Sut hpaga ga ai lam hta nhprang sut rai hpe jailang akyu jashawn ai lam
‘Sut hpaga ga ai’ ngu ai hpe lachyum amyu myu mu lu ai lam hta, nhprang sut rai a lam mung tsun shalawm ra nga ai. Ndai gasi hpe mungkan machyoi hpaji ninghkring ni sanglang lachyum shapraw da ai amyu hpan lahkawng nga ai re. Langai gaw, sut hpaga ga ai hpaji hte seng ai lai ladat hpe hkaja ai lam (economics) ngu ai hte, tatut sut hpaga ga ai lam (business) ni rai ma ai. Ndai lachyum lahkawng yan gaw dinghku langai kaw na kanu kawa ni zawn n mai garan kau ai myit sawn hpaji ni lawm nga ai lam, hpaji ninghkring ni htawng madun da ma ai. Ndai lam hpe myit yu ga.
Sut hpaga ga ai lai ladat hpe hkaja ai lam (economics) ngu ai gaw, shinggyim masha ni a ra sharawng ai lam ni (wants) hpe hkumhkum tsuptsup (satisfaction) lu la hkra, tinang kaw nga nga ai htum mat, ma mat, taw mat (scarce) chye nga ai nhprang hte nhprang sut rai (resources) ni hpe akyu rawng dik hkra hkrang shapraw masing jahkrat (efficient) let jailang sa wa ai (allocation) ladat hpe hkaja ai hpaji rai nga ai. Maga mi hku nna tsun ga nga yang, hkrang shapraw masing jahkrat let jailang ai ladat gaw grai ahkyak nga ai re. Hpa majaw nga yang, anhte kaw nga ai nhprang hte sut rai ni gaw ma mat, taw mat chye nga ai majaw re. Dai nhprang sut rai ni hpe anhte shinggyim masha ni mai lang ai baw arung arai ni byin tai wa hkra gyin shapraw wa ai a marang e sha, anhte ni a ra sharawng ai lam ni hpe hkumhkum tsuptsup lu la ai hte asak hkrung galu kaba wa mai na lam rai nga ai majaw re.
Shing ngu ai aten hta, manghkang langai mi nga ai gaw shinggyim masha a ra sharawng awng ai lam gaw n htum chye nga ai. Kade lu ai raitim, myit dik ai lam n lu nga ai. Maga mi de na gaw, dai anhte ni sharawng ai lam mahkra hpe lu shadik ya na matu mai gyin shapraw ya ai nhprang hte nhprang sut rai ni gaw taw mat, htum mat chye ai baw rai nga ai hpe mu lu nga ai. Ndai manghkang gaw matsan ai, n matsan ai ngu ai hte n seng ai. Mungkan hta lusu dik mungdan langai rai nga ai Amerika Mung kaw pyi kaga mungdan ni hte shingdaw na rai yang, Amerikan Mung masha ni gaw grau lusu ai, ngu mai mu nga ai. Rai tim, shanhte kaw mung gumhpraw kade lu tim, maga mi de na gaw shanhte ra sharawng ai lam gaw hkumtsup mat ai ngu n nga ai sha n ga, grau grau law wa magang rai nga ai. Dai majaw, sut hpaga ga ai lai ladat hpaji hpe hkaja ai lam gaw ahkyak nga ai hku re. Hpa majaw ndai hpaji gaw ahkyak nga ai ngu tsun a ta? Matut nna yu yu ga.
Anhte shinggyim masha ni law malawng gaw tinang kaw nga ai ja gumhpraw sutgan ni hpe dangdi dangdep ai daram sadi let jailang chye ra nga ai. Hpa majaw nga yang, tinang galaw mayu ai lam ni (wants) gaw lu galaw na atsam hte tinang kaw nga nga ai gumhpraw hta grau law la taw ai majaw re. Tinang kaw nga nga ai ja gumhpraw ni gaw ma mat, htum mat, yawm mat (scarce) chye ai ngu ai hpe sadi maja ra nga ai. Lama htum mat, ma mat chye ai baw n rai yang gaw, sadi sahka taw na lam mung n nga ai, sut hpaga ga ai lam hpe hkaja na lam mung n nga ai, sut hpaga ga ai hte seng ai hpaji ninghkring ni mung n nga na sai.
Shing ngu yang, gumhpraw tam na yak ai majaw, gumhpraw taw taw ai majaw, anhte ra sharawng ai lam ni mahkra hpe n lu la ai re i..? ngu bai sawn yu yang, tsaban 20 ten na Amerika mung na sut hpaga hpaji ninghkring kaba langai rai nga ai John Maynard Keynes nga ai wa gaw, tinang kaw gumhpraw maisau law law n nga ai majaw, anhte ra ai lam mahkra hpe n lu la ai n re, tinang kaw gumhpraw law law nga ai raitim, tinang ra sharawng ai lam mahkra hpe lu la mai ai n rai nga ai, nga nna tsun da nga ai. 1776 shaloi Adam Smith ngu ai sut hpaga hpaji sawk sagawn ninghkring wa tsun ai gaw, mungdan langai (a nation) sut su ai (wealth) lam ngu ai gaw, dai mungdan kata na htuk shapraw dat (production) ai arung arai ni (goods) hte dai mungdan kata kaw amu bungli galaw sa wa na matu pri nem hkra hkrang shapraw jaw ai lam (servies) ni rai nga ai, nga nna tsun da nga ai. Maga mi hku tsun ga nga yang, tinang mungdan kata kaw nga nga ai nhprang hte sut rai ni hpe gara hku jailang akyu jashawn ai ngu ai ladat hpe htawng madun nga ai hku re. Shing nga yang, nhprang hte nhprang sut rai ngu ai ni gaw hpa ni ta?
Shinggyim masha ni mai lang ai arung arai (goods) ni hte ngamu ngamai na lam hpe lu la hkra hkrang shapraw jaw ai lam (service) ni hpe lu galaw sa wa na lam hta, lu htuk shapraw (production) wa na matu ra ahkyak ai lam (4) nga nga ai. Daini gaw, lamu ginding aga (land), amu galaw na masha n-gun (labor), bang na arang (capital) hte sut hpaga ga na chye shapraw galaw ai atsam (entrepreneurial ability) ni rai nga ai. Nhprang hte nhprang sut rai ngu tsun ai lam hta htuk shapraw ai lam (production) langai byin wa na matu dai hpan (4) gaw daju (resource) ni re. Shing-rai yang, dai ra ahkyak ai daju mali hpe bai yu yu ga.
Lamu ginding aga (land) ngu ai gaw anhte mu mada chye na ai lam hta grau dam lada nga ai. Land ngu ai hta- hpun, kawa, hkashi hkanu, ja, lungseng kaw na hkawt dai lamu ga hta myi kaw nna nga nga ai nhprang sut rai ni (natural resource), dai lamu aga ntsa hta nga nga ai dusat dumyeng ni hte lamu ganghkau dam lada ai made yawng lawm nga ai. Dai lamu ga ntsa kaw shinggyim masha ni nta gap shachyaw nna mai nga ai. Shing n rai, yisun hkauna mai galaw sha ai. Dai hta n ga, jak-rung kaba ni, madang tsaw ai gat kaba ni (shopping centers) ni hte masha kaga ni hpe shap jaw mai ai baw nta ni, hotel ni, rung ni mai gap nga ai. Dai majaw, lamu ginding aga (land) ngu ai gaw mungdan hte mungdan kata kaw nga nga ai mung masha ni a sut su galu kaba wa ai lam hta ahkyak dik ai daju (resource) langai mi rai nga ai.
Bai langai mi gaw, amu galaw na masha n-gun (labor) rai nga ai. Labor ngu ai lachyum gaw – galaw na amu hpe sha tsun ai n rai; amu bungli, dai amu hpe galaw na aten hte dai amu galaw ai a majaw lu la ai shabrai ni mung lawm nga ai. Ga shadawn, balik du ni, computer sara ni, store seng manager ni hte jak-rung hkan galaw nga ai ni kaw na hkawt yawng lawm nga ai. Hpa majaw nga yang, shanhte gaw shanhte a bungli hpe shanhte a aten ni hpe jaw let, lu la ang ai shabrai ni hpe la nna dai amu bungli byin tai wa hkra, kri nga hkra galaw lu ai masha n-gun (labor) ni re ai majaw re.
Dai hta n ga, sut rai ni hpe jailang akyu jashawn ai lam hta sut hpaga ga na matu bang na arang (capital) mung grai ahkyak nga ai. Arang bang ai ngu ai gaw – htuk shapraw ai lam ni hpe shabyin na shara ni (plant) hte arung arai ni (equipment) hta ra ang ai hpe jai lang ai lam rai nga ai. Mungkan hta galu kaba dik ai Amerika mungdan gaw kaga mungdan ni hta capital (arang bang ai lam) grau law nga ai re. Dai hta n ga, capital law law lu bang ai mungdan ni gaw grau galu kaba wa ai hpe mung mu lu nga ai. Gyin shapraw ai lam (production) ngu ai gaw anhte myi hte mu lu ai, mai lang ai arung arai ni (goods) sha n ga, amu masan sa hkra lu galaw na matu hkrang shapraw jaw ai lam (service) ni mung lawm nga ai. Ga shadawn, hotel gap ai lam hta arang bang ai gaw manam ni sa manam nna shanhte ra ang ai amu ni hpe lu galaw la na matu, nga shara lajang ya ai a marang e hkrang shapraw jaw ai lam, hotel service jaw ai lam rai nga ai. Dai service hpe jaw ai a marang e, hotel gawk shap shabrai (service charge) ni hpe akyu amyat hku nna bai lu la mai nga ai.
Nhprang sut rai ni hpe jai lang akyu jashawn ai lam hta, sut hpaga ga na chye shapraw galaw ai atsam (entrepreneurial ability) gaw manu mana ahkyak ai lam re. Ndai chye sawn shapraw ai hte galaw chye ai atsam gaw, myi na resource daju masum rai nga ai lamu ginding aga (land), amu galaw na masha n-gun (labor) hte arang (capital) ni hpe arau jai lang akyu jashawn let hkrang shapraw kri shangun ai atsam rawng ai hpe tsun ai re. Hpa majaw Amerika mungdan gaw mungkan hta lusu dik ai mungdan tai wa ai ta? ngu nna labau hpe sawk sagawn dat yang, Amerikan mung masha ni hta sut hpaga ga na chye shapraw galaw ai atsam rawng ai ni (entrepreneur) ni law law nga ai majaw, shing n rai, kaga mungdan ni hta grau nga ai majaw re. Ndai atsam rawng ai ni gaw nga nga sai arai ni hpe grau mai kaja hkra gram chye ai ni (innovator), shing n rai, n nga shi ai arai ni hpe paw pru wa hkra chye galaw ai ni (inventor) rai ma ai. Ga shadawn, Apple Computer hpe chye shapraw galaw ai Steven Jobs, rung hkan amu galaw yang n lang n mai rai nga ai Microsoft software hpe galaw shapraw ai Bill Gates ni gaw sut rai hpe jailang akyu jashawn let shapraw galaw chye ai atsam rawng ai ni re.
Ya tsun jahta mat sai lam ni hpe bai yu na nga yang, shinggyim masha ni a ra sharawng ai lam ni gaw n htum n wai n taw n ma rai nga ai. Raitim, dai ra sharawng ai lam ni hpe htuk shapraw jaw ya lu na matu, nhprang hte nhprang sut rai ni gaw taw mat, htum mat, ma mat chye ai hpan ni rai nga ai. Dai majaw, ndai manghkang hpe hparan ya lu na sut hpaga ga ai ladat hpe anhte ni chye la, hkaja la ging nga ai. Nhprang hte sut rai ni rai nga ai – lamu ginding aga (land), amu galaw na masha n-gun (labor) hte arang (capital) ni hpe jailang akyu jashawn chye ai atsam (entrepreneurial ability) nga ra ai lam hpe sangsang langlang mu lu nga ai law.
Ndai ka ngau hte seng nna, tinang mu mada ai lam ni hpe laika ka mayu ai rai yang, sutdu.kachintimes@gmail.com de laika mai ka ai.
Sut Du
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn cym_Latn