce waasa kalanni tungurun-tungurun ka Ban ani flanflan kana Don u kɔrɔw la.
5- kuma kɔrɔ jɔnjɔn be Dɔn. An be kumasen dama-dama Di minnu faamuya man di ni danfara ma Don u ni ɲɔgɔn ce sebenni na.
Sebencogo kura daliluma Sebencogo kɔrɔ flanflanma Karisa seen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yere karisa sen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yere (sen/seen)
Saan dɔ Kera, a Nana ni moto kura ye San dɔ Kera, a Nana ni moto kura ye (san/saan) A ye doni Bl’a Kuun kan A ye doni Bl’a kun kan
A ma npalaan Ta A ma npalan ta
I ka fini be teen kan I ka fini be ten kan
Kana tloon Ke Kana tlon Ke
Tɔɔn te kami in na Tɔn te kami in na
Nin doon an ye jaaka Dɔn Nin don
Suun ma Digi mɔgɔ la bi Sun ma Digi mɔgɔ la bi
Jemaan ko don, finmaan ko te Jeman ko don, finman ko te
Kana Ɲine fɔleen kɔ Kana Ɲine fɔlen kɔ
A ye koon kelen Bɔ (kon ka ca, a ye kelen de Bɔ)
A ye kon kelen bɔ A ye kon kelen Bɔ
Danfara be minnu kɔrɔ ni ɲɔgɔn ce
Sebencogo kɔrɔ
A ye kon kelen Bɔ = ( kon ka ca, a ye kelen Bɔ)
A ye kon kelen Bɔ = ( A ma kon fla Bɔ fɔlɔ, nk’a ye kelen Bɔ)
Kalanni geleya: sebencogo kelen, kalancogo fla, kɔrɔ fla
Nin don, ne ma fen Ke, ce kan Be ten. (don kodɔnnen de ko don)
Nin don, ne ma fen Ke nin kɔ, ce kan Be ten. (kunnafoninan DON de ko don)
O don dere
O don dere
Segelen te, bana were don (faranfasilen)
Segelen te, bana were don (faranfasibali)
A ko nten t’a bolo (nten ɲinita)
A ko nten t’a bolo ( nten fan si)
Kɔlɔn kelen ji man di u la
Kɔlɔn kelen ji man di u la
Mɔgɔ jugu be Se ko la (kojugukela be ko bee Ke)
Mɔgɔ jugu be Se i la (i jugu be dankari i la)
Sebencogo kura
A ye koon kelen Bɔ
A ye kon kelen bɔ
Daɲe minnu be Ke tɔgɔ ni wale ye
A’ kana Segen baara la
A’ kana segen Jate
I ka Kalan, o de ɲɔgɔn te
I ka kalan de ɲɔgɔn te
A ma den Sɔrɔ
A ma Den kɔni
Ben Kera o kan
Ben Kera o kan
Nin te hɔrɔn si danbe ye
Nin te hɔrɔn si danbe ye
K’a Dlon so ci la
K’a dlon so Ci po
A ye sojɔ kalan Ke wa?
A ye sojɔ kalan Ke wa?
Sali den te, Setu den don
Sali den te, Setu den don
A ma ɲegen Ke a la
A ma ɲegen Ke a la
A taara kungo jan kɔnɔ
A Taara kungo jan kɔnɔ
Bin te Falen sumaya kɔ
Bin te falen yan
Sunsun ma den ɲina
Sunsun ma den ɲina
Senefen caman be Mali la
Senefen caman be Mali la
Sebencogo kɔrɔ b’a To flanflan be Don nin kumasen ninnu kalanni na. N’i y’a kanhake Bon ka Sɔrɔ kalanko fɔlɔ la, a Fɔra a Banna, nka n’i y’a Bon k’a Je, i be Tla ka Segin a kalanni kan tuun n’o te i be fen Kalan min te hakilina sebennen ye. U n’u sebencogo kura be ɲɔgɔn da fe k’a Jira o b’a flanflan Furake cogoya min na. Kalanni flanflanmayɔrɔw ɲe finnen don k’u sebenni Jenge. Kumasenw Tɔmɔna ka Bɔ Dramann TARAWELE ka gafe kɔnɔ ko ‘Bamanankan sebenni sariyaw’
1- “ O tuma, kalanfaw ni kalanden jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2 1- “ O tuma, kalafaw ni kaladeen jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2 2- “O tuma, i be Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i dan ye k’a bere Ben” 2- “O tuma, i be Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i daan ye k’a bere Ben” 3- “Ciden saba taara waribon na n’u ka dugu cikan ye” ɲ.11 3- “Ciden saba taara wariboon na n’u ka dugu cikaan ye” ɲ.11 4- “Zan ta don ma diya a da la” ɲ.14 4- “Zan ta doon ma diya a da la” ɲ.14 5- “San dɔ kera Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labenw na” ɲ.21 5- “Saan dɔ kera Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labenw na” ɲ.21 6- “A bɔtɔ ye kon galon ka bin saga kun kan” ɲ.26 6- “ A bɔtɔ ye koon galon ka bin saga kuun kan” ɲ.26
Gafew be flanflan don kalanni na cogo min na D Gafe ɲe n’a sira kumasen Kumasen flanflanntan 1 Ŋ.T ɲ.222 s.14 “Marifa ko gadawu! Kunkan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nun don bulon fɔlɔ kɔnɔ”. “Marifa ko gadawu! Kunkaan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nuun don buloon fɔlɔ kɔnɔ”.
2 Ŋ.T ɲ.255 s.18 “Jelike ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a be k’a yaara, a be ka kɔlɔn fan segere” “Jelike ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a be k’a yaara, a be ka kɔlɔɔn faan segere”
Tɔgɔ minnu laban te nunnafɔ
Mɔgɔ jugu be Se ko la (kojugukela be ko bee Ke) Mɔgɔ jugu be Se i la (i jugu be dankari i la)
Feere were be Лini o daɲe suguw ta la, bari u laban te nunnafɔ. U faranfasilen n’u faranfasibali te kelen ye bari kanhake be K’u kan n’u fana Fɔra ka Faranfasi. An be Se ka Ben a ka k’olu ta taamaʃyen Ke tulu keli ye a daɲe laban na n’a Faranfasira. Misali : saga (faranfasibali), saga’ (faranfasilen) Masalabolo dɔ labennen ni taamaʃyen kuraw ye
1. Sebencogo kɔrɔ: maanabɔla y’a Fɔ cogo min na sebenni ye flanflan Don o la « Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo dɔ don; segujamana don. O don bamanan lakika daan be Wendogo. O don, “an ka dlɔ Min ka mugu Ci”, o de tun Be dugukolo san fe. Ka dlɔ Min ka mugu Ci, ka maa Faa. Foy te Ke dugukolo san fe o don – soje dafla, ca t’u la dugumakolo san fe ni marifa te. Ca ʃi t’u la dugumakolo san fe ni marifa te. Wendogo Seriba! Bamananke sigilen don marifa ba mugan ni tan kun na. Marifa ba mugan ni tan be [Konkaankokasi] Wendogo. Seriba Danbele, Wendogo bamananw. Negedunun mankan be Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle b’a hake la. O don Musa Kulubali, bamanantle b’a hake la. Boli ce juguw be bamanan fe. Nin be Fɔ Segu jeliw fe. Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanan”
2. Sebencogo kura: maanabɔla y’a Fɔ nin cogo la sebenni ma flanflan Don min na “Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo’ dɔ don; Segujamana’ don. O doon bamanaan lakika daan be Wendogo. O doon, an ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, o de tun Be dugukolo’ saan fe. Ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, ka maa’ Faa. Foy te Ke dugukolo’ san fe o doon – soje’ dafla, ca t’u la dugumakolo’ saan fe ni marifa’ te. Ca ʃi t’u la dugumakolo’ saan fe ni marifa’ te. Wendogo Seriba! Bamananke’ sigilen don marifa’ ba mugan ni tan kun na. Marifa’ ba mugan ni tan be [Konkaankokasi] Wendogo. Seriba Danbele, Wendogo bamananw’. Negedunuun mankaan be Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle’ b’a hake’ la. O don Musa Kulubali, bamanantle’ b’a hake’ la. Boli’ ce juguw be bamanaan fe. Nin be Fɔ Segu jeliw fe. Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanaan”
Isiyaka Baalo
bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn