Isiyaka Baalo - ncidori@yahoo.fr // ncidɔri (bataki kan)
Daɲɛw ni kumasenw fàn dɔ bìnni: mɔsɔnni
Лɛfɔli: mɔsɔnni ye daɲe wali kumasen yɔrɔ dɔ bìnni ye kà Bɔ a la n’a te yelema Dòn a kɔrɔ la. O waleya in barika kà bon bamanankan na kosebe. A bɛ Kɛ daɲɛkunda cogo min na a fana bɛ Kɛ kumasen-kunda tèn.
I. Daɲe mɔsɔnni
Daɲe siginiden dɔ bìnni kà Bɔ a la. Cogoya saba be daɲe mɔsɔnni na: daɲe dabɔ mankan dɔ bìnni kà Bɔ a la (ɲemɔsɔn); daɲe cemance mankan dɔ bìnni (cemɔsɔn); daɲe laban mankan dɔ bìnni (kɔmɔsɔn). Ni mɔsɔnni Bolila daɲe min kan, o be sebencogo fla Sɔrɔ minnu kɔrɔ ye kelen ye: a mɔsɔnbali sebencogo an’a mɔsɔnnen sebencogo.
Лemɔsɔn
Ni daɲe damine kanɲe(w) mankan Bìnna kà Bɔ a la k’a tɔ To a nenyanfan ye.
Misali: kunsigi ==> sigi
- Cemɔsɔn
Ni daɲe mankan dɔ Binna kà Bɔ a cemance la k’a kere fla Ncɔn ɲɔgɔn na. Kanntan (dafata) be Bin cogo min na kanma (dafalen) fana be Bin ten.
a. Kanntan bìnni
Misali: dàga ==> dàa
Daɲe dɔw kanntan bìnni be Nà ni daɲe sawura nɔɔnini ye.
Misali: mɔgɔ ==> maa
Kabalanw / cogoya sementiyalanw
- Kanma bìnni
Misali: dalan ==> dlan
3. Kɔmɔsɔn
Ni daɲe mankan laban Binna kà Bɔ a la k’a tɔ To juyanfan ye. O kunkurun in be Weele ko kɔmɔsɔn.
Misali: tasuma ==> ta
Janto!: mɔsɔnni te Karaba. Ni daɲe min te Fɔ k’a Mɔsɔn fɔli la, o te Dyagoya-mɔsɔn sebenni na. Ni mɔsɔnnen ni mɔsɔnbali be Sɔrɔ daɲe min na fɔli la, o de be Jate sebenni fana na.
Misali: nin daɲe ninnu te Fɔ kà Mɔsɔn; u dun fana te Seben kà Mɔsɔn.
II. Kumasen mɔsɔnni
Kumasen fana be Fɔ k’a Mɔsɔn bamanankan na. O ye daɲe kelen bìnni ye kà Bɔ kumasen kɔnɔ wali kumasenbolo la. A mɔsɔnnen n’a mɔsɔnbali kɔrɔ bee ye kelen ye. Ale be Ke blankɔ-kunda, ɲininkalikunda, nɔnabla-kunda, tùgulankunda,…
1. Blànkɔ-kunda: blànkɔ (kɔbla) be wale n’a kɔdafa cela Ben, nka 'tumaw la olu be Jen blànkɔ 'kɔ. O la kumasen wali kumasenbolo be Dàn sira la kà Лὲ a ‘kɔ.
Misali:
2. Лininkalikunda:
Misali:
4. Nɔnabla-kunda:
Misali:
- Tùgulankunda:
Misali:
Laɲini : nin dalilu ninnu b’a Jira ko bamanankan sebenni sariya latigeli kà Ke kanma (dafalen) ni kanntan (dafanta) ye kuday (structure canonique CVCV) k'o tɛ sariya tlennen ye. Laala ʃarl Berd ma nin bee Ye a ka ʃifleli kɔnɔna na wali a na Ke a y’i Tugu kà ntubanku Dòn an ‘bolo ; n’o te bee b’a Dɔn ko tɔnɔ ni tnɔ te kelen ye blen bamanankan na yere sango ko mɔgɔ be t’i Jɔ ko k’o bee Seben cogo kelen na (tɔnɔ = sogo saradali k’a Tla, o sara kelen-kelen ; tnɔ = nafa min be Bɔ ko keli la a ka c’a la warilamago).
Bamanankan mɛnbaajɛ t’a Fɔcogo ʃi la fana ko : dalan, dulɔ, duloki, filen, fiye, ɲɔgɔntuma, tila, tile, tiɲe, tulo, diya, diyalatige, diyatɔ,... A b’a Fɔ de, Ko :dlan, dlɔ, dloki, flen, fye, ɲwaantuma, tla, tle, cyen, tlo, dya, dyalatige, dyatɔ,...
Sebennikela dɔw y’a Ye kabi tuma jan k’a Seben a cogo ɲuman na. Olu ka ‘sira ma Ke CVCV ko in na. Nka, bì u b’a fe kà CVCV ko in de Dyagoya-tintin an ‘kùn na kà bamanankan daɲe caman To ‘sebenbali ye, k’a sebenni Ke k’a fɔcogo Jὲ, k’a kalanni tɔ Geleya an ‘bolo kà T’a fe, k’a Sumaya. O ɲininikela n’o sebennikela dɔw Fle:
- Kalilu Teera ni daa ka kɔre kele, gafe ɲe 19 sira 20, mɔrrɔ
- ʃarl Bayel ni dictionnaire Bamabara-français. A Ko :
« la prononciation phonétique est indiquée entre [ ] quand l’orthographe officielle s’écarte de la prononciation effective ». Munna ale be nin Fɔ? Bari a y’a Ye ko sebenni b’a la kà fɔcogo Jὲ tuma caman na. O dun Fɔra Ko an k’an Farati o ma an ka kanw sebenni na n’o te an laban be na Taa Dòn Franse ni angle sebencogo filiw la i n’a fɔ mankan kelen sebencogo caman (e = è, ê,es, est, ai, e ; an = an, en, em, am…) wali daɲe sebenna ni siginiden minnu ye a t’olu mankan Di fɔ mankan sugu were (charisme, paon,..).
- Benbakan dungew : o kulu in maa ʃi (Bari, Dukure, Tanba, Kanute, Jakite…) ma Sɔ̀n a ma don kelen si ko CVCV ye bamanankan taalan ye.
- MAKDAS : o mɔgɔw ma Sɔ̀n kà Da u ka dalilu kan : a be kan Lanɔgɔ, k’a 'kalan Goya, k’a daɲe To sebenbali ye, k’a To min be Fɔ n’o be Se kà Seben o te Seben. Olu y’a Jira k’a fɔ n’i tlo be maa min gafekalan na bamanankan k’a Je, i b’a Sɔrɔ a tigi t’a kalanna ni ni CVCV dalilu ye. A b’a sebennen Ye CVCV la k’a Kalan fɔcogo cogo la. Nk’o ye maa minnu ye kan kalannina waanew ye, n’o te e maa o maa y’a Kalan ni CVCV dalilu ye, i te Kisi Sumaya ni fɔkaje ma abada. Kà Da nin bee kan, u y’a Jira tugun Ko ni an bɛ waledaɲew wali waletɔgɔw Sinka kà Dòn kan na, ko a CVCV-ko be Taa Ke gὲleya were ye tugun (Maxwell = Makisiweli, kalashnikov = kalasinikɔfu…). U Ko munna an t'olu Sɛbɛn ko Makswɛl, kalasnikɔf walasa an ka sɛbɛnnen kàlankan kà Gɛrɛ a tɔgɔjɛw fɔcogo la. Mɔgɔ man kan kà waletɔgɔ Fɔ k'a Cyɛn.
Blàdon : 2018-03-29 Yɛlɛmako laban : 2018-03-29
dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn gla_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn kin_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn