Mabɛn kàlansen
Kalanbolo 2nan : maben (wale n’a kulu)
I. Daɲe siya
Daɲe siya 14 be bamanankan na: tɔgɔ, wale, mankutulan, sementiyalan, sinsinnan, ɲagalan, tugulan, danfaralan, hakelan, jiralan, tigiyalan, nɔnabla, blankɔ, ɲininkalilan
Misali:
Kutubu, Nci de ka sabara kura fla ani a ka kulusi kelen binna ji in na tali
II. Daɲe ɲeci
Tɔgɔ ni wale ye siyaw bee la kolomayɔrɔ ye. Kumasen fɔli kolomayɔrɔ ye olu fla ye. Ɲeci fla be tɔgɔ la kumasen kɔnɔ: wale tigi ɲeci ani wale dafali ɲeci.
1. Wale tigi
Wale tigi ye tɔgɔ ye walima tɔgɔjuru ye min be kumasen wale ka waleyata bɔ a sira fe walima wale ka waleyata be boli min kan. A be se ka ke nɔnabla ye. A be fɔ ka kɔn wale ɲe tuma bee. A ka c’a la kumasen yere be dabɔ n’ale ye.
Misali:
Den tununna (tigi: den)
A ka den tununna (tigi: a ka den tigijuru min be dan tɔgɔ 2 ma)
A kɔrɔke ka den tununna (tigi: a kɔrɔke ka den tigijuru min be dan tɔgɔ 3 ma)
Jelike be kuma fɔ (tigi: jelike)
2. Wale dafa
Wale dafali be ke tɔgɔ fe walima nɔnabla fe. Tɔgɔ min be dafali ke a be fɔ o ma ko dafa. Dafa ye tɔgɔ ye wale ka waleyali be boli min kan. A be se ka na wale ɲe fe walima wale kɔ fe. O sababu b’a to a sugu be ke 2 ye: ɲedafa ani kɔdafa. Dafa te wale bee la. A be wale minnu na olu be weele ko wale dafataw. A te minnu na olu be weele ko wale dafalen.
a. Wale dafata n’a dafaw
i. Лedafa:
Лedafa ye dafa ye min be na kuma kɔnɔ ka kɔn wale ɲe. A be don wale n’a demenan ce. Лedafa be wale min na o gananama be fɔ ni walelan « ka” ye ka dafa nɔnabla (a) tugu o la ka sɔrɔ ka wale fɔ : ka + a + wale (ka a bugɔ/siri/mine…)
Misali: k’a dɔn, k’a dun, k’a ke, k’a fɔ
Nci be Mali dɔn
Zan be sogo dun
Лele ye sebenni ke
Awa ye kuma fɔ
Лedafa be caya ni kelen ye tuma dɔw la. U caman tuguli ɲɔgɔn kɔ a be fɔ o ma ko ɲedafajuru.
Misali : Nci be Mali kɔnɔko dɔn (ɲedafa : Mali kɔnɔko ɲedafajuru min be dan 2 ma)
Nci be Mali marabolow kɔnɔko dɔn (ɲedafa : Mali marabolow kɔnɔko ɲedafajuru min be dan 3 ma)
Nci be Mali ka yeremahɔrɔnya tali geleya kow dɔn (ɲedafa : Mali ka yeremahɔrɔnya tali geleya kow ɲedafajuru min be dan 5 ma)
ii. Kɔdafa :
Kɔdafa ye dafa ye min be fɔ ka da wale kan kuma kɔnɔ. A be don wale n’a blankɔ ce. Kɔdafa be wale min na o gananama be fɔ ni walelan “ka” ye ka wale fɔ ka dafa nɔnabla (a) da o kan ka sɔrɔ ka blankɔ na u bee kɔ fe : ka + wale + a + blankɔ (ka maga/tla/bala a la…)
Misali: ka tugu a la, ka ke a ye, ka to a fe
Лele tugura kamalen na
Zan be ke ɲemɔgɔ ye
Nci ma to kɔ fe
Kɔdafa be caya ni kelen ye tuma dɔw la. U caman tuguli ɲɔgɔn kɔ a be fɔ o ma ko kɔdafajuru.
Misali :
Лele tugura kamalen dɔgɔke la (kɔdafa : kamalen dɔgɔke kɔdafajuru min be dan 2 ma)
Лele tugura kamalen dɔgɔke terike la (kɔdafa : kamalen dɔgɔke terike kɔdafa min be dan 3 ma)
Лele tugura kamalen dɔgɔke terike ka so la (kɔdafa : kamalen dɔgɔke terike ka so kɔdafajuru min be dan 4 ma)
iii. Yerekandafa
Yerekandafa ye dafa ye min ye wale tigi nɔnabla ye k’a sɔrɔ wale be boli a kan. A be na ka kɔn wale ɲe cogo min na a fana be se ka na wale kɔ fe. A mana na ka kɔn wale ɲe a be weele ko yerekan-ɲedafa. N’a nana wale kɔ fe a be weele ko yerekan-kɔdafa.
Yerekan-ɲedafa: ale gananama be fɔ tan: walelan + yerekandafa (i) + wale (ka + i + wale)
Misali: k’i sigi, k’i jɔ
Nci y’i sigi golo kan
Ce y’i jɔ sira cemance la
Yerekan-ɲedafa dɔw b’u yere deme ni « yere » ye nɔnabla ni wale ce
Misali : k’i yere fɔ, k’i yere mine, k’i yere bugɔ
Nci b’a yere fɔ kojugu
Лele y’i yere mine cemanninw na
Fatɔke b’a yere bugɔ sɔn ni sɔn
iv. Yerekan-kɔdafa: ale gananama be fɔ tan : walelan + wale + yerekandafa + yere + blankɔ (ka + a + wale + i + yere + blankɔ
Misali :
Nci be maga a yere la
Zan ma da a yere la
Npene be baara ke i yere ye
· Yerekan-kɔdafa wale tigi ye min ye a b’o nɔnabla la tuma bee. N’i ye nɔnabla were bla a kɔdafa jɔyɔrɔ la min ni a wale tigi te kelen ye, a ka yerekanya be ban. Wale tìgi nɔnabla in ye nɔnabla gansan ye tuma bee fana.
Misali :
Ne be baga n yere ma ≠
Ne b e baga a y ere ma / Ne b e baga ne y ere ma
E be baga i yere ma ≠
E b e baga u y ere ma
A be baga a yere ma ≠
A b e baga n y ere ma
An be baga an yere ma ≠
An b e baga a’ y e r e ma
A’ be baga a’ yere ma ≠
A’ be baga an y e r e ma
U be baga u yere ma ≠
U be baga i y e r e ma
Yerekandafa dɔw tigi be caman na tuma bee.
Misali:
U y’u sigi ɲɔgɔn kan
Flake ye misiw fara ɲɔgɔn kan = Misiw y’u fara ɲɔgɔn kan (u yere ma)
v. Fanfladafa
Fanfladafa ye dafa keli ye wale kere fla bee fe. A be wale min na o be weele ko wale fanfladafama. A wale sugu be taa ni ɲedafa ni kɔdafa fla bee ye ɲɔgɔn fe.
Misali: ka a fɔ a ye, ka a tu a kan, ka a don a la
Nci be ci fɔ ce ye
Zan ye daji tu bin kan
Npene be fini don den na
III.Blankɔ/kɔbla
Лefɔli: blankɔ ye daɲe ye min be wale n’a kɔdafa cela Ben. U hake dɔnnen don bamanankan na: la/na (ra, rɔ, lɔ/nɔ), ma, kan, fe, ye/ɲe, kama.
Blankɔ ni wale-kɔdafamaw de be Taa ɲɔgɔn fe
Misali : mɔbili Sera a jɔyɔrɔ la.
Kɔnɔnin y’i Pan san fe.
Walekulu dɔw be Je u ka blankɔ kɔ.
Misali : Wari be karisa kun na.
Wari be karisa kun.
A Nana ne kɔ fe
A Nana ne kɔ.
U Blara an ɲe fe.
U Blara an ɲe.
Jeli blankɔ kɔ o senna ka telin kɔdafa minnu fe o dɔw fle : kɔnɔ, kun, bolo, kɔrɔ, nɔ, ce, kɔ, ɲe, da, so, min, dɔ (waatitɔgɔ dɔ kɔ fe = don dɔ « la ») kungo, yɔrɔtɔgɔ (dugutɔgɔw, jamaanatɔgɔ, laminitɔgɔ :baninkɔ), sisan, bi, kunun, sinin, caman, bee…
Misali :
A y’i sigi so kɔnɔ (na)
N ka wari don n bolo (la)
Doni be dennin kun (na)
Cekɔrɔɔba be jiri kɔrɔ (la)
A taara a nɔ (fe)
Ce segenna so ni kungo ce (la)
E nana ne kɔ (fe)
U blara mɔgɔ tɔw ɲe (fe)
Cenin ye bɔnbɔn bla a da (la)
An be taa so (la)
Kɔdafa minnu be je blankɔ kɔ o caman ye kɔdafajuruw ye
Misali:
Sigi so kɔnɔ (kɔdafa 2)
Don n bolo (kɔdafa 2)
Be dennin kun (kɔdafa 2)
Be jiri kɔrɔ (kɔdafa 2)
Taa so (kɔdafa 1)
Blankɔ minnu binni ka telin olu fle : fe, la/na
Walekulu dɔw blankɔntan fɔli jara fo u blankɔ blali a nɔ na te ɲe blen. Nk’o t’a Jira fana ko daɲe min be o kumasen suguw blankɔntan na k’o be Ke blankɔ ye.
Misali: A Taara so la (o de tun don fɔlɔ)
A Taara so. (la ntanya t’a To ko so be Ke blankɔ ye yan)
Ce Donna kɔlɔn kɔnɔ na. (o de tun don fɔlɔ hali bi i be To k’o kelen-kelen Men)
Ce Donna kɔlɔn kɔnɔ. (na ntanya t’a To ko kɔnɔ be Ke blankɔ ye yan)
Blankɔ caman be Se ka Ye kumasen kelen kɔnɔ
Misali : Ŋolo be sene na a terike ka foro la.
Blàdon : 2015-01-10 Yɛlɛmako laban : 2015-01-10
bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn wol_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn est_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn slk_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn dyu_Latn bam_Latn bam_Latn twi_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn bam_Latn