I k’a dÉn kumakela dÉw ye abuubakari kakalifaya sabati ni nasuw ye kabÉ kurana ni hadiisa kÉnÉ, an be n’o na famaw yira ni sinsinni ye a suruЛali la an b’a damine suna na “hadiisa” k’a sabu ke ale walanwalannen do kosÉbe, ani k’a sabuk kurana aayaw semenen do, a ka kalifaya gilanni na asemenente a ka kalifaya sabatili la.
Nasu fÉlÉ: kira ko (ki-so) a ka bana na a faatola min na: a ye Abubakari yamaroya a ka seli ni mÉgÉw ye.
( مروا ابابكر فليصل بالناس)
DÉw y’a ye k’a fÉ ni hadiisa in be Abuubakari ka kalifaya jira, hali n’a y’a sÉrÉ o dogolen don k’a sÉrÉ a ma ke danfara ye seli Alimamiya ni mantow ka Alimamiya ni ЛÉgÉn ce.
U y’u ka daliliya ke ni sahaaba dÉw ka kuma ye Abubakari fe n’o ye:
((ارتضاك رسول الله لد يننا, أفلا نرضاك لدنيانا؟!))
Ko kira jiЛena I ma k’I k’ an ka diine ЛemÉgÉ ye a f’ an te jiЛe I ma ka ke an ka jiЛe ЛemÉgÉ ye. Wa min ye kabako ye ni kumakan laabaa in na, o ye kuma in danbeyali ye ka taa Ali Bunu Abii tÉÉkibi ma ([1])!!
Mankan wililen hake dÉ be ni kuma dafe ani Abubakari ka yamaroyali in kira fe, o manka wililen be hadiisa in laЛini bee tunu ani jaabi fen o fen n’o de be bÉ hadiisa in kÉnÉ a b’o bee kunu:
Manka fÉlÉ: o ye k’a fÉ ko danfara te seli Alimaamiya ni jama kuntikiya ni ЛÉgÉn ce o ye kabako ye kosÉbe min kabakoya ka bon ka teme o fana kan, o ye Jurujaani ka kumakan ye min b’a fÉ ko:
(لا قائل بالفصل)([2])
Maa si teyi min baa fÉ ko danfara be ЛemÉgÉya fila in ni ЛÉgÉnЛe ce. Alimaamiya seli la, ani jiЛe kuntikiya.
Ibinu Hazimu y’a jira kene kan ko ni ko fila sumali ЛÉgÉn ma k’a sÉrÉ suku kelen te, o dun ye filiba ye, a ko: ni maa min y’a fÉ ko Abubakari kera adamadenw ka ЛemÉgÉ ye fen bee la-jama kuntikiya- walima jama kuntigiya k’a sabu ke a keli ye seli Alimaami ye, o ye nkalon ye dagineЛa yere la, sabu a te se ka fÉ ko maa o maa n’o kera seli Alimaami ye k’o de be ke Alimaami ye kalifaya hukumu kÉnÉ. Sabu maa min be se kalan na ka teme bee kan o be se ka ke seli Alimaami ye hali n’o kera siya were ye walima Arabu. Unka ni kalifaya ma kan ni maa si ye, sabu kurayishikaw dama de ka kan ni kalifaya ye, cogo jume sumaЛÉgÉna be ke fen fila ni ЛÉgÉn ce minu te kelen ye”?!([3])
Sheki Abu Zahara be ni ЛÉgÉna sumaЛÉgÉnna bali ani k’a ke dalilu ye a b’o fana bali a b’a fÉ: ko maa dÉw ye tali ke ni nasu in na ka Abubakari ka kalifaya yira n’o ye silamaw ka kow la u ka kumakelaw y’u kanto:
( لقد رضيه عليه السلا م لد يننا, أفلا نرضاه لدنيانا)
Ko kira jirenna n’a ye k’a ke an ka diine ЛemÉgÉ ye, a f’ an te jiЛe n’a ye k’a ke an ka diЛe ЛemÉgÉ ye. Unka u ye fen sabati min mankan ni sabati ye, sabu jiЛe taabolo polotiki ЛemÉgÉya o ni bato ЛemÉgÉya te kelen ye taamashiЛe te banke o la. min be ni bee san fe, fen ma ke sakiifa (ЛÉgÉnlajere cibaa kelen k’u gen) kene kan, sakiifa kene min ni muhaajiruunaw ni AnisÉÉruw ye ЛÉgÉn sama sama ke kaliifa bÉyÉrÉko la kabiilaw cela, k’u t’o ЛÉgÉn sama sama na mÉgÉ dÉ y’i kanto jama na, ka daliluya ke ni kumakan temennen ye, k’a sÉrÉ u ma dance sigi seli Alimaamiya, ni silamaw kunko tali Alimaamiya ni ЛÉgÉn ce.”([4])
Min be jate mine kuma in na o ye hadiisa in danbeyali ye ka taa Ali ma (ki-so) o tiЛe yÉrÉ ka jan kÉsÉbe, o kuma in tiЛe te sÉrÉ o la, k’a sabu ke suna kitaabu kenemaw ye min sabati ko Ali ma wote ke Abubakari ye fÉ kalo wÉÉrÉ temenen kÉ fe”([5]) I n’a fÉ kuma min minena ka bÉ Ali la, o n’o te kelen ye, (a ka jaabi) tuma min na u ka daliluya in kuma sera a ma, k’a fÉ ko kurayishiw de ye kira ka mÉgÉw n’a ka sÉmÉgÉw ye ani maa min ka kan ni ЛemÉgÉya ye a ko:(ki-so)
( احتجوا بالشجرة و أضاعوا الثمرة)([6])
U ye daliluya ke ni jirisun ye k’a den tunu.
Mankan filana: I k’a dÉn seli Alimaamiya sunamÉgÉw ka kalan taabolo la fusamaciya nafa foyi te jate o la, u ka fiku (diine faamuya) b’a ben ka fusamaci bila kÉ fe a ka fusa ni min ye k’o bila Лefe, wa ali taabolo in b’a daga faasiku (jÉgÉjugu ni faajiruti-ennikela) ka ke Ala ЛesiraЛe jÉnw ni Лumankelaw ka Alimaami ye. A ye seli Лumakela bee kÉ fe ani faajiru (tiennikela) bee kÉ f e.
(صلوا وراء كل بر وفاجر)
Mankan-saban: Ahamadu ni Musilimu ani Abuu daawuda ni Ibinu Maaja ani Nisayi, ko Abudu Rahamani Bunu Awufu kera silamaw ka Alimaami ye k’a sÉrÉ kira yere b’u cela”([7]) (ki-so).
Ni hadiisa in be hadiisa sabati min be Abubakari ka Alimaamiya, yira, I n’a fÉ a bena cogo min na, o tuma dalilu ye Abudu Rahamaani Bunu Awufu fana yira, sabu o bilali Alimaamiya la o de kafusa n’a Лe lajeli ke kow sumali la ЛÉgÉn n’a ([8])
Manka naani na: SÉhiihu bukaari kÉnÉ: saalimu min ye Abii Huzayifa ka jÉn ye (maralimÉgÉ) o tun be muhaajiruuna fÉlow, ni kira ka sahaabaw laseli kuuba misiri kÉnÉ k’a sÉrÉ Abubakari ni Umaru ni Abuu salima ni Aamuru Bunu Rabiiya b’u cela.”([9])
Umaru bunu Aasi tun ye ЛemÉgÉ ye(zaatu salaasilu) keledenw kuna, w’ ale de tun y’u ka Alimaami ye seli la, f’a ye seli dÉw ke n’u ye k’a sÉrÉ a be janaaba la, k’a sÉrÉ Abubalari n’i Umaru ani Abuu ubiyida b’u cela»([10])
Yala daliluya be ke k’a fÉ saalimu ni Umaru Bunu Aasi ka fusa ni Abuubakari ni Umaru ni Abii Ubayida ye wa, wa yala A be se ka fÉ k’a ka kan ni kalifaya ye ka teme olu kan wa?.
Mankan duuru na: an b’o kolosi pÉЛi(tÉmi) nataw la:A sabatila hadisa sira bee la ni lakalili dafalen ye ko tuma min na Abuubakari ye seli damine ko kira bÉla (ki-so) k’a sÉrÉ a dulonnen do ce fila kan na, n’o ye Ali ani fadilu Bunu Abaasi ye Abuubakari teruna ka taa kÉ fe ka bÉ a jÉyÉrÉ la k’a sÉrÉ a be kira kÉfe ka seli, kira kinibolo yanfan fe.
A- Abuu Faraji Ibinu Jawuzi ye ni sabati segesegeli bolo ma, kitaabu dÉ kÉnÉ a y’a dansiki ke ni ko in kama a y’a tilan ka taa bonda saba la, a ye bonda fÉlo ke kira ka bÉli (ki-so) sabatili ye ka taa seli in na ani Abuubakari seginni ka taa kÉfe, k’a bÉ Alimaamiya la, a ye bonda filana kerenkeren fiku dÉnnaw ka (faraЛÉgÉnkan) walan walanni kuma kan, a ye Abuu hunayifa ni Maaliki ni shaafiyu ni Ahamadu tÉkÉw fÉ fiku dÉnaw la. Bonda sabanana kibaroya minu b’a jira ko Abuubakari selila ni mÉgÉw ye, a b’o lagosi, w’a dÉnibaa minu y’o fÉ a b’olu wele k’u mankutu ko kanagelenw do ani nindingÉn mÉgÉw.”([11])
Asikalaani ko: ko hadiisaw cayala ka bÉ Ayisha la ni tigenkan ye ko kira de selila ni mÉgÉw ye, ni seli in na “A kera Alimaami ye seli in na”.([12])
Kabiini yan mÉgÉ dÉw ko:n’an ye hadiisa (baro) laban in laje an be daliluya ke ka hadiisa in bÉyÉrÉ Лini ani nakasi ni dese (dafabaliya ani kuntaalasuruЛa)min be hadiisa in na, k’o Лinini o ye k’a fÉ kira (ki-so)tuma min na a fari laafiyala a kan n’a ye fangan sÉrÉ a bÉÉra fÉ ka taa misiri la, a bilala Лefe ka Abubakari lataa kÉ fe ka b’a pilasi la, a yere y’a jÉ a pilasi la. N’a y’a sÉrÉ Abubakari ka Alimaamiya tun ye kira ka yamaroya ye, a tun n’a toyi ka ke Alimaami ye a yere ka seli a kÉ fe in’a fÉ a selila Abudu Rahamaani Bunu awufu kÉfe cogo min na.”([13])
B-min be kuma temelen in son ji la o minena ka bÉ Ibunu Abaasi la, ko yani Bilaali ka seli in weele kira ko:(ki-so)
(ادعوا عليا) فقالت عائشة:لو دعوت ابابكر! وقالت حفصة:لو دعوت عمر! وقالت أم الفضل لو دعوت العباس! فلما اجتمعوا رفع رسول الله صلى الله عليه واله وسلم رأسه فلم ير عليا)([14])
A ko a ye Ali weele,Aayisha ko:n’I tun ye Abu-ubakari weele! Hafusa ko ni tun ye Umaru weele, Umu fadilu ko ni tun ye Abaasu weele tuma min na u farala ЛÉgÉn kan kira y’a kun kÉrÉta a ma Ali ye!!
C- ni be fen beelajelen sabati min minana Ali la (ki) ko a tun b’a fÉ:
ان عائشة هي التي أمرت بلالا ان يأمر اباها ليصل بالناس, لان رسول الله صلى الله عليه واله وسلم قال: (ليصل بهم أحدهم) ولم يعين.
Ko Aayisha de ye Bilaali yamaroya k’a k’a fÉ a faa ye a ka seli ni mÉgÉw ye ko sabu kira ko (ki-so)ko mÉgÉ dÉ ka seli ni mÉgÉw ye k’a sÉrÉ a ma mÉgÉ suganti.Ali tun kere a b’o f’a ka sahaabaw ye u ka fereli caama na Ali tun b’a fÉ (ki) ko Ala ka cibaa (kiso)muna, a tun b’a fÉ:
(إنكن لصويحبات يوسف)
I k’a dÉn aw ye Yusufu jeЛÉgÉn musoniw ye fÉ n’a kera kalalafili ye kana ni lahalaya in ma ani dimi jirali lahaalaya la, sabu ale Aayisha ni Hafusa olu fila de sinna k’u faw suganti k’o bena ni kira bÉli ye (ki-so-) a y’a pilasi ta ni k’a bÉ Alimaami jÉyÉrÉ la (miiraabu)”([15])
Ni cogo min file, cogoya do min ni mineni ka kan ka ke n’a ye ka baara ke n’a ye, wa nasu in nafa si te sÉrÉ, ani ko kelen kenekan, o fana nafa si te sÉrÉ k’o toyi k’a sabu ke walanwanlanni temennen in ye w’a be se ka Лa an ka kÉlÉsili dÉw fara temenen in kan min nafa te dÉgÉya.
O kÉlÉsili dÉ ye : fÉngonЛÉgÉnЛaba ye ЛÉgÉn sama sama min be hadiisaw ni ЛÉgÉn ce ni kelen in kan Ibunu Hajari Asikalani ye ЛefÉli k’o la ka tila k’a laЛini k’a be benЛÉgÉnЛa ke o hadiisaw ni ЛÉgÉn ce cesiri kÉ fe.([16])
O dÉ ye:mÉgÉdÉw ka kÉlÉsili ye minu be haadiisa bee nkalotigiya, olu ko, ko hadiisa in mankene k’a sabu ke a mineni ye ka bÉ Aayisha la:([17]) o de koson a dalilu ma tilen.
A dÉ ye ko Ibunu Abaasi ye Aayisha ka hadiisa in lagosi ni kekuya ye hadiisa lakalibaaw m’o kÉlÉsi, tunma min na ni Aayisha b’a fÉ a ka hadiisa kÉnÉ ko:
( خرج النبي يتهادى بين رجلين احد هما الفضل بن العباس…)
Kira bÉÉra (ki-so) k’a sÉrÉ a sinsinsinnen do ce fila ni ЛÉgÉn ce k’o dÉlakelen ye Fadulu Bunu Abaasi ye k’a sÉrÉ a te ce filanan tÉkÉ fÉ, tuma min mÉgÉw dÉlakelen ye kuma in jira Abudulayi Bunu Abaasi la, Ibinu Abaasu k’a ma, yala I be ce filanan dÉn wa min tÉgÉ ma fÉ Aayisha fe?.
A y’a kanto, ayi .(unun)
Ibinu Abaasu ko, o ye Ali Bunu Abuu TÉÉlibi ye, unka Aayisha dusu tun tÉÉrÉlen be Ali kÉrÉ a tun te heere kanu ni Ali ye.”([18])
Mankan wÉÉrÉna: kokÉrÉdÉna dow ni siiradÉn-naw (sratigedÉnbaw) kila bee y’a jira k’afÉ ko Abubakari tun kera kira ka bana don labanw la, a tun yamaroyalen do ka bÉ ka taa Usaama ka kelebolo la, kira tun kera a be geleyali ke kÉsÉbe Usaama ka kelebolo labenni teliyali la, o keleyÉrÉlataga ni seli Alimaamiya be ben cogo juma na? Sanko k’a fÉ ko kira ye taamasiЛe di ka ke kalifa ye:
Ibinu tayimiya y’a ye k’a fÉ ko sÉsÉli be ko fila in ni ЛÉgÉn ce, a y’a nkalontigiya k’a fÉ ko Abubakari tÉgÉ tun ma fÉ Usaama ka kelebolo la”([19])
Unka Ibinu Tayimiya ka ni ЛÉgÉnna balili o te se ka jÉyÉrÉ in kisi ka bÉ tiЛe fÉlen in ma, n’o ye Abubakari sÉrÉli ye Usaama ka keledenw cela, wa Ibnu Tayimiya mana ni dalilu si ye min b’a ka kuma sÉn ji la . k’a sÉrÉ Abubakari tÉkÉ nana gafe lasili caama na minu b’a sabati k’a fÉ ko Abubakari tÉkÉ fÉra keledenw fe. Wa Ibunu Tayimiya jenЛÉgÉw bee y’a fÉ ko Abubakari ka bila Лefe ka seli ni mÉgÉw ye k’o ye tiЛe ye k’a sÉrÉ daliluya t’u bolo.
Abubakari togo fÉli balili, walima Taariku dÉna dÉw bani o lakalili ma, I k’a dÉn o be segin ka taa olu yere ka sugantili ma an’u ka taasira lapasali, wa dÉwere si t’a la n’o te, sabu u y’a famuya dankineya yere la ko Abubakari ka Alimaamiya sabatili te se ka Лa Abada k’a sÉrÉ a tun tÉgÉ be Usaama ka keledenw na, o te se ka sabati k’a sÉrÉ Abubakari yamaroyalen do ni bÉli ye Madiina kÉnÉ kira ka faatoli tile damadÉ kÉnÉ k’a sÉrÉ a ye Usaama ka keleden ye k’a sÉrÉ Usaama ye kamalen (funage) ye san tanniseegi.» ([20]) ЛÉgÉnna.
Nasu kuma fÉbaaw kalifa sikiko la u ma nasu temenen in sabati, u seginna ka taa nasu were ma min jelen do kalifa sikiko kan, unka teЛe yere la nasuw do minu be sika sika wili u yere la-u yere kan, biskiya si teyi o nasu tiЛetikiyali la, sikaw do minu be wili nasu nasiraw n’an kumakanw la, o nasuw la nafama o ye ni ye:
1-ko muso dÉ ye kira Лinikan (ki-so) fen do la a y’a yamaroya k’a segin kana a feyi muso in ko :Eyi Ala ka cibaa, I y’a ye wa n’i nana ni m’I sÉrÉ yan dun?-In’afÉ a kanbe kira ka saya ma kira ko:(n’I ma n sÉrÉ yan I kana Abubakari ma”([21])
Wa ni hadiisa in, cekÉrÉba fila benna a kan Bukaari ni Musilimu- nacogo kelen na, o ye: Ibiraahimu Ibunu Saadu y’a mne ka b’a fa la, o y’a mine ka bÉ Muhamadu Bunu jubayiru Bunu Mutiimu la O y’a mine ka b’a fa la, Jubayiru Bunu Mutiimu ko:muso do ye kira Лinika (ki-so)…maa si ma hadiisa in mine ka bÉ sahaabaw la fÉ n’a kera jubayiru Bunu Mutimu ye, wa maawere m’a mine ka bÉ jubayiru la fÉ n’a kera a den Muhamadu ye wa maa were m’a mine Muhamadu la fÉ n’a kera sa-adu ye, (o ye Ibirahim Bunu Abudu Rahamani bunu Awufu den ye,) wa ma were maa mine ka bÉ saadu la fÉ n’a kera a den Ibiraahimu ye o kÉfe hadiisalakalilaw y’a mine ka bÉ Ibirahimu bunu sa-adu la!
Hadiisa nasira sÉsÉli: lajeko kelen pe ni hadiisa nasira la, min yÉrÉ kajan ka bÉ fereke la min be jigiyaw tiЛe, jigiya minu n’a be Лa sirili ka ke o kan…
Jubayiru Bunu Mutiimu ye maalabilalen dÉ ye maka dayeli la, kira ye mÉgÉ minu mine ka kila k’a f’u ma, a ye taa aw ye maa labilalenw ye, wa Ale de ye Abuubakari jenЛÉgÉ ye a ye danbew ni kurayishi kibaaroyaw kalan a bolo”([22]) Aayisha tun be weele Jubayiru la, yani kira k’a furu”([23]) (ki-so) maa dÉw ko k’olu ye maa dusukun delilenw ye, min tun be nisongon sara ko Jubayiru tun ye maaba ye a ka mÉgÉw cela n’o ye Bani nawufali ye, olu ye Bani umayakaw jeЛÉgÉw ye jaahiliya ni silaamaya tunma na, wa ale de ye maa duuru dÉlakelen ye (Amuru Bunu Aasi) minu dansikila Abi Muusa Ashi-ari yÉrÉ k’a ke ЛÉgÉnye mÉgÉ ye kiri tunmana, olu maa duuru ye: Jubayiru Bunu Muti-imu, ni Abudulayi Bunu Zubayiru ni Abudulahi Bunu Amuru Bunu Aasi ni Abu jahamu Bunu Huzayifa ani Abudu Rahamaani Bunu Harisu Bunu Hishamu Bunu Mugiira ye wa nunu bee jegelen tun do ka bÉ Ali ma (ki) o tuma na Ibinu Zubayiru den ani Abudu Rahamaani Bunu Harisu olu fila tun be jamalu keledenw na minu ye Ali kele (ki) Basura kÉnÉ Abudulahi Bunu Amuru an’a fa Amuru Bunu Aasi olu tun be Mua-awiya ka mÉgÉw la, Jubayiru ni Abu Jahamu olu ye maka dayeleli silamaw ye w’u laЛini be Bani umayakaw fe “([24])
Mahamadu Bunu jubayiru Bunu Mutiimu: ale de y’a fÉbaga ye ko Abudu Maliku Bunu Mariwaani Ale y’a Лinika: yala anw ni aw- a kanbe Bani umayiyakaw ma-tun te fuduulu” ([25]) mÉgÉw jenЛÉgÉya la wa? Muha-madu Bunu Jubayiru Bunu Mutiimu y’a kanto a ma: ayi walaahi yaa Muuminuw ЛemÉgÉ, anw tun bÉÉra k’a sÉrÉ aw b’u cela, wa aw bolow n’anw bolow bee tun ye kelen ye jaahiliya ni silamaya waati la ([26])
Muhamadu ye Ali ni Hasani jegen ka bÉ kalifaya la (ki-so) u ka kele la ni Mua-awiya ye, tuma mini na ben baana u ni ЛÉgÉn ce Muhamadu tun ye nÉnabila ye Madiinekaw ka jamakulu la ka taa Muaawiya woteli kama([27]) unka saadu Bunu Ibirahimu Bunu Abudu Rahamaani Bun awufu ale tun ye kiri tigela ye Bani umayakaw ka masa dÉw fe Madiina([28]) KÉnÉ.
1) Unka a den Ibirahimu Bunu saadu ale ye ngÉniti ki ni dÉnkilidala ye a tun be gitari fÉ (ungÉni) ni bere ye ka dÉnkili da, hadiisatiki dÉw nana k’u bena hadiisa mine a bolo u y’a sÉrÉ a be donkilida la u y’a toyi ka taa, Ibirahimu y’a kali k’ale te hadiisa lakali f’a ka donkili da k’o kÉ fe a kera silamaw ka wariso ЛemÉgÉ ye Bagidaadi, haarun Rashidu ka yamaroya hukumu kÉnÉ.([29])
Nasu min nana ni nasira kelen in na, Ibunu Hazimu ye lajeli ke o la, an’a ЛÉgÉnnaw k’o ke nasu bangelen ye Abuubakari ka kalifaya sabatili la ([30])! unka Jurijaani ani Tafutazaani olu fila m’o fÉ k’a teme a nasira kan wa a daliluya ka dÉgÉn fana([31])!
Hadiisa kise (kolo) sÉsÉli: kumakan-senpara were ka taa Лefe sekesekeli siratige la, an be ja were ye Лefe min faamuya jeelen do ka teme temelen kan, sabu o be hadiisa in bilacogo yira an na hadiisa kenemaw dÉnyÉrÉ la minu bÉÉra Ali kan (ki) ni hadiis in yere kumakan jaati ye.
Tuma min na kira nana (ki-so) SÉfiyatu ko: min ye Muuminuw Ba ye.
(يا رسول الله لكل امرأة من نسائك أهل تلجا إليهم,وانك أجليت أهلي, فان حدث حدث فإلى من؟ قال صلى الله عليه واله وسلم (إلى علي بن أبي طالب)" ([32])
A ko eyi kira I ka musu kelen o kelen somÉgÉw b’u la u be segin ka taa minu ma I k’a dÉn e ye ne sÉmÉgÉw bonЛa ni ko dÉ kera an ka segin ka taa jÉni ma?
Kira ko (ki-so)a ye segin ka taa Ali Bunu Abi TÉÉlibi ma. Ahamadu ye ni maafila.
Polotiki waatiw min ni fanga tun ka bon, k’a damine kira faatuli la(ki-so) fÉ ka taa sababu kelen pe ye hadiisa fÉlÉ bÉli la an’a donni cekÉrÉba fila ka hadiisa kÉnÉ n’o ye Bukaari, ni Musilimu ye o n’u ЛÉgÉnnaw ka sÉrÉ a ma ke hadiisa filana ye!
2- Aayisha ko:ko kira ko ale ma (ki-so)k’a t’a ka bana na.
(ادعى لي أبا بكر أباك وأخاك حتى اكتب كتابا, فإني أخاف ان يتمنى متمن ويقول قائل أنا أولى, ويأبى الله والمؤمنون إلا أبابكر). ([33])
K’a ko ale ma: Abubakari n’a balimace weele nЛe,fÉ n ka gafe sebe aw ye, sabu ne be siran natabaa kana nata fÉbaa kan’a fÉ: ko ne de ka kan n’a ye (kalifaya) k’a sÉrÉ Ala ni muuminuw be ban maa were ma fÉ n’a kera Abubakari ye.
Musilimu ye hadiisa in sira bÉ, o nasira ye nata in ye: Ubayidulaahi Bunu Sayidi y’a mine ka bÉ Yaziidu Bunu Haaruuni na, o fana y’a mine ka bÉ Ibirahimu Bunu Saadi la, o y’a mine ka bÉ SÉÉlihu Bunu kiisaani na, o fana y’a mine ka bÉ Zahari la, o fana y’a mine ka bÉ Uruwata la, o fana y’a mine ka bÉ Aayisha la.
Ibiraahiimu Bunu saadu yela ni hadiisa in nasira fana na tun, k’a sÉrÉ ale de ye hadiisa temenen tiki ye, Ale min ye ungonnitigi ni dÉnkilidala ye, wa Haaruna Rashiidu jenЛÉgÉn do.
Unka Zahari ni Uriwata ani Aayisha olu ye maaw la jukuma ye jenkeli la ka b É Ali fan fe.u jÉyÉrÉ kalifaya la, an’u jÉyÉrÉ Ali fan fe o ye jÉkuya kerenkerennen ye, u jÉyÉrÉ fana Bani Haashimukaw fan fe, o ye jukuya lÉÉbÉlen ye, w’u jÉyÉrÉ nunu dÉnnen do kÉsÉbe!
Bukaari fana ye Hadiis in lakali sira were fe, o be labani Aayisha ye tun, ale Aayisha kelen de ye ni hadiisa in kunkolo ye, a nasira bee lajelen na.
W’a dÉ la mankanba min be wili yan ko Hadisa in, ko shayiku fila y’a lakali ( Bukaari ni Musilimu) o tuma na ko, jigina jume be se ka ke hadiisa in na ?!
FÉyi ma nÉgÉ ka teme o jaabi kan ni maa min y’I yere walaka tiЛe Лinini kama, ka fen toyi min te tiЛe ye, tiЛe min ni maa jeelenw y’o bange, taariku dÉnnaw ni Imaamuw la, sika foyi makan ka don olu ka danaya n’u ka tiЛefÉ la:
Nifitowayi ko: A ka Taariku kÉnÉ: hadiisa caama minu dalen do sahaabaw la, k’u ka fusamatiya f’o la, a bee yalamana Bani umayakaw ka fanga waati la, maa minu ka baara tun ye hadiisa bayalamali ye, u tun b’u yere lasuruЛa Bani umyakaw la, u b’a laЛini ka Bani Haashimukaw ladimi k’u dusukasi!
Madaayinu ko a ka kitaabu kÉnÉ min tÉgÉ ye ko Ahadaasu: ko hadiisa caama lakalila sahaabaw kun kan a bee ye hadiisa gilannew ye tiЛa kise kelen t’u la, fÉ kibaroya ni hadiisa nunu yalamana ka taa se diine dungebaw ma minu te son unkalon ma Abada,olu kilala ka son kibaroya nunu ma ani hadiisaw, k’a sÉrÉ u b’a miiri ko tiЛe do n’u tun y’adÉn k’a fÉ ko nkalonw do u tun tena son ka kibarÉya ni hadiisa nunu lakali, w’u tun te na son a ka ke u ka diine ye.
Imaamu Baakiru(ki) ko:
(حتى صار الرجل الذي يذكر بالخير, ولعله يكون ورعاً صدوقا, يحدث بأحاديث عظيمة عجيبة من تفضيل بعض من قد سلف من الولاة ولم يخلق الله تعالى شيئا منها ولا كانت وقعت, وهو يحسب أنها حق لكثرة من رواها ممن لم يعرف بالكذب ولا بقلة ورع)([34])
Ko fÉ maa minu beyi n’u be mankutu ni heere ye, a dÉ la u tun ye Ala Лesira maaw ye, ani tiЛefÉlaw ye, fÉ olu fana be hadiisa kabakomaba lakali sahaaba dÉw ka fusamatiya la, minu ye kalifaya mara ke kateme, k’a sÉrÉ Ala ma tiЛe foyi dan a la, k’a sÉrÉ mankutuw ma ke yere, o maa Лuma in b’a jate k’o f Étaw ye tiЛe ye k’a sabu ke a kibaroyaw n’a hadiisaw lakalibaaw cayali ye, w’o lakalibaw fana ma dÉn ni nkalon ye, w’u ma do ni Ala ЛensiraЛe dÉgÉya ye.
O tuma ni ЛÉgÉn nkalonw sÉrÉli kitaabu sÉhiihu (kenema) fila kÉnÉ (Bukaari ni Musilimu) o te kabako fen ye, ni ЛÉgÉnna nkalontigiya (nagarÉya) be bÉ min, k’a sÉrÉ minu y’a lakali u tun dÉlen do ni tiЛefÉ ye.
Wa ni hadiisa kelen in Muutazila (o ye suna taabÉlÉ dÉ ye) y’o tiЛe kÉlÉsi, k’a fÉ ko Bikiriya mÉgÉw de ye hadiisa temenen in gila ka hadiisa were kunbe n’a ye, hadiisa min ni kira y’o f É a ka Bana waati la:
(ائتوني بدواة وبياض اكتب لكم كتابا لاتضلوا بعدى أبدا) فاختلفوا عنده, وقال قوم منهم: لقد غلبه الوجع حسبنا كتاب الله) ([35])
Ko a ye na ni daba ni kalemu ni gafeden jeema ye (furaje) un be kitaabu(bataki)seben aw ye, a te fili min kÉfe abada, u fÉÉra ЛÉgÉn k’o la, cibaakÉrÉ mÉgÉ dÉw ko: baana dimi y’a tÉÉrÉ, ko an jigi ye Ala ka kitaabu ye.
Min be ni kuma in tiЛetigiya, n’a b’a ke danginneya ye k’a sÉrÉ sika ma don a la, o ye min sabatila ka bÉ Ibinu Abaasi la, sahaabaw ka fÉngÉnЛÉgÉnЛa mankutu la kira kuna (ki-so)min y’a to kitaabu in ma se ka seben, Ibun Abaasi tun kera a b’o hadiisa in mankutu k’a fÉ ko: ni ye masiiba ye masiiba (tÉÉrÉko) beejelen a b’a ЛefÉ a b’i kantÉ.
اختلافهم ولغطهم-(الرزية كل الرزية) ويذكره ويقول: (يوم الخميس, وما يوم الخميس, قالوا: وما يوم الخميس؟ قال اشتد برسول الله صلى الله عليه واله وسلم وجعه فقال: (ائتوني اكتب لكم كتابا لا تضلوا بعدي,فتنازعوا وما ينبغي عند نبي تنازع! وقالوا:ما شانه! أهجر؟
استفهموه!!:فقال دعوني, فالذي انا فيه خير) قال ابن عباس:ان الرزية كل الرزية ما حال بين رسول الله صلى الله عليه واله وسلم وبين ان يكتب لهم ذلك الكتاب. ([36])
Alamusa don, Alamusa don yere ye don juma ye?u y’u kanto:Alamusa don ye don jume ye? A ko:o ye don ye don min ni kira ka bana dimi jukuyala o la, (ki-so) a y’I kanto a ye na n ma, un be kitaabu ( bataki) seben aw ye aw te fili n kÉfe Abada, u ye ЛÉgÉn sÉsÉ, a dun makan sÉÉli ka ke kira feyi! U ko:kira cogo be di, yala a hakili bolila wa? A y’a Лiniga kosÉbe! Kira ko a ye n toyi, ne be min na, o heere ka bon, Ibinu Abaasi ko:ni ye Masiiba ye masiiba beelajelen, mun de y’a bali kira ma kitaabu (bataki)in seben u ye, fÉ n’a kera u ka ЛÉgÉn sÉsÉ ye an’u ka mankan kira kunna. Ibunu Abasi tun be kasi fa Лeji be deben Лigin.
N’a y’a sÉrÉ hadiisa min danbeyala ka taa Aayisha ma n’o be Abubakari mankutu, n’o ye ko:
(يأبى الله والمؤمنون الا أبابكر)
Ala ni muminuw be ban bee la fÉ n’a kera Abu-Ubakari ye. Ni ni tun ye tiЛe ye nafa tun te na ke Ibunu Abasi ka kuma la n’o ye masiibako ye, w’a ka kasi n’a ka dusunkun tÉÉrÉ tun na ke gaansa ye.
I k’a dÉn Ibunu Abasi ka kasi n’a ka dimin jukuma ni hadiisa in na, o ye daliluya ye fÉyi bangelen te kene kan ka teme a kan, k’a fÉ kira tun b’a fe ka min seben kitaabu la(bataki) o ma se ka ke,o toyi fen were de kera min n’o te kelen ye, wa min tun te kira ka laЛini ye (ki-so) w’a m’o kelen taamasiyen jira hali fitiini.
DÉ be fara ni tiЛe bankeli kan tuma min na an b’a ye k’a fÉ ko Ibinu Abaasi ye Bani Haashimu maabaw dÉlakelen ye minu ma sÉn ka Abuubakari wote, ka son a ye fÉ kalo wÉÉrÉ kÉ fe. ([37])
Ni tiЛe kama Aayisha ka hadiisa in te se ka ke hadiisa kenema ye!
(اقتدوا باللذين من بعدي, أبي بكر وعمر)
Ko a ye ladegeli ke mÉgÉ fila la ne kÉ fe, Abuuba-kari ani Umaru.
Ko tirimiizi ni Ibunu Maajata”([38]) ye ni lakali, wa maa caama ye hadiisa in sabati Abubakari ni Umaru kan ani k’u sikicogo kalifaya la k’o sabati n’a ye k’o ke tiЛe ye([39]) Unka Ibinu Hazimu ye cejuguyali ke kÉsÉbe ni dalilu-sigi ye ni hadisa in na a y’a jate lebuba ye, keleЛÉgÉnw b’u belen ni min ЛÉgÉnnaw ye a y’a kanto:
(ولو اننا نستجيز التدليس والامر الذى لو ظفر به خصومنا طاروابه فرحا, او ابلسوا اسفا, لاحتججنا بما روي (اقتدوا باللذين من بعدي ابى بكر وعمر) ولكنه, لا يصح, ويعيذنا الله من الاحتجاج بما لايصح. ([40])
Ko hali n’a y’a sÉrÉ an be hadiisa Лaganmi sa, unka fen min ni keleЛÉgÉn y’o sÉrÉ, u be pan nusÉndiya fe walama u be segin u kÉ u nimisalen, an tun na daliluya ke n’u ka lakalili ye n’o ye ko: a ye ladegeli ke mÉgÉ fila la ne kÉ fe, Abuubakari ani Umaru, unka a te ben Abada an ka daliluya ke n’o ye,wa Ala k’an kiisi an ka daliluya ke ni fen ye fen min te ben Abada.(fen min te keneya abada)
4- Nasu werew minu danbeyalen do ka taa Ali ma (ki) wala sa ka filiw dagere n’o ye ani ka sira tige keleЛÉgÉn na. Muhibu TÉbari ye o hadiisaw unkalotigiya, k’a tiЛe yÉrÉ jaЛa k’a sabu ke Ali banni ye ka wote ke Abuubakari ye fÉ kalo wÉÉrÉ kÉ fe, wa k’a fÉ ko Лine kera hadiisa in kÉ ni ЛÉgÉnna waati suruma na, o yÉrÉ ka jan kosÉbe([41]) In’a fÉ dÉ y’a fÉ cogoya min na, o min file in ye, o be tiЛetikiya ni fen ye Ali dÉnen do ni min ye (ki) ani min fÉÉra Ali hake la([42]) (an ka hake fÉli kalifaya la)
Ni ye kumakan ye u y’u sinsin nasu minu kan ka Abuubakari suganti ani k’a bila Лefe.
1-Ala ko:a ka se kÉrÉtalen do:
]وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم فى الارض كما استخلف الذين من قبلهم وليمكنن لهم دينهم الذى ارتضى لهم[ ([43])
Ko Ala ye layidu di maaw ma maa minu limaaniyalen do aw la a ni maa minu ye baara Лuma ke, k’a bena u ke kaliifa ye ka kÉn aw Лe, w’a bena u ka diine sabati u bolo diine min n’a yere jennen do n’o ye.
U ko: kumakan in ye sahaabaw ko ye k’o tuma a be waajibiya jamakulu dÉ ka sÉrÉ u cela mimu be ke kalifa ye, walasa diine ka sabati n’o ye, wa ko maa si masÉrÉ ni mankutu in sira kan fÉ n’a kera kaliifa naani ye, wa ko Ala y’ o de layidu di.” ([44]) FÉ dÉw y’a jira k’a fÉ ko Aaya in jiginna u kan, walima k’a jiginna Abubakari ni Umru kan. kerenkerennenЛa la.” ([45])
Wa ni kÉrÉfÉ cogo (dalilu sigi) min ye ni ye kurana kÉrÉfÉlaw y’o laafu ni fen fila ye:
A fÉLÉ: o ye k’a fÉ ko kurana Aaya in laЛini layidu ye makow bee ye, dukukolo masaya bee la silamaya darapo (jÉnjÉn)jukÉrÉ,In’a fÉ kira y’a fÉ cogo min na.(ki-so)
(زويت لي الأرض, فرأيت مشارقهاومغاربهاوسيبلغ ملك أمتي مازوي لي منها)
KO dukukolo kurula ne ye, ne ye dukukolo kÉrÉnЛanfan n’a kilebiЛa nfan ye, wa ne ka mantow ka mara bena se yÉrÉ la yÉrÉ min kurula ne y’a la, ko tiЛe na ni Aaya in na, o ye k’a fÉ k’a kanbe jama de ka kalifaya ma, wa kalifaya kÉrÉ ye, k’o ka dugukolo mara ani k’u ke dugukolo mÉgÉ ye.
I m’a ye kurayishikaw ye silamaw kele uhudu kele la, kerenkerennenyala kandaki(kele min ni kira ye sahaabaw yamarÉya ka digen ke ka Madiina lamini) kele la, fÉ Ala kuma na u bee kibaroya kan, ko:
]اذجاءوكم من فوقكم ومن اسفل منكم واذ زاغت الأبصار وبلغت القلوب الحناجر وتظنون بالله الظنونا * هنالك ابتلي المؤمنون وزلزلوا زلزالا شديدا[ ([46])
K’u nana aw ma aw sanfe an’ aw duku ma, fÉ Лekisew suranana fÉ dusakunw sera kanw kÉnÉ, f’ a be bisikiyaw ta ni Ala ye, o yÉrÉ de la sa muuminiw lajarabila, w’u yereyerela, yere yere min ka jukun kÉsÉbe, o kÉ fe Ala ye kaafiruw lasegin, u ma heere si sÉrÉ, a ye muuminuw basiki k’a k’u ye dukukolo ciЛetabaaw ye an’u ka sÉw n’u ka nafolow, w’o de ye Al kumakan in laЛini ye ani Aaya were kÉrÉ n’o ye)
]ليستخلفنهم فى الأرض كما استخلف الذين من قبلهم[
K’a n’u ke dukukolo kaliifaw ye. In’a fÉ a ye mÉgÉw ke kalifa ye ka kÉn aw Лe .a kan be Banii Isirayilakaw ma sabu Ala y’u la kanagelenw halaki Misira, kÉnÉ k’a ke, u y’u ka dukukolo ciЛe ta an’u ka sÉw, w’a b’o cogola sahaabaw tun kera maa laafulenw ye, siranbaatÉw ye, o kÉ fe Ala y’u limaaniЛa k’u sabati k’u ke marabaw ye, o tumana a benna k’a fÉ Aaya in ka ke fÉrÉba ye kira Muhamadu ka mantow ma (ki-so)a kerenkerennen te sabu kerenkerenni te se ka ke fÉ kibaroya dÉ k’o jira hadiisa kÉnÉ min be se ka ke, o mineni be ke waajibi ye, unka lasili min dÉnnen do, o ye ko Aaya in be ke fÉrÉba kÉrÉfÉli ye” ([47])
A-filana: U ye min fÉ Aaya in jiginni sababuya la, Ik’a dÉn min temena sisan a n’o kÉrÉ bennen do, a te demen si ke kalifa naani kerenkerenni la walima u ЛÉgÉn werew ali n’a y’a sÉrÉ fen be Aaya in kÉnÉ min be kerenkeren ni kira n’a ka sabaabaw” ([48]) ye.
Baraa-a suura kÉnÉ a ko:ko Aaya ni jiginna k’a sÉrÉ anw be siran juguma na.
Abii Aaliya fana ka lakalili la, a be kira ka sahaabaw lahaalaya mankutu k’a sÉrÉ u sirannen do, u tun be tilen kele la. W’u tun be si kele la, u y’u ka kira bange Arabu jamana kan, u limaaniyala, u ye panmuru bila. (keleke minew bila)
A ЛÉgÉnna ye Ubayi Bunu kaabu ka lakalili ye, a n’a ka kumakan lakalili filana kÉnÉ: ko tuma min na Aaya in jiginna kira kan Ala ye lahidu di mÉgÉw ma mÉgÉ minu limaniyala ka bara Лuman ke.
]وعد الله الذين امنواوعملوا الصالحات…[
FÉ ka se Aaya laaban na, Ala ye mantow lanusonja ni kÉrÉta ni kunkÉrÉta ye ani diine ni deme ani sabatili dukukolo kan ni maa min ye lahaara baara ke jiЛe koson ninyÉrÉ t’o tigi ye lahaara don na” ([49]).
Unka Abudu Bunu Humayidu ka lakalili ye min mine ka bÉ Atiyata la, kerenkerenni were b’o kÉnÉ min ni temelen fÉlen do ЛÉgÉ kÉ kalifa naani kan, sabu Aliya ko: olu ye kira sÉmÉgÉw ye yan, a y’a bolo Лesin ka taa kÉÉrÉn ma. ([50])
Ni min fÉlen file ni ye sisan, tukuЛÉgÉnЛa b’o ni shiiya kuranakÉrÉfÉla donibaa caama ka taabolo ce, k’a ko Aaya ni n’o ye ko maa minu lamaaniyalen don ni ka baara Лuman ke
]الذين امنوا وعملوا الصالحات[
Yan a kanbe kira n’a sÉmÉgÉw ma (ki-so)wa ko ni Aaya in be nusunjali ke ni Mahadi bÉli ye ale min ni layidu dira a kan kira sÉmÉgÉw la, min bena mara ke a ka jamana kÉnÉ([51])
Ka kafÉ ni kumakan in na, walima ka kafÉ fen bangelen ma, min temena n’a be foroba kÉrÉfÉ jira, Лe si te toyi, kana mineni ma kurana kolo nunu na yan.
2-Ala ko, a ka se kÉrÉtalen do:
]قل للمخلفين من الاعراب ستدعون الى قوم اولى باس شديد تقاتلونهم او يسلمون فان تطيعوايؤتكم الله اجرا حسنا[([52])
Ko Muhamadu a fÉ Arabuw Лena minu ni aw fÉlen do ЛÉgÉn kÉ, k’u na weele ka taa mÉgÉw ma minu ye fariЛa tigiw ye, o b’u kele, walima u ka silamaya,n’a be tuku u la k’u labato, ale Ala be sara Лuma di aw ma.
Weelekebaa y’a jira ko maa min labatoli ye waajibi ye, o laЛini ye Abuubakari ni Umaru ni Usumaani ye k’olu labatoli ye waajibi ye ni kurana nasu(koloje) ye, o tumana n’u labatÉli kera waajibi ye hakiika yere la a be ben u ka ke Imaanu ni kalifa ye([53]) tiЛe min ni Taariku bennen do ЛogÉn ma n’a ni Kelen be ben Aaya in jiginni kibaroya la, n’o ni kelen bennen do, o ye fakiru Raazii ye min fÉ n’o ye ko min labatoli Лinina, ni weeleli kera ka taa o ma, o ye kira ye([54]) (ki-so) n’a y’a sÉrÉ Aaya in jiginna Hudayibiya kele la, ko ЛÉgÉn sÉsÉ t’o la, o dun kera Hijira san wÉÉrÉna na, o kÉ fe kira ye kele ke Huwaazinukaw ni Sakiifakaw fe olu ye fariya gelen tikiw ye Hunayini kele la kene kan min lakodÉnnen do, o min kera Maka dayeli kÉ fe Hijira san seegina na, wa Maka dayelenli de ye weele laaban ye, ka taa fariya tigiw keleli ma, sabu u ye silamaya ni silamaw kele, fÉ Ala ye silamaya bange u kan ni Maka dayeleli ye, o kÉfe Muuta kele kela kele min jukuyala kÉsÉbe, o kÉ fe Taabuuku kele fana kela o min tÉgÉ dÉnlen do ni “usira keledenw”(geleya kelebolo) tÉgÉ ye, min kela sababu ye ni Ruumukaw ye shaamikaw kele ,o kÉ fe kira y’u weele tukuni ka taa Ruumu keleli ma ni Usaama ka kelebolo ye min labenna kira fe(ki-so) a ye yamaroya ke ni kele in keli ye, a y’a keli geleya kosÉbe tuma min na a b’a ka bana na a faatola bana mi na.
O tuma na a be fÉ cogodi ko kira (ki-so)m’u weele ka taa kele ma Aaya jiginnen kÉfe?!
Ni digen fÉlen in sisan o ЛesiraЛe kama u bÉlila ka taa Aaya were ma suuratu Tawuba kÉnÉ min kumalen do mÉgÉw kan mÉgÉ minu ye kira janfa kele yÉrÉ la ni k’a fÉngÉnЛÉgÉnya. O Aaya file ni ye.
]فان رجعك الله إلى طائفة منهم فاستأذنوك للخروج فقل لن تخرجوا معي أبدا ولن تقاتلوا معي عدوا إنكم رضيتم بالقعود أول مرة فاقعدوا مع الخالفين[([55])
Ko ni Ala y’I lasegin ka taa jamakulu ma minu ye jen Лini I fe ka bÉ ka taa kele la, a fÉ k’ aw te na bÉ Abada, w’ aw te na kele ke ne fe ka jukuw kele Abada, sabu aw sÉna sigili ma siЛe fÉlo la, o tuma a ye sigi ni mogÉw ye minu ye fÉngÉnЛÉgÉnЛa ke.
Ibinu Hazimu ko tuma min na a ye Aaya in kalan: ko suuratu Baraa-a jigina, min ni kiti in b’o kÉnÉ Taabuuku kele kÉ fe sika t’o la pew o kele min ni maa saba y’o fÉngÉnЛÉgÉnya minu tun ye lujuratÉw ye minu ni Ala sÉna u ka tuubi ma suuratu Baraa-a kÉnÉ, o min ni kira ma kele were k’o kÉ fe fÉ ka taa s’ a faatuli ma .Ala ko tun:
]سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون ان يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل[([56])
Ko maa minu ye fÉngÉnЛÉgÉnЛali ke, u be n’a fÉ ko n’aw taara ganiimata la, a y’an toyi an ka tuku aw kÉ, u b’a fe ka Ala ka kumakan yalaman, a f’u ye a te tuku anw kÉ Abada Ala y’a f’É cogola ka teme. A bangela sisan k’a fÉ ko Arabuw te na kele ke kira fe Taabuuku kÉfe”!(ki-so)!.
Ni ye binnin fÉlÉ ye! Aaya koloje filana ye Aayatu (koloje) ye min be suuratu Faatihu kÉnÉ, O Aaya in jiginna Hudayibiya kele la Hijira san wÉÉrÉ na, fÉngÉnЛÉgÉnЛa t’o la, sani Taabuuku kele ka ke ni san saba ye! Binnin be bange kÉsÉbe, tuma min na Ibinu Hazimu b’a fÉ, a tilalen kuma fÉlÉ la, ko:o kÉ fe Ala ye tukuli ke, a kelen k’u bali kele la ni kira ye(ki-so) ani Ala kelen ka tuubi bonda datuku. Ako a ka se kÉrÉtalen do.
]قل للمخلفين من الأعراب ستدعون إلى قوم أولي باس شديد تقاتلونهم أو يسلمون[
Ko a fÉ mÉgÉw Лena minu ye kele fÉngÉnЛÉgÉ-nЛa Arabuw la, k’a bena weele ka taa maaw ma minu ye jukuya bilen tigiw ye a b’u kele walima u ka silamaya. Ala ye kibaroya di a ka se kÉrÉtalen do, k’u bena weele mÉgÉ were fe min ni kira te kelen ye ka taa maaw ma u b’u kele walima u ka silamaya” ([57])
Ni cogoya in de la, u ye Aaya nunu nacogo yalama, a ye tuubi ka koloje bila Лefe,o min jiginna taabuuku kele kÉ fe Hijira san kÉnÉ na, a tÉkelen jiginna hudayibiya kele kÉ fe Hijira san wÉÉrÉna u y’a yalama k’a ke fen ye min n’u ka laЛini be ben.
Wa ni de ye fili fÉlÉ ye cogo jumen na min jiginna Hijira san kÉnÉtÉn, o be bila Лefe, min jiginna Hijira san wÉÉrÉ o be bila kÉ fe.?
Unka, fili filana o bangeli man dÉgÉn ka teme fÉlÉ kan Aaya min be suuratu faatihu (dayeleli taamasiЛe kurana kÉnÉ) kÉnÉ, min jiginna Hudayibiya kele la, Hijira san wÉÉrÉna. O ye weeleli kibaroya di ni ka sara di maa ma minu ye labatoli ke, ani ka Лangata di maa ma minu ye weleli sÉsÉ: o la Aaya ye jirali ke ko:
]ستدعون إلى قوم أولي باس شديد…[
Aw be na weele ka taa mÉgÉw ma minu ye jukuya bilen tigiw ye, wa kira ye weeleli in ke tiЛe yere la Hunayini ni Muu-uta ni Taabuku kele kene kan.
Aaya min be suuratu Tawubatu kÉnÉ min jiginna Munafiku fÉngÉЛÉgÉЛabaaw la, o Aaya in ye tuubi bonda tuku u Лe a y’u ka b Éli ni kira ye,an’u ka bÉli ni mÉgÉ were ye, cogo jumee Abubakari ni kira sereyala u kan ni kaafiruya ye an’u faatoli fili sira kan. Ala ko a ka se k Ér Étalen do:
]فان رجعك الله إلى طائفة منهم فاستأذنوك للخروج فقل لن تخرجوا معي أبدا ولن تقاتلوا معي عدوا إنكم رضيتم بالقعود أول مرة فاقعدوا مع الخالفين, ولا تصل على أحد منهم مات أبدا ولا تقم على قبره انهم كفروا بالله ورسوله وماتوا وهم فاسقون[([58])
Ko n’a Ala y’I lasegin ka taa jamakulu ma u cela, n’u ye jiЛe Лini I fe, a f’u ye,aw tena bÉ ne fe, sabu aw jiЛena ni sigili ye siЛe fÉlÉ la, o tuma a ye sigi ni maa banenw ye, w’I kana seli maa si kan u la, Abada, min sala w’I kana j’u ka kaburu kuna, I k’a dÉn u kaafiriyala Ala n’a ka kira ma ,u sara k’a sÉrÉ u ye faasikuw ye .(tiЛelikelaw)
Ni jeelen Don Ala kumakan na,k’a fÉ, u ye kaafiri ye, Aaya in jigin tuma na, ani k’a fÉ k’u be sa fili ni kaafiriya la, Ala y’o geleya n’a kumakan ye Aaya nata kÉnÉ:
]ولا تعجبك أموالهم وأولادهم إنما يريد الله ان يعذبهم بها فى الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون[ ([59])
K’u ka nafÉlow kana i kabakoya an’u denw I k’a dÉn Ala b’a fe k’u Лagata n’a ye diЛe kÉnÉ u ninw ka mine(fosi)k’a sÉrÉ u ye kaafiri ye nunu de ka kaafiriya dangeneya b’o la ani k’u be sa kaafiriya la, suuratu falatihu ye maa minu kofÉ k’u layidu ni baraaji ye n’u ye weelelibaa jaabi.
KÉfileli nafama, o ye:ko kurana Aaya fÉlÉ in jiginna ko min na hudayibiya yere la kira ko(ki-so) kurayishikaw ka jekulu dÉ ma
]قل للمخلفين من الأعراب ستدعون إلى قوم أولي باس شديد تقاتلونهم أو يسلمون فان تطيعوا يؤتكم الله أجرا حسنا[
(يا معشر قريش, لتنتهن او ليبعثن الله عليكم من يضرب رقابكم بالسيف على الدين,قد امتحن قلبه على الإيمان):قالوا:من هو يا رسول الله؟ فقال أبو بكر:من هو يا رسول الله ؟ و قال عمر:من هو يا رسول الله ؟ قال صلى الله عليه واله وسلم (خاصف النعل) وكان قد أعطى عليا نعلا يخصفها)
Eeyi kurayishikaw aw t’a dabila Abada, fÉ Ala ka mÉgÉ ci aw ma min b’aw kanw bugÉ ni panmuru ye diine koson, Ala y’o tiki dusukun kÉrÉbÉ ni limaaniya ye, u ko, o ye jÉni ye kira? Abubakari ko: o ye jÉni ye kira? Umaru ko: o ye jÉni ye. kira ko ( sabara gilan na ni) o y’a sÉrÉ a tun ye sabara di Ali ma ka gilan.
Tirimizi ni Nisaayi ni Ibinu Abii shayibata ye ni hadi-isa in labÉ n’a nasira kenemaw ye” ([60]) Kira ye ni ЛÉgÉnna de fÉ tun kerenkerennenyala (kiso) sakiifakaw ye, a ko:
(لتسلمن او لا بعثن عليكم رجلا مني - او قال:مثل نفسي ليضربن أعناقكم وليسبين ذراريكم, وليأخذن أموالكم)
Aw be silaamaya walima n be mÉgÉ c’aw ma min bÉÉla ne yere la, walima, a ko ne yere ЛÉgÉnna a b’aw kanw bugÉ, a b’aw ka kÉlew mine a b’aw ka nafolow mine. Umaru ko walayi un be kali Ala la, ne ma ЛemÉgÉya kanu don si la fÉ n’a kela ni don ye, ne tora n be n disi jira ka sÉrÉ n b’a nata a k’a fÉ ko ni don, a y’i Лesin Ali ma k’a t’a bolo ma, ka sÉrÉ k’a fÉ:
(هو هذا هو هذا) ([61])
K’o ye ni ye, o ye ni ye.
O n’a ЛÉgÉnna min ni kira y’o lakali k’a fÉ k’o be na ke a kÉ fe a ko:
(ان منكم من يقاتل على تأويل القران كما قاتلت على تنزيله)
Ko mÉgÉ b’aw la min bena kele ke kurana yalamani na i n’a fÉ ne ye kele ke kurana jiginni na cogo min na .maaw ye bonЛa lasegin ke kira ma, Abuubakari ni Umaru tun b’u cela Abuubakari ko: o ye ne ye wa? Kira ko “ayi” Umaru ko: o ye ne ye wa? Kira ko “ayi” unka sabara gilanna ni do
((ولكن خاصف النعل))
O y’a sÉrÉ Ali tun be ka kira ka sabara gilan.
Nunu ye nasuw ye minu jera sabatili ni balili la kene kan:
A y’a bali kene kan ko weelelibaa ka ke Abuubakari ni Umaru ye.
An’ a sabatila kene kan k’a fÉ ko welelibaa kira kÉ fe, o ye Ali ye.
Ni nasu nunu beelajelen sÉrÉlen kÉ fe minu ni da kelen do u la, o ka kan kÉsÉbe, o tuma na sÉsÉli juru makan ka jaЛa tun, k’a sabu ke dÉnni kumakelaw ka kumaw ye.
[1]- cibaa ka fÉlen ania ye min kє,ani min kєra,a Лєna n’a ma kuma o la.
[2]- sharihu Mawaakifu 8:365.
[3]- fasilu4:109.
[4]- Mazaahibu Isilamiya:37.
[5]- SÉhiihu Bukaari Baabu gaziwatu kayibara/3998 sohiihu Ä ÅMusilimu kitaabu jihaadu wa siyaru3:138/52 sunanu kabiiru Bayihaki ka kitaabu6:300Taariku TÉbari.
[6]- Nhaju Balaaga:97 kutubatu 67 E ka Imaama wa -siyaasa- lajє min ye Ibunu kutayiba ka kitaabu gilanlen ye.
[7]- Musinadu Ahamadu4:248-251,sahiihu msilimu: TÉhaara-B masihu Ala naasiya ni imaama.sunanu Abii daawuda :masihu Ala kufayini/149-152 sunanu Ibinu Maaja:/1236. msunanu nisayi TÉhaara/112.
[8]- Ibinu jawuzi,Aafatu Asihaabu Hasiisi 199.
[9]- sÉhiihu Bukaari kitaabu Ahakaamu/6754.
[10]- Abu Faraji Ibinu Jawuzi,Aafatu Asihaabu hadiisi babu fÉlÉ ani filana ani sabana.
[11]- Abuu faraji Ibunu jawuzi Aafatu Asihaabu Hadiisi Baabu fÉlÉ ani filana ani sabana.
[12]- fatihu baari sÉhiihu bukaari ka walanwalanni2:123.
[13]- Ibunu Isikaafi Mi-iyiaaru wali Muwaazana:41-42.
[14]- Musinadu Ahamadu1:356 tÉbari y’a bÉ a ka taariku kÉnÉ3:196 unka ama umu fadilu ka kuma f’a la.
–Musinadu Ahamadu1:356 tÉbari y’a bÉ a ka taariku kÉnÉ3:196 unka ama umu fadilu ka kuma f’a la.
[15]- Ibinu Abii Hadiidu sharihu Nahajulibalaaga:197.
[16]- fatihu Baari sÉhiihu bukaari ka walanwalanni2:122-123.
[17]- Mi-iyaaru
[18]- Abudu Razigi min ye musÉnifu ye 5: 429-430.fatihu baari sÉhiihu Bukaari ka walanwalnni2:123.
[19]- Ibunu tayimiya, Minihaaju suna kÉnÉ 3:113.
[20] -TÉbaakaatu kubura4:66 fatihu Baari sharihu sÉhiihu -Bukaari 8:124tahaziibu taariku Dimashika 2:395ni.5:129 ni 56 Usaama Bunu waarisu ka bayєlєmali, tariku-yaakuubi 2:77 Taariku –kamiil i2:172. sharihu Nahaju Balaga 1: 159 ani 200 ani 9:197.
[21] –Bukaariyu ni Musilimu y’a lakali Baabu fadÉÉfilu kÉnÉ Abubakari ka fusamatiya bonda -fatihu Baari ka gafe sÉhiihu Bukaari ka sharihu 7:145 sÉhiihu Musilimu sharihu nawawi8:-154: E ka tasibiitu Imaama wa taritiibi kitabu laje:90no 56.
[22]- Tarijumatu jubayiru Bunu Mutiimu fi siyari Aalamu nubala a3:95no18 IsÉÉbaatu1:226 no 1092.
[23]- Ibinu Abii hadiidu sharihu Nahaju Balaaga.
[24]- E k’u ka kitaabu bayalamanen kalan Isitii-aabu ni usudugaaba ni IsÉÉba ni MukitasÉru taariku Dimashiki ani siyaru AALAMU Nubalaa kÉnÉ.
[25]- fuduulu:Bani Haashimuka ni zuhuratakaw ni tamimikaw ka faraЛÉgÉkan ye, u farala ЛÉgÉn kan Abudu Rahamaani Bunu jahami feyen u bєє farala ЛÉgÉn kan walasa ka tonЛÉlikєla ka tiЛє segin ka bÉ tonЛÉlikєlaw bolo k’a segin kataa tiЛєtiki tonЛÉlen ma.
[26]- Agaani 17:295.
[27]- E ka fatihu Baari lajє sÉhiihu Bukaari ka sharihu13:98.
[28]- Taariku Bagidaadi6:83.Agaani15:329.
[29]- Taariku Bagidaadi6:86 Aalaamu1:40.
[30] -fasilu4:108 Alajє tun tasibiitu Imaama wa taritibi-kÉnÉ.
[31]- E ka jurijaani ka kitaabu lajє sharihu Mawaakifu kÉnÉ8:364-364 tafutazaani sharihu Makaasidu5:263-367.
[32]- Musinadu Ahamadu6:300 Majima-u Zawaayidu9:113.
[33] -sÉhiihu Bukaari kitaabu Ahakamu-Baabu Isitikilafu6/6791 sÉhiihu -Musilimu Baabu fadÉÉyilu Abiibakari5/2387 nasu baala.
[34]- Ibinu Hadiidu sharihu Nahaju Balaaga11:43-46.
[35]- Ibinu Hadiidu, sharihu Nahaju Balaaga11:49.
[36] -SÉhiihu Bukaari-kitaabu Marida-Baabu17/5345 a b’É kÉnÉ k’a fÉ maa min ye kira bali ka kitaabu in sebєn o ye Umaru de ye.SÉhiihu Musilimu kitaabu wasiya 15 ani 21 ani 22 Musinadu Ahamadu1:324 siiratu Nabawiya zahabi ka gafe-:384 Bidaaya wa Nihaaya 5:248.
[37]- sunanu kubura 6:300 Taariku TÉbari3:208 Muruuju-zahabu 2:316 kaamilu fi taariku2:331 jaamiyu usuulu 4:482.
[38]- sunanu Tirimizi-Manaakibu Abibakari5/3662 sunanu Ibinu Majata1:97.
[39]- sharihu Mawaakifu 8:364 sharihu Makaasidu 5:266. Tasibiitu Imaama:92 no 59.
[40]- fasilu 4:108.
[41]- Riyaadi Nadira: 48-49.
[42]- a bє na ЛєЛinni nata la.-
[43]- Suuratu Nuur24:55.
[44]- Sharihu Mawaakifu8:364,sarihu Makaasidu5:265.
[45]- Tafusiiru kurutubi12:195.
[46]- Suuratu-Ahazaabu33:10ani11.
[47]- Tafisiiru kuritubi12:-196-197 Tafisiiru shawukaani (fatihu-kadiiru) 4:47. E ka Miizaani fi tafisiiru kuraani lajє 15:167.
[48]- In’a fÉ a tєmєnna kurutubi ka kuma laaban na cogo min na,o ye sira ye Muhamadu jawaadu Muginiya taara o sira fє a ka kitaabu kÉnÉ mi tÉgÉ ye Tafisiiru,kaashifu5:436.
[49]- Duraru Manisuuru6:215-216.
[50]- Duraru Manisuuru6:216.
[51]- Majimaawu Bayaani4:152 Mizaani15:167 IfusÉÉhu fi Imaama:102.
[52]- Majimaawu Bayaani4:152 Mizaani15:167 IfusÉÉhu fi Imaama:102.
[53]- fasilu 4:109-110 sharihu mawaakifu 8:364 sharihu maka-asidu5:266.
[54]- Tafisiiru Raazi 28:92-93.
[55]- Suuratu Tawubatu9:83.
[56]- E ka Bidaaya wa Nihaaya lajє 5:233.
[57]- Fasilu 4:109.
[58]- suuratu Tawuba 83-84.
[59]- Suuratu Tawubatu 9:85.
[60]- Sunanu Tirimiizi 5/3715. sunanu Nisayi 5/8416 kitaabu kasÉ-Éyisu Takiriju Asari/30 a wÉlÉfubaa o ye Ibinu Abii shayiba ye fadÉ-Éyilu Ali-/7/18.
[61] -Abudu Razaaki, kitaabu wÉlÉfubaa o y’a labÉ 11: 226/20389. A wÉlÉfubaa Ibinu Abii shayiba fadÉÉyilu ALI-7/23 ani 30 Sunanu Nisayi, kitaabu kas ÉÉyisi/8457Ibinu Abudu Bari Isitiiyaabu3:46.-Musinadu Ahamadu:82,Ihisaanu sÉhii Ibnu Habaani4:ni ka Taritiibu 9:46. Ni 6898 awÉlÉfubaa--Ibinu shayiba fadÉÉyilu Ali-7/19. - - -Musitadiraku 3:123 Bidaaya wa Nihaaya 7:398.
bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn ace_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn mri_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn dyu_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn ara_Arab bam_Latn ara_Arab bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn kac_Latn hat_Latn knc_Latn fuv_Latn bam_Latn hau_Latn gaz_Latn fuv_Latn bam_Latn bam_Latn fuv_Latn wol_Latn bam_Latn bam_Latn som_Latn fuv_Latn fuv_Latn bam_Latn hau_Latn bam_Latn bam_Latn bem_Latn som_Latn bam_Latn bam_Latn lug_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn bam_Latn bam_Latn srd_Latn bam_Latn som_Latn som_Latn bam_Latn wol_Latn hau_Latn hau_Latn hat_Latn gaz_Latn scn_Latn som_Latn kac_Latn taq_Latn gaz_Latn ace_Latn bam_Latn mri_Latn mri_Latn gaz_Latn gaz_Latn kac_Latn bug_Latn gaz_Latn dyu_Latn hat_Latn ssw_Latn gaz_Latn bam_Latn bam_Latn