Teredùgu
Dugu yɔrɔfɔli
Teredùgu Be Segu marabolo de fe Tòmiɲan kolomi 'kɔnɔ. O kolomi in na, a Be Timisa galoda de fe o min Y'a ka kafoda fana ye. A n’o ce ye bam 6 ye. Dugu laminidugu 4 la, Farakɔ Lageledaga B'a ni kɔrɔn 'ce . A n’o ce jànya ye bam 4 ye. Tlebin fe, Timisa de Be yen, a ni min ce ye bam 6 ye. Keɲeka fe, ʃikɔrɔnin de Be yen ni bam 30 ye. Dugu min b'a ni worodugu 'ce, o ye Fàtɔmɔdaga ye, bam 4. Teredùgu ni duguba minnu ka Surun ɲɔgɔn na olu ye Jene ni Sòfaara ye.
Dugu tɔgɔko
Teredùgu ye dugu in tɔgɔ ka bi a Sìgira. Dugu in de Nàna Sigi tomon dɔ de kere fe. Bɔbɔ dɔ de tun sigilen don ye. O kere fe dɔgɔnɔke dɔ tun be yen. O ce fla ninnu Kera teri ye f’u tun be Taa Bɔ ɲɔgɔn na. U tun b’a Fɔ: “ N be Taa n teri ka dugu la”. Dugu Nàna Sigi ka Ke “n teri ka dugu” ye o cogo la. Da teliya de y’a To bi a be Fɔ Teredùgu.
Dugu dugutigiya
Laadala-dugutigi-ko de Be Teredùgu. Dugutigiya be Jamu kelen ka bolo kan. Ni dugutigi-kɔrɔ Sara kura de be Sigi. Ankari Sogo de ye dugu sìgibaa fɔlɔ ye. Sὲnekela tun don. A bɔra Cilapanŋa ka Na 1941 sàn. Yen dugutigikɔrɔw ye: Ankari Sogo, ale sàn 25 Ke, Sege Sogo, ale ye sàn 35 Ke dugu 'kùn na. Mɔgɔ min Be dugu 'kùn na bì o ye Musa Sògo ye. Dugu in tùn Be Poromu ka mara 'kɔrɔ.
Dugu bònya
Teredùgu mɔgɔ ye 1000 ni kɔ ye bi. Dugu b’a sìgiyɔrɔ fɔlɔ la ni ye.
Dugu siyako
Siya min bɛ Teredùgu o ye dɔgɔnɔ de ye. Yen jamuw ye: Sògo, Arama, Jibo, Sangare, Tesuge ye. U sinankunw ye bosow, jibo ani Sɔkanda ye. Furusira b’u ni ɲɔgɔn 'ce dugu 'kɔnɔ yen.
Dugu baarako
Teredugukaw fana bɛ sὲnɛ Sɛbɛkɔrɔ-kɛ. Yen sὲnefenw ye: keninke, kàba, saɲɔ, malo tiga, tiganinkuru, ɲimikala, gajaba, bananku, woso, je, bàra, galama, ʃɔ, zɛrɛ, kurubaga, dà, kɔɔri. O tɛmɛnen kɔ, u bɛ jiriba dɔw fana Turu i n'a fɔ: mangoro, lenburu, buyagi, manje, ʃiniwajiri ani ntɔmɔnɔ.Yenkaw bɛ nafɛnsὲnɛ-nakɔninw fana Bɔ sɔn. O nakɔnin ninnu na u bɛ fòronto ni jaba, ɲugu, tamati, nkɔyɔ, salati, ʃù, pɔmitɛri, gan, kɔnkɔn, nanaye, melɔn ani sira Sὲnɛ yen. Sὲnɛ kɔ fɛ, u bɛ baganmara fana Kɛ. U ka bagan marataw ye misi, fàli, bà, saga, wùlu, sò ani jakuma ye. Kamanmafɛnw fana B'a la i n'a fɔ: kami, ʃɛ,tonkɔnɔ ani jɛnɛntubannin. Baganmara kɔ fɛ, mɔni fana bɛ Kɛ Teredugukaw fɛ. O Mɔni ye laadalamɔni ye. Yen laadalamɔni bɛ Kɛ fàlaw ni kɔ̀w la. A yɔrɔ ninnu mɔnikɛminɛnw ye bese, paporo, doolen ani jɔ. Teredugukaw bɛ jago fana Kɛ ka Fàra ninnu kan. U ka jago ye butigifɛnfeere, sὲnɛfɛnfeere, jiridenfeere ani baganjago ye. Sugu te Teredùgu. Bololabaara dɔw bɛ Kɛ Teredugukaw fɛ i n'a fɔ: ŋunanda, segereda, ciyan, sìgilandla, kalakadla, sansaradla, dabadla, murudla, bɔgɔdagadla ani sὲnɛkɛminɛ wɛrɛ. Donsoya bɛ Kɛ yen fana. Yen baara sinsinnen don sene ni baganmara kan.
Dugu fὲɛrɛko
Teredugukaw bɛ sògobaw Minɛ walima k'u Fàga. Olu fàgalanw ye: marafa, bese, sɔgɔlan, waraminɛ-nɛgɛ, nkalaɲɛ, fɛlɛbɔ, lɛjuru ni dɔw k'o ma ko fɛrɛn ni basaminɛ-nɛge, jakumaminɛ-nɛgɛ, wosen ani wùlu ʃuli a sògo masina na. Yen, u bɛ kɔ̀nɔw Minɛ walima k'u Fàga ni manabɛlɛ, ntɛfɛrɛ, wɔlɔjuru, gɛnni ni furabuluda ni samakaminɛ-fankan, a kɔnɔ masina nɛgɛni ni fen wɛrɛ ye, ʃìladɔn mana dali ani jagi sirili kɔ̀nɔ masina 'ɲɛ. U fana bɛ ncɔlɔw, jonbori, gɛnni ani koronni Kɛ k'u ka sokɔnɔ-baganw Minɛ.
Dugu yiriwaliko
Kokura nalenw dugu in kɔnɔ olu ye : Лɔʃimansin, jabaranin, kɔɔrisugu, tlebarika-walan, kalalikɛkɛmansin, kɛnɛyasow ani moto, latigedɔn, senfejuru.
Baaɲumankɛtɔw minnu ni dugu bɛ baara la bi olu ye Yeredɔn, Fantajigifa Kesu ani emeseri kesu ye.
Baaɲumakɛtɔn minnu ni dugu Delila ka baara Kɛ ɲɔgɔn fɛ olu ye Pederu silakayeri (kàlanko : balikukalan), Wɔrd wizɔn (ʃemara ni nakɔbaara yiriwali) ani CMDT (sene, baganmara yiriwali) ye.
Dugu kàlanko
Teredùgu lakɔlikalan Dabɔra 2005 sàn . Yen lakɔli ye dugu ta ye. San 4 kalan don. Balikukalan ye kelen ye w’a Dabɔra 1992 sàn. Blonkɔnɔkalan fana be yen. Blonkɔnɔkalan Nàna Teredùgu fɔlɔ nka lakɔlikalan fanga de ka bòn.
Dugu batoko
Silamɛya Dònna Teredùgu Mamayaru Samakan de fɛ. Misiri 3 bɛ yen. Silamɛya kɔ fɛ, laadabato dɔw be yen. Olu ye ntomisun, ɲunun ye. U batoyɔrɔw ye ntomisunba ni dugubɔlɔturuyɔrɔ ye.
Dugu in tene ye suruku ye.
Dugu ɲenajeko
Kɔɲɔ, laadalakow, tɔnɲɛnajɛw, seliw, sanyelemaw ani sankunben ye Teredugukaw ka ɲɛnajɛlakow ye. U ka o ɲɛnajɛ ninnu fɔlifɛnw ye nkɔnin, flen, gita, bàra ani dunun ye. Nka ɲɛnajɛfɛn kɔrɔ dɔw fana bɛ yen i n'a fɔ bɛlɛta, nparibɔ, fɛrɛn, juruden, nten, gana, gayala, calaya, numajiganiŋun, kuwenuŋun, ʃenta ani kɔlɔci. Teredugukaw ka nin ɲɛnajɛ ninnu bɛ Kɛ cɛkɛnɛcɛw de kan.
Dugu kungoko
Teredùgu kungo kɔnɔ, jisigi-yɔrɔw ( dàla), jiriw ani kungofɛnw de Bɛ yen. Dugu in na, dàla ye 2 ye. Jisigi-yɔrɔ ninnun na fɛn minnu bɛ Sɔrɔ yen : manɔgɔ, npɔliyɔ, ssalen, ntɛbɛn, samu, kɔnkɔn, zeku, zàra, wulujɛga, bilinkitin, sajɛgɛ, nàna, baman, ntigin, dodo, talaka, nfanan ; bàma, kaana, koorokaara, ntori, wondo.
Jiriw : jala, bànan, sanan, genun, nkaba, dingɛ, gele, npeku, zaban, nsira, bumu, ʃi, nɛrɛ, sebe, toro, balazan, kɔlɔ, ntabakùnba, koro, woo, ntɔngɛ, ntege, zɛrɛninjɛ, nkalama, danga, sunsun, zɛkɛnɛ, zaajɛ, nten, ɲama, ngùna.
Kungofɛnw : sinɛnnin, bàla, minɛn, nkolonin, warabilen, suruku, miniɲan, dànkalan, ntomisa, nkorogo, duga, kungokami, wɔlɔ, bunun dingon, tentanin, baninkɔnɔ, tònkanjɔ.
Teredùgu kùluw tɔgɔ fle : kuluyɔrɔ, cencen
Dugu kaburudoko
Teredùgu kaburudo ye naani ye. Kìn bee n’a ta don. U be keɲeke, worodugu ani tlebin fe
Dugu waatiko
Teredùgu, ni samiɲɛ Bɔra yen kawulɛ bɛ Nà n'o Bɔra yen Tlema bɛ Nà. Yen funteni sannadan ye 40 ye, a nɛnɛ hakɛ dugumadan fana ye 12 ye.
Dugu kabakoma-yɔrɔko
Kabakomayɔrɔ tɛ Teredùgu.
Blàdon : 2017-02-22 Yɛlɛmako laban : 2017-04-29
crh_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn