Lefatshe la Botswana mo borwa jwa Aferika, ke lefatshe le le dikaganyeditsweng ke a mangwe, ka jalo ga le a bapa le lewatle. Pele ga le tsaya boipuso ka kgwedi ya Phalane e tlhola masome a mararo ka ngwaga wa sekete, makgolo a roba bongwe, masome a le marataro le metso e le merataro mo go mmamosadinyana le ne le bidiwa Bechuanaland. Lefatshe la Botswana le dikaganyeditswe ke la Aferika Borwa kwa borwa-botlhaba go fitlha kwa borwa bophirima, Namibia kwa bophirima, Zambia kwa bokone le Zimbabwe kwa bokone-botlhaba. Lefatshe le le bidiwa Botswana, le reelelwa ka banni ba lone eleng Batswana.
Pina ya setshaba ya Botswana ke fatshe leno la rona, e e tlhamilweng ke Rre K T Motsete.
Madi a a dirisiwang ko Botswana ke Pula.
Botswana ke lefatshe le le farologanyeng le mafatshe a mangwe mo Aferika. Morago ga puso ya ga Mmamosadinyana, Botswana o ne a tsaya boipuso ka di 30 tsa Lwetse 1966. Morago ga boipuso, lefatshe la Botswana le ne la dirisanya mmogo le puso ya Mmamosadinyana go itlhabolola. Babusi ba Botswana ka nako eo ba ne ba leka ka bojotlhe go ntsha Botswana mo tlaleng. Domokoraga e ne ya busa lefatshe le e eteletswe pele ke Seretse Khama, tautona wa ntlha wa Botswana.
Gompieno Botswana ke lengwe la mafatshe a a tlhabologang ka bofefo mo lefatsheng ka bophara. Le fa mafatshe a mangwe mo Aferika a bolawa ke tlala le matshwenyego jaaka dintwa le tsietso setshaba, Botswana e kgonne go fenya mmaba mo ebileng e leng sekai mo Aferika.
Melao ya lefatshe la BotswanaEdit
Molao wa Bogosi (Chieftainship Act, CAP 41:01- 1933) 1. Temana ya bobedi (section 2) ya molao o, yare: Merafe ke e e herang bobedi e e tholegileng e bua puo ya Setswana, eleng Bakgatla, Bangwato, Balete, Bakwena, Batawana, Barolong, Batlokwa le Bangwaketsi. Temana eo gape e boa ere: dikgosi ke tsa merafe e o fela, ebile lefatshe ke la yone merafe eo fela. 2. Se se raya gore merafe e mengwe e kgaphetswe kwa ntle, ga e tsewe ele merafe, mme ele meratshwana e e ka fa tlase ga merafe e e buang Setswana. Maikaelelo le maikemisetso a molao o, ke go nyeletsa merafe e e kgaphetsweng kwa ntle jaaka: Babirwa, Batswapong, Bakalaka, Bayeyi, Bambukushu, Basubiya, Basarwa, Baherero, Bambanderu, Bakgalagadi, Bakgothu, fela jalo. Puso e solofetse gore meratshwana e, e nyelele, e komediwe ke e buang Setswana. 3. Morafe ke batho, ka jalo fa puso e tsaya gore morafe mongwe gase morafe, o raya gore morafe o o gase batho. Batho badirilwe ke Modimo, ba na le teme le ngwao e e remeletseng mo lefatshing le ba tshelang mo go lone, jaaka dijo, dikago, diaparo le didirisiwa tsa bone[1].
Molao wa lefatshe (Tribal Territories Act, CAP 32:02 - 1933) 1. Molao o, o dirafatsa tlhaloso e e dirilweng mo molaong wa bogosi, o o tlhalosang gore lefatshe ke la bo mang. 2. Se molao wa lefatshe o se dirang ke go kgaola melolwane go supa gore lefatshe la Bangwato le tswa fa le felela fa , la Bakgatla, Balete, Batlokwa, Bakwena, Bangwaketsi, Batawana, Barolong fela jalo. Malao o, o raya gore merafe e e kgaphetsweng kwa ntle ga ena lefatshe. 3. Merero yotlhe ya tiriso ya lefatshe e mo maruding a merafe e e ferang bobedi. Merafe e mengwe go tsewa gore e komeditswe, e ka fa tase ga emengwe. Ka jalo ga ba na tshwanelo ya lefatshe ele merafe, fa ese fela ka bongwe ka bongwe. 4. Se se raya gore merafe e e kgaphetsweng kwa ntle ga e kake ya ngongorega ka lefatshe ele sethopha sa morafe. Ba ka ngongorega fela ka bongwe ka bongwe, ba ngongoregela dilo tse di tshwanang masimo, le lwapa a bone fela. Merafe e e buang Setswana yone, eka ngongorega ele morafe, ba ngongoregela lefatshe la bone ka kakaretso. 5. Sekai ke gore Basarwa, ga ba ka ke ba ngongorega ka lefatshe ele Basarwa, ba ka ngongorega fela fa ba tlhakane le Bangwaketse, ebile le bone ba ipitsa Bangwaketse[2].
Lenaneo la tiriso ya metsi mo BotswanaEdit
Lefatshe la Botswana le ntse le nosiwa metsi ke makalana a a farologaneng mo dingwageng tse di fetileng. Water Utilities Corporation e ntse e nosa ditoropo le ditoropo kgolo. Mo godimo ga moo, kompone e, e ntse e tshwaragane le Lephata la Metsi le Dikhansele tsa Dikgaolo ka bokete jwa metsi go abiwa le mafelo a mangwe a lefatshe leno. Maikaelelo a Lenaneo la go Dira Diphetogo mo Mhameng wa Metsi ke go baakanya ditsamaiso tse marara mme ka jalo go nne bonolo go isa metsi kwa bathong.Ke eng se se tlamileng gore go diragadiwe Lenaneo la Diphetogo tsa Mhama wa Metsi?Kanoko ya Lenaneo Legolo la Sechaba la Phatlalatso Metsi la 2005-2006, le ne la re go dirwe diphetogo tse dikgolo mo mhameng wa metsi, mme dingwe tsa tsone e le gore, go kgaoganngwe tsamaiso ya mhama wa metsi le makalana a mangwe a a thusang ka ditirelo. Morago ga dikanoko tse, ba ne ba gakolola gore Water Utilities Corporation e tseye tsamaiso yotlhe ya go nosa lefatshe leno[3].
Dipolotiki le puso ya BotswanaEdit
E sale lefatshe la Botswana le tsaya Boipuso ka ngwaga wa 1966,le tile le eteletswe pele ke Phutlhego ya Botswana Democratic Party e le mo bogompienong e ntseng e busa fela.Tautona wa lefatshe la Botswana ke Rre Seretse khama Ian Khama,yo o sa tswang go amoga maemo a mo go Rre Festus Mogae.Puso ya lefatshe la Botswana ke ya batho ka batho mme se se raya gore mongwe le mongwe o nale tshwanelo ya tlhopha phutlhego e a akanyang gore e ka mo tswa mosola mo tsamaisong ya lefatshe a phutlhologile[4].Go nale kagiso e e renang lefatshe ka bophara mme se se dire gore mafatshe ka bontsi a batle go itsalanya le rona.Batswana ka bontsi ke batho ba ba ratang go itse le gone go tlhaloganay ka mafatshe a sele,jalo se batka tirisanyo mmogo fa gare ga mafatshe.
PhemeloEdit
Ka nako ya boipuso,lefatshe la Botswana le kile la bo le sena sesole se se netameng. E ne e le morago ga gore Masole a Rhodesian le a Aferika Borwa ba lwantshiwe ke mephato ya ZIPRA le MK[14] mme Botswana Defence Force (BDF) ya tlhamiwa ka ngwaga wa 1977[5]. Tautona e ne e le ene molaodi wa sesole gape a nale dithata tsa go ka etelela lefatshe gape. Sesole sa Botswana se nale maloko a ka tshwara selekanyo sa 12,000.
Go latela phetogo ya sepolotiki sa Aferika Borwa,Maitlamo a sesole sa Botswana ba ne ba itlama go sireletsa diphologolo tsa tlholego, go thusa batho ka nako ya fa ba wetswe ke dibetsa tsa tlholego , gape le gone go tlisa kagiso. Lefatshe la United States e sa tswa go nna lefatshe le le neng la thusa Botswana ka ditlhabololo le sone seole sa Botswana (BDF), mme bontsi jwa bone ba ne ba fiwa ithuthuntsho ke ba lefatshe la U.S. Ithuthuntsho e ke yone e e tswewang e le yone ya konokono mo Botswana[6].
Diteme tsa BotswanaEdit
Teme e e buiwang mo Botswana ke Setswana,ke sone se re ikgatsang ka sone go tswa mo mafatsheng a Africa e bile se golaganya merafe e farologanyeng go utlwana.Ka gore go nale merafe e e farologanyeng Botswana o nale diteme tse dingwe tse di buiwang ke yone merafe e jaaka:
Bona gapeEdit
Dipadi tse dingweEdit
- ↑ kamanakao.tripod.com/melao.pdf
- ↑ kamanakao.tripod.com/melao.pdf
- ↑ www.mmewr.gov.bw/downloads/download.php?dir
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Politics_of_Botswana
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Botswana_Defence_Force
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Botswana_Defence_Force
tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn sot_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn sot_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn nso_Latn tsn_Latn sot_Latn sot_Latn cat_Latn lim_Latn lim_Latn lim_Latn