Erile mo tshiping e e fetileng, kgang ya 'Mosuke' e sena go tswa, bangwe ba babadi ba Mmualebe ba ntlhaeletsa ba re ga ba a tlhaloganya gore kgang e ne e reng. Ke ne ka leka go tlhalosa gore kgang e ne e le eng, mme ra dumalana ka tse ke neng ke di tlhalosa. Morago ga go bua le batho bao, ka tlelwa ke mogopolo wa gore gongwe e ne e se bone fela; gongwe bangwe ba teng ba le bone ba sa tlhaloganyang, mme boemong jwa go itela, bone ba swetse nkgapeng. Jalo he, ke bonye gore ke boelele kgang e, go leka go e tlhalosa botoka.
Kgang ya rona e ne e re, moso mongwe le mongwe pele ga dikgang, Seromamowa sa Botswana se gasa thulaganyo e e begang ka seemo sa pharakano. Thulaganyo e, e leka go tlhagisa batho gore ka nako eo, ditsela di siame fa kae, ga di a siama fa kae, le gore fa tsela nngwe e sa siamang teng, molato ke eng. Gantsi fa ditsela di sa siamang teng e a bo e le gore dipone (diroboto) ga dire sentle, tsela nngwe e tswetswe e a agiwa, kana golo gongwe koloi e senyegetse mo tseleng. E le sekai, pego e ka tla e re, 'Go na le koloi nngwe e e senyegetseng mo tseleng ya Segoditshane mme bakgweetsi ba tlhagisiwa go kgweetsa ka kelotlhoko mo tseleng eo.' Gongwe go twe 'Fa tsela ya Mandela Drive e kopanang teng le Nyerere Drive, dipone ga di a siama, ka jalo, bakgweetsi ba kopiwa go naalana sebaka fa ba tsena foo.' Kwa ntle ga dikgoreletsi tse di ka neng di le mo tseleng, go a tle gape go tlhagisiwe bakgweetsi go ela bana tlhoko.
E re le mororo e ka bo e itebagantse le batho botlhe ba ba dirisang tsela, thulaganyo e gantsi e lebile bakgweetsi fela. Batho ba bangwe bone e ba iteela ntle. Ga e ka ke ya re fa tsela nngwe e sa siama, batho ba bangwe ba tlhagisiwa gore bone ba tshabele kae. A bone go tsewa gore tse di dirafalang mo tseleng ga di ba ame? Nako fela e batho botlhe ba umakwang ke nako ya pula, merwalela e tlhasetse. Ka nako eo, ke gone go tle go tswe molaetsa o o itebagantseng le batho botlhe gore ba se ka ba dirisa tsela nngwe ka e hupeditswe ke morwalela.
Kwa ntle ga moo, nnyaa, ditsela ke tsa bakgweetsi le dikoloi tsa bone fela.
Mo godimo ga dipone tse di sa siamang, go agiwa ga ditsela dingwe, le go senyegela mo tseleng ga dikoloi, go a tle go begwe gape ka bontsi jwa dikoloi mo ditselng; go begwe gore ke dife ditsela tse dikoloi di leng dintsi mo go tsone, le gore ke dife tse di iseng di tlale mo go kalo. E a re go buiwa ka bontsi jwa dikoloi, go dirisiwe lefoko 'mosuke'. Pego e ka tla e re 'Mo tseleng ya Old Bridge -Tlokweng, pharakano e sale kwa tlase' go raya gore mo tseleng eo, dikoloi ga di ise di nne dintsi, di santse di tla ka go rotha. Mme e re go begwa ka e nngwe tsela, go bo go ka twe 'Mo Western by pass gone go setse go le mosuke mme bakgweetsi lo kgweetse ka kelotlhoko.'
Ke tle ke ipotse gore lefoko 'mosuke' le raya eng le gore lefoko le tswa kae? E re ke abelela ke bone e kete le tswa mo go 'sukagana,' go sukagana go raya go nna gontsi thata. Fa e
ranola lefoko 'sukagana' Thanodi ya re 'Nna mo lefelong lengwe ka bontsi go se na phuthologo.' Ke dumalana le tlhaloso e mme ga ke dumele gore lefoko 'mosuke' ka Setswana le teng.
Fa dilo di sukaganye, di dintsi mo di sa kgoneng go nna sentle. Sekai ke tsone dikoloi mo ditseleng bogolo jang mo mosong fa go iwa tirong. Malatsi a mangwe di nna dintsi mo di sa kgoneng go tsamaya sentle, di tseye lobaka di eme golo go le gongwe fela, le go suta di sa sute, mme Setswana se re di sukaganye. Batho le bone fela jalo ba kgona go sukagana. Bana ba ka nna bantsi mo lwapeng mme ntlo e ba nnang mo go yone, e se ya sepe. E re maitseboa go robalwa, ba tlhatlagane le dilwana mo tlung, go sukagane.
Lefoko le lengwe le le ka dirisiwang boemong jwa sukagana ke 'pitlagana' le Thanodi e le tlhalosang e re ke go atamelana thata, mme ga ke dumalane nayo. Fela jaaka fa ba sukaganye, batho fa ba pitlaganye ba a bo ba le bantsi mo ba sa kgoneng go nna sentle. Re setse re bonye sekai ka bana ba ba leng bantsi mo lwapeng mme ntlo ya bone yone e le potlana.
Ga ke dumalane le Thanodi fa e re 'pitlagano' ke 'mokgwa wa go nna go atamalanye thata.' Gompieno ke tlaa re Thanodi e fapogile Setswana, e bapile naso. A e ka re fa dikgomo di le dintsi mo sakeng, di sa nne sentle, dijo mo potwaneng di tletse, di sa butswe sentle, kgotsa batho mo tlung ba le bantsi, ba sa robale sentle, ra re go pitlagano, re raya gore batho ba ga ba na manno sentle? Setswana ga se ke se rialo. Lefoko 'pitlagano' le teng mme le raya selo se sele, e seng gore dilo di pitlaganye. Ka Setswana, pitlagano ke motlha wa tlalelo, seemo sa motho a feretlhegile maikutlo ka tsela nngwe. Sekai ke gore nako nngwe motho o ka lwala fela thata, ga se ka ga nna le tsholofelo epe ya gore o tlaa tsoga. Ba ba mo okang ba tlalelwe, ba feretlhege maikutlo, ba ipotse gore bolwetsi bo ya kae. Fa go buiwa ka baoki ba molwetsi yo, Setswana se re ba mo pitlaganong, se raya gore ga ba a iketla mo moweng, ba tshwenyegile.
Fela jaaka ke sa dumele gore Setswana se ka re go pitlagano, se raya gore go pitlaganye, ga ke dumele gore se ka re go mosuke, se raya gore go sukaganye,. Fa re bua ka bana ba re beileng sekai ka bone fa godimo fale, ga re ka ke ra re mo tlung ya bone go mosuke kana go pitlagano. Fa re re go mosuke re tlaa bo re dirisa lefoko le ka Setswana le se yong, fa e se go betelelwa fela. Fa re re go pitlagano, re tlaa bo re dirisa lefoko le le leng teng, mme re sa le dirise sentle.
Se ke lekang go se supa fa ke gore lefoko 'sukagana,' le tsamaelana le 'pitlagana,' otlhe a raya go atamalana thata ampo go kgotlhagana. Mme Setswana ga se ke se re go pitlagano, go mosuke; sa re fela se re go pitlaganye, go sukaganye. Fa go sa twe go pitlaganye kgotsa go sukaganye, go ka twe go tletse jaaka re ka re dikoloi di dintsi, tsela e tletse.
Jaanong, a re re go pitlaganye, go sukaganye, go tletse, re tlogele 'mosuke,' lefoko le se yong, le le go le bitsa, bangwe ba sa le bitseng sentle.
Email: motshwanes@yahoo.com
tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn tsn_Latn zho_Hant