BAALO : jàmu dòn Màli la, Sὲnɛgali, Laginɛ, Kɔdiwari, Burkina
Baalo ni jàmu jumɛnw bɛ Fɔ kà Gὲrɛ ɲɔgɔn na ?
Fàrafinna tlebin-yanfan fɛ, Baalo ye ‘jàmu ye min bɛ Fɔ kà Kɛ jàmu màyɛlɛmanen ye. A ni jàmu minnu bɛ Fɔ ò màyɛlɛmani ‘kɔnɔ olu ye Baaro, Bawo, Baal, Baylo, Belo. Baarow Bɛ Burkina kà Caya ani dɔw bɛ Laginɛ i n’a fɔ yènkaw ka dɔ̀nkilidala ŋana min Bɛ yèn ko Fode Baaro. Bawow Bɛ Sὲnɛgali. Baylo ni Belo ani Baal Bɛ Màli ni Sὲnɛgali. Nkà, nìn jàmu min Bɔra min na ò dalilu Sɔ̀rɔ man di hali dɔw b’a Fɔ ko Baalo de Bɔra Baaro la. Munna a fana tɛ Se kà Fɔ ko Baaro Bɔra Baalo la ? A Fɔra ko Baarow kɛyɔrɔba dɔ ye Wòrodara ye Burkina.
Jàmu « Baalo » Sɔ̀rɔla cogo di?
Màli la, n'i Ko Baalo, i Ko Bamanan, i Ko Maninka, i fana Ko Senefɔ. Dɔw fana b’a Fɔ k’i Ko Fla. Baalojamu sɔ̀rɔcogo bɛ Fɔ kà Kɛ kumakan nàta in ye :
Cὲ dɔ tùn Be yèn min ka baara tùn ye jùlaya ye. A tùn b'ò baara in Ke kɔrɔnfe-dùguw ni tlebinfe-dùguw ‘ce. A waati y'a Sɔ̀rɔ jamanaw ma dànfara kà Kɛ Màli ni Moritani ni Laginɛ ye tàn fɔlɔ. I tùn b'a Mìne cencen na fɔ tukɔnɔna na, i te Màli ye sanko Kɔdiwari minnu ni Sɛnɛgali te kelen ye. I tùn be Se ka fen min Ye k'ò be dànfara Dòn yɔrɔw ni ɲɔgɔn ‘ce ò tùn ye siyaw dɔrɔn ye. Kɔrɔbɔrɔw tùn b'ò la, Bamananw, Surakaw, Flaw, Maninkaw, Marakaw... Ò siya kelen-kelen bee tɔgɔ tùn be Jà u ka dùgukolo kan: kɔrɔbɔrɔjamana, bamananjamana, flajamana, marakajamana an'ò ɲɔgɔnnaw. Ò ʃiyaw bee la, jùlaya kebaaw tùn be yèn. A waati kasaara caya kosɔn (waraw, saw, tukɔnɔ-fenw ani jɔ̀nminenaw), mɔ̀gɔ kelen tùn te Wuli k'i Ke dùgusira jan kan tèn. Ò la, jùlaw tùn be Ke ‘kulu-kulu ye kà jùlayasira Taama. Taama tùn byɛ Kɛ sèn na, fàli ani sòw la a waatiw la. Jùlaw tùn be Bɔ n'u ka yɔrɔ fenw ye kà T'olu Jàgo u sɔrɔbaliyayɔrɔw la. U tùn be Tla kà Bɔ ni jàgofen werew ye ò yɔrɔw la kà N'olu Kɔmafalen u bɔyɔrɔ la (dunfenw, màramafenw, màsiriw, ani baganw). Jagokelaw tùn be Yaala kɔrɔn ni tlebin ce nin cogo in na. Dùgusenw fe kà Taa, bee tùn be jàtigi Лini i yὲre la dùguw ‘kɔnɔ i be Jìgin min kan, a' ‘se o se ò dùgu la. An ka cὲ jàbaala Bὲnna du min ma nùmuya tùn be Ke yèn. Kulu ‘se o se yèn, ale tùn b'i tòro Dòn ò du in tìgi la sàn'u kà Taa dùgu were la. Jàgo taa-ni-kasegin sèn fe, an ka jùlake Nàna n'a mùso y'a fe kà Bɔ u ka dùgu la ʃyὲn dɔ la. U Sera dùgu in na minke, u Taara Jìgin cὲ jàbaala kɔrɔ la. Jùlake mùso lasiritɔ tùn dòn. Mùso ka tìn Nàna Wuli k'u To yèn. Taama degun n'a lanɔgɔ Bònyako jugu fe a Kera tìn gelen ye kosebe. A ma ɲe fɔ mùso in Tora a ka kὲle la. Den nima Wolola kɔni. Jùlake jigi-latigebaatɔ ye den in Kàlifa a jàtigike n'a mùso la. A Ko sin t'ale ‘bolo kà Di den in ma wà kà Da ò kan ale yὲre ka jùlaya ni dennabalo te Taa.
Den lanɔgɔlenba Nàna hali maa t'a Dɔn k'a be Balo. Jùlake taatuma selen, a jìgi mìsenyalenba ye a jàtigike kà dùgu Blà. A Taara a ka jàgosira fe. A Menna kosebe ò sèn fe yèn. A tùn te Deli kà menni min Ke yèn ka kɔrɔ a Tὲmena ò hake bee kan k'a màsɔrɔ a hakili tùn te maa ʃi la a ‘kɔ. Don dɔ la, a ye seginni sira Ta kà Bɔ a ka jùlaya-keyɔrɔw la. A Nàna Se dùgu kelen in ma kà Jigin yèn a jàtigike kelen in fe yèn. Ò don a ni jàtigike ye bàro caman Ke. U ye ò don ʃu kuuru bee Ke kà ‘ɲenafin Bɔ ɲɔgɔn na fɔ kà dùgu Je. U Jὲra kà daraka Dun dùgu jelen. Jùlakɛ ye sɔɔnin Ke kà sɔ̀rɔ kà sira Лini a jàtigike fe. Ò siraɲini Bàlala jàtigikɛ la. Ò Ko a ma k'a te Se kà Taa ò cogo la tèn. Jàtigike y'a Лini k'a hakili Làjigin ni ‘ɲininkali ye ko yala k'a Лinena wa? A Ko ò ma ko kà Лine mun ‘kɔ ? Jàtigike Ko a ma ko yala a ma Taa kà foyi To a ‘kɔ yàn ʃyὲn tὲmenen na ale ka du ‘kɔnɔ wa? Jùlake sìgilen ò yɔrɔ bee a hakili Sinna kà Jìgin tèn. A Ko ale Bɔra yàn k'a Sɔ̀rɔ a mùso Tora a ka tìn na. A jàtigike ye kuma Tà ò la sa. Ò Ko mùso Sàra kà den min To k'ò Be yàn. Jùlake ɲe waalen Tora tèn. Ale yὲre fe den in tùn te Balo Fyew. A ye ɲininkali Ke a yὲre ma: "a Balola?". Jàtigike Ko a ma k'a Balola dere. A Ko den be yàn Ko tɔɔrɔ ʃi t'a la.
Den in tùn Kɔ̀rɔbayara k'a Cὲbalenya kàban. A ni jàtigike yὲre wolodenw be Jὲ kà baara bee Ke ɲɔgɔn fe. Jatigike yὲre ‘ɲùman na a ɲɔgɔn cὲkise t'ale denw na. Ale y'a Dège nùmuya la a ɲe ma. A ‘sebe ye baara ye n'ale ka du denmisen tɔ bee ye. Jùlake Tora kunpa la tèn. Ale tùn m'a Bl'a kùn na don kelen ʃi k'a be Segin kà Na den in Sɔ̀rɔ yèn. A yὲre hakili tùn te ‘denko la blen. Ò yɔrɔ bee, jàtigike y'i kan Blà a denw ma fanda la k'u bee kà Nà. Denw Nàna minke, jùlake ma Se k'a den Dɔn kà Bɔ tɔw la. Ò yɔrɔ la a ɲeji-sirafla Jìginna. Kɔgɔlenba dɔ tùn Bɛ denmisɛnw na jàtigike y'ò tege Tà k'ò Jìr'a la k'a den Fle. Dɔ Fàrala kasi kan tuun, bàri a tùn ma Sìgi ni ‘denko ye abada. Den yeli Bònyana a ma f'a Desera k'a ɲeji Mìne.
Jàtigike Sɔ̀rɔla kà ɲefɔli Ke jùlake ɲe a denke kan. A ko jùlake ma tàn: " i den Fle. A Balola wà a Kɔ̀rɔyara. A Lamɔna ne ‘bolo yàn fɔ kà Nà Se bì ma. N tùn B'a la k'i Siralaje. N Ko ni i Kera ‘seginfen ye jyen don ò don, n Ko i be Taa n'a ye. Ala y'a Ke i Taara minke i ma Kɔ̀n kà Segin fɔ bì. A wolo ni bì ‘ce, ne kɔ̀ni y'a Ladamu n ka taabolow la. N y'a Dège n yὲre ka ketaw la n'ò fanba ye nùmuya ye. Den in yὲre be yɔrɔ min na bì, a ɲɔgɔn te ne wolodenw na nùmuya ɲedɔnni na. A bolo jelen don a la kosebe. A bɔɲwaanko kà Dɔgɔ ne ka fanda la bì. A ɲe ka kegun baara fe koɲùman. Fen ò fen ye nùmuya baaraw kɔ̀ni ye, a Mɔ̀na ò la w'a b'a Dɔn fo kà tὲme. Ayewa, e ka baara Bὲnna jùlaya ma. I b'ò de Лedɔn kosebe. Mɔ̀gɔ bee dun b'i den Lamɔ i yὲre ka baarada kan. Nìn den in Fle nìn ye, a ka Lamɔ kùnfɔlɔ ma Ke i ‘bolo. A t'i ka baara Лedɔn n'ò ye jùlaya ye. A be nùmuya de Лedɔn. Ò siratige la, ne tùn t'a fe blen i ka Taa a Dyagoya Blà baara were la a te min Sidɔn. N b'a Лini i fe i kàna foyi were Wajibiya a kan blen kà Tὲme nùmuya in kan. Nùmuya in b'a Bɔ kosebe a ka jyennatige ‘kɔnɔ . Ò ɲedɔn min B'a la a te na Dese a dahirime sɔ̀rɔli la n’ò ye. I kan'a Kanukuna ni ko were ye blen kà Tὲme ò kan. Taalen ‘ɲe, n'a yὲre ye den minnu Sɔ̀rɔ, a' be Se k'olu Blà sira were kan ni nùmuya m'a' Dya. Nkà ale yὲre ta fàn, i b'i Jija k'a To nùmuya sira kan. A joon be kà Se hake min na ò la bì a man kan i k'a Gen kà Bɔ ò sira kan".
Nìn kuma nìnnu Tὲmena jùlake n'a jàtigike ‘ce sàni a kà Taa n'a denke ye a bɔdùgu la. A denke tɔgɔ laban Nàna Ke "BALO" ye jùlake yὲre fe. Ò ma Sɔ̀rɔ dɔ were fe a ka ɲininkali fɔlɔ ‘kɔ: yala a Balola wa? Ò daɲe kelen in Jàra a tɔgɔ ‘kùn na. I n'a fɔ denke baloli Kera bàlannako ye a fa ‘bolo, ò ye BALO Fàra a tɔgɔ kan fo kà n'ò Ke a yὲre majamunan ye sa. A Tora nùmuya la. A fa ma baara were Wajibiya a kan ò jàtigike ka ladilikanw kosɔ̀n. A ye den minnu Sɔ̀rɔ « BALO » Kera olu bee jàmu ye. Nk'a dɔw ma nùmuya sira Tà. Olu ye baara werew Dège k'u dahirime Лini u ka ɲenamaya ‘kɔnɔ. Dɔw yὲre Tὲmena ni nùmuya ye kuday. Ò ko kelen be ‘sèn na kà Nà fo bì. Mɔ̀gɔ minnu jàmu ye BAALO ye bì, ò nùmu ka ca. Nkà dɔw Be yèn minnu te nùmu ye. Ò Sɔrɔla nin cogoya in de fe. Baalo bee te nùmu ye ò ɲefɔlen Fle nin ye kà mɔ̀gɔw Bɔ ‘kunpa la.
Jàmu Baalo be Seben k'a Sàma “Balo è Baalo” bàri a Menna kà Fɔ minke mɔ̀gɔw da yὲlemacogo y'a Fɔ k'a Sàma. N’o tɛ, a Bɔra “BALO” kelen-kelen in na de min kɔrɔ ye nimaya ye n'a sìna ye sàya ye.
An be dɔɔnin Fɔ kà Fàra kɔrɔfɔ kan. An b'a Jir'a' la ko nùmuya t'a dànmanasiya ye. Siya dànfara fɔlɔ ye kan ye. A flànan ye tabiya ye n’ò be waleya laadalakow ‘sèn fe. ‘Nùmukan te yèn, nùmubaara de Be yèn. Nùmu be siya min ‘kɔnɔ a b'ò kan de Fɔ . A kɔ̀ni b'a ka nùmuya Ke i n'a fɔ siya mɔ̀gɔ tɔw be baara werew Ke cogo min na. N'ò te Bɔbɔnumu, Bamanannumu, Kɔrɔbɔrɔnumu, Flanumu..., nìn bee kelen-kelen b'u ka siya kan de Fɔ. U bee jὲ te kan ye, nkà u bee jὲ ye nùmuya ye.
‘Siya te ‘siya ‘kɔnɔ, baarada caman de be Se kà Ye siya kelen ‘kɔnɔ. Ni nùmuya tùn ye ‘siya ye, an tùn te n'a Men ko Bamanannumu, Flanumu, Marakanumu, Kɔrɔbɔrɔnumu... Nùmu be siya bee ‘kɔnɔ. Baarada de dòn a ni siyako te ɲɔgɔn ‘ɲe ‘sira la.
Mɔ̀gɔ be Se kà baarada dɔ Blà kà dɔ were Ke, nkà mɔ̀gɔ ʃi te Se k'i siya Blà kà Dòn siya were la, bàri i be Wolo siya ‘kɔnɔ nkà i be Dège baarada de la. Baalo ɲàmakalaw Be yèn, a fana hɔrɔnw Be yèn.
Blàdon : 2018-10-31 Yɛlɛmako laban : 2018-10-31
bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn