Bamanankan daɲɛw kɔrɔɲɔgɔnma-ko : bosolisɛbɛn dɔ kɔrɔɲɔgɔnmaw bosoli
Bamukan
Kɔrɔɲɔgɔnmaya ye cyɛn ye bamanankan na. Kɔrɔɲɔgɔnma Bɛ daɲɛ caman na. Sɛbɛnfɛnw minnu y’o Sɛmɛntiya, olu kàlanni ye mun Fɔ an ye o ko kan ? Kuma Bɛ yen de.
Kùnfɛjate la tèn, a bɛ Bàla ‘mɔgɔ la ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Tɛmɛ daɲɛ 2 kan kosɛbɛ bamanankan na. Bari an caman fɛ, bamanankan ka kɔrɔɲɔgɔma-ko ma Jiidi fo kà Se o bɛɛ ma. Mɔgɔ caman yɛrɛ hakili la, kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ni ɲɔgɔn ‘cɛ o ‘kɛ man di k’i yɛrɛ Bɔ daɲɛ fla la ɲɔgɔn fɛ. Gafe bɔlenw ka kɔrɔɲɔgɔnma fɔlenw ye kɔrɔɲɔgɔnmaw Jira an na ni bàlannako dɔw ye. Bosolisɛbɛn tɔmɔnen ye kɔrɔɲɔgɔnma dɔw Jira an na minnu Bɛ daɲɛ seegin Bɔ tusun kelen ‘kɔnɔ.
Daɲɛ minnu Fɔra kà Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye sɛbɛnw ‘kɔnɔ yala o bɛɛ bɛ Se kà Jate kɔrɔɲɔgɔnma yɛrɛ-yɛrɛ ye wa ? A dɔw kɔni bosoli y’a Jira an na ko ‘jɔsen tɛ a dɔw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la.
Kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Bòli daɲɛw ‘cɛ minnu Bɛ mabɛnsiya kelen na i ko tɔgɔ ni tɔgɔ, wale ni wale. Nin bosoli in y’o Sɛmɛntiya kà Tla kà mabɛnsiya damadɔ Jira ko kɔrɔɲɔgɔnmaya Tɛmɛna olu kɔnɔdaɲɛw ni ɲɔgɔn ‘cɛ bamanankan na.
Tnɔ laban min bɛ Se kà Yen in ɲinini kàlanni na, o ye kɔrɔɲɔgɔnma tusun kelen kɔnɔdaɲɛw sogolocogo dalilu kɛli ye k’u Tlà-tla ‘kulu ni ‘kulu ye : a daɲɛw ka bɔnnaya, dorokolenya, kansureya n’a ɲɔgɔnnaw.
Damako
Damako damadɔ Bɛ an ka fasiri in sɛbɛncogo la minnu ka kan ni ‘ɲɛfɔli ye. Anw Bɛ ‘kuluw fɛ kulu minnu ye taabolo kuraw Labɛn k’u Dajira bamanankan sɛbɛnni tɔ baarali la kà Лὲ kà T’a fɛ. O kulu dɔw ye MAKDAS-BƐNBAKAN DUNGEW ye, Kan ni Yiriwa, Fàkan Kanbaaraso ani dɔ wɛrɛw. O kulu kofɔlen ninnu ye fὲɛrɛ kura dɔw Dajira k’u fana Dòn u ka sɛbɛnniw na gὲlɛya dɔw furakɛli 'kan ma bamanankan sɛbɛncogo kɔrɔ la i n’a fɔ kàlanni gὲlɛya banbaliw, o minnu ye kanhakɛw sìgibaliya ‘nɔ ye ani daɲɛ dorokolenw jànyako-juguya ‘nɔ ye. Aw b’o fὲɛrɛ kuraw batolen Ye fasiri in ‘kɔnɔ kà Taa i n’a fɔ walew dabɔ kùnbayali, cì dònni daɲɛ janw na, kanhakɛw taamaʃyɛn sìgili, mɔsɔnni batoli, blànkɔw dorokobaliya, « ʃ » blàli « sh / sy » nɔ na ani daɲɛ doolomaw ɲɛfɔli. Walasa u kana Kɛ ‘bàlannako ye aw ‘bolo, an y’u Dàntigɛ yan k’aw Lasɔmi.
-
Walew siginiden fɔlɔ kɛli kùnbaba ye
I bɛ walew daminɛ sɛbɛnnen Ye ni siginiden kùnba ye bari bamanankan na wale tɛ siyakelen-daɲɛ ye (daɲɛ min tɛ To mabɛnsiya kelen na a ye o ye sɛbɛnni ‘kɔnɔ). Wale bɛɛ tɔgɔlama Bɛ yen : a bɛ Bòli (Bòli : wale) / a bɛ bòli la (bòli : tɔgɔ). Daɲɛ min ye wale ye o sɛbɛncogo n’a tɔgɔlama sɛbɛncogo bɛɛ ye kelen ye. Nka gὲlɛya Bɛ yɔrɔ min na o y’a daɲɛ in kàlancogo ye ‘siya ni ‘siya. Ni daɲɛ Bɛ waleya la, a bɛ faranfasibali mankan Bɔ kuday. Nka n’o daɲɛ kelen Bɛ tɔgɔya la, a bɛ Fɔ ni farafansilen kanhakɛ ye cogo min na a bɛ Se kà Fɔ ni faranfasibali kanhakɛ ye tèn. O kɔrɔ ye ko a daɲɛ in faranfasilen kàlankan n’a farafasibali kàlankan tɛ kelen ye. U dun sɛbɛncogo la, ‘taamaʃyɛn tɛ yen k’i Blàsira ko a ka kan kà Kàlan ni faranfasibali kanhakɛ ye walima o sina. O taamaʃyɛn blàbaliya fɛ, i kana Dàn i ka karamɔgɔbaya ma bamanankan na, i bɛ Tungurun yɔrɔ caman na sɛbɛnni dɔ kàlantɔ k’a sababu Kɛ o kisa ɲɛnabɔbaliya ye bamanankan sɛbɛncogo kɔrɔ la. An ye kulu minnu Kofɔ, olu ka taabolo dajiralen ye k’a daɲɛw daminɛ Kɛ siginiden kùnba ye n’u Bɛ waleya la sɛbɛnni ‘kɔnɔ ni k’u To ni siginiden misɛn ye n’u Bɛ tɔgɔya la. O bɛ dànfara min Dòn u ‘cɛ ɲɛ ka ye la o bɛ fù Siri u kàlancogo jὲli la taamaʃyɛntanya fɛ.
-
Cì dònni daɲɛ dorokolen janw na
An bɛ cì Dòn daɲɛ dorokolen janw ni ɲɔgɔn ‘cɛ n’a min kumaden hakɛ Sera sàba ma dɔrɔn. An tɛ Tɔ dorokolen kumadenw kà Nɔrɔ ɲɔgɔn na kà Se sàba ma ni cì ma Dòn kumaden dɔ ni tɔw ‘cɛ walasa ɲɛ ‘don ka Dya a daɲɛ ‘kɔnɔ k’a kàlanni Nɔgɔya : kankelen-daɲɛgafe, mɔgɔjeni-kuma, kɛlɛkɛ-minɛn, misi-kunkolo-jenikuma. Wajibi tɛ cì dònyɔrɔko ye a daɲɛ ‘kɔnɔ. A dònyɔrɔ fɛn o fɛn y’i Dya, sanko a ka Dòn kumaden dɔ ni tɔw ‘cɛ. A kana kumaden dɔ Tigɛ flà ye. Tɔto minnu b’o ko la olu man ca. O dɔ ye nɔrɔnnaw ni blànkɔw (kɔblaw) sèndonbaliya ye a cìmako la. Hali n’o dɔ la kelen bɛ dorokolen min na, n’a dorokolen kumaden hakɛ ma sàba Bɔ, ‘cì tɛ Dòn a la: mɔgɔladon, jamanafɛtaa, ɲɛɲinini. A tɔtoyɔrɔ dɔ wɛrɛ ye ni dorokolen kumaden sàba ʃi jànya tɛ Tɛmɛ kanɲɛ kelen kan, cì tɛ Dòn o la walima ni kumanden fla B’a la minnu bɛ Dàn kanɲɛ kelen ma : fasoko, kùnkankuma, kàlansoko… Nka n’u Sera kumaden naani kɔni ma o kanɲɛkelenya la, cì bɛ Dòn. An y’a taabolo Bɔ a sira fɛ sɛbɛn in ‘kɔnɔ.
-
Daɲɛ kanhakɛ sìgili matarafali
Daɲɛ kanhakɛ sìgibaliya (woro: jiriden / woro: sèn kunbere ni san ‘cɛ) Nàna ni fyὲnba dònni ye kàlanni ni faamuya fla bɛɛ la bamanankan sɛbɛnnen na. ‘Misali la, n’i y’a Sɛbɛn ko « muso ye fini Sàn sugu la », ‘blasiralan t’i ‘bolo k’a Dɔn kuma ‘kan Bɛ « fini : min bɛ Dòn farikolo la » ni « fini : min bɛ Tobi kà Dun» min kelen ma. O yɔrɔ la, kàlanni gὲlɛya ye n’i ye « fini » Kàlan ni kanhakɛ min ye n’o ma Nà Bɛn « fini » laɲininen kanhakɛ ma, f’i ka Segin i ‘kɔ kà N’a Kàlan tugun. Faamuya gὲlɛya fana y’o kelen ye bari « fini » kàlankan b’a kɔrɔ Yɛlɛma.
O fyὲnw bɛ Furakɛ cogo min na, anw fɛ, o ye ka taamaʃyɛn Blà daɲɛ kankahɛ sinama fla kelen na kuday ni kà tɔ kelen gansan To. An ye tùlu jɛngɛlen (`) Tà k’o Kɛ an ka taamaʃyɛn blàta ye. O bɛ Blà kanhakɛ min 'kan ma u fla ‘cɛ la, jiginnen ni yɛlɛnnen, o ye kanhakɛ jiginnen ye. Komin a kanhakɛ bɛ Jigin kanɲɛw kan daɲɛ ‘kɔnɔ, an bɛ daɲɛ kanɲɛ fɔlɔ dɔrɔn ta Sìgi o kanɲɛ kanma (dafalen) ‘kùn na a ko kɛrɛnkɛrɛnni 'kan ma. Nkà an ka bɛnkan tàlen fɔlɔ ye k’a Sìgi ‘daɲɛ kanhakɛ jiginnenw kan daɲɛ minnu kanhakɛ sina yɛlɛnnen bɛ Sɔrɔ bamanankan na (wòro : jiriden / woro : sèn kunbere ni san ‘cɛ). An t’a Sìgi fɔlɔ daɲɛ kanhakɛ jiginnen kan, n’o ɲɔgɔn kanhakɛ yɛlɛnnen tɛ bamanankan na (foro : cikɛkɛnɛ). N’a bɛ Sìgi daɲɛ gansannama kan, n’o Dònna dorokolen ‘kɔnɔ a tɛ Sìgi o kan blen fo n’o Kɛra dorokolen daminɛ ye. Komin kanɲɛ fɔlɔ y’an ka sìgiyɔrɔ fɔlen ye, ni daɲɛ wɛrɛ min Bɛ dorokolen kumadenfɔlɔya la, tùlu sìgili bɛ Лɛɲini o de kan : wòro, wòrosun, sòkunworo, furuworo. Aw bɛ Bɔ o taabolo matarafalen kan sɛbɛn in ɲɛ fɛ kà Taa.
-
Faranfasibali kanhakɛ sìgili matarafali
Kanhakɛ wɛrɛ min Bɛ bamanankan na n’an ko a ma ko mabɛn kanhakɛw (faranfasilen ta ni faranfasibali ta), olu dànfarabaliya sɛbɛnni ‘kɔnɔ o fana Nàna ni gὲlɛyaw ye kan kàlanni n’a faamuyali la. O kanhakɛw ni daɲɛ kanhakɛ dànfara dɔ ye mabɛn taw bɛ Bòli tɔgɔ ni matɔgɔw (tɔgɔlaka) dɔrɔn kan. O kɔrɔ ye ko ni daɲɛ min tɛ ‘tɔgɔlaka ye k’o ‘sèn tɛ faranfasilenko ni farafansibaliyako la. O kanhakɛ bɛ Waleya cogo di kumasen ‘kɔnɔ ? « Cὲ » kàlankan n’a kɔrɔ Bɛ cogo min na nin kumasen fla nàtaw la o bɛ dɔ Fɔ a ko la.
Cὲ ma Nà ɲɔgɔnye kɛnɛ kan (cὲ dɔw Nàna nka kuma ‘kan Bɛ cὲ min ma o de ma Nà)
Cὲ ma Nà ɲɔgɔnye kɛnɛ kan (cὲ fàn ʃi ma Nà)
« Cὲ » kàlankan yɛlɛmani nin kumasen fla dabɔ la o fana bɛ Nà ni a kumasen fla kɔrɔw fɔli ye ɲɔgɔn ‘kɔ. ‘Taamaʃyɛnnan dun tɛ ‘kelen na k’o Dànfara kà Bɔ tɔ kelen na sɛbɛnni na. O fana ye ‘gὲlɛya ye an bɛ kà min Furakɛ ni dɛnnan tùlu (‘) blàli ye kelen daɲɛ daminɛ na. Daɲɛ faranfasilen ni farafansibali ‘cɛ, an ye taamaʃyɛnta Kɛ faranfasibali ye kà farafansilen To a cogo la. I ‘kɛ o ‘kɛ k’a taamaʃyɛn Ye kà Nɔrɔ daɲɛ min siginiden fɔlɔ numankɛrɛ la, i bɛ Sin k’a Dɔn tèn k’o ka kan kà Kàlan ni faranfasibali kanhakɛ ye. Komin ɲinini dɔw y’a Jira ko masalabolo ‘kɔnɔ, ko tɔgɔlaka kelen nàli ka ka ca faranfasilen kanhakɛ la kà Sago farafasibali ta kan (Dukure 2006 :6), an ye faranfasibali Kɛ taamaʃyɛnta ye o sababu la bari o bɛ dɔ Bɔ mɔgɔw ‘ci la taamaʃyɛn blàli la ani kà taamaʃyɛn yeta Dɔgɔya sɛbɛn ‘kɔnɔ. Nin sɛbɛn na, i mana dɛnnan (‘) taamaʃyɛn ye tɔgɔlaka ‘fɛn o ‘fɛn na, o ye o tɔgɔ masina fɔyɔrɔ dɔ ye ni faranfasibali kanhakɛ ye. An kɔni t’a Blà fɔlɔ tɔgɔ mankutulenw kan (dononkɔrɔ blen, finman, jɛman, …) walima tɔgɔ dàntigɛlenw kan (mɔgɔ naani, wɛrɛ, tan, …)
-
Mɔsɔnni batoli
Fasiri in sɛbɛnni ‘kɔnɔ kà Taa, aw b’a Ye ko kanntan (dafata) fla sɛbɛnnen dòn kà tùgu ɲɔgɔn na : tla, dlon, ɲwaan, tnɔ.... A Bɛ daɲɛ minnu na, siginiden dɔ bìnni de bɛ Nà ni o kɛrɛfɛ-kanntan fla gɛrɛli ye ɲɔgɔn na. Kanma (dafalen) bìnnen nɔnablabaliya ye ‘taabolo ye an bɛ min Weele ko mɔsɔnni. A daɲɛsugu bɛ sɛbɛncogo fla Sɔrɔ : a mɔsɔnnen sɛbɛncogo (tla, dlon, ɲwaan) an’a mɔsɔnbali ta (tila, dulon, ɲɔgɔn). Anw y’a Kanu k’a mɔsɔnnen sɛbɛncogo Bato. A man kan kà Jate ‘fili ye walima ‘kalabannciya ye. Kùn minnu b’a To an bɛ mɔsɔnni Bato an ka sɛbɛnniw na olu dɔw bɛ Sɔrɔ fasiri dɔw ‘kɔnɔ i n’a fɔ (Dukure 2006).
-
Blànkɔw nɔrɔbaliya
Blànkɔw (kɔbla) jateli kà Kɛ u dànmadaɲɛ ye mabɛn siratigɛ la o ye sira jɛlen ye. U ni daɲɛ ʃi tɛ Nà ɲɔgɔn ‘kɔrɔ kumasen ‘kɔnɔ k’u n’o ye ‘siya ye ‘kuma tɛ u ka Kɛ jɔyɔrɔ kelen na. O kɔrɔ masurun tɛ dɔ wɛrɛ ye, blànkɔ bɛ Nà kà Da daɲɛ min kan kumasen ‘kɔnɔ o siya ye tɔgɔ ye ‘tuma bɛɛ, fo ni o tɔgɔ in mankutulan walima o dàntigɛlan dɔ Dònn’a n’o ‘cɛ. A jɔyɔrɔ ye dafa ye o la, kɔdafa, ‘kɛrɛnkɛrɛnnenya la. N’i mɔgɔ min bɛ minɛ Kɛ o ma, i tɛ Sɔ̀n u n’u kɛrɛfɛ-daɲɛ ʃi ka Nɔrɔ. I man’a n’a ɲɛfɛdaɲɛ Nɔrɔ ɲɔgɔn na ‘kun o ‘kùn 'kan ma, i ye ‘kojugu Kɛ bari i y’a wale dafa Nɔrɔ ɲɔgɔn na kà kumasen dafako Dòn bɔgɔ la. Blànkɔ yɛrɛ ye den duuru de bamanankan na : fɛ, kan, la/na/ra (lɔ, nɔ, rɔ) ma, ani ye. N’a Bɔra olu la, a tɔ ‘fɛn o ‘fɛn bɛ Jate dɔ ye o bɛɛ ye tɔgɔ ye. A bɛɛ kanhakɛ jiginnen dòn.
An tɛ na kuma Jànya yan. An bɛ kàlannikɛla Lasɔmi dɔrɔn ko a tɛ na blànkɔ ‘ʃi ni ‘daɲɛ dorokolen Ye yan. « ‘kɔnɔ ni ‘bolo … » ninnu fana jateli kà Kɛ blànkɔ dɔ ye i t’o ‘kuma Mɛn yan. Ni min b’a fɛ faamuya wɛrɛ Sɔrɔ blànkɔw ka dorokobaliya kan, o na Bɔ sɛbɛn wɛrɛw ‘kɔnɔ i n’a fɔ (Dukure 2006).
-
« ʃ » tàli kà Blà « sh / sy » nɔ na o daɲɛw sɛbɛnni na
Aw bɛ « ʃ » » ye ‘yɔrɔ o ‘yɔrɔ, a bɛ ‘daɲɛw ‘kɔnɔ an tùn bɛ minnu Sɛbɛn ni « sh » ye kà tɛmɛ. Komin 1983 sàn siginiko sariya ye taamaʃyɛn-flako da Blà mankan kelen sɛbɛnni na, anw fana tɛ baara Kɛ « sh » ye blen ‘kuma tɛ « sy » ma o min ye sɛbɛnnikɛla (Bayel 2007) dɔw ka sɛbɛncogo y’a fɛn kelen in na. « ʃ » sɛbɛnni dadugali tùn bɛ kà kolokolo ‘waati la dɔw fɛ. Nka o tìgiw tùn ma min Faamu a ko la o ye « ʃ » ye ka mankankoloya ye : a bɛ dànfarali Kɛ daɲɛ dɔw la jaati. O yɔrɔw la, daɲɛ fɔli ni « s » ye walima « ʃ » mankan ye o tɛ ‘nanflako ye. O yɔrɔ dɔ ye « sὲ : i ni ‘sὲ » ni « ʃɛ : kà ʃɛ Jeni ». « s » ni « ʃ » tɛ Se kà ɲɔgɔn Nɔnabla fyew. Anw bɛ « ʃ » Kɛ bamanankan siginiden dɔ ye n’a bɛ ʃɔɔri « s » ni « t » ‘cɛ. Bamanankan siginiden bɛ To a 28 kɔrɔ hakɛ la o la.
-
Kɔrɔɲɔgɔnmaw misalidaɲɛw doolomaw
Doolo (*) Bɛ daɲɛ minnu kan kɔrɔɲɔgɔnmaw ‘cɛ la, olu ma Bɔ ‘bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ. Olu Bɔra an yɛrɛ ka bamanankan faamuya ‘kɔnɔ. An y’u Fàra bolosisɛbɛn ka dilenw kan yɔrɔ dɔw la k’a Jira ko tusun kelen kɔnɔdaɲɛ dànyɔrɔ in tɛ a tusun kɔrɔɲɔgɔnma daɲɛ hakɛ bannen ye kan ‘kɔnɔ. Sɛbɛn ka fɔli Sera hakɛ min ma o dɔrɔn dòn.
Waleyabolo
An ye bamanankan daɲɛw kɔrɔɲɔgɔnmaya-ko ɲɛɲinini fòro Bìn nin ɲɛnabɔcogo kofɔta ninnu na. Kɔrɔɲɔgɔnma-kokuma Bɛ sɛbɛn minnu ‘kɔnɔ bamanankan na, an y’o dɔw Kàmani kà Kɛ ɲɔgɔn kan ‘bosolisɛbɛn ye. O bosolisɛbɛn Kɛra gafe minnu ye olu ye :
- Dictionnaire bambara-français, ʃarl Bayel ka daɲɛgafe bɔlen, 2007 bɔko ;
- Ŋɛɲɛkɔrɔ ka Tonnkan, Jeli Jafe Jabatɛ ka gafe bɔlen, 2007 bɔko ;
- Wagadu kankelen-daɲɛgafe, MAKDAS sɛbɛnca, 2008
- Bamanankan mabɛn, NUFU 2006
Daɲɛ minnu Fɔra kà Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye Bayel daɲɛgafe ‘kɔnɔ, an Fɔlɔla k’olu Saalo kelen-kelen k’olu sɛrɛ Sìgi. Kɔrɔɲɔgɔnmaw yɔrɔdɔnni ma Gὲlɛya o gafe in ‘kɔnɔ bari n’o bɛ fura min ɲɛ yɔrɔ o yɔrɔ la, o taamaʃyɛn Kɛra o gafebɔbaa fɛ « syn » (synonyme : kɔrɔɲɔgɔnma kùntigɛlen fransɛkan na) blàli ye a dònta kɔrɔɲɔgɔnma fɔtɔ.
An Sɔrɔla kà kɔrɔɲɔgɔnmaw tusun jate Minɛ kelen-kelen kà gɛrɛnɲɔgɔnna-sababu Лini a tusunw ni ɲɔgɔn ‘cɛ kà Taa.
An Sera kà tusun minnu Fàra ɲɔgɔn kan olu Kɛra kɔrɔɲɔgɔnmaw bosoli waleyacogo ye fasiri ‘kɔnɔ. Bosoli ‘sèn fɛ kà Taa, kulu min misalitusun ma Sɔrɔ Bayel daɲɛgafe kɔrɔɲɔgɔnma sɛrɛ tɔmɔnen ‘kɔnɔ, an y’olu Bɔ gafe kofɔlen tɔ ninnu dɔ la kelen na n’o dɔ Sɔrɔla o min ‘kɔnɔ.
A daɲɛsɛrɛ daɲɛw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya maflɛli ye dalilu caman Da kɛnɛ kan, dalilu minnu ye u siri ɲɔgɔn na kà Kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ye. Bososɛbɛn ‘kɔnɔ, an ye dɔw ye kɔrɔɲɔgɔnmaw la minnu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ kolo kan. An ye mafɔliw Kɛ o n’a ɲɔgɔnnaw kan k’an ka daliluw Di an sɔ̀nkunw n’an sɔ̀nbaliyakunw kan tusunw kɔnɔdaɲɛw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la.
An ye Ŋɛɲɛkɔrɔ ka Tonnkan gafe kɔnɔ-kɔrɔɲɔgɔnmaw Sɔrɔ cogo min na o Kɛra o gafe in ɲɛ damadɔ fana kàlanni ye k’o daɲɛw n’u kɔrɔɲɔgɔnmaw Blà ɲɔgɔn na, ni daɲɛ min kàlantɔ ye kɔrɔɲɔgɔnma dɔ Jigin an ‘kɔnɔ. An y’a Dabɔ o gafe ɲɛ fɔlɔ la fo kà Se a ɲɛ 88nan ma o waleya bòlili la kà Taa. Kɔrɔɲɔgɔnma sɔrɔlenw o ‘sèn fɛ o dɔw Kɛra k’an bolo Dɛmɛ nin baara la.
O bɛɛ tɛmɛnen ‘kɔ, an yɛrɛ ka bamanankan faamuya y’a To an ye misali dɔw dafa di k’a sɔrɔ o ma Bɔ ‘gafe ‘kɔnɔ. O yɔrɔsuguw la, i b’a Ye ko ‘gafetɔgɔ walima ‘gafeɲɛ ma Blà o daɲɛw ‘ɲɛ ‘kɔrɔ u bɔyɔrɔko la.
Fasiri dànyɔrɔ
Fasiri bɛ Bòli kɔrɔɲɔgɔnmaw kan bamanankan na. A ko fànba Kɛra kà Dàn an ka bosolisɛbɛn kɔnɔtaw ma. Ni misaliya min tɛ bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ o kùnkankuma tɛ Ye fasiri la.
Bosolisɛbɛn y’a To an Sera ka dakun minnu Lakamu an ka fasiri ‘kɔnɔ o bɛ Fɔlɔ kɔrɔɲɔgɔnma ni kɔrɔɲɔgɔnmaya yɛrɛ ɲɛfɔli la.
O kɔ fɛ, da Dònna kɔrɔɲɔgɔnmaw yɛrɛ tlacogo la ka Kɛ ‘kulu ni ‘kulu ye ani kùn minnu Nàna n’o tlaliw ye.
Dakun sabanan na, bosolisɛbɛn yankan ye kɔrɔɲɔgɔnma minnu Di o tusunw kelen-kelenna kɔnɔdaɲɛ fana Kɛra a dànma-tlacogo ye. O Kɛra kɔrɔɲɔgɔmaw tusunw tlali ye n’u kɔnɔdaɲɛ caya dalilu ye.
Lakamuni naaninan Bòlila kɔrɔɲɔgɔnmaw nafabɔ-siraw kan. O kɔrɔ ye ko magosugu minnu bɛ Jɔ kɔrɔɲɔgɔnmako dalilu la kan baaraw ‘kɔnɔ, o dɔw Dàntigɛra o dakun na.
Dakun laban na sa, an ye kɔlɔsili minnu Kɛ daɲɛ kɔrɔ woyolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya kan, an ye dɔ Fɔ o koɲɛ kan.
-
Kɔrɔɲɔgɔnma ni kɔrɔɲɔgɔnmaya ʃifɔli
Sɛbɛnfɛnw ye mun Fɔ kɔrɔɲɔgɔnma-ko kan ? Kɔrɔɲɔgɔnma ye mun ye ? Kɔrɔɲɔgɔnmaya fana ye mun ye ? Komin a taabolo in bɛ kan bɛɛ la, an ye ɲɛfɔli minnu Sɔrɔ kɔrɔɲɔgɔnma-ko kan hali n’a sɛbɛnnen dòn kan wɛrɛw la olu Flɛ nàta ninnu ye :
Jalo [Diallo] 2006 :53 la, nin sira damadɔ Fɔra kɔrɔɲɔgɔnmaw kan tàn : « daɲɛ fila bɛ se ka jɛ kɔrɔ kelen na, ka a sɔrɔ u fɔcogo n’u sɛbɛncogo tɛ kelen ye. A bɛ fɔ olu ma kɔrɔɲɔgɔnmaw ».
Kɔrɔɲɔgɔnma Fɔra tuguni kà Kɛ nin fɔta ninnu ye (Gr05) ‘kɔnɔ: "se dit de mots ou d'expressions qui ont le même sens (ou une signification voisine)". O Лɛfɔli in bɛ Se kà Bayɛlɛma bamanankan na kà Kɛ : a bɛ Fɔ daɲɛw walima fɔtaw ma minnu kɔrɔ ye kelen ye (walima minnu kɔrɔ ka surun ɲɔgɔn na).
Anglɛkan sɛbɛn dɔ (O’ Grady 1997: 246) fana Ko – « synonyms are words or expressions that have the same meanings in some or all contexts » – kɔrɔɲɔgɔnmaw ye ‘daɲɛw ye walima ‘fɔtaw ye minnu bɛ kɔrɔ kelenw Fɔ u fɔko dɔw la walima u fɔko bɛɛ la.
Fɛn min ye kɔrɔɲɔgɔnmaya ye sa, a Fɔra k’o ye « relation entre deux mots ou deux expressions synonymes » (Gr05). O bɛ Se kà Fɔ bamanankan na tàn : daɲɛ kɔrɔɲɔgɔnma fla walima fɔta kɔrɔɲɔgɔnma ni ɲɔgɔncɛkow.
MEJ09 tɛ Dàn o dɔrɔn ma kɔrɔɲɔgɔnmaw ɲɛfɔli la. O sɛbɛn ko tàn fana: « les synonymes sont des mots identiques ou voisins par le sens et différents par la forme ». O kɔrɔ ye bamanankan na ko : kɔrɔɲɔgɔnmaw ye daɲɛ kelenw ye kɔrɔko sira fɛ walima minnu ka surun ɲɔgɔn na kɔrɔko siratigɛ la k’a sɔrɔ u sogolocogo tɛ kelen ye.
Taalen ‘ɲɛ halisa, (Lɛmann 2008 :83) Ko - « la synonymie est la relation d’équivalence sémantique entre deux ou plusieurs unités lexicales dont la forme diffère » - kɔrɔɲɔgɔnmaya ye kɔrɔkelenya sira kɛli ye daɲɛ fla walima daɲɛ caman ‘cɛ k’a sɔrɔ u sogolocogo tɛ kelen ye.
Nin ɲɛfɔli sugandilen ninnu bɛɛ yelen kɔ fɛ, an yɛrɛw ka faamuya ye ɲɛfɔli min Lase an ma kɔrɔɲɔgɔnma kan walima kɔrɔɲɔgɔnmaya kan, o Flɛ kà Nà nin ye :
Kɔrɔɲɔgɔnma ye ‘daɲɛ ye min ni daɲɛ wɛrɛ walima daɲɛ wɛrɛw bɛ Jὲ kɔrɔ kelen na k’a sɔrɔ u sogolocogo tɛ kelen ye kan kelen ‘kɔnɔ. Kɔrɔɲɔgɔnmaya ye taabolo minnu b’a To daɲɛ dɔw blàli ɲɔgɔn nɔ na kɔrɔ kelen fɔli 'kan ma o fanga ka bòn kosɛbɛ kan kelen ‘kɔnɔ. Nin koɲɛ fla bɛ Bòli ko damadɔ kan. O kow dɔ ye a k’a Sɔrɔ daɲɛ ninnu kà Ye mabɛnsiya kelen ‘kɔnɔ.
II. Kɔrɔɲɔgɔnmaw tla-tlali kà Kɛ ‘kulu ni ‘kulu ye
N’i ye kɔrɔɲɔgɔnmaw bakuuru tɔmɔnen Maflɛ kà Lasàa, i bɛ dɔw Ye a la minnu bɛ Se ka Fàra ɲɔgɔn kan kà Kɛ u ‘danmakulu ye kà ‘minɛ Kɛ u sogolocogo fὲɛrɛ dɔw kɛli la ‘kelen ye. Ni fὲɛrɛ kelen min Yera kelen ni fla min na, o bɛ Tà kà Kɛ olu ka kuluya sababu ye. An b’a Dɔn k’a Fɔ ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Tɛmɛ daɲɛsiya-kelenmaw ‘cɛ i n’a fɔ ‘wale ni ‘wale ‘cɛ, ‘tɔgɔ ni ‘tɔgɔ ‘cɛ (NUFU 2006 :53). Nka o kulusugu ‘ko tɛ. Kulu minnu ko dòn olu Flɛ nin ye kelen-kelen :
1. Daɲɛ mabɛnsiya minnu kɔnɔdaɲɛw Yera kɔrɔɲɔgɔnmaya la
Daɲɛ siya ka ca kanw na an ‘kan Bɛ min ma yan ko mabɛnsiya. Kanw bɛ jὲ ye siya dɔw ye nka ‘siya bɛ Sɔrɔ ‘kan na min tɛ kan wɛrɛ la. Bamanankan daɲɛ dɔw bɛ Weele mabɛn siratigɛ la ko wale, tɔgɔ, mankutulan ani dɔ wɛrɛw. Komin kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Munu-munu daɲɛ siyako kan, an ka kɔrɔɲɔgɔnma tɔmɔnenw ye siya damadɔ Jira ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Tɛmɛ o siyaw kelen-kelenna kɔnɔdaɲɛw ‘cɛ. An tɛ Se k’a Fɔ fɔlɔ ko siya minnu ‘misali tɛ an bolo-kɔrɔɲɔgɔnmaw la k’olu ‘sèn tɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la abada bamanankan na. U ‘sèn bɛ Se kà Y’a la nka n’o ‘misali t’an ‘bolo an bɛ Tɛmɛ olu kan nin ɲinini in na.
An ka kɔrɔɲɔgɔnma sɔrɔlenw na, daɲɛw mabɛnsiya minnu dɔ Yera u la olu ye tɔgɔw ye, walew ani kabalanw ye. Kà Fàra o kan, an ye nɔrɔnna dɔw ye kɔrɔɲɔgɔnmaya la, ‘kɛrɛnkɛrɛnnenya la, ɲɛnɔrɔ dɔw. O tɛmɛnen ‘kɔ, hali blànkɔw Yera an fɛ fana kɔrɔɲɔgɔnmaya la.
Tɔgɔw : kungo, wula Db
Walew: muruti, ban Db
Kabalanw : laa, lawu, lɛwu Db
Лɛnɔrɔ : sɔ-, ma- (sɔdon, madon) Db
Blànkɔ : ma, fɛ (A’ ye T’a ma, A ye T’a fɛ) Db
2. Daɲɛganaw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Daɲɛw sogolocogo la, i b’a Sɔrɔ a dɔw ma Doroko ni daɲɛ wɛrɛ ye walima ko u ma Mɔɔnɔbɔ ni ‘nɔrɔnna ye. O daɲɛw weelelen dòn yan ko daɲɛgana bari ‘cìcogo t’u la ko u fàn dɔ b’i Jɔ i ‘kelen na. Kuma Bɛ o daɲɛsuguw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ma yan. An ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ, an Bɔra daɲɛganaw kan minnu bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la u yɛrɛ danma ni ɲɔgɔn ‘cɛ :
Fure, ʃù Db
suma, kasa Db
tamaki, siga Db
ma, ba Wn
wawa, yaala, haalo Db
yὲlɛ, galama Db
3. Daɲɛgana ni dorokolen ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Kɔrɔɲɔgɔnmaya fana bɛ Tɛmɛ daɲɛgana ni dorokolen ‘cɛ bamanankan na. An ka misali tɔmɔnen dɔw b’o cogo la. Misali nàta ninnu b’a Jira ko daɲɛgana ni daɲɛ dorokolen ‘tnɛ tɛ ɲɔgɔn na kɔrɔkelenmaya la.
baana, fɛntigi, nafolotigi Db
Banban, jilaja Db
bèlebele, kùnbaba Db
gɛɲɛ, buguninka, busan* Db
nɔmi, dabɔlɔ Db
kamalen, kanucɛ Wd
4. Daɲɛgana ni bɔnna ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
An ‘ɲɛ B’a la fana ko bɔnna ni daɲɛgana Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la an bolomisali dɔw la. O b’a Dànkɛnɛmaya ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Dòn bɔnna i daɲɛgana ‘cɛ bamanankan na. An ka misali yelen dɔw Flɛ :
yɛlɛnyɛlɛnan, kalekale Db
Sama, sogoba Db
Mùgu, Bàganina Db
5. Dorokolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Bamanankan na, daɲɛ buguncogo dɔ ye dorokoli ye. O ye ‘mɔɔnɔbɔlifɛɛrɛ ye min ɲɔ ɲὲlen dòn bamanankan ka daɲɛsogolo fὲɛrɛw la. An ye daɲɛ kɔrɔɲɔgɔnma minnu Sɔrɔ, i b’a sɔrɔ kɔrɔɲɔgɔnma n’a kùnɲɔgɔn bɛɛ ye daɲɛ dorokolen ye walima ko dorokolen b’a fàn bɛɛ daɲɛw ‘tu la. O kɔrɔɲɔgɔnma-suguw Kɛra nin daɲɛsɛrɛ nàta nin ka kuluya sababu ye. O ye k’a Jira ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Se kà Bòli daɲɛ dorokolenw ni ɲɔgɔn ‘cɛ bamanankan na.
Dorokolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la, i b’a Ye ko kumaden kelen ye u fla bɛɛ jὲ ye a dɔw la. O kumaden kelen bɛ Se kà Nà dorokolen daminɛ na (gà : gàso, gàbugu) komin a bɛ Se kà Nà a laban na (fin : sanfin, kàbafin). U jὲlakumaden in tɛ Se kà Kɛ u ka kɔrɔɲɔgɔnmaya sababu ye bari daɲɛ kelen fɔli kà kɛ kùnɲɔgɔnmaw ye o t’u Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye. Kɔrɔɲɔgɔnmaya ka kan k’a Sɔrɔ ko daɲɛw tɛ tɔgɔmamaw ye (gà kɔrɔɲɔgɔnma tɛ Se kà Kɛ gà ye tugun).
Kɔrɔɲɔgɔnmaw jὲ tɛ kumaden min ye, u ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Sɔrɔ o fɛ.
Yala n’i ye so ni bugu Blà u dàn ma kà Bɔ gàso ni gàbugu la, olu fla bɛ Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye u ka daɲɛya ‘kɔnɔ wa ?
An b’a Fɔ k’u kɔrɔw ka surun ɲɔgɔn na nka kɔrɔɲɔgɔnmaya jɛlen tɛ Sɔrɔ u ni ɲɔgɔn ‘cɛ bari so sugu dɔ ye bugu ye. So ye ‘forokodaɲɛ ye (Bɔ dakun 13 la) bugu walima toliso, biliso bɛɛ ye min dònnkɔnɔ-daɲɛw ye. ‘Kumalasurunya la, bugu ye so sugu dɔ ye : n ye n ka ɲinan so jɔlen Kɛ bugu ye. Nka o t’a Bali ko n’u Kɛra dorokolen minnu kumaden dɔ ye, k’o dorokolenw tɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnmaya Kɛ u ‘sababu la. O b’a Jira k’a Fɔ ko forokodaɲɛ n’a dònnkɔnɔ-daɲɛ dɔ bɛ Se kà kɔrɔɲɔgɔnmaya Sababuya k’u To dorokolen ‘kɔnɔ.
Gàso, gàbugu Db
Kolowalawala, koloci Db
Sanfin, kàbafin Db
Sanudala, sanubaarala, sanufagala Db
Wolonkama, dakantigi Db
cɛkolo, cɛtigɛ, cɛmakolo Db
6. Bɔnnaw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Kɔrɔɲɔgɔnma minnu b’an ka sɛrɛ tɔmɔnen na, a dɔw fàn fla bɛɛ ye daɲɛ mɔɔnɔbɔlen ye ni nɔrɔnnaw ye. O ye ko nɔgɔ ye bari bɔnna ni bɔnna ka kɔrɔɲɔgɔnmaya y’o ye. O kɔrɔ ye ko kɔrɔɲɔgɔnmaya ‘tnɛ tɛ bɔnnaw ka kùnɲɔgɔnya la. N’i mɔgɔ min Ko n bɛ Taa n jatigila la walima n bɛ Taa n jabaala la, i b’a Dɔn k’o kumasen fla bɛɛ ‘kan Bɛ hakilina kelen ma. Nka, o bɛɛ n’a ‘tà, u kɔnɔ daɲɛ bɛɛ tɛ kelen ye. « Jatigila » bɛ kelen na kà « jabaala » Kɛ kelentɔ la. N’a kumasen fla kɔrɔ Kɛra kelen ye o kan, o b’a Jira ko ‘segin ma Kɛ daɲɛ minnu kan u fla la k’olu kɔrɔ na Kɛ kelen. N’o tùn tɛ, ‘daɲɛ tùn man kan kà Ye dɔ la min nɔnablalen dòn dɔ in na kà Tla k’u kɔrɔ Kɛ kelen ye o kan.
« Jatigila » ni « jabaala » bɛɛ sogolocogo ye kelen ye k’a masɔrɔ u fla bɛɛ Labɛnna ni kɔnɔrɔw ye « -la, -la » hali n’a y’a sɔrɔ ko kelen ka kɔnɔrɔ Nɔrɔla bɔnnasun min na k’o ye dorokolen ye (jatigi) kà tɔ kelen ta Kɛ bɔnna ye (jabaa). An b’o ɲɔgɔnna bɛɛ Blà bɔnnaw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya kulu ‘kɔnɔ i n’a fɔ misali nàta ninnu b’a Jira cogo min na.
furalan, siralan, Db
yɛrɛtangalan, mananin, fugulan Db
bangebaa, wolobaa Db
bènbeba, npekuba Db
cὲndala, buguridala, dufakɛla, filɛlikɛla Db
7. Bɔnna ni dorokolen ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O kɔrɔ ye ko daɲɛ bugunbali ni daɲɛ mɔɔnɔbɔlen Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la. Daɲɛ mɔɔnɔbɔlen min ko dòn, o ye min ka mɔɔnɔbɔli Kɛra ni bɔnnaya ye. Daɲɛ kɔrɔɲɔgɔnma flanin yelenw na, dɔw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya sababuw bɛ Fɔ ɲɔgɔn ‘kɔ ni kelen ta kɛli ye ni nɔrɔnna ye kà kelentɔ ta Kɛ ni kumaden ye. N’i ye « bàgɛn » Tà k’o Dorokoni « den » ye o laban na, i bɛ « bàgɛnden » Sɔrɔ. A fana tàlen kà kɔnɔrɔ « -la » Nɔrɔ a la, i bɛ « bàgɛnna » Sɔrɔ. I b’a Ye ko o daɲɛ fla ninnu bɛɛ ‘kan Bɛ ko kelen ma: mɔgɔ min bɛ bàw Yaala k’u Kɔlɔsi u ka dumuniyɔrɔw la. A ka c’a la, bɔnna ni dorokolen bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la yɔrɔ minnu na i b’a Sɔrɔ ko kumaden min ni nɔrɔnna min b’a ju la k’olu de y’a kɔrɔɲɔgɔnmaya sababu ye : -la, den, -lan, minɛn, -ma, tìgi…
bàgɛnna, bàgɛnden Db
dɔgɔjɔla, dɔgɔden Db
boonsima, boonsitigi, dasima Db
binnin, ditebin Db
kɛlɛkɛlan, kɛlɛkɛ-minɛn Db
kùndimuru, kùndilan Db
taamaden, taamabaa Db
8. Daɲɛsurew ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O ye kɔrɔɲɔgɔnmaya ye daɲɛ fla walima caman ‘cɛ minnu bɛɛ ye daɲɛ bɔlenw ye kan wɛrɛw la ni dɔw ko u ma ko singadaɲɛ (NUFU 2006 :53).
kuyɛri, kudu Bm ɲ.53
9. Daɲɛsure ni dugulendaɲɛ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O kɔrɔ ye ko kɔrɔɲɔgɔnmaw tɛ Bɔ kan kelen na. A bɛ Se kà Kɛ daɲɛganaw ye walima daɲɛ mɔɔnɔbɔlenw ye. A daɲɛgana dɔ ye « sugu » ni « lɔgɔ » ye, minnu na, « sugu » buruju ye arabukan ye kà « lɔgɔ » Kɛ bamanankan jɛlen ye. A daɲɛ mɔɔnɔbɔlen bɛ Se kà Kɛ ni kumaden kelen kɛli ye kanyeleke ye. « Bakilu » buruju Fɔra kà Kɛ arabukan ye. Ale bɛ Fɔ yɔrɔ min na bamanankan yɛrɛ ka daɲɛ labɛnnen dɔ Bɛ yen min bɛ Se kà Fɔ o nɔ na : « tɛgɛmagɛlɛn ». Hali ni « tɛgɛmagɛlɛn » ye daɲɛ dorokolen ye, kansure kɔni tɛ. A ni « bakilu » ka kan ‘kɔrɔɲɔgɔnmaya la. Kansure ni dugulenkan ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ɲɔgɔnna caman Bɛ bamanankan na. A bɛ Se kà Kɛ bamanankan ni fransɛ ‘cɛ, bamanankan ni anglɛ, bamanankan ni fulfulde walima bamanankan ni a gɛrɛnnakan wɛrɛ ‘cɛ. A dɔw la, daɲɛ kuturu tɛ Kɛ kansure ye. I b’a Sɔrɔ a fàn dɔ ye kansure (kumaden walima bɔnnasun) ye k’a fàn dɔ in Kɛ dugulenkan ye. An b’o ɲɔgɔn Ye « dusɛbɛn » ni « gàkaranɛ » ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la. « Dusɛbɛn » ye dugulenkan ye nka « gàkaranɛ » mumɛ tɛ ‘dugulenkan ye awa ‘kansure fana t’a mumɛ ye. « Gàkaranɛ » la, « gà » ye bamanankan ye ni kà « karanɛ (carnet)» Kɛ fransɛ ye. A daɲɛ in ye ‘dorokolen ye min kɔnɔ-kumaden kelen ye daɲɛsure ye ni kà tɔ kelen Kɛ dugulendaɲɛ ye. O ɲɔgɔnnaw ka ca bamanankan na min b’a To u ni bamanankan dugulendaɲɛ dɔ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ Kòli kà Sɔrɔ.
Bakilu, tɛgɛmagɛlɛn Db (arabukan ni bamanankan)
wagati, tuma Db (arabukan ni bamanankan)
saraka , dabali Db (arabukan ni bamanankan)
Ditebin, binnin Db (fran-bamanankan ni bamanankan)
gàkaranɛ, dusɛbɛn Db (bama-fransɛkan ni bamanankan)
anana, jabibi Bm ɲ.53 (fransɛkan ni bamanankan)
alimɛti, takala Bm ɲ.53 (fransɛkan ni bamanankan)
mani*, kamalen* (anglɛkan ni bamanankan)
goli*, jɔ* (anglɛkan ni bamanankan)
10. Daɲɛ kelen fɔcogo caman ye kɔrɔɲɔgɔnmaya min Bange
Kɔrɔɲɔgɔnma dɔw Bɛ an ka sɛrɛ tɔmɔnen na minnu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ma Sɔrɔ fɛn wɛrɛ fɛ daɲɛ kelen n’a fɔcogo caman ‘kɔ. O daɲɛsuguw ka ca bamanankan na halibi bari daw yɛlɛmacogo tɛ kelen ye ‘mɔgɔ ni ‘mɔgɔ, ‘dugu ni ‘dugu walima ‘kɔnɔna ni ‘kɔnɔna k’a sɔrɔ u bɛɛ b’a la kà bamanankan kelen in Fɔ. O ko in ‘kùn kan, sɛbɛnni nàlen ka sariya latigɛlen ma Bato ka Se fɔlɔ. I b’a Sɔrɔ halibi sɛbɛnnikɛlaw bɛ To kà Fɔ ɲɔgɔn ‘kɔ a daɲɛ kelen sɛbɛnni na k’o sababu Kɛ bolow jɛbaliya ye walima fɔcogo kelen kɛbaliya ye kà fanga Sɔrɔ tɔw kan sɛbɛnni na. ‘Misali la, seguka ko fɛn min ma ko « wòlo : sagawolo», bamakɔka k’o ma ko « golo : sagawolo ». O n’a ɲɔgɔnna caman bamanankan na. An ‘ɲɛ Bɛ o daɲɛsuguw tàlen na kà Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ. Yala olu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ye lakika ye wa ? An b’a Fɔ ko ayi bari, a daɲɛ fla bɛɛ ye kelen ye. A bɛ i komin ni mɔgɔ min Ko « taga » ani « taa » ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye walima ko «jὲ : silamɛ tɛ min sogo Dun » ni « lὲ : silamɛ tɛ min sogo Dun » ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye k’a sɔrɔ daw yɛlɛmacogo y’u Bɔ ɲɔgɔn ma dɔrɔn n’o tɛ u fla bɛɛ sun ye kelen ye. Anw fɛ, o n’a ɲɔgɔnnadaɲɛw ‘sèn man kan kà Ye kɔrɔɲɔgɔnmaw la. Sɛrɛ nàta in bɛ misali wɛrɛw Di a ko kan.
Sinsan, sisan Db
sɔgɔsɔgɔninjɛ, swaswaninjɛ Db
limɔgɔ, dimɔgɔ Db
bwàa-sabali, bàga-sabali Db
digon, dufon Db
dubalen, ndubalen Db
dufamasa, dufamasakɔrɔ, dugamasakɔrɔ Db
11. Forobadaɲɛ ni kanbolo-daɲɛ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O kɔrɔ ye ko kanbolo-farako ‘sèn Bɛ kɔrɔɲɔgɔnma dɔw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la. O sugu la, i b’a Sɔrɔ kɔrɔɲɔgɔnma fàn kelen ye ‘daɲɛ ye min bɛ Fɔ kan mɛnbaa fànba fɛ k’a sɔrɔ fàn kelentɔ ye lamini dɔ ka ‘danmanadaɲɛ ye a ko kelen ‘kùn kan. Lamini mɔgɔw ka telin k’a Dɔn fana ko daɲɛ wɛrɛ Bɛ fɛn masina in na min n’u ka weelecogo tɛ kelen nka u deliko-juguya fɛ u ka danmana-weelecogo in na, u tɛ weelecogo dɔ in Dòn u ka kuma ‘kɔnɔ. O misali dɔ ye fɛn min bɛ Weele ko « sebeninku » foroba-bamanankan (maa fànba b’a Dɔn min na) na. « Sebeninku » ma Lakodɔn kosɛbɛ Bɛlɛdugu ‘kɔnɔ o fɛn in weeleli la. Yenkaw b’ale Weele ko « dìsi » hali n’u b’a Dɔn ko « sebeninku » fana bɛ Fɔ a ma. O bɛ cogo min na, « dabɔlɔ » ni « nɔmi » fana bɛ fɛn kelen Kofɔ foroba-bamanankan ni jitumu-bamanankan ‘cɛ. An b’olu Jate kɔrɔɲɔgɔnmaw fɛ hali n’a y’a Sɔrɔ ko kanbolo-farako ‘sèn B’a ko la bari kan daɲɛw cayako dɔ ye kanbolo-faraw ka weelecogo-caya ye.
Dìsi (bɛlɛd), sebeninku (forob) Db
Màra (bɛlɛ), teliya (forob) Db
wuya (julakan: kɔdiwari, Burkina), nkalon (forob) Db
12. Kabilako Bɛ daɲɛ minnu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la
« Kona » ni « bɔrɔkɛ » fɔlen dòn kà Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ. Olu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ ko tlennen ye kà Da nin dalilu kan : u fɔfɛnw tɛ ‘kabilama ye :
- kona bɛ Fɔ mɔgɔ ma: mɔgɔlaka musoman min Kòlila densɔrɔ la
- bɔrɔkɛ bɛ Fɔ sokɔnɔ-bagan ma : daaba min Kòlila densɔrɔ la
Kona tɛ Fɔ baganw ka kabila ma awa bɔrɔkɛ fana tɛ Fɔ mɔgɔw ka kabila ma. O dalilu b’a To an b’o n’a ɲɔgɔnʃiw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya Lagoya.
Kona, bɔrɔkɛ Db
bàgi, kuna Db
13. Forokodaɲɛ ni dònkɔnɔ-daɲɛ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
An ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ sɔrɔlenw na, daɲɛ dɔw b’a tusun dɔw la minnu ye forokodaɲɛ ye. O forokodaɲɛ n’a dònkɔnɔ-daɲɛw Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la. O ye ‘ko ye min Faamu man di bari olu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ ko jɛlen ye. A misali surun dɔ ye « bagan » forokodaɲɛ ni a ta dònkɔnɔ-daɲɛw «misi, fàli, sò, bà, saga… » ye. Yala a bɛ Se kà Fɔ ko « bagan » ye « misi » ni « bà » ni « fàli » ninnu kɔrɔɲɔgɔnma ye wa ? Abada, olu tɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye fyew bari « bagan » tɛ ninnu ʃi kelennin pe blàlen ye a ‘dàn ma. U bɛɛ kelen-kelenna ye bagan dɔ ye ni k’u bɛɛ lajɛlen Kɛ bagan ye. Awa fana, « misi » ni « fàli » walima « bà » ni « saga » tɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya Sɔrɔ cogo ʃi la olu yɛrɛdanma ni ɲwaan ‘cɛ. O la, an b’a Fɔ « bagan » kɔrɔ yankan ka bòn u kelen-kelen kɔrɔ ma. O bɛ cogo min na, kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ min Tɔmɔna an fɛ, forokodaɲɛ n’a dònkɔnɔ-daɲɛw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya misali dɔw Yera an fɛ. An b’a Jìgi olu n’u ɲwaannaw kana Jate kɔrɔɲɔgɔnmaw ye kà Da dalilu dilenw kan.
susu, bu, bunte Db
sùsu: kà kolonkalan Cun ni barika ye fɛn kan kòlon ‘kɔnɔ, a mugubɔli, a fòololi walima a baronni dɔ la kelen ‘kan ma .
bu: kà kolonkalan Cun ni barika ye fɛn kan kòlon ‘kɔnɔ, a mugubɔli ‘kan ma
bunte: kà kolonkalan Cun ni barika ye fɛn kan kòlon ‘kɔnɔ, a mugubɔli ‘kan ma
selikalo, selincininkalo Db
selikalo (selikalo ‘jàn o ‘jàn), selincinin-kalo (selikalo sugu dɔ)
tonso, tonsofin, tonsobilennin Db
tonso (tonso ‘jàn o ‘jàn), tonsofin (tonso sugu dɔ), tonsobilennin (tonso sugu dɔ)
wara, warabilen Db
wara (wara ‘jàn o ‘jàn), warabilen (wara sugu dɔ)
wara, jara Db
wara (wara ‘jàn o ‘jàn), jara (wara sugu dɔ)
14. Tɔgɔ walemaw ka wale bisimilataw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya-ko
O kɔrɔ ye ko walew Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la. Nka a walesuguw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya dlonnen dòn tɔgɔ dɔw la. I b’a Sɔrɔ u fla bɛɛ bɛ u ka waleya Kɛ ni tɔgɔ kelen ye. ‘Mɔgɔ tɛ Sɔmi joona ko wale « Gosi » ani « Fɔ » ye kɔrɔɲɔgɔnma ye cogo ʃi la f’i ka tɔgɔ Jira u fla bɛɛ bɛ Se kà Waleya ni min ye kà kɔrɔ kelen Di. O la, « buruju » ye ‘tɔgɔ ye min bɛ « Gosi » ni « Fɔ » fla bɛɛ Bisimila waleko la : k’a buruju Gosi, k’a buruju Fɔ. Ni tɔgɔ min bɛ wale dànfara caman Bisimila hakilina kelen dili ‘kan ma, o walew dànsigi-yɔrɔmaw bɛ Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye. O kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Se kà Lakali cogo fla la kà ‘minɛ Kɛ tɔgɔ masina in jɔyɔrɔko kan kumasen ‘kɔnɔ. Ni tɔgɔ in bɛ dafa-jɔyɔrɔ la, a bɛ Fɔ ko kɔrɔɲɔgɔnmaya sirilen dòn dafa la. Ni tɔgɔ in bɛ tìgi-jɔyɔrɔ la, a bɛ Fɔ ko kɔrɔɲɔgɔnmaya sirilen dòn tìgi la.
a. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sirilen dòn dafa la
Ni kumasen taabolo ye tɔgɔ walema Blà dafaya la, o tɔgɔ ni wale minnu bɛ Taa ni ɲɔgɔn ye hakilina kelen dili ‘kan ma olu bɛɛ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Dlon tɔgɔ in dafayalen na. Misali nàta ninnu bɛ kuma tɔ Lase :
Buruju* : (gosi, fɔ) Jelikɛ ye a jatigikɛ buruju gosi è Jelikɛ ye a jatigikɛ buruju fɔ
Biriki* : (bɔn, gosi) kamalen bɛ biriki Bɔn è kamalen bɛ biriki Gosi
Fìni* : (tà, dòn ŊT ɲ.13) n’i ye cὲfini Tà, a bɛ Fɔ i ye è n’i ye cὲfini Dòn, a bɛ Fɔ i ye
Ja* : (gὲlɛya, farinya ŊT ɲ.13) a ja Gὲlɛyara a mɔkɛ la è a ja Farinyara a mɔkɛ la
dàa dala: (da, dla), dàadilala (kà dàa Dila)
b. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sirilen dòn tìgi la
O kɔrɔɲɔgɔnmaya sirilen dòn wale tìgi la bari tɔgɔ min Bɛ tìgi-jɔyɔrɔ la o ye tɔgɔ walema ye min bɛ Se kà wale dànsigi-yɔrɔ caman Bisimila kɔrɔ kelen dili la. Wale tìgi caman ye wale dafa yɛlɛmanen ye kà Kɛ tìgi ye k’a sababu Kɛ kumasen waleyalisenko ye. A ka c’a la, tɔgɔ walema bɛ Kɛ wale dafa ye ni kumasen Bɛ waleyalisen na. Nka ni kumasen Blàra tɛmɛnisen na, o tɔgɔ kelen in bɛ Nà wale tìgiya la. Misali jiralen ninnu bɛ caman Fɔ a kan :
biɲɛ ŊT ɲ.12 : misi biɲɛ bɛ Falen tlo ‘kɔ è misi biɲɛ bɛ Bɔ tlo ‘kɔ
buruju* : a jatigikɛ buruju Gosira a fɛ è a jatigikɛ buruju Fɔ a fɛ
biriki* : biriki bɛ Bɔn don o don a fɛ è biriki bɛ Gosi don o don a fɛ
fìni ŊT ɲ.13 : ni cὲfini Tàra i fɛ, a bɛ Fɔ i ye è ni cὲfini Dònna i fɛ, a bɛ Fɔ i ye
15. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sirilen Bɛ daɲɛ sìgiyɔrɔ-ko la kumasen ‘kɔnɔ
Kɔrɔɲɔgɔnma dɔw B’an ka sɛrɛ la minnu fɔyɔrɔko b’u ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ju la kumasen ‘kɔnɔ. « Kosɔn » ani « o de y’a To » ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ tèn. Walasa olu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ka Ye kɛnɛ kan, f’i ka « kosɔn » blàlen To kumasen laban na kà « o de y’a To » blàlen To kumasen daminɛ na. U tɛ Sɔ̀n kɔrɔɲɔgɔnmaya ma n’i y’u fla bɛɛ Blà kumasen laban na walima kumasen daminɛ ɲɔgɔn fɛ. ‘Daɲɛ dòn minnu sìgiyɔrɔ ye kelen kuday kumasen ‘kɔnɔ. O la, a man kan i k’a Fɔ ko kɔrɔɲɔgɔnma tɔw bɛ Fɔ kumasen fàn kelen fɛ cogo min na k’i b’u ta fana Kɛ tèn n’o tɛ i bɛ Bɔ bamanankan ‘kɔnɔ. U ka misali b’a Jira an na ko kɔrɔɲɔgɔnmaya sirilen tɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw blàli la kumasen yɔrɔ kelen na (kumasen daɲɛ kelenw ni ɲɔgɔn ‘cɛ).
kosɔn, o de y’a to Db
kɛrɛbɛtɛ, jango, ‘kuma tɛ ŊT ɲ.18
alaminɛ, bilangalama, Db
16. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sirilen Bɛ mɔsɔnniko la
O kɔrɔ ye ko kɔrɔɲɔgɔnma kelen ye tɔ kelentɔ mɔsɔnnen ye. A mɔsɔnni sugu ka ca. Kɔmɔsɔnw B’a la ani cɛmɔsɔnw. A dɔw bɛ Kɛ ni kanɲɛ kelen bìnni ye kà Bɔ daɲɛ na kà dɔw fana Kɛ kumaden bìnni ye. Kanɲɛ bìnnen dɔw ye nɔrɔnna ye kà dɔw Kɛ kumaden yɛrɛ ye. A bìnni in fɛn o fɛn mana Kɛ, a t’a To ko bìnni kɛli n’a kɛbaliya dɔ la kelen bɛ ‘fɛn Bɔ walima ‘fɛn Fàra a daɲɛ kɔrɔ kan walima k’a b’a kɔrɔ Yɛlɛma. Kɔrɔ kelen min bɛ daɲɛ mɔsɔnbali la o kelen de bɛ Kɛ a mɔsɔnnen na. Bìnta minnu Yera an ka misaliw la o dɔw Kɛra « bàna » bìnni ye kà Bɔ dorokolen laban na k’a kɔrɔ To daɲɛ na. Dɔw yɛrɛ ye kɔnɔrɔw « -ya, -ma » bìnni ye k’u kɔrɔ To daɲɛ na. Daɲɛ mɔsɔnni ni daɲɛ mɔɔnɔbɔli ye waleya fla ye minnu bɛ Bange jaabi kelen na : daɲɛ jànya yɛlɛmacogo. O la, nin dakun in ni « 26. Daɲɛ-mɔɔnɔbɔ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bangelen » kɔnɔkow bɛ ‘tàli Kɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ. Bìnniw ye mɔsɔnni caman wɛrɛw Bange minnu dɔw misali Yera an fɛ n’u fɛsɛfɛsɛlen dòn yan dakun in ‘kɔnɔ.
a. Nɔrɔnnaw bìnni
- Kɔnɔrɔ « -la » min bɛ waleyabaa Kofɔ o bìnnen n’o bìnbali ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
bàwolofɔ, bàwolofɔla Db
bereminɛ, bereminɛna Db
dalaminɛ, dalaminɛna Db
- Kɔnɔrɔ « -tɔ » min bɛ dɛsɛ dɔ Kofɔ o bìnni n’o bìnbaliya ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
fala, falatɔ Db
- Kɔnɔrɔ « -ya » min bɛ sawura Kofɔ o bìnni n’o bìnbaliya ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Selidonya, selidon Db
Siya, si Db
Suguya , sugu Db
faamuya*, faamu*
- Kɔnɔrɔ « baa » min bɛ waleyabaa Kofɔ o bìnni n’o bìnbaliy ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Suya, subaaya Db
- Kɔnɔrɔ « -li, -ni » min bɛ kùntaalama Kofɔ o bìnni ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
minfɛn, minnifɛn Db
bòli, bòlili Db
b. Kumadenw bìnni
- Kumaden laban “bàna” bìnni n’o bìnbaliya ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O kɔrɔ ye ko bànatɔgɔmaw dòn n’i ma “bàna” Fàr’a kan: sida, sidabana
datiɲɛ, datiɲɛbana Db
fànkelensa, fànkelen-sabana Db
sènfaga , senfaga-bana Db
sènsa, sènsabana Db
sènfunu, senfunubana Db
sènsa, sènsabana Db
- Kumaden “sa” bìnni n’a bìnbaliya ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O ye “sa” ‘ko ye min bɛ farikolo fàn dɔ mulukuli Kofɔ
fankelen, fankelensa Db
- Kumaden bìnni cogoya wɛrɛw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bangelenw
Sìgi, sìginfɛ (nfɛ bìnni) Db
Sira, tosira, totɔ (to bìnni) Db
sirannɲɛfɛn, siranfɛn (nɲɛ bìnni) Db
Sènkolosabana, sènsabana (kolo bìnni) Db
situnu, silatunu (la bìnni) Db
ta, tasuma (suma bìnni) Db
c. Mɔsɔnni nɔɔninen ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bangelen
Ale ni daɲɛ kelen n’a fɔcogo camanw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛɛ ye kelen ye. Yɔrɔ dɔw bɛ daɲɛ Fɔ ni bìnni ni fàlenni dònni ye daɲɛ sogolocogo la. An b’a Fɔ o ma ko mɔsɔnni nɔɔninen bari mɔsɔnni sababu tɛ Tà siginiden walima kanɲɛ bìnni dɔrɔn kan. Fyɛli bɛ Se kà Nà ni fàlenni bìnni kɛtɔ. O daɲɛ kelen kuturu fɔcogo n’o mɔsɔnnen fɔcogo jatelen dòn kà Kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ye an ka bosolisɛbɛ’kɔnɔ. Nkan anw fɛ, o ye ‘gasi ye kà D’a kan, daɲɛ kelen ka fɔcogo-yɛlɛma dɔrɔn de b’u Bɔ ɲɔgɔn ma n’o tɛ daɲɛsugu kelen dòn. U man kan kà Jate kà Kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ye.
ɲɛ mɔgɔninfin, ɲɛ maaninfin Db
sɔgɔsɔgɔninjɛ, swaswaninjɛ Db
d. Siginiden bìnni ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Nin fana ye fɔcogo caman misali dɔ ye. Daɲɛ kelen fɔli n’a mɔsɔnbali ye walima n’a mɔsɔnnen ye o bɛ Nà ni a kɔrɔɲɔgɔnmaya bangeli ye. Anw fɛ, o t’a ‘kùn Bɔ u ka Jate kɔrɔɲɔgɔnmaw fɛ.
kirikiri , krikiti, kiritikiriti Db
tuma, waati, wagati Db
walasa, waasa Db
e. Nunnadafata taamaʃyɛnnan « n » bìnni n’o bìnbaliya ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Ale ni daɲɛ kelen n’a fɔcogo camanw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛɛ ye kelen ye. I b’a Sɔrɔ fɛn kelen bɛ Weele daɲɛ kelen min na o daɲɛ fɔcogo mayɛlɛmanen dòn k’o sababu Kɛ yɔrɔ dɔ ‘mɔgɔw b’a Fɔ ni kanntan nunnafɔlen ye ni kà yɔrɔ wɛrɛ ‘mɔgɔw Kɛ k’a Fɔ ni a kanntan nunnafɔbali ye. Hali n’u Jatera kà kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ye bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ, u ka kɔrɔɲɔgɔnmmaya tɛ sira kan bari daɲɛ kelenw dòn minnu fɔcogo ye ɲɔgɔn Jὲ dɔɔnin dɔrɔn da fyɛnbɔcogo fɛ. ‘Taalen ‘ɲɛ yɛrɛ, fɔcogo kelen bɛ tɔw Dàn f’o laban dɔrɔn bɛ Lakodɔn sɛbɛnniw la. Nka yann’o ‘cɛ, sariya minnu Tàra ka ‘sugandili Kɛ u ni ɲɔgɔn ‘cɛ olu ka ɲi nka u kɔni ma ‘nɔ Da fɔlɔ. Misaliw Flɛ nin ye dugu ma k’a tɔ Lase kà Лὲ.
nsaban, saban Db
nsana, sana, sanan Db
nsara, nsarakubilen Db
nsira, sira Db
nsofaraŋɔni, pɔrɔtɔŋɔni, ŋɔnijɛ, dɔnkɔri Db
nsonson, sinɔgɔjɛgɛ Db
nsoro, nsorobilen Db
17. Kɔrɔɲɔgɔnmaya yeli ɲɛnɔrɔw ‘cɛ: “sɔ-, ma-”
An ye kɔrɔɲɔgɔnmaya Ye daɲɛ sugu caman ni ɲɔgɔn ‘cɛ, nka nɔrɔnnaw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ‘ye man di. O bɛɛ n’a tà, an ka misali dɔw la, ɲɛnɔrɔ dɔw Yera kɔrɔɲɔgɔnmaya la. O ɲɛnɔrɔw ye “sɔ-” ni “ma-” ye. N’u Bɛ daɲɛ minnu ɲɛ fɛ, olu kɔrɔ ye kelen ye:
sɔbɔ, mabɔ Db
sɔdon, madon Db
18. Kumajago-sen ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bangelen
O kɔrɔ ye ko kumajago-sen ka kɔrɔɲɔgɔnma labɛnnen B’a la
Balansan, alasɔsɔjirinin (kumajago-sen : kumamunun-munun) Db
Bala, ŋalajiri (kumajago-sen : kumamunun-munun) Db
19. Kɔrɔɲɔgɔnma blànkɔmaw n’u blànkɔw bɛ Fɔ ɲɔgɔn ‘kɔ
O kɔrɔ ye ko wale-kɔdafama dòn. O kɔdafako bɛ blànkɔko (kɔblako) Wajibiya. ‘Walew dòn minnu ye kɔrɔɲɔgɔnma ye nka u bɛɛ n’u danmana-blankɔ dòn. A kɔrɔɲɔgɔnmaya sirilen Bɛ blànkɔko la. Blànkɔ minnu b’u Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye, hali n’olu tɛ sugu kelen ye, n’olu ma Nà u ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ Bɔ. O kɔrɔmasurun tɛ dɔ wɛrɛ ye n’i Ko « bɛn » ni « kun » ye kɔrɔɲɔgɔnma ye, n’i Dànna « kà bɛn » dɔrɔn ma n’i ma « k’a Bɛn i ma » Fɔ, a ni « k’a Kun i fɛ » tɛ Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye.
bɛn (k’a Bɛn i ma), kun (k’a Kun i fɛ) Db
20. Dafakabila-ko Bɛ daɲɛ minnu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la
O kɔrɔɲɔgɔnmaya-sugu bɛ Kɛ walew ni ɲɔgɔn ‘cɛ. Hali n’a walesuguw Kɛra kɔrɔɲɔgɔnma ye, u tɛ Kɛ dafakabila (wale dafako kisa : ni dafalen dòn walima ni wale dafata dòn) kelen na. Wale dɔ ye wale dafalen ye nk’a bɛ Kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la ni wale wɛrɛ ye min tɛ dafalenw ka kabila ‘kɔnɔ. A kùnɲɔgɔn bɛ Se kà Kɛ wale dafata ye. Dafata kabila dun ‘kɔnɔ, dònkɔnɔ-kabila sugu sàba Bɛ yen : ɲɛdafa kabila, kɔdafa ta ani fànfladafa ta. A ɲɛdafa n’a kɔdafa an’a fànfladafa kabila ninnu bɛɛ kelen-kelen fana bɛ Se kà Kɛ ni yɛrɛkanma kabila ye. Kabilaw misali dilen Flɛ nin ye fɔlɔ :
- Dafalenw ka kabila : kà bòli, kà tunu…
- Dafataw ka kabila
- Лɛdafataw ka kabila : kà a minɛ, kà a siri, kà a bugɔ…
- Kɔdafataw ka kabila : kà maga a la, kà bàga a ma...
- Fànfladafataw ka kabila : kà a Bɔ a ma, kà a minɛ a ma…
- Yɛrɛkanmaw ka kabila
- yɛrɛkan-ɲɛdafataw ka kabila : kà i kò, kà i kàli…
- yɛrɛkan-kɔdafataw ka kabila : kà da i yɛrɛ la, kà bàga i yɛrɛ ma…
- yɛrɛkan-fànfladafataw ka kabila : k’i segin i yɛrɛ ma, kà i yɛrɛ tanga a ma…
Nka kuma tɛ kabilako kan yan. Kuma Bɛ min kan o ye kabilako ka kan kà Jate kɔrɔɲɔgɔnma-ko fɛ cogo min na. N’o ma Kɛ, n’i Sinna kà Dàn a fɔli ma ko « ban » ni « tla » ye kɔrɔɲɔgɔnma ye, n’i m’a Лɛfɔ kà D’a kan ko « ban » dafalen ko dòn ani ko « tla » kɔdafama ko dòn, i bɛ mɔgɔw Blà fili ‘kɔnɔ bari i m’a walew waleyalikabila Dàntigɛ u waleyalikabila yirika ‘cɛ la.
Kabilako fana jatebaliya bɛ Nà ni yɛrɛsɔrɔ caman ye n’a ma Лὲ k’i b’a dalilu Di latigɛlan ma. N’a dalilu Лɛtigɛra jatebla la k’o ka kɔrɔɲɔgɔnmaw Blà ɲɔgɔn nɔ na kumasen ‘kɔnɔ, « ban » ni « tla » blàli ɲɔgɔn nɔ na o bɛ yɛlɛma Dòn kumasen fàn wɛrɛw la. O fàn ninnu Bɛ wale ka kabilaya ‘kɔnɔ. O la, f’i kà walew n’u kabila dalilu bɛɛ Di ɲɔgɔn fɛ mansin ma.
Mis : i mana nin baara Ban tuma min,…
a1. « Ban » fàlenni « tla » gὲrɛgɛrɛ la
i mana nin baara Ban tuma min,… è *i mana nin baara Tla tuma min, …
a2. « Ban n’a kabila» fàlenni « tla n’a kabila » la
i mana nin baara Ban tuma min,… è i mana Tla nin baara latuma min, …
Nin misali dilen ninnu b’a Jira ko wale n’a kabila jate minɛni de ɲɔgɔn tɛ kɔrɔɲɔgɔnma-ko la. A y’a Da kɛnɛ kan ko « ban » ni « tla » ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye ko nka f’i ka u kabilaw Sèndon a ko la. O la, an ‘ɲɛ B’a la ko « ban » ni « tla » minnu ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye k’o ye « kà Ban : dafalen waleyalen bisigisen na »ani « kà tla a la : kɔdafama fana waleyalen bisigisen na ». Dugumamisali ninnu bɛ caman Fɔ a tɔ kan.
Ban (kà Ban : dafalen), tla (kà Tla a la : kɔdafalandi) Db
Bagu (bagan bɛ Bagu : yɛrɛmakɛli), kolo (kà bagan Kolo : karabali) Db
21. Kumaden-sugu kelen nàli kɔrɔɲɔgɔnmaw bɛɛ la
O tusunsugu la, daɲɛ ‘fɛn o ‘fɛn Bɛ yen i b’a Sɔrɔ olu bɛɛ jὲ ye kumaden kelen ye ni k’u kumaden tɔw Kɛ sugubɛɛ-sugubɛɛ ye. Kumaden minnu bɛ seginnkanni-kumaden in Dafa daɲɛw la, o kumadenw daɲɛnama de ye kɔrɔɲɔgɔnmaw ye (baganmara, bagannadon = mara, ladon). U ka o kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ To ‘sèn na hali dorokolenw ‘kɔnɔ n’a y’a Sɔrɔ ‘segin Kɛra daɲɛ kelen kan u ka dorokoli ‘kɔnɔ. Kumadenw sìgiyɔrɔ fana ‘sèn Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya kɛli la : sugubɛɛ-sugubɛɛ-daɲɛw fla bɛɛ ka kan kà Kɛ dorokolen fàn kelen fɛ. O kɔrɔ ye ko ni kɔrɔɲɔgɔnma kelen ta Bɛ dorokolen dabɔ la, fo tɔw bɛɛ ta fana ka Nà u dorokolenw dabɔ fana na. A dorokoliw bɛ Kɛ ‘tɔgɔ ni ‘wale ‘cɛ, kà Kɛ ‘tɔgɔ ni ‘tɔgɔ ‘cɛ. A kɔrɔɲɔgɔnmaya-sugu nàcogo ka ca i n’a fɔ:
- Tɔgɔ walema sugu fla n’u ka walesugu kelen bisimilata ka dorokoli: ni tɔgɔsugu fla ye kɔrɔɲɔnmaw ye (baari, ʃyɛn), kà T’a sɔrɔ u fla bɛɛ b’u ka waleko-mago dɔ Лὲ walesugu kelen na (baari/ʃyɛn Tà), dorokoli mana Bòli o tɔgɔ masinaw ni u jὲnnawale in ‘cɛ (baarita, ʃyɛnta), o dorokolenw fana bɛ To kɔrɔɲɔgɔnmaya la.
Baaritala, ʃyɛntala Db
celukɔlɔsila, jɔkɔlɔsila Db
- Tɔgɔ walema ka kɔrɔɲɔgɔnma-wale bisimilataw n’a dorokoli : o ye ni tɔgɔ kelen bɛ walesugu caman Bisimila hakilila kelen waleko-mago laseli ‘kan ma (bagan Mara/Ladon). Tɔgɔ b’o wale kelen o kelen Bisimila hakilila kelen fɔli la, o walew bɛ Kɛ kɔrɔɲɔnma ye k’u To u bisimilatɔgɔ ka waleya la (k’a Mara = k’a ladon kà « bagan » To u tìgi-jɔyɔrɔ walima dafa-jɔyɔrɔ la. Ni dorokoli ma Лὲ kɛli ‘kɔ tuma min na tɔgɔ in n’a ka wale bisimilata ‘fɛn o ‘fɛn ‘cɛ (bagan + mara = baganmara), o b’a Jira ko wale tɔ kelen ni tɔgɔ in fana dorokoli bɛ dorokolen min Di (bagan + ladon = baganladon) k’o fana ni dorokolen fɔlɔ bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya Sama u ni ɲɔgɔn ‘cɛ (baganmara = bagannadon).
Baganmara, bagannadon Db
- Tɔgɔ kɔrɔɲɔgɔnmaw kɛli dorokolenw bakuurufan ye kà tɔgɔsugu kelen Kɛ u dànfaralan ye : o ye ‘kɔrɔɲɔgɔnmaw ye minnu ye daɲɛ dorokolenw ye. U kɔnɔ-kumadenw na, bakuurufanw bɛ Kɛ hali kɔrɔɲɔgɔnma ye n’u tɛ dorokolen ‘kɔnɔ. O la, u dànfarafanw bɛɛ bɛ Kɛ ‘segin kɛlen ye daɲɛ kelen kan.
Kɔlɔsili min Bɛ o ko la, o ye daɲɛ dɔw bɛ Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye u ‘kelen na nka o mumɛ ni seginnkanni-daɲɛ kelen tɛ tɛ Doroko kà Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye. Misali la, flan, ɲɔgɔn ani sɛrɛ bɛɛ ye kɔrɔɲɔgɔnma ye u ‘tasiya la. Nka ‘segin bɛ Se kà Kɛ « ba » kan « flan » ni « ɲɔgɔn » dɔrɔn na kà « sɛrɛ » To yen. O ye kan yɛrɛ taabolo ye. Mɔgɔw da ma Bɔ « basɛrɛ » fɔli la nka u da Bɔra « baflan » ni « baɲɔgɔn » fɔli la.
Bàbon, bàsulu, bàso*, bàbugu* Db
Baflan, baɲɔgɔn Db
Baganmarala, bagannadonna Db
Bàmada, basada Db
- Wale kɔrɔɲɔgɔnmaw kɛli dorokolenw dànfaralanw ye k’u tìgi Kɛ u bakuurufanw ye : o ye dorokolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ye k’u kɔnɔ-kumadenw na bakuurufanw Kɛ seginnkanni-daɲɛ ye k’u dànfarafanw Kɛ walesugu fla ye. O walesugu fla bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya Kɛ kà seginnkanni-daɲɛ in To u tìgi-jɔyɔrɔ la n’u tɛ dorokolen ‘kɔnɔ.
Bangeba, woloba Db
Bangefa, wolofa Db
22. Walakadaɲɛ ni kulukutudaɲɛ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
O kɔrɔ ye ko dɔ ye fɔta basigilen ye kɔrɔɲɔgɔnmaw la. Fɔtaw ye daɲɛ caman sìgilen ye ɲɔgɔn ‘kɔ n’u bɛ Tà kelen ye kɔrɔko siratigɛ la. Komin a kɔnɔdaɲɛw tɛ Sɛbɛn kà Nɔrɔ ɲɔgɔn na, o de la an y’a Da u la ko walakadaɲɛ (daɲɛ minnu ka ca ɲɔgɔn ‘kɔ ka kɔrɔ kelen Di nka n’u walakalen dòn kà Bɔ ɲɔgɔn na sɛbɛnni na). U sina ye kulukutudaɲɛ ye bari ale bɛɛ bɛ Sɛbɛn kelen ye hali ni dorokolen Dòn. O daɲɛsugu fla ka kɔrɔɲɔgɔnmaya kuma Flɛ ‘sèn na.
Kulukutudaɲɛ ka ko ka nɔgɔ bari ale ye kùnkelen ye bari ale dàn ‘dɔn ka di a kɛrɛ fla bɛɛ la. Nka fɛn min ye walakadaɲɛ ye, ale ka ko kisa ka gɛlɛn dɔɔnin bari a labɛndaɲɛw nɔrɔlen tɛ ɲɔgɔn na. O min b’a To a dàn ‘dɔn man di a kùn fla fɛ hali mɔgɔ ‘bolo ‘tumaw ‘kuma tɛ n’i Ko k’i bɛ na latigɛlan Sèndon kanko ɲɛnabɔli la. A daɲɛsugu fla ninnu ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ‘sɔrɔ ka di kuma-dadonkanw de la. Dugumamisali ninnu b’a ko tɔ Da kɛnɛ kan.
Bawò, kà D’a kan, bàtugu, kàtugu, bàri Db
tugu, dabɔ a kama, lawuli a ‘kan ma* Db
walayi , ni Ala ‘cɛ Db
yɛrɛtangalan, fugula nafama*, mananin Db
Joona*, teliya la*, faraw ye*
23. Waleyabaa ni ɲɛnabɔbaa ka kɔrɔɲɔgɔnmaya
Bamanankan na, ko waleyabaa (mɔgɔ min ka baara y’a kɛli ye hali k’a Sɔrɔ a kɛli tɛ ‘sèn na a fɛ) ani ko ɲɛnabɔbaa (mɔgɔ min bolo B’a la k’a Kɛ hali n’a ma dàntigɛ k’a ka baara dòn) olu bɛ Lase n’u dànmana-nɔrɔnnaw ye. Kɔnɔrɔ « -la » bɛ ko waleyabaa jɔnjɔn, kɛrɛnkɛrɛnnen walima waleyabaa dànnatigɛlen Kofɔ ni ka kɔnɔrɔ « -baa » Kɛ waleyali min Bɛ ‘sèn na kɛbaa kofɔlan ye. O dànfara bɛ u bɔnnaw ni ɲɔgɔn ‘cɛ a ka c’a la. Nka ‘tumaw la, u bɛ bɔnna dɔw Bange minnu bɛ Kɛ ɲɔgɔn kɔrɔɲɔgɔnma ye. I b’a Sɔrɔ o yɔrɔsuguw la u fla bɛɛ jὲ bɛ Kɛ bɔnnasun sugu kelen ye u bɔnnaw la. Kuma ‘kan Bɛ o n’a ɲɔgɔnnaw ma yan. Fɔli b’a suguw kɔrɔ Gɛrɛ ɲɔgɔn na fo kà na u ni ɲɔgɔn ‘cɛ dànfaranin Bàn kà Bɔ u ‘cɛ. U fla laban bɛ Sɔrɔ kà Kɛ ɲɔgɔn kɔrɔɲɔgɔnma ye o bɔnna kelen-kelenninw na. O t’a Bàli ko a bɔnnasugu wɛrɛw ka dànfara tɛ To olu ‘cɛ.
sagokɛla, sagokɛbaa Db
24. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sababu bɛ Bɔ u bakuurufanw dɔrɔn fɔli la ɲɔgɔn ‘kɔ
O ye daɲɛ dorokolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya ye. I b’a Sɔrɔ dànfarafan (dorokolen kumaden fɔlɔ walima a kumaden tɔ fɛn o fɛn bɛ To laban bɔlen ‘kɔ a la) min B’a dorokolensuguw la, o ye kumaden-sugu kelen ye ‘segin Kɛra min kan a kɔrɔɲɔgɔnma bɛɛ ni ɲɔgɔn ‘cɛ. U ka kɔrɔɲɔgɔnmaya tɛ Sɔrɔ o kumaden in fɛ bari o ye daɲɛ ʃikelen ye a bɛɛ la. Nka, bakuurufan (dorokolen kumaden laban) min bɛ Kɛ a dorokolenw na, o bɛ Kɛ daɲɛ sugu fla ye sogolocogo la nka minnu ye kɔrɔ kelen ye kɔrɔko siratigɛ la. N’i y’a bakuurufanw Bɔ kumadenya la k’u Blà u ‘dàn ma daɲɛya la, n’u kɔrɔ ma Kɛ kelen ye cɔy, u kɔrɔ bɛ Gɛrɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ. A daɲɛ dorokolensuguw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Sɔrɔ yɔrɔ o yɔrɔ in de fɛ. ‘Kumalasurunya la, ni « fan » ni « kili » ye kɔrɔɲɔgɔnma ye k’u To dorokobaliya la, n’i y’olu kelen-kelen Doroko ni ‘segin kɛli ye ‘daɲɛsugu o ‘sugu kan u ka dànfarafanya la « syɛ, kami, basa », o y’i kɛlen ye k’olu bɛɛ n’u dànmana-kɔrɔɲɔgɔnma Labɛn bamanankan na : « syɛfan, kamifan, basafan » kelen-kelen bɛ Taa n’u kùnɲɔgɔn « syɛkili, kamikili, basakili » ye ye kɔrɔɲɔgɔnmaya la tàn : « syɛfan, syɛkili », « kamifan, kamikili », « basafan, basakili ». Misali nàta ninnu bɛ kuma tɔ Sɔn ‘ji la.
syɛfan, syɛkili Db
syɛkama, syɛmisɛn Db
syɛkulukulu, syɛsulu Db
warifura, waribulu Db
wariso, waribon Db
woloba, bangeba Db
wolonugu, bangenugu Db
25. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sababu bɛ Bɔ dànfarafanw dɔrɔn fɔli la ɲɔgɔn ‘kɔ
I b’a Sɔrɔ daɲɛ dorokolenw de Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya la o sugu la. U dànfarafanw fɔli ɲɔgɔn ‘kɔ kɔrɔ ye daɲɛ siya kelen t’olu ye sogolocogo la. O dànfarafanw kɔrɔko siratigɛ la, u kɔrɔ fana tɛ Kɛ kelen ye tuma dɔw la. Nka hali n’u kɔrɔ ma Kɛ kelen ye ʃyɛn minnu na, i b’a Sɔrɔ u b’u ka bakuurufan fɔfɛn mankutu dɔ kan k’a Jira ko kuma ‘kan Bɛ o fɔfɛn kelen ma. ‘Misali la, « kɔnɔnin » sugu ka ca. Nka n’i ye « tɛrɛbɔ » Kɛ a dànfarafan ye « tɛrɛbɔ-kɔnɔnin », a bɛ Dɔn k’i ‘kan Bɛ kɔnɔnin sugu kelen min ma bari tɛrɛbɔ jalen a dɔ ‘kùn na ka Kɛ o tɔgɔ ye. Tɛrɛbɔ ye o mankutuw dɔ ye. Nka n’o kɔnɔnin kelen dɔnnen dòn mankutu wɛrɛ la, hali n’o fɔcogo ni « tɛrɛbɔ » tɛ kelen ye o fana dorokoli kà Kɛ « kɔnɔnin » dànfarafan ye o bɛ Nà ni « tɛrɛbɔ-kɔnɔnin » n’o dorokolen kura ka kɔrɔɲɔgɔnmaya. O cogo la, « misigɛnna » fana bɛ Fɔ kɔnɔnin dɔ ma min ni « tɛrɛbɔ-kɔnɔnin » ye kelen ye. O la, « misigɛn-kɔnɔnin » bɛ Kɛ « tɛrɛbɔ-kɔnɔnin » kɔrɔɲɔgɔnma ye k’a sɔrɔ kɔnɔnin dànfarafanw tɛ kɔrɔ kelen na nka n’u bɛ fɔfɛn kelen mankutuya la.
tɛrɛbɔ-kɔnɔnin, misigɛn-kɔnɔnin, … Db
26. Daɲɛ-mɔɔnɔbɔ ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bangelen
Daɲɛgana dɔw Bɛ yen minnu kɔrɔ ni u dorokolen kɔrɔ bɛɛ ye kelen ye daɲɛ dɔw la. N’i ye dontɔgɔw Tà sisan, i b’a Sɔrɔ olu kelen-kelen gananama fɔli bɛ ‘wasa Kɛ u fɔlihakina dili la. Nka, kan yɛrɛ ka daɲɛ-mɔɔnɔbɔ bugun bɛ daɲɛ wɛrɛ dorokoli Yamaruya kà Tùgu u la kà dɔ Fàra daɲɛ minɛnw kan, kà dɔ fàrabali a daɲɛ masina kan ani dɔ fàralen a kan kɔrɔ bɛɛ Kɛ kelen ye. O de la, « tarata » daɲɛgana ni « ‘taratadon » daɲɛ dorokolen bɛɛ bɛ Blà ɲɔgɔn nɔ na kà « ‘taratadon » kɔrɔ To tarata nàta la. O n’a ɲɔgɔnna daɲɛ caman Bɛ tèn kɔrɔɲɔgɔnmaya la bamanankan na kà Fàra dontɔgɔw kan. Komin daɲɛ-mɔɔnɔbɔ ni mɔsɔnni bɛɛ bɛ jaabi kelen de Di daɲɛko kan, ‘mɔgɔ bɛ Se kà T’i ɲɛ Da « 16. Kɔrɔɲɔgɔnmaya min sirilen Bɛ mɔsɔnniko la » kan kà dɔ Fàra i ka faamuya kan a ko ‘kùn kan. Misali nàtaw bɛ dɔ Fɔ o ko la kà Se.
Tarata, taratadon Db
Tilebin, tilebinyanfan Db
walaha, walahatile Db
worodugu, worodugu-yanfan Db
27. Daɲɛ kɔrɔ woyolenw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya kisa
O kɔrɔ ye ko daɲɛw ye kɔrɔɲɔgɔnma ye u kɔrɔ kelen na kɔrɔ caman ‘tu la. Kɔrɔɲɔgɔnma yɛrɛ ka dɔgɔ ko kɔrɔ caman t’a la. Nka ‘bolofa Bɛ daɲɛ minnu ka kɔrɔwoyo kan, o dɔw ta de dàntigɛlen dòn nin yɔrɔ la yan. Komin daɲɛ dɔ ni dɔ bɛ Se kà Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye k’a sɔrɔ u kɔrɔ ka ca kelen ye, u bɛ Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma ye ka Da dalilu jumɛn kan ?
- N’u kɔrɔ bɛɛ ye wa ?
- N’u kɔrɔ damadɔ ye wa ?
- N’u kɔrɔ kelen ye ?
An b’an ka kɔrɔɲɔgɔnma korontolenw Maflɛ n’u kɔrɔko bɛ cogo min na ka Sɔrɔ k’an bolo Da a kisɛ kan ni daɲɛ kɔrɔcaman-tigiw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya dlonnen dòn u kɔrɔko la cogo min na.
I mana « bàya » ni « forobafɛn » ka kɔrɔɲɔgɔnmaya jate Minɛ, i b’a sɔmi Sɔrɔ joona ko ni kɔrɔcamanko tɛ, ko « bàya » kɔrɔ donnen fɔlɔ ni « forobafɛn » kɔrɔ ka jan ɲɔgɔn na kɔrɔɲɔgɔnmaya ma. Nka ni daɲɛ ka kɔrɔcamanko faamuya bɛ màa min na, i b’a Dɔn ko kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛɛ ma Siri daɲɛ kɔrɔ kelen na. Ni daɲɛ kɔrɔ ka ca, i b’a Sɔrɔ a kɔrɔw kelen-kelenna bɛɛ n’a ta kɔrɔɲɔgɔnma (-w) dòn. O cogoya de Bɛ « bàya » kɔrɔcaman-tigi ni « forobafɛn » ‘cɛ yan. An k’a kɔrɔɲɔgɔnma fla kɔrɔw dàntigɛcogow Lajɛ bani :
Bàya
kɔrɔ 1 : « ceinture de perles (parures pour les fillettes) Db» « kɔnɔn tonnen tsun k’a Kɛ masiri ni madyalan ye musomannin fɛ n’a bɛ Siri cɛ la Wd »
kɔrɔ 2 : « chose publique Db» / « fɛn min lablalen bɛ gwansan bɛɛ lajɛlen sagoya la Wd »
forobafɛn : « bien appartenant à la communauté Db» bɛɛ dànma ka kan fɛn min na ni ‘mɔgɔ Bɔ ‘mɔgɔ la t’a la
An ‘ɲɛ B’a la nin na sisan sa ko « bàya » kɔrɔ 2nan ni « forobafɛn » kɔrɔ de bɛ Taa ni ɲɔgɔn ye. O la, « bàya » ni « forobafɛn » ka kɔrɔɲɔgɔnmaya bɛ Kɛ kà Dàn « bàya » kɔrɔ min ni « forobafɛn » ka kelenya ma. Kɔrɔ wɛrɛ min Bɛ « bàya » la, kɔrɔ 1, o ‘sèn t’u ka kɔrɔɲɔgɔnmaya la. Hali ni kɔrɔɲɔgɔnma Kɛra « bàya » kɔrɔ 1 la, kuma t’o kan an awa o fana bɛ Kɛ daɲɛ wɛrɛ ye min ni « forobafɛn » tɛ kelen ye kɔrɔ ni sogolocogo fla ʃi la.
Nka cogoya wɛrɛ Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ka ko la min tɛ o ‘ʃi ye. I bɛ « fura, bulu, basi » Sɔrɔ kɔrɔɲɔgɔnmaya la kà ‘minɛ Kɛ « fura » kɔrɔ kelen-kelen na sàba bɛɛ ma Bayel ka daɲɛgafe ‘kɔnɔ tàn:
Fura :
kɔrɔ 1 : « feuille Db» / « bulu min bɛ jiri la Wd »
kɔrɔ 2 : « rémède à base de feuille » / « sababu min bɛ Kɛ ka bana Ban, ka bana Nɔgɔya,… Wd »
bulu : « feuille Db » / « jiri kunna-nugukun muguman nuguman min bɛ balo Las’a ma fyɛn fɛ Wd»
basi :
kɔrɔ 1 : « fétiche Db» / « tontigiw ka sɔnnifɛn, boli wali jò Wd»
kɔrɔ 2 : « médicament Db» / bàna nɔgɔyalan min bɛ Bɔ jiri la walima fɛn wɛrɛ la
Nin kɔrɔ fla ninnu bɛɛ kelen-kelenna ni weelecogo wɛrɛ bɛ Taa bamanankan na min tɛ « fura » ye. An b’a Fɔ o la ko « fura » kɔrɔ 1 bɛ Fɔ fɛn min ma, « bulu » fana bɛ Fɔ o ma. A kɔrɔ 2 bɛ Fɔ ko min na, « basi » fana y’o weelecogo dɔ ye. O la, an b’a Fɔ ko « fura k1» ni « bulu » ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye kà Tla k’a Fɔ ko « fura k2 » ni « basi k2» ye ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye. Nka « fura » kɔrɔ min b’a ni « bulu » Kɛ ‘kɔrɔɲɔgɔnma ye, a kɔrɔ 1, o kɔrɔ ‘nì tɛ « basi » kɔrɔw la. O yɔrɔ la, a tɛ Se kà Fɔ ko « fura, bulu, basi » kɔrɔɲɔgɔnma ye cogo dɔ la bari « bulu, basi » tɛ ɲɔgɔn Sɔrɔ u kɔrɔ fàn ʃi dɔ la.
Nin misali damadɔ b’an Jira kɛnɛ kan ko tusun min kɔrɔɲɔgɔnmaw bɛ Dàn fla ma k’olu kɔrɔɲɔgɔnmaya sinsinnen dòn bawo n’u ma ɲɔgɔn Sɔrɔ u kɔrɔ dɔ la u bɛ ɲɔgɔn Sɔrɔ u kɔrɔ wɛrɛ la kɔrɔɲɔgɔnmaya la. Nka n’a ma Лὲ ko tusun kɔrɔɲɔgɔnmaw Sera daɲɛ sàba hakɛ ma kàban, n’i m’i janto, i bɛ dɔ Fàra tɔw kan min kɔrɔ yɛrɛ tɛ tɔw dɔ la kelen kɔrɔw la.
Sisan sa, an ye ‘jaabi Sɔrɔ an ka ɲininkali sàba kɛlen fɔlɔ la. A fɔlɔ, ni daɲɛ min kɔrɔ ka ca, o ka kɔrɔɲɔgɔnmayako bɛ Siri a kelen-kelen na na san’o ka Kɛ kɔrɔ mumɛ kan. A flanan jaabi ye ko a ka kɔrɔɲɔgɔnmaya fana tɛ Bòli a kɔrɔ dɔw kan ɲɔgɔn fɛ, k’a kɔrɔ kelen-kelenna bɛɛ n’a kɔrɔɲɔgɔnma ka telin kà Kɛ a ye. A sabanan jaabi bɛ Kɛ ko jaati, ko kɔrɔɲɔgɔnma kelen tɛ Bòli daɲɛ kɔrɔ fla kan ni kelen tɛ. Nin misali nàta ninnu ye kɔrɔɲɔgɔnma tɔmɔnen dɔw ye minnu kɔrɔ da Bɛ kalabaw ni ɲɔgɔn ‘cɛ k’a Jira ko a ni tɔɲɔgɔnw ka kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ a kɔrɔ o ‘kùn kan. Da in b’a ‘fɛn o ‘fɛn na, i b’a Sɔrɔ kɔrɔ caman B’a la a bɔgafe ‘kɔnɔ a ka yan kɔrɔɲɔgɔnmaya sbabu tɛ minnu ye.
Bolokoli, cɛbaya, siginɛgɛkɔrɔ Db
Bolokurun, tɛgɛkurun (1), bolokurunin (3) Db
bololagosi, jɛ (1), jɔn (2) Db
bɔɔsi, walaki (1), puruti (2) Db
dusufaga, dususuma (1) dusutiɲɛ (2) Db
balo, dahirimɛ, jyɛnnatigɛ, ɲɛnamaya Db
bàma, màri, jirɔbasa, basa1, basaba Db
28. Kɔrɔɲɔgɔnmaw tlali n’u caya dalilu ye
Kuma Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw caya kan hakilila kelen dili la yan. Kan ‘furadama, miiriya (hakilila ni minɛn) bɛɛ bɛ weelecogo kelen kɔni Sɔrɔ. Kɔrɔɲɔgɔnmako tɛ o yɔrɔ la fɔlɔ. Nka miiriya kelen mana weelecogo dànsigi-yɔrɔ fla Sɔrɔ kàban, o ye kɔrɔɲɔgɔnmako dabɔlen ye kabini yen. Miiriya dɔw yɛrɛ bɛ Tɛmɛ fɔcogo fla kan. O la dɔw bɛ Se weelecogo sàba ma, dɔw ta bɛ Taa naani na, kà dɔw ta Se duuru, wɔɔrɔ, wolonfla hali seegin ma. ‘Dàn tɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw hakɛ la ko kelen laseli la.
An ka nin bosoli ‘sèn fɛ, an ‘ɲɛ B’a la ko bamanankan ma To ‘kɔ o kɔrɔɲɔgɔnma cayali la hakilila kelen dili la. An ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ sɔrɔlen na, daɲɛ hakɛ min Bɛ kɔrɔɲɔgɔnma tusun kelen ‘kɔnɔ o bɛ Dabɔ fla la kà Taa fo seegin na. O kɔrɔ ye ko tusun daɲɛflamaw B’a la, tusun daɲɛsabamaw Bɛ yen, daɲɛnaanimaw, daɲɛduurumaw, daɲɛwɔɔrɔmaw. An ma tusun daɲɛ ‘wolonflama Ye sɛrɛ la sa nka, a daɲɛseeginmaw kɔni B’a la fana. Nka nin bɛɛ la, tusun daɲɛflamaw de y’a tusunw na camanba ye.
- Tusun daɲɛflamaw : kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den fla ma an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ
O dànsigi-yɔrɔ ka ca an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. Ale hakɛ ka ca n’a bɛɛ ta ye. A dɔw ye :
nkɔsɔn, bunteni Wd
banfula, fugula Db
bange, wolo Db
gɛn, gɛngɛ Wd
siri, dabali Wd
girin, godon Wd
- Tusun daɲɛsabamaw : kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den sàba ma an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ
O dànsigi-yɔrɔ caman B’an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. Ale bɛ Da fla tusun kan caya la. A dɔw ye :
kabapɛrɛn, sanpɛrɛn, sanseli* Db
kɔlɛ, buruju, kabila Db
kɔli, kɛɲɛ, dɛsɛ Db
- Tusun daɲɛnaanimaw : kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den naani ma an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ
O dànsigi-yɔrɔ fana ka ca an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. O dɔw ye :
Dasi, bugɔ, gosi, ci Db
fuguri, buguri, fɔlɔkɔ, gɔngɔn Db
hakililabana, kunwuli, kunnafɛn, fa Db
hawusakala, timikala, makala, ɲiminkala* Db
kàla, lakari, sata, tɛnɛ Db
- Tusun daɲɛduurumaw : kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den duuru ma an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ
O dànsigi-yɔrɔ ma Ye kà Caya an fɛ an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. A kɔni tɛ Kòli ka Sɔrɔ kan na. A dɔw ye :
Daraja, dawula, mandiya*, sara*, nɔɔrɔ* Db
basan, ɲagami, kule, fereke, nɔɔni Db
bawò, bàtugu, kàtugu, bàri, kà D’a kan Db
kolokari, jakumawara, siyɛminɛwara, ɲariwara, nkɔlɔwara* Db
- Tusun daɲɛwɔɔrɔmaw: kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den wɔɔrɔ ma.
O dànsigi-yɔrɔ dɔw Yera an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. O dɔw ye :
densu, denkolon, denbo, fugari, nantan*, nankɔlɔbɛ* Db
doro, kili, bɛlɛ, kaya, wulu*, taba* Db6
Galiya, kalesume, binɲimi, jiŋɛɲɛ, nsɔngɔn, kɛɛya Db
tanga, karama, bonya, danbe, sutura*, makaama* Db
tugun, bilen, tun, tugunin, ‘kura ye*, kokura* Db
kùnnafɛn, kùnfɛn, fa, kùnwuli*, kùnkolotiɲɛ*, kùnkolo-ɲaami* Db
- Tusun daɲɛseeginmaw : kɔrɔɲɔgɔnmaya Bɛ daɲɛ minnu ‘cɛ kà Se den wɔɔrɔ ma an ka bosolisɛbɛn ‘kɔnɔ. O dànsigi-yɔrɔ 1 pe B’an ka kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ mumɛ sɔrɔlen ‘kɔnɔ. O ye :
wulu, fɔrɔ, cɛya, kaya, doro, kili, dogoyɔrɔ, taba* Db
29. Kɔrɔɲɔgɔnmaw nafabɔ-siraw
Kɔrɔɲɔgɔnmako nafa ye mun ye ? A nafa bɛ Se kà Fɔ kà Se hakɛ jumɛn na ?
An kɔni bɛ min Dɔn, ɲinini mana ɲɛnabɔli min Kɛ, o ‘tà ka di ka ko caman Kɛ n’o ye. Kɔrɔɲɔgɔnmaya faamuya tnɔbɔcogow la dugumadan ye a gafe bɔlenw mafɔli kɛli ye. N’a faamuya Bɛ maa min na, i bɛ Se kà ‘dyalatigɛ Di a kùnkankow latlenni kan sɛbɛnw ‘kɔnɔ. Ni gafesɛbɛnna dɔ ye sɛbɛnni Kɛ kɔrɔɲɔgɔnma-ko dakun dɔ kan, o filiw latlenni bɛ Kɛ ni dalilu minnu ye olu bɛ Sɔrɔ nin fasiriw n’a ɲɔgɔnnaw la.
Ni gafew bɛ Mafɔ kɔrɔɲɔgɔnmaya kan o kɔrɔ ye ko gafew bɛ Bɔla a kan fɔlɔ. Kɔrɔɲɔgɔnma-ko gafew bɔli fana y’a dànmanafa-bɔsira ye. O b’a Jira ko kɔrɔɲɔgɔnmaya dakun caman B’a la kà Sɔrɔ gafew ‘kɔnɔ. A kùnkangafew bɔli kà Caya o bɛ Nà ni bamanankan sɛbɛndaga lafali ye kà T’a fɛ. Kɔrɔɲɔgɔnmaw kàlanni bɛ bèlebele Fàra a tìgi ka kan faamuya kan.
Kà Fàra o kan, a dogolen tɛ maa ʃi la ko kɔrɔɲɔgɔnmaw ‘dòn Bɛ latigɛlan baarakɛ-kanko la. Hali n’an ma jatebla caman Ye an ka kanw na fɔlɔ, an bɛ baara Kɛ latigɛlan ni walekan minnu na an b’an mago Лὲ don o don n’o kanw kɔrɔɲɔgɔnmaw ye. Kɔrɔɲɔgɔnmaw daamu dayɔrɔ dɔ ye latigɛdɔn ye. O ye k’a baaralanw Labɛn k’olu Sèndon hakilila tɔ laseli daɲɛ ɲuman ɲinini na. O fὲɛrɛ dɔ ye kininfɛdigili kɛli ye i ɲɛnadaɲɛ kan ka kɔrɔɲɔgɔnma Digi kà Sɔrɔ k’i ɲɛna Tà kɔrɔɲɔgɔnma-sɛrɛ fɛnsɛnnen na. O baara in b’a Sɔrɔ daɲɛ bɛɛ n’a kɔrɔɲɔgɔnma tusun Лɛtigɛra jatebla ‘kɔnɔ k’a tɔ To a digili dɔrɔn kɛli ye. A bɛ sɛbɛnnikɛla Dɛmɛ kosɛbɛ daɲɛ lakika sɔrɔli la a ka hakilila fɔta kan.
Ni mɔgɔ bɛ mɔgɔ-ɲɛnajɛlanw Dla sɛbɛnni na i n’a fɔ siginisorobaw walima telew ni rajow ka kanɲɛnajɛ labɛntaw kɛbaaw, o tìgi mago dɔ ye kɔrɔɲɔgɔnmaw sɛnsɛnnen ɲuman dònni ye a ka ɲɛnajɛ daɲɛw na n’a ma Лὲ ko a ka tlon sèn dɔw bɛ Kɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw kan. O bɛɛ ye kɔrɔɲɔgɔnmaw nafabɔ-cogo dɔw ye.
Latigɛdɔn tle in na, mɔgɔw bɛ Fɛrɛla kan kàlanni n’a magoɲɛko caman ma ni daɲɛ labɛnnen ye kà Kɛ ‘kàlanfɛnw ye walima yɛrɛ-ɲɛnajɛfɛnw ye mansin sugu caman na : latigɛlanw, sènfɛjuruw, … Jateblaw bɛ Dla o hukumu ‘kɔnɔ kan nafabɔ-sira caman kan i n’a fɔ daɲɛgafew, daɲɛsangalanw, mabɛnko, sɛbɛnnidegew, jatebɔw. N’i mɔgɔ min mago ye kɔrɔɲɔgɔnmaw ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la, f’i k’u sɛrɛ jɛlenw n’a nafamaw Tɔmɔ ka Dòn i ka jatebla ‘kɔnɔ. Komin fanafɛ-kalan B’a la kà kologirinya lakalanni siraw fɛ, jateblaw ni fogow ɲɛnabɔli kà Blà fogolan kan o fὲɛrɛ dɔw sirilen Bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaw ʃidɔnni na.
Kùncɛkan
An ka bosolisɛbɛn bosoli ‘sèn fɛ, an ye kɔrɔɲɔgɔnma suguya caman Ye. U cɛlaw faamuya y’a To an Sera k’u Blà ‘kulu ni ‘kulu ye. An Bɔra fɛn caman kan a ko la minnu bɛ na Kɛ ‘kàlanfɛn ye bamanankan kàlanbaaw ‘kùn ‘taalen ‘ɲɛ. A caman yɛrɛ bɛ Kɛ ‘sababu ye kà ɲininidakun caman Nɔ̀gɔya kan ‘kɔnɔ. Kɔrɔɲɔgɔnmaw bilisacogo ɲɔgɔn na bosolisɛbɛn in na o fyɛnmayɔrɔ dɔw Dàntigɛra an fɛ. Olu ye ‘mafɔliw ye minnu b’a To gafesɛbɛnnaw na yɛlɛma Dòn u ka faamuya la kà kɔrɔɲɔgɔnma-ko tɔ Sinsin kà T’a fɛ. ‘Misali la, an ye ‘mafɔli min Kɛ dakun (10) kan, o Kɛra dalilu dɔw fɔli ye minnu b’a Jira k’o dakun kɔrɔɲɔgɔnmaya-ko tɛ ‘da la. O n’a ɲɔgɔnna wɛrɛw Bɛ tèn.
Лinini in yɛrɛ ɲɛnabɔli bamanankan kan ani a ɲɛnabɔkan kɛli bamanankan fana ye, o bɛ dànfaraba Dòn a ni kɔrɔɲɔgɔnmaya ɲinini kɛlen fɔlɔw ‘cɛ kà d’a kan olu bɛɛ Kɛra kan kàn nka kan wɛrɛw la i n’a fɔ fransɛkan ni anglɛkan ni alemakan ni risikan ninnu. O baara ninnu ye tɔ-k’a-jɛ ye anw fɛ bari u t’a To k’an bɛ kɔrɔɲɔgɔnmaya mabɛndaɲɛw basigilenw Labɛn bamanankan na. Olu bɛɛ Taara ni walekanw ka fɔcogow ye a koɲɛw ma. An ye daɲɛ minnu Karaba an ‘sèn fɛ nin baara kɔnɔna na, olu sangayɔrɔ Bɛ sɛbɛn nanflamayɔrɔ la. An y’o Kɛ bamanankan ni fransɛkan ni anglɛkan ‘cɛ.
Daɲɛ kùntigɛlenw
bɛlɛd : bɛlɛdugu
Bm : bamanankan mabɛn
daɲ : daɲɛdɔn
Db : Dictionnaire Bailleul
Forob : foroba
Gr05 : version électronique du Grand Robert de la langue française 2005
gram : grammaire
infor : informatique
Kand : kandɔn
kanhak : kanhakɛdɔn
latig : latigɛdɔn
Lex : lexicologie
ling : linguistique
mab : mabɛn
mankand : mankandɔn
masal : masaladɔn
ME09 : Microsoft Encarta 2009
MEJ09 : Microsoft Encarta Junior 2009
Morph : morphologie
ɲ. : ɲɛ
ŊT : Ŋɛɲɛkɔrɔ ka Tonnkan
phon : phonétique
Sogol : sogolodɔn
stylist : stylistique
tonol : tonologie
Wd : Wagadu daɲɛgafe
Wn : Valentin Vydrine ka Mandenkan-ankile daɲegafe,
Kùnnafoni bɔyɔrɔko
Bayel ʃarl [Bailleuil Charles], Dictionnaire bambara-français, Bamakɔ, Donniya, 2007;
Butɛn-kɛnɛl Raʃɛl [Boutin-Quesnel Rachel], Vocabulaire systématique de la terminologie, CCC/iso/CT 37, Montréal, 1978
Dukure M., Baalo I, Wagadu kankelen-daɲɛgafe, Bamakɔ, MAKDAS, 2008
Dukure Mamadu, hakilijakabɔ bamanankan sɛbɛncogo kan, Bamakɔ, MAKDAS, 2006
Godɛn Franswa, Gɛspɛn Lwis [Gaudin François, Guespin Louis], Initiation à la lexicologie française, Bruksɛl, Duculot, 2000
Jabatɛ Jafe, Ŋɛɲɛkɔrɔ ka Tonnkan, Bamakɔ, Edis, 2007
Le grand Robert & Collins électronique, version 1, français-anglais, anglais-français
Lɛmann Aliz [Lehmann Alise], Martɛn-Bɛrtɛ F [Martin-Berthet F], Introduction à la lexicologie, Pari, Armand colin, 2008
Nfidrinn Nfalantɛn [Vydrine Valentin], Mandenkan-ankile daɲegafe, St Petersburg, Dimitry Bulanin Publishing house, 1999
NUFU, Bamanankan mabɛn, Bamakɔ, Donniya, 2006
O Gradi Wiliyam, Dobronfɔlski Mikayɛl, Aronɔf Mark [O’Grady William, Dobrovolsky Michael, Aronoff Mark], contemporary linguistics, Nuyɔrk: St Martin’s Press, 1997
Pɔlgɛr Alɛn [Polguère Alain], lexicologie et sémantique lexicale, Montréal, PUM, 2008
Daɲɛsangalanw
Bamanankan – français
baarakɛ-kan langue de travail (infor)
baaralan application (infor)
bakuurufan déterminé (ling : morph)
bamukan resumé
bato appliquer
blànkɔ postposition (gram)
boso analyser / dépouiller (ling : lex)
bosoli analyse / dépouillement (ling : lex)
bosolisɛbɛn corpus (ling)
bɔnna dérivé (ling)
bɔnnasun base / radical (ling : morph)
mɔɔnɔbɔlen mot construit (ling)
cɛmɔsɔn syncopie (ling)
dafa complément (gram)
damako particularité
daɲɛ-mɔɔnɔbɔ addition de segment
daɲɛdɔn lexicologie
daɲɛgafe dictionnaire
daɲɛgana mot non construit / mot simple (ling)
daɲɛ-ɲɛfɔlan glossaire
daɲɛsangalan lexique
daɲɛsure mot emprunt / terme emprunt (ling)
dànfarafan déterminant (ling : morph)
dànkɛnɛmaya démontrer
dàntigɛlan numéral (ling : lex)
dònnkɔnɔ-daɲɛ hyperonyme (ling : lex)
dorokolen composé (ling : morph)
dugulendaɲɛ mot endogène
dugulenkan intralangue / intralingue
fàlenni changement de segment (ling)
fàn composant (ling : morph)
faranfasibali ton indéfini (tonol)
fogo site
fogolan internet
forobadaɲɛ mot standard / mot de la koïnè
forokodaɲɛ hyperonyme (ling : lex)
fɔcogo-yɛlɛma variante combinatoire/libre
fyɛli assimilation (ling)
jatebla logiciel
kabila catégorie / registre / espèce
kanbolo-daɲɛ régionalisme / terme dialectal (ling)
kanhakɛ ton (ling : tonol)
kanhakɛdɔn tonologie
kanɲɛnajɛ jeu de mot
kansure langue étrangère / mot emprunt
kɔmɔsɔn apocopie (ling)
kɔnɔrɔ suffixe (ling)
kɔrɔcaman-ko polysémie (ling : lex)
kɔrɔɲɔgɔnma synonyme
kɔrɔɲɔgɔnmaya synonymie
kulukutudaɲɛ mot-forme, terme homogène (ling)
kumajago-sen figure de style / rethorique (ling : stylist)
kùncɛkan conclusion
kùntigɛlen abrevié
lakamu expliquer, exposer
latigɛdɔn informatique
latigɛlan ordinateur
mabɛn grammaire
mabɛndaɲɛ métalangue / métalangage
mabɛnsiya catégorie grammaticale
mafɔli critique
mankandɔn phonétique
mankankolo-dɔn phonologie
mankankoloya phonématique (ling)
masaladɔn stylistique, rhétorique
mɔsɔnbali mot non tronqué
mɔsɔnnen mot tronqué
mɔsɔnni perte de segment / troncation
mɔsɔnni nɔɔninen troncation complexe / troncation composite (ling)
nanflamayɔrɔ annexe
nɔrɔnna affixe (gram)
nunnadafata consonne prénasalisée (ling : phon)
ɲɛnabɔbaa agent ponctuel, agent personnel, agent actif
saalo collecter, recueillir
sènfɛjuru cellulaire / téléphone portable
sɛbɛndaga environnement lettré
sɛrɛ liste
siginisoroba mot croisé / jeu de mot
sinama opposé, contraire
singadaɲɛ mot emprunt
sogolocogo formation (ling : morph)
sogolodɔn (kand) morphologie
ʃifɔli définition
taamaʃyɛnnan marqueur
tɛmɛnisen voix passive
tìgi sujet
tɔgɔlaka substantif (gram)
tɔto réserve
tùlu diacritique, accent (ling)
tusun amas
walakadaɲɛ expression / locution / mot hétérogène
waleyabaa agent habituel, agent impersonnel, agent passif
waleyabolo méthodologie
waleyalisen voix active
yɛrɛkanma verbe reflechi / verbe reflexivatum
Français – bamanankan
abregé kùntigɛlen
addition de segment daɲɛ-mɔɔnɔbɔ
affixe nɔrɔnna (mab)
agent actif voir agent ponctuel
agent habituel waleyabaa
agent impersonnel voir agent habituel
agent passif voir agent habituel
agent personnel voir agent ponctuel
agent ponctuel ɲɛnabɔbaa
amas tusun
analyse bosoli (kand : daɲ)
analyser boso (kand : daɲ)
annexe nanflamayɔrɔ
apocopie kɔmɔsɔn (kand)
application baaralan (latig)
appliquer bato
assimilation fyɛli (kand)
base bɔnnasun (kand : sogol)
catégorie grammaticale mabɛnsiya
catégorie kabila
cellulaire sènfɛjuru
changement de segment fàlenni (kand)
collecter saalo
complément dafa (mab)
composant déterminé bakuurufan (kand : sogol)
composant fàn (kand : sogol)
composé dorokolen (kand : sogol)
conclusion kùncɛkan
consonne prénasalisée nunnadafata (kand : mankand)
contraire voir opposé
corpus bosolisɛbɛn (kand)
critique mafɔli
définition ʃifɔli
démontrer dànkɛnɛmaya
dépouillement bosoli (kand : daɲ)
dépouiller boso (kand : daɲ)
dérivé bɔnna (kand)
déterminant dànfarafan (kand)
diacritique, accent tùlu (kand)
dictionnaire daɲɛgafe
environnement lettré sɛbɛndaga
espèce kabila
expliquer lakamu
exposer voir expliquer
expression voir mot hétérogène
figure de rethorique voir figure de style
figure de style kumajago-sen (kand : masal)
formation sogolocogo (kand : sogol)
glossaire daɲɛ-ɲɛfɔlan
grammaire mabɛn
hyperonyme dònnkɔnɔ-daɲɛ (kand : daɲ)
hyperonyme forokodaɲɛ (kand : daɲ)
informatique latigɛdɔn
internet fogolan
intralangue dugulenkan
intralingue dugulenkan
jeu de mot voir mot croisé
jeu de mot kanɲɛnajɛ
langue de travail baarakɛ-kan (latig)
langue étrangère kansure
lexicologie daɲɛdɔn
lexique daɲɛsangalan
liste sɛrɛ
locution voir mot hétérogène
logiciel jatebla
marqueur taamaʃyɛnnan
métalangage voir métalangue
métalangue mabɛndaɲɛ
méthodologie waleyabolo
morphologie sogolodɔn (kand)
mot construit mɔɔnɔbɔlen (kand)
mot croisé siginisoroba
mot de la koïnè voir mot standard
mot emprunt daɲɛsure, singadaɲɛ (kand)
mot endogène dugulendaɲɛ
mot hétérogène walakadaɲɛ
mot non construit daɲɛgana (kand)
mot non tronqué mɔsɔnbali
mot simple daɲɛgana (kand)
mot standard forobadaɲɛ
mot tronqué mɔsɔnnen
mot unique voir mot-forme
mot-forme kulukutudaɲɛ
numéral dàntigɛlan (kand : daɲ)
opposé sinama
ordinateur latigɛlan
particularité damako
perte de segment voir troncation
phonématique mankankoloya (kand)
phonétique mankandɔn
phonologie mankankolo-dɔn (kand)
polysémie kɔrɔcaman-ko (kand : daɲ)
postposition blànkɔ (mab)
radical bɔnnasun (kand : sogol)
recueillir voir collecter
régionalisme kanbolo-daɲɛ (kand)
registre kabila
réserve tɔto
resumé bamukan
rhétorique voir stylistique
site fogo
stylistique masaladɔn
substantif tɔgɔlaka (mab)
suffixe kɔnɔrɔ
sujet tìgi
syncopie cɛmɔsɔn (kand)
synonyme kɔrɔɲɔgɔnma
synonymie kɔrɔɲɔgɔnmaya
téléphone portable voir cellulaire
terme dialectal voir régionalisme
terme emprunt voir mot emprunt
terme homogène voir mot-forme
ton indéfini faranfasibali (kanhak)
ton kanhakɛ (kanhak)
tonologie kanhakɛdɔn
troncation complexe voir troncation composite
troncation composite mɔsɔnni nɔɔninen (kand)
troncation mɔsɔnni
verbe reflechi yɛrɛkanma
verbe reflexivatum voir verbe reflechi
voix active waleyalisen
voix passive tɛmɛnisen
Bamanankan – english
baarakɛ-kan language used by the software (comp)
baaralan application (comp)
bakuurufan base word, determinatum (ling : morph)
bamukan abstract
bato apply
blànkɔ postposition (gram)
boso analyze (ling : lex)
bosoli analysis, scanning for terms (ling : lex)
bosolisɛbɛn corpus (ling)
bɔnna derivative (ling)
bɔnnasun stem, radical, root (ling : morph)
mɔɔnɔbɔlen built word (ling)
cɛmɔsɔn syncopy (ling)
dafa complement, adverbial phrase (gram)
damako particularity
daɲɛ-mɔɔnɔbɔ epenthesis, segmental addition
daɲɛdɔn lexicology
daɲɛgafe dictionnary
daɲɛgana non built word / simple word (ling)
daɲɛ-ɲɛfɔlan glossary
daɲɛsangalan glossary
daɲɛsure loan word (ling)
dànfarafan determinant (ling : morph)
dànkɛnɛmaya demonstrate
dàntigɛlan numéral (ling : lex)
dònnkɔnɔ-daɲɛ hyperonym (ling : lex)
dorokolen compound (ling : morph)
dugulendaɲɛ endogenous word
dugulenkan endogenous language
fàlenni segmental change (ling)
fàn element (ling : morph)
faranfasibali indefinite tone (tonol)
fogo web site
fogolan internet
forobadaɲɛ standard / usual word
forokodaɲɛ hyperonym (ling : lex)
fɔcogo-yɛlɛma free variant
fyɛli assimilation (ling)
jatebla software
kabila category / registre / species
kanbolo-daɲɛ regionalism / (ling)
kanhakɛ tone (ling : tonol)
kanhakɛdɔn tonology
kanɲɛnajɛ crossword, puzzle
kansure foreign language / loan word
kɔmɔsɔn apocopy (ling)
kɔnɔrɔ suffix (ling)
kɔrɔcaman-ko polysemy (ling : lex)
kɔrɔɲɔgɔnma synonym
kɔrɔɲɔgɔnmaya synonymy
kulukutudaɲɛ unique word / homogenous word (ling : morph)
kumajago-sen figure of style / rhetoric (ling : stylist)
kùncɛkan conclusion
kùntigɛlen shortened, abreviation
lakamu explain, report
latigɛdɔn computer science
latigɛlan computer, laptop
mabɛn grammar
mabɛndaɲɛ metalanguage
mabɛnsiya word class
mafɔli critics
mankandɔn phonétics
mankankolo-dɔn phonology
mankankoloya phonemics (ling)
masaladɔn stylistics, rhetoric
mɔsɔnbali non truncated
mɔsɔnnen truncated
mɔsɔnni deletion, segment loss, truncating
mɔsɔnni nɔɔninen complex truncating / mixed truncating (ling)
nanflamayɔrɔ annex
nɔrɔnna affix (gram)
nunnadafata prenalized consonant (ling : phon)
ɲɛnabɔbaa ponctual agent, personnal agent, active agent
saalo collect
sènfɛjuru cellphone
sɛbɛndaga literature file
sɛrɛ list
siginisoroba crossword, word game, puzzle
sinama opposite, contrary
singadaɲɛ see daɲɛsure
sogolocogo formation (ling : morph)
sogolodɔn morphology (ling : morph)
ʃifɔli definition
taamaʃyɛnnan marker
tɛmɛnisen passive voice
tìgi subject
tɔgɔlaka substantive (gram)
tɔto reserve, reservation
tùlu diacritical mark, accent (ling)
tusun pile
walakadaɲɛ expression / locution / heteregenous word (ling : morph)
waleyabaa usual agent, impersonnel agent, passive agent
waleyabolo methodology
waleyalisen active voice
yɛrɛkanma reflexive verb
English – bamanankan
abstract bamukan
accent tùlu (kand)
active agent ɲɛnabɔbaa
active voice waleyalisen
adverbial phrase dafa (mab)
affix nɔrɔnna (mab)
Analysis bosoli
analyze boso (kand : daɲ)
annex nanflamayɔrɔ
apocopy kɔmɔsɔn (kand)
application baaralan (latig)
apply bato
assimilation fyɛli (kand)
base word bakuurufan
built word mɔɔnɔbɔlen (kand)
category kabila
cellphone sènfɛjuru
collect saalo
Complement dafa
complex truncating mɔsɔnni nɔɔninen (kand)
compound dorokolen (kand: sogol)
computer latigɛlan
computer science latigɛdɔn
conclusion kùncɛkan
contrary see opposite
corpus bosolisɛbɛn (kand)
critics mafɔli
crossword see word game
crossword kanɲɛnajɛ
definition ʃifɔli
deletion mɔsɔnni
demonstrate dànkɛnɛmaya
derivative bɔnna (kand)
determinant dànfarafan (kand: sogol)
determinatum bakuurufan (kand : sogol)
diacritical mark tùlu
dictionnary daɲɛgafe
element fàn (kand: sogol)
endogenous language dugulenkan
endogenous word dugulendaɲɛ
epenthesis daɲɛ-mɔɔnɔbɔ
explain lakamu
expression see heteregenous word
figure of style kumajago-sen
figure of rhetoric kumajago-sen (kand : masal)
foreign language kansure
formation sogolocogo (kand : sogol)
free variant fɔcogo-yɛlɛma
glossary daɲɛ-ɲɛfɔlan
glossary daɲɛsangalan
grammar mabɛn
heteregenous word walakadaɲɛ (kand: sogol)
homogenous word kulukutudaɲɛ (kand: sogol)
hyperonym dònnkɔnɔ-daɲɛ (kand: daɲ)
hyperonym forokodaɲɛ (kand: daɲ)
impersonnel agent see passive agent
indefinite tone faranfasibali (kanhak)
internet fogolan
laptop see computer
lexicology daɲɛdɔn
list sɛrɛ
literature file sɛbɛndaga
loan word daɲɛsure (kand)
loan word kansure
locution see heteregenous word
marker taamaʃyɛnnan
metalanguage mabɛndaɲɛ
methodology waleyabolo
mixed truncating see complex truncating
morphology sogolodɔn (kand : sogol)
non built word daɲɛgana
non truncated mɔsɔnbali
numéral dàntigɛlan (kand: daɲ)
opposite sinama
particularity damako
passive agent waleyabaa
passive voice tɛmɛnisen
personnal agent see active agent
phonemics mankankoloya (kand)
phonétics mankandɔn
phonology mankankolo-dɔn
pile tusun
polysemy kɔrɔcaman-ko (kand: daɲ)
ponctual agent see active agent
postposition blànkɔ (mab)
prenalized consonant nunnadafata (kand: mankand)
puzzle see word game
Radical bɔnnasun
reflexive verb yɛrɛkanma
regionalism kanbolo-daɲɛ (kand)
registre see category
report see explain
reservation see reserve
reserve tɔto
rhetoric masaladɔn
root bɔnnasun (kand : sogol)
scanning for terms bosoli (kan : daɲ)
segmental loss see deletion
segmental addition see epenthesis
segmental change fàlenni (kand)
shortened kùntigɛlen
simple word daɲɛgana (kand)
singadaɲɛ see daɲɛsure
software jatebla
software language baarakɛ-kan
species see category
standard word forobadaɲɛ
stem bɔnnasun
stylistics masaladɔn
subject tìgi
substantive tɔgɔlaka (mab)
suffix kɔnɔrɔ (kand)
syncopy cɛmɔsɔn (kand)
synonym kɔrɔɲɔgɔnma
synonymy kɔrɔɲɔgɔnmaya
tone kanhakɛ (kand: kanhak)
tonology kanhakɛdɔn
truncated mɔsɔnnen
truncating see segment loss
unique word kulukutudaɲɛ
usual agent see passive agent
usual word forobadaɲɛ
web site fogo
word class mabɛnsiya
word game siginisoroba, kanɲɛnajɛ
Daɲɛ-ɲɛfɔlan
baarakɛ-kan : latigɛlan na, jatebla Лɛtigɛra kan min na n’a tnɔbɔbaa bɛ mansin Faamu o kan na
baaralan : latigɛdɔn siratigɛ la, minɛn min bɛ Labɛn n’a digili b’a To i bɛ Dòn jatbla ‘kɔnɔ k’a kɔnɔfɛnw nafa Bɔ
bakuurufan : daɲɛ dorokolen fàn min bɛ daɲɛ kɔrɔ Bakuuruya-fɔ n’a bɛ Nà dorokolen laban bamanankan na kà Caya
bamukan : sɛbɛn dɔ kɔnɔkuma bɛ Bamu k’o la kùnbabaw Koron kà Kɛ foori damadɔnin min ye gafe walima a sɛbɛn masina ten kan
blànkɔ : daɲɛ damadɔ minnu Bɛ yen i n’a fɔ la, ma, ye, kan, fɛ n’u bɛ walekɔdafamaw n’u kɔdafa cɛla Bɛn mabɛnko siratigɛ la
bosoli : ‘don kɛli koɲɛ ‘kɔnɔ kà dakun dɔw Tɔmɔ a la k’i hakili Bòli o tɔmɔnenw cogoya dɔw kan ni fɛsɛfɛsɛli ye ɲinini dɔ hukumu ‘kɔnɔ
bosolisɛbɛn : sɛbɛn sugu minnu bɛ Kafo ɲɔgɔn kan kà kandɔn ɲinini dɔ Bòli a kɔnɔdaɲɛw kan kandɔn bolo ma
bɔnna : nɔrɔnna Bɛ daɲɛ min na
bɔnnasun : bɔnna cilen k’a nɔrɔnna fàn Bɔ a la a tɔ bɛ To fàn min ye
mɔɔnɔbɔlen : daɲɛ min Bɔra daɲɛganaya la k’a sabubu Kɛ nɔrɔnna dɔ fàrali ye a kan wali a ni daɲɛ wɛrɛ dorokoli ye
cɛmɔsɔn : siginiden dɔ walima kanɲɛ dɔ bìnni kà Bɔ daɲɛ cɛmancɛ la kà mɔsɔnnen ni mɔsɔnbali Bange a daɲɛ na minnu fla bɛɛ kɔrɔ ye kelen ye
dafa : tɔgɔ min Bɛ kumasen ‘kɔnɔ ni kumasen wale dɔ bɛ Bòli a kan n’a bɛ o wale Dafa
daɲɛ-mɔɔnɔbɔ : dɔ fàrali daɲɛ jànya kan ni dorokoli ni bɔnna fὲɛrɛw ye walima ni kan yɛrɛ kɔrɔcogo ka fὲɛrɛ dɔ ye
daɲɛdɔn : daɲɛ kɔrɔko n’a sogolocogo fla bɛɛ bɛ Kàlan kandɔn bolofara min fɛ n’a bɛ Bòli kan kelen kɔnɔdaɲɛ mumɛ kan
daɲɛgafe : kan daɲɛw labɛnnen dòn gafe min ‘kɔnɔ, a ka c’a la ni sɛrɛdali fὲɛrɛ ye, k’u kelen bugunnatigɛw Dàntigɛ kà dɔ fana Fɔ u kɔrɔko la
daɲɛgana : ‘bɔnna walima ‘dorokolen tɛ daɲɛ ye a sogolocogo la f’a gὲrɛgɛrɛ dòn
daɲɛsangalan : daɲɛw sɛrɛdalen kan dɔ la kà Tla k’u kùnɲɔgɔn Di u ɲɛ fɛ kan wɛrɛ la k’u bɔsɛbɛn kɔnɔmiiriyaw faamuyacogo dɔ Di kan flanan mɛnbaa ma
daɲɛsure : daɲɛ min bɛ kan ‘kɔnɔ nka n’a dɔnnen dòn k’a Bɔra kan wɛrɛ la burujuko siratigɛ la
dànfarafan : dorokolen fàn min bɛ tɔ kelentɔ kɔrɔ Kɛrɛnkɛrɛn, n’a fàn in bɛ Nà dorokolen daminɛ na kà Caya bamanankan na
dàntigɛlan : mabɛn ka weelecogo siratigɛ la, daɲɛ min ci ye kà dɔ wɛrɛ hakɛ Dàntigɛ kuma ‘kɔnɔ
dònnkɔnɔ-daɲɛ : daɲɛ min bɛ Fɔ ‘fɛn na n’o fɛn ye daɲɛ wɛrɛ weelefɛnw dɔ ye
dorokolen : daɲɛ min ka mɔɔnɔbɔli Kɛra ni daɲɛw nɔrɔli ye ɲɔgɔn na
dugulendaɲɛ : daɲɛ min ma Bɔ kan wɛrɛ la kà Dòn kan na ni kan yɛrɛ ka weelecogo labɛnnen dòn
dugulenkan : kuma kɛli ‘kan na min ye a kɛyɔrɔ mɔgɔw ka kabila kan ye
fàlenni : daɲɛ siginiden dɔw kɛli ka ɲɔgɔn Nɔnabla kà daɲɛ kɔrɔ To a cogo la
fàn: daɲɛ dorokolen kɔnɔdaɲɛ dɔ kà ‘tàli Kɛ a ɲɛci kan
faranfasibali : kanhakɛ min bɛ Bòli tɔgɔlakaw dɔrɔn kan bamanankan na k’olu Blà kɛrɛnkɛrɛnbaliya sawura la min ni kɛrɛnkɛrɛnnen fɔcogo bɛ Bɔ ɲɔgɔn ma
fogo : fὲɛrɛlaminɛn labɛnnen latigɛdɔn siratigɛ la kà Bòli faamuya dɔ dakun kan walima faamuya caman bisisalen ɲɔgɔn na k’o Dlon a lasɔrɔyɔrɔ kɛnɛ kan ko fogolan ni mɔgɔw b’a Lasɔrɔ ni u ka sènfɛjuruw ni latigɛlanw ye
fogolan : mɔgɔw b’u Tùgu fɛn min na ni sènfɛjuruw ni latigɛlanw ye kà kùnnafoni caman Sɔrɔ jyɛn ‘kɔnɔ fὲɛrɛminɛn-kurako siratigɛ la
forobadaɲɛ : daɲɛ min ye kan mɛnbaa fànba ka daɲɛ lakodɔnnen ye n’a tɛ Jate kanbolo-fara dɔ ‘daɲɛ ye
forokodaɲɛ : daɲɛ min bɛ weelefɛn-kulu dànsigi-yɔrɔ caman Kafo kelen ye
fɔcogo-yɛlɛma : yɛlɛma min bɛ Dòn daɲɛ kelen fɔcogo la ‘yɔrɔ ni ‘yɔrɔ kan bolofaraw la
fyɛli : siginiden dɔ kɔnɔmankanw dɔ la kelen kologiriyali a kɛrɛfɛ-mankan dɔ kan k’o Yɛlɛma kà Bɔ a cogo la k’o Kɛ kologiriman mankan ye
jatebla : latigɛdɔn ka fὲɛrɛ tigɛlen n’a bɛ Kɛ ‘minɛn ye latigɛlan na kà mago ɲɛtigɛlenw Waleya n’a ye
kabila : kulu min ‘kɔnɔ fɛn caman Bɛ yen minnu bɛ ɲɔgɔn Sɔrɔ ko damadɔ la k’u ni kulu wɛrɛ Dànbɔ bari u n’o kɔnɔfɛnw jὲ tɛ ‘kuluyako ye
kanbolo-daɲɛ : daɲɛ min bɛ Dànfara kà Bɔ forobadaɲɛ ma k’a sababu Kɛ a fɔyɔrɔ dànbɔlen dòn kan foroba-fɔcogo ma
kanhakɛ : kan mankan bɔcogo yɛlɛnni n’a jiginni daɲɛ kanɲɛw kan f’a bɛ Dànfara Dòn daɲɛ fla ni ɲɔgɔn ‘cɛ k’a dànfara wɛrɛ t’u ‘cɛ u mankan fla fɔli ‘kɔ ɲɔgɔn ‘kɔ
kanhakɛdɔn : Kanhakɛ kàlan n’a dɔnniya bɛ Sɔrɔ kandɔn bolofara min na
kanɲɛnajɛ : ɲɛnajɛ min bɛ Labɛn kà Waleya ni daɲɛw ni kan sɛbɛnni n’a fɔli ɲɛgankow kɛli ye ɲɛnajɛkɛlaw ‘kùn
kansure : kan wɛrɛ min bɛ Fɔ min ni yɔrɔ kan madɔnnen tɛ kelen ye n’a mɛnbaa bɛ To k’a Лagami-ɲagami i ka yɔrɔ kan na
kɔmɔsɔn : daɲɛ fàn laban bìnni kà Bɔ a la
kɔnɔrɔ : nɔrɔnna min bɛ Nɔrɔ daɲɛ nɛnyanfan fɛ
kɔrɔcaman-ko : daɲɛ kelen n’a kɔrɔ dànsigi-yɔrɔ caman
kɔrɔɲɔgɔnma : daɲɛ min ni daɲɛ wɛrɛ bɛ kɔrɔ kelen Fɔ
kɔrɔɲɔgɔnmaya : sira min Bɛ daɲɛ-kɔrɔkelenmaw ‘cɛ
kulukutudaɲɛ : daɲɛ min bɛ Sɛbɛn kelen ye ni ‘kɛnɛ tɛ Dòn u ni ɲɔgɔn ‘cɛ
kumajago-sen : kuma fɔcogo ni barika ye kà jago Dòn a la k’i lamɛnbaa nimisi Wasa k’a waleyacogo fànba Kɛ hakilina ‘dicogo ye, mɔgɔw delinna-fɔcogo tɛ min ye nka n’u b’a Faaamu
kùncɛkan : kuma walima sɛbɛn dɔ bɛ Foori ni foori damadɔnin min ye
kùntigɛlen : daɲɛ siginiden fɔlɔ dɔrɔn tàlen k’a Nɔnabla
latigɛdɔn : fὲɛrɛminɛn kura min ye hakilabaara ɲɛtigɛli ye kà Kɛ jatebla ye mansin ‘kɔnɔ ko latigɛlan, n’o b’a kɔnɔ-jatebla kow Latigɛ n’i y’i Digi o yɔrɔ min kan
latigɛlan : mansin min bɛ jateblaw baara Waleya mɔgɔ ye n’a digiyɔrɔw digili ye
mabɛn : kan sɛbɛnni tɛ Лὲ a kàlancogow dàntigɛli min ‘kɔ k’o kàlansenw tɔgɔ Labɛn a ‘kɔnɔ ani a kɔnɔminɛn bɛɛ ta
mabɛndaɲɛ : tɔgɔ min bɛ Da kan mabɛn miiriya la
mabɛnsiya : siya min Dara kan daɲɛw la kà ‘tali Kɛ u ka tɔgɔya n’u ka waleya n’u ka mankutuya kan
mafɔli : hakilina dilen (dalafɔli walima sɛbɛnni) fyὲnmayɔrɔw fɔli n’a ma Kɛ ni lagosili ye
mankandɔn : kandɔn bolofara min Bɛ kan mankanden koloma n’a gansannama bɛɛ faamuya kan
mankankolo-dɔn : kandɔn bolofara min ɲɛsinnen dòn kan kelen n’a mankanden kolomaw faamuya kan
mankankoloya : kan mankankoloma faamuya kan na
masaladɔn : masala jago dònni bɛ Kɛ ni fὲɛrɛ minnu ye olu faamuya
mɔsɔnbali : daɲɛ min fàn dɔ bɛ Deli kà Bìn o fàn ʃi bìnbali fɔlen
mɔsɔnnen : daɲɛ min fàn dɔ Bìnna k’a kɔrɔ To a cogo la
mɔsɔnni: waleya min ye daɲɛ fàn dɔ bìnni ye k’a kɔrɔ To a cogo la n’a mɔsɔnnen n’a mɔsɔnbali fla bɛɛ fɔli bɛ ‘da la
mɔsɔnni nɔɔninen : mɔsɔnni min tɛ daɲɛ fàn dɔ bìnni kùn kelen ye fo daɲɛ fɔcogo-yɛlɛma waleya wɛrɛw ‘sèn Bɛ Kɛ a koɲɛ na
nanflamayɔrɔ : gafe dafalan min bɛ Kɛ a ‘dànmadakun ye a kolomayɔrɔ foorilen ‘kɔ
nɔrɔnna : kanɲɛ min Bɛ kan na n’a tɛ Se kà Fɔ a ‘dàn ma f’a kà Fɔ kà Nɔrɔ daɲɛ dɔ laban na, ɲɛ fɛ walima daɲɛ cɛmancɛ la k’o daɲɛ kɔrɔ Jiidi
nunnadafata : siginiden min Bɛ yen n’a mago bɛ Jɔ nunnafɔlan na a fɔdaɲɛ dɔw daminɛ na
sènfɛjuru : fὲɛrɛminɛn min dabalilen fanafɛ-weeleli ‘kan ma n’a tìgi b’a baranin Bl’a ‘kùn kà Yaala n’a ye.
sɛbɛndaga : kan lafalicogo hakɛlama sɛbɛnnifɛn na
sɛrɛ : fɛn dɔ Kelen-kelentɔmɔnen k’a Kɛ ‘kulu ye ɲɔgɔn da fɛ
siginisoroba : siginidenw ni daɲɛw ɲɛ tigɛlen kà Kɛ tlonkɛfɛn ye hakilijagabɔ ‘kɔnɔ
sinama : min bɛ Fɔ dɔ wɛrɛ ‘kɔ kɔrɔko walima cogo wɛrɛ siratigɛ la
sogolocogo : daɲɛ dlaminɛnw toncogo ɲɔgɔn ‘kɔ kà daɲɛ Bange
sogolodɔn : daɲɛ dlaminɛnw faamuya dɔnniya ani u toncogo ɲɔgɔn ‘kɔ kandɔn sira fɛ
ʃifɔli : da dònni daɲɛ na k’a kɔrɔ Walawala a faamuni ‘kan ma
taamaʃyɛnnan : nɔ min bɛ Blà fɛn na k’a Dànfara kà Bɔ a ɲɔgɔnnafɛn wɛrɛ la sanko tùlu kɛli kà siginiden kanmaw Bɔ ɲɔgɔn na kà minɛ Kɛ u kanhakɛ fɔli ma ɲɔgɔn ‘kɔ
tɛmɛnisen : kumasen fɔcogo min Bɛ yen ni wale tìgi bɛ Yɛlɛma kà Kɛ wale kɛbaa ye mabɛn ka ‘fɔ la fo n’a kɛbaasugu ma Лὲ nàli ‘kɔ kuma ‘kɔnɔ, a bɛ Nà kumasen laban na ni blankɔ « fɛ » ye tuma bɛɛ
tìgi: mabɛn ka tɔgɔ dalen tɔgɔ la n’a jɔyɔrɔ b’a Jira kumasen ‘kɔnɔ k’a ‘ta ye wale ye f’a bɛ Nà kà Kɔ̀n o ‘ɲɛ a yɔrɔsuguw la
tɔgɔlaka : tɔgɔ gὲrɛgɛrɛ ni wale ni daɲɛsugu wɛrɛ minnu nàyɔrɔ b’u Kɛ tɔgɔ ye kumasen ‘kɔnɔ olu bɛɛ weelecogo
tùlu : nɔ min bɛ Blà siginiden na, a ka c’a la kanma na, n’a kàla kùnkuruninnama dòn f’a bɛ Se ka Jigin cogo caman na siginiden ‘kùn na : a jɛngɛlen numan ni kinin dɔ la kelen fɛ, a dalen, a kɛrɛflama, a sanɔlama…
tusun : fɛn kelen den caman tònnen ɲɔgɔn kan ni gɛrɛɲɔgɔnna-sababu dɔ ye
walakadaɲɛ : daɲɛ fla walima caman minnu bɛ Sɛbɛn kà kɛnɛ Dòn u ni ɲɔgɔn ‘cɛ k’a sɔrɔ u ye fɛn kelen tɔgɔ ye : dàba kàla, fàli da, baninkɔnɔ ka tiga, ntori tɛgɛ
waleyabolo : ɲinini Bɔra sira min fɛ o ɲɛfɔkan
waleyalisen : kumasen fɔcogo min Bɛ yen ni wale Bɛ tɔgɔ min taya la n’o tɔgɔ bɛ Nà kà Kɔ̀n wale ‘ɲɛ kumasen ‘kɔnɔ.
yɛrɛkanma: wale min dafa ye ‘segin kɛlen ye a tìgi kan k’a Jira ko tìgi bɛ waleya min Kɛ k’o bɛ Bòli tìgi yɛrɛ kan
Blàdon : 2018-04-25 Yɛlɛmako laban : 2018-04-26
bam_Latn min_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn unk dyu_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn unk bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn nus_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn mlt_Latn hau_Latn sun_Latn wol_Latn fuv_Latn nus_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn hun_Latn bam_Latn sun_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn nya_Latn est_Latn kon_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn hun_Latn bam_Latn sun_Latn lit_Latn dyu_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn pag_Latn dyu_Latn dyu_Latn ssw_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn hun_Latn bam_Latn lin_Latn fin_Latn bam_Latn sun_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn dyu_Latn ilo_Latn cym_Latn hau_Latn tgl_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn tso_Latn est_Latn bam_Latn bam_Latn ewe_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn lit_Latn dyu_Latn dan_Latn bam_Latn mlt_Latn bam_Latn mlt_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn sun_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn wol_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn por_Latn bam_Latn ltg_Latn ceb_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn tur_Latn bam_Latn bam_Latn fuv_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn lmo_Latn kon_Latn lmo_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn scn_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn mri_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn sun_Latn bem_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn twi_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn hun_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn hau_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn oci_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ast_Latn bam_Latn dyu_Latn fuv_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn nus_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn lua_Latn dyu_Latn sun_Latn dyu_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn mri_Latn bam_Latn som_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn wol_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn war_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn dyu_Latn dyu_Latn bam_Latn sun_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ssw_Latn fuv_Latn cym_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn nus_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn dyu_Latn bam_Latn kon_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn knc_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn fuv_Latn fij_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn hun_Latn bam_Latn fra_Latn jav_Latn fra_Latn ltz_Latn bam_Latn dyu_Latn lmo_Latn sot_Latn cym_Latn bam_Latn bam_Latn spa_Latn srd_Latn deu_Latn dyu_Latn dyu_Latn ace_Latn bam_Latn fra_Latn lim_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn lmo_Latn bam_Latn bam_Latn ltz_Latn bam_Latn fra_Latn fur_Latn bam_Latn bam_Latn zho_Hans fra_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn deu_Latn dan_Latn lin_Latn swe_Latn pap_Latn fra_Latn sot_Latn sot_Latn glg_Latn fra_Latn sot_Latn wol_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn deu_Latn bam_Latn sot_Latn bam_Latn deu_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn deu_Latn fra_Latn ltz_Latn hau_Latn bam_Latn sot_Latn bam_Latn sot_Latn fra_Latn fra_Latn lim_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn fra_Latn sot_Latn sot_Latn dyu_Latn dyu_Latn als_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn fur_Latn fra_Latn dyu_Latn bam_Latn ltz_Latn bam_Latn ceb_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn nno_Latn nno_Latn fra_Latn fra_Latn lim_Latn jav_Latn ace_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn nno_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn deu_Latn ltz_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn lmo_Latn glg_Latn fra_Latn fra_Latn epo_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn fra_Latn hat_Latn bam_Latn glg_Latn bam_Latn cym_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn epo_Latn bam_Latn pap_Latn lim_Latn ltz_Latn bam_Latn lin_Latn fon_Latn bam_Latn ceb_Latn bam_Latn kin_Latn fra_Latn dyu_Latn cym_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn fra_Latn srd_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ltz_Latn ltz_Latn ltz_Latn ltz_Latn ltz_Latn bam_Latn fra_Latn swh_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ltz_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn hau_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn nno_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn ltz_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn nob_Latn fra_Latn nno_Latn fra_Latn bam_Latn nno_Latn fra_Latn nob_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn cym_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn swh_Latn fra_Latn dan_Latn fra_Latn ltz_Latn bam_Latn cym_Latn oci_Latn lmo_Latn ltz_Latn dyu_Latn als_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn fra_Latn bam_Latn bam_Latn hat_Latn hat_Latn fra_Latn fra_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn shn_Mymr lin_Latn swe_Latn pap_Latn eng_Latn sot_Latn sot_Latn eng_Latn sot_Latn sot_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn tgl_Latn eng_Latn deu_Latn bam_Latn sot_Latn bam_Latn deu_Latn afr_Latn bam_Latn luo_Latn deu_Latn bam_Latn por_Latn hau_Latn eng_Latn sot_Latn bam_Latn sot_Latn ast_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn sot_Latn sot_Latn dyu_Latn dyu_Latn als_Latn afr_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn ita_Latn zho_Hans bam_Latn hne_Deva eng_Latn bam_Latn bam_Latn sot_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn oci_Latn jav_Latn ace_Latn eng_Latn dyu_Latn kin_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn deu_Latn deu_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn glg_Latn eng_Latn eng_Latn luo_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn cat_Latn bam_Latn shn_Mymr ltz_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn cym_Latn eng_Latn bam_Latn oci_Latn ltz_Latn bam_Latn lin_Latn fon_Latn eng_Latn eng_Latn swh_Latn kin_Latn dyu_Latn wol_Latn eng_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn srd_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ltz_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn ltz_Latn bam_Latn afr_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn tgl_Latn zho_Hans afr_Latn afr_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn hau_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn bam_Latn dan_Latn eng_Latn eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn luo_Latn bam_Latn eng_Latn cym_Latn plt_Latn eng_Latn glg_Latn cat_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn nus_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn ast_Latn bam_Latn eng_Latn afr_Latn afr_Latn fur_Latn eng_Latn cym_Latn azb_Arab ltz_Latn dyu_Latn als_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn por_Latn hne_Deva eng_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn