Sinji ɲɔgɔn tɛ den nɔnɔw na. Farikolojɔ witamini ni minirali caman bɛ a la. Ji tɛ muso minnu sin na, olu bɛ se ka nɔnɔw di u denw ma, nɔnɔmugu ye o dɔ ye. Walasa den ka nafa sɔrɔ a ka dumuni duntaw la, aw bɛ nɔnɔmugu ni sukaro ani tobilikɛ tulu dɔɔni ɲagami u la (aw ye gafe ɲɛ Denmisɛn fitiniw balocogo ɲuman lajɛ).
Bɔli ɲɛ 1 jiwulilen na, aw bɛ
Dumuni nafamaw de ye witamini ɲumanbaw ye. Nka ni dumuni nafamaw tɛ sɔrɔ, ka a sɔrɔ ni muso farikolo mako bɛ a witamini caman na kɔnɔmaya waati la, a ka kan a ka witamini dorokolenw ta.
Witamini dorokolenw ni jolisegin dumuni suguya caman bɛ sɔrɔ nka a furakisɛlamaw de sɔngɔ ka nɔgɔn. Nafa tɛ witamini dorokolenw pikiri la wari tiɲɛ kɔ, wa u bɛ se ka dimi wɛrɛw lawuli ani ka na ni bana kuntanw fana ye. Tuma dɔw la witaminiw nafama tɛ kɛ fangasɔrɔ dumuniw ani funtenidonnanw la, wa a ka ca a la u sɔngɔ ka gɛlɛn ka tɛmɛ u nafa kan.
Witamini dorokolenw caman bɛ ta kisɛ 1 tile kɔnɔ, nka aw bɛ a forokoni kalan walasa ka a tacogo dɔn.
Suranfiyen ni ɲɛkilitara ka teli yɔrɔ minnu na, mɔgɔw mako bɛ jiriden nɛrɛmaw ni nakɔfɛnw dunni na ɲugubuludumuniw, ani dumuni dɔw n’a fɔ fanw ni biɲɛw. Komin olu sɔrɔli tɛ ko nɔgɔn ye tuma bɛɛ – waati kunkurunninko ye min ye– farankanbalo Witamini A dili denw ni jubaatɔw ma kalo o kalo, o ye hakilina ɲuman ye.
I kɛ man di ka Witamini A camanba sɔrɔ dumuni kelen kɔnɔ. Nka a caman fana sɔrɔli min bɛ an ka furakisɛ tataw kun bɔ bonya la i n’a fɔ furakisɛw, furajibaraninw walima tulukun cogo, o fana man ɲi. I kana sɔn ka a dunta hakɛ tɛmɛ a laɲininen hakɛ kan.
N’a bɛ di den fitiniw ma, aw bɛ mugu bɔ ka a ni sinji dɔɔni ɲagami ɲɔgɔn na. Ni furajibaranin don, aw bɛ o da tigɛ ka o ji kɛ den da.
Witamini A bɛ galakanɔrɔ ni ɲɛfiyen kunbɛn, olu fila ye ɲɔnin gɛlɛyalenba ka bana lawulilenw ye minnu bɛ ye ka caya.
Ni mɔgɔ don balodɛsɛ bɛ min na kosɛbɛ walima n’a ka yeli dadugali dabɔtɔ don, aw bɛ segin furakɛli in kan dɔgɔkun 2 siɲɛ fɔlɔ tɛmɛnen kɔ.
Nɛgɛ nafa ka bon kosɛbɛ jolidɛsɛ suguya caman furakɛli ni kunbɛnni fɛɛrɛw la. Nɛgɛ tali da la furakɛli bolo ma kɔrɔlen na, o kuntaala dɔgɔyalen ye kalo 3 ye. Nɛgɛ bɛ fɛrɛ a ka baara ma fari la n’a ni Witamini C tara ɲɔgɔn fɛ (a kɛra o sɔrɔli ye nakɔfɛn ni jiridenw dunni fɛ o, walima o yɛrɛ furakisɛ tali fɛn o fɛn ye).
Nɛgɛ tali bɛ nugu sɛgɛn tuma dɔw la o kosɔn a tali laɲininen don ni dumuni ye ɲɔgɔn fɛ. Fana a bɛ se ka kɔnɔja bila kɛrɛnkɛrɛnnenya la mɔgɔɲɛnatigɛw la, ka tila k’a tigi ɲɛgɛnnataa ɲɛ fin. Ladilikanw yɔrɔ kalan ɲɛ Kɔnɔmagaya. N’aw bɛ to ka nɛgɛ jilamaw min sɔn o b’i ɲinw fin-fin. Aw bɛ min ni kala woma dɔ ye walima i b’i ɲinw jɔsi joona i tilalen kɔ a minni na.
I hakilito a sumani kɛko ɲuman na. Nɛgɛ damatɛmɛtali ye bagamafɛn ye. I kana nɛgɛ di mɔgɔ ma balodɛsɛ bɛ minnu na kojugu. I b’i jɔ u k’u yɛrɛ sɔrɔ ka bɔ balodɛsɛ bolo ka sɔrɔ ka nɛgɛ d’u ma.
Nɛgɛ sugu bɛɛ n’a kɔnɔfɛn don. Misali la, ni kiribisɛgɛ nɛgɛma min kisɛ ye mg 300 ye, aw bɛ sɔrɔ nɛgɛ mg 60 b’o kɔnɔ. Nka ni zonsukaro nɛgɛma don, o kisɛ min ye mg 325 ye aw bɛ sɔrɔ nɛgɛ mg 36 b’o kɔnɔ. O b’a jira k’a fɔ k’i ka kan ka i bolo furakisɛ, siro walima balodafanɛgɛ foroko kalan fɔlɔ ka sigi n’a kɔnɔnɛgɛ hakɛ ye.
Kiribisɛgɛ nɛgɛma dili sumancogo ni sisan dalilu ye
Asidi foliki jɔyɔrɔ bɛ se ka bonya jolidɛsɛ suguya dɔw furakɛli la, minnu na, fiɲɛ bɛ bila jolikuru la jolisiraw kɔnɔ, i n’a fɔ ni sumaya don. Jolidɛsɛbagatɔ min samanɛnɛ ka bon walima ni a fari ɲɛ ye nɛrɛma ye, o tigi mako bɛ asidi foliki la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni kiribisɛgɛ nɛgɛma (sulfate ferreux) tɛ ka fisaya a ka jolidɛsɛ ma. Den minnu balola ba nɔnɔ na ani jolidɛsɛ ye musokɔnɔma minnu minɛ walima ni balodɛsɛ bɛ u la, olu farikolo mako bɛ asidi foliki la ani joliseginfura fana.
Asidi foliki bɛ sɔrɔ ɲugumadumuniw dunni fɛ, ka fara sogo ni biɲɛ kan, walima asidi foliki furakisɛ yɛrɛ tali. A ka ca a la dɔgɔkun 2 furakɛli bɛ denmisɛnni bɔ, hali ni o ye a sɔrɔyɔrɔ dɔw la ciyɛnbana bɛ denmisɛnni dɔw la, walima jolidɛsɛ suguya dɔ min bɛ wele talasemiya (thalassemia) olu furakɛli bɛ se san ma. Jolidɛsɛ ni balodɛsɛ bɛ musokɔnɔ minnu na, olu ka kan ka asidi foliki ni jolisegin furakisɛ ta u ka kɔnɔmaya bɛɛ kɔnɔ.
Asidi foliki tata hakɛ jolidɛsɛ furakɛli la. Ni aw bɛ a mikɔrɔgaramu 400 ta
Aw bɛ a kunu siɲɛ kelen tile kɔnɔ.
Nin fɔra dɔrɔn de walasa ka a tali negebɔ mɔgɔw la. Witamini b12 nafa ka bon jolidɛsɛ suguya dɔ de furakɛli la min yɛrɛ tɛ ye ten fo ni a kɛra mɔgɔ dɔw ye minnu si tɛmɛna san 35 kan, ni u bɛnbakɛw bɔra erɔpujamana sahɛli fɛ. Dɔgɔtɔrɔ caman bɛ witamini B12 sɛbɛn u ka banabagatɔw kun waati min a mako tɛ u ye, a bɛ kɛ dɔrɔn ka banabagatɔ hakili sigi. Aw kana aw ka wari latiɲɛ witamini B12 la. Aw kana a to fana dɔgɔtɔrɔ walima kɛnɛyabaarakɛla ka a di aw ma fo ni aw ye jolisɛgɛsɛgɛ kɛ min ye a jira aw la ko jolidɛsɛ jugumanba bɛ aw la.
A miligaramu 1 anpululama bɛ sɔrɔ mililitiri 2,5 kɔnɔ walima a jilama ɲɛ jɛmannama don
Witamini K bɛ farikolo dɛmɛ ka joli simi ani ka a lajɔ. Nka, denfitiniw bɛ bange ka sɔrɔ witamini K caman tɛ u fari la, o de la basibɔn ka teli ka u sɔrɔ. O farati ka bon kosɛbɛ. Ni joli bɛka bɔ denfitini yɔrɔ dɔ la (a da, a barakun, a banakɔtaayɔrɔ), aw bɛ witamini K dɔ di a ma walasa ka basi caman bɔli bali. Witamini bɛ se ka di denyɛrɛni fitiniw ni den sebaliw fana ma (minnu tɛ kilogaramu 2 bɔ), walasa ka u tanga basibɔn ma, o min ka teli ka u sɔrɔ.
Witamini K tɛ den kɔrɔba ni balikuw ka basibɔn lajɔ.
Aw bɛ witamini K miligaramu 1 (miligaramu 1 anpulu, walima miligaramu 2 anpulu tilancɛ) pikiri kɛ den woro sanfɛla la, lɛri 2 a bangelen kɔ.
O kɔ, aw kana pikiri fosi wɛrɛ kɛ a la, o kun tɛ ani fana a farati ka bon.
Tuma dɔ la furakisɛlama miligaramu 25 bɛ sɔrɔ
Sɔgɔsɔgɔninjɛ ye mɔgɔ minnu minɛ ani ni u furakɛra ni isoniyazidi ye (isoniazide, INH), witamini B6 ntanya bɛ olu fari la. Witamini B6 ntanya taamasiɲɛw dɔ ye: a tɛgɛ kɔnɔnaw walima sentɛgɛ kɔnɔna bɛ a dimi walima ka a sɔgɔsɔgɔ, a fari bɛ a dimi, a dusu bɔ ka di, a tigi tɛ sunɔgɔ sɔrɔ.
Mɔgɔ min mana isoniyazidi ta don min, aw bɛ witamini B6 di a tigi ma o don.
Tuma dɔ la, a bɛ kɛ:
Iyodi ni jilafɛn ɲɛnamaniw (kako, ngagaw ni a sɛrɛw) dunni ye iyode sɔrɔcogo ɲuman ye. Nka sigida min na ni nin fɛn ninnu sɔrɔ man di, ni folotigiw ka ca, walima den lagalagatɔw ka ca, sigida mɔgɔw ka kan kaiyodi fara u ka dumuniw kan.
📖 Gafe kɔnɔkow
← Segin kɔfɛ | Taa ɲɛfɛ →
bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn