Wednesday, 4 January 2012
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogoung, February 10 - March 3, 1837).
(Translated directly from the original texts).
Daw VI
Mogung mare a lam
Ngai du nga ai Mogaung mare gaw hka a sinna maga rai nna, byak taw nga sai mare dingsa zawn rai nga ai. Deng (5-6) grup yin dam ai pa layang shara mi rai nna makau grup yin bum kawng marawn ni hte shinggrup da nga ai. Mare a dingdung hte sinpraw maga na bum ni gaw ram ram tsaw nna Kakhyens ni yi hkyen sha nga ma ai. Maw hkup hte summwi gayau gaya hte mu lu ai Kakhyens ni a yin wa ni hte shanhte nga ai dum nta ni gaw bum nhkrem, ntsa, garep shara shagu rai nga ai. Mogaung mare hpe maram yu ai shaloi, shawng de hka nawng kaba byin lai wa sai shara zawn rai nga ai. Mogaung hka gaw ndai shara kaw Pe (300) daram dam nga ai. Mare ting rai yang,htinggaw (300) daram nga nna, nhpan shakum shadaw ni, lam, nta yawng hpe yu jahproi dat ai shaloi matsat shabat ashep ashin rai nga ai.
Mare du ni jahkring hkring galai ai lam chye lu ai. Mare du nnan galai shagu ahkun hkanse a majaw mare masha ni jam jau law law hkrum ma ai. Du ni mung dusat mai byit zawn grang share nna ahkun hta sha ai lam na lu ai. De a majw mare gram shatsawm na hpe kadai mung lit nlu la ai masa nga ai. Hten run mat sai Mogaung mare dingsa ngu na gaw, ya na Mogaung mare a dingdung maga naw sa ra ai. Mare dingsa mahtang Sam ni up hkang lai wa sai shara rai nna, dai mare a dingda de Katha, sinpraw dingdung maga Miwa hte Tibet ga jarit du hkra up sha lai wa masai hpe sagawn lu ai. Alompra (Alongphaya) a lak htak hta, dai Sam mare hpe jahten kau nna lamu ga man mali di garan up hkang kau ai lam re nga ma ai. Dingdung maga deng (60) ram sa yang, Hukong ga ngu ai Kakhyen lamu ga de du sai. Dai lamu ga kaw na lwi hkrat wa ai hka gaw Innwa a dingda deng (40) ram tsan ai kaw zup ai. Hukong ga kaw htinggaw (30) hta n jan ai mare nga nna dai mayan shara ni hta pat hte manu dan ai nhprang rai ni pru ai. Hukong de nga ai Sam du wa gaw, Mogaung kaw nna up hkang ai Sam du wa hpe nhkap la ai ni re nga ma ai. Hukong kaw nna lai jang Sam mare kaga nnga sai. Raitim, Assam du hkra Kakhyens ni hpring rai nga ai lam na lu ai. Ndai Mogaung kaw nna dingdung maga nga ai Kakhyens ni hpe Sam hte Myen ni gaw Thing-bau (tinghpaw) ngu nna shamying mu ai. Siamese (Thailand) masha ni gaw Singhpos ngu tsun nna Thing-bau gaw Myen nsen hku tsun ai lam re hpe chye lu ai. Raitim, shanhte gaw Kakhyens ni rai ma ai. Dai majaw Sam hte Myen ni gaw Thing-bau Kakhyens ni ngu tsun ma ai. Ndai amyu ni shaga ai ga langai sha rai nna bu hpun ai lai, htunghkringhte sat lawat ni yawng bung ma ai.
Shana hkying (8:00pm) du hkra Mogaung mare Duwa a salung sala Sam dingla, Mogaung ga e shangai, Mogaung ga e pra, baw hpraw nna wa hkyeng sai dingla langai shi a du ga-nga let grai myit yu ai myi tum myi sha lahkawng hpe lau lau di mada nna ngai hpe hkai tsun dan ai gaw:-
Lai wa sai (30) ning laman ndai grup yin na Sam amyu htam masum na htam lahkawng (2/3) ya nnga sai. Nkau ni Khyen-dwen hka kau de htawt nga mat masai. Law malawng gaw kakhyens ni hte sat kau ai hkrum masai. Num ni mung Kakhyens ni hte gayau mat masai. Lai wa sai latsa ning daram gasat shaza hkrum ai hte dip sha ai lam amyu myu a majaw, ya gaw anhte ni matsan chyaren re ai de du wa saga ai. Mungdan up hkang lam hta mung hkrat sum mat saga ai. Mare buga (100) grup yin mat mat sai, Ya gaw kraw hta n rawn ai Asuya hte nga ra nna mare kaba ni nam sum-up de she gale wa sai, nga ai.
Du hkra ladaw hpe maram yu ai shaloi, ram ram hkrak ai hpe mu lu ai. Ndai ginra na masha ni hpe zingri nga ai lam langai mi gaw Hka li (Malaria) ana rai nga malu ai. Ngai du yang, nkau mi tsi sa hpyi ma ai. Hka li ninghkap tsi (vaccination) lang ai gaw tsun ma ai. Raitim, hpa baw kaning re ai tsi ni hpe lang ai lam nchye lu nngai.
Shana garai n yup yang, nye a bungli madung rai nga ai Hkristan Nawku htung a lam kajai dan na aten kashun ra ni ai. Nye a ga baw gaw, shanhte a matu nnan (ningnan) sing sing rai nga malu ai. Marai (40) daram hte Chyum laika daw mi hpe hti nna shaleng dan lu we ai. Dai hpang ga san ni san nna shanhte hte jawm jahta lu nngai. Mare duwa hte du jan gaw shan a nta de hpang jahpawt alu sha bai sa du na matu saw shaga ma ai. Ngai tsun ai, hpawt de gaw laban (Sabbath) re majaw, kadai hte hkrum shaga tim Nawku htung a lam san san sha ngai tsun shaga na nngai ngu kau dat we ai. Ndai lang, Nye a ga hpe shan yau la ya ma ai…… end.
HPUNGDIM
Ndai ga ngau hpe gale mayu ai madung gaw:-
1. Kachin ngu ai ga hpe Kakhyens ngu nna shawng ka hpang ai sara Kincaid gaw ,Mogaung kaw du ai shaloi, Gat kaw hkrum ai Jinghpaw ni Ga HKyeng ni rai ga ai ngu shachyen hkrup ai kaw na Kakhyen ni ngu ka lang nhtawm, hpang daw de Kachin ngu ai byin wa ai labau gaw teng ai lam nnga ai hpe sakse hku nna gawn dan mayu nngai.
2. 1837 ning mayan hkan na Jinghpaw ni a mung masa, hpyen masa, sut masa hte nga sa lai ni a lam hpe dep lu ai made Kincaid a ningmu kaw na htawng madun mayu ai hte dai aten ladaw na environmental hpe laika hti ai ni shingran mu lu uga yaw shada ai lam sha rai li ai.
Shamyet ai laika: The Baptist Missionary Magazine, Journal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.
Ga shaleng:
Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.
Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.
Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).
Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).
Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.
Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.
Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).
Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.
Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.
hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.
Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.
Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.
Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.
Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.
Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.
Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.
Tuesday, 3 January 2012
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogoung, February 10 - March 3, 1837).
(Translated directly from the original texts).
DAW V.
Kincaid Mugaung du sai
Shana de hkying manga (5:00) daram hta Mugaung mare de du shang wa saga ai. Innwa (Ava) kaw nna nhtoi (22) ya tup na nhtawm deng (350) tsan gang nga sai. Mogaung du ai hte rau, Asuya a mare up ai du hpang de kalang ta shiga wa jaw nngai. Minutes 30 daram hkrum shaga ngut jang, hpang jahpawt she bai sa jahkrum na tsun hka da nna, ngai manam ai shara de wa mat ni ai. Mogaung mare gaw, shana hte jahpawt katsi madang 48f rai nna grai nan katsi la nga ai. Maw hkup ni mung marang zawn htu nna summwi zawn htat nga ai. Shana tup ngai hta lawm ai bu hpun nba yawng hpe hkum hta hka-yawp nhtawm yup nngai raitim, nau katsi ai majaw nra ni du hkra ka-ut machyi wa li ai.
Jahpawt jan pru ten du wa tim, mare masha kadai mung yup nrawt ma ai. Ngai gaw nlu yup ai majaw mare du ni nga ai de lanyan sa wa ni ai. Gwi ni dazing (dozen) lahkwng daram nga ai hta lai, chyinghka sin langa ni mung ngai sa wa ai hpe ndum ma ai. Gwi ni mung ngai hpe mu tim, galoi nmu yu ai majaw kun? Kaning di na nchye ai zawn yu azi shalai nga ma ai. Raitim, gwi langai mi wau dat ai majaw, gwi yawng wau ngoi dat nna mare du ni mung yup rawt wa masai. Mare du wa jahkring rai yang du wa ra ai. Kade nna ai shi a salung sala rung magam gun ni mung hkan du nang mara ai. Mare du jan hte shi a shayi sha lahkawng mung du wa ma ai. Sari nlang hkra kashung ashun dan ai majaw, ngai hpe kaning di hkum shalum ya na matu wan wut ai ni wut rai hkap lawm la ma ai.
Jahpawt hkying (8:00) daram du hkra dung jahta nna ngai chye mayu ai lam ni hpe san jahta la lu nngai. Mogaung mare a lam, masha kade daram nga ai lam, du hkra ladaw hte seng ai lam, Kahkyens ni a lam, Miwa hpaga la ni a lam hte Miwa ga de gara hku kade ya sa ra ai lam ni hpe mung san la lu nngai. Shanhte hte manap shat (heavy breakfast) sha ngut ai hpang, mare kata de lanyan mat wa ni ai. Mare kata na Miwa gat seng ni nga ai de hkying hkum (2) daram hkawm dau yin yu jahproi hkawm ni ai. Dai hpang shawa gat pa de bai hkying hkum mi daram sa chyai mada hkawm nngai. Mogaung gat gaw matsat shabat rai nga ai. Wut tawng dingsa daw ni, wan n ga, wan wu hte madi manyap re ai nga sep (nga hpyi) the nra ni sum pum ai ntsa kaw nam law nam lap ni dut galai sha hkat nga ma ai. Law malawng n gu hte nam law nam lap, nga jahkraw, katsing ni dut ma ai.
Mare ting gawan shinggrup hkawm yu yang, dum nta, nhpan shakaum, lam yni awng ngu na wa htap htuk manu ai shara (convenience) lbyin ai angai mi mung nnga nga ai. Gat dut ai shara kaw Kakhyen hpaw mi law law hte hkrum nngai. Shanhte dut ai arai ni gaw shat mai shat maw nam lap nam law, pasi hte malut ni rai nga malu ai. Myen amyu loi li nga tim, law malawng gaw Sam amyu ni rai nga ma ai.
Ref: The Baptist Missionary Magazine, Journal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.
Sunday, 1 January 2012
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogaung, February 10 - March 3, 1837).
(Directly translated from the original texts)
DAW IV
Mogaung Hka Mazup.
Jan shang wa mahka Mali hka a sinna kran Mogaung hka mazup de du wa saga ai. Hka mazup mayan nga hkwi tap (Kinji sum) ni hpe mu lu nga ai. Grai pyaw ai hka mazup hkin gau zaibru dan pa kaw masha (50) daram nga hkwi nna wan hte wawn jahkraw ai ni jahkraw, jan lam ai ni lam rai but de jawng nga ma ai. Mali hka a sinpraw maga gaw Pen-hai ngu ai mare kasha mi nga nga ai. Mali hka mung ndai mayan gaw Mandalay-Inwa kaw na zawn rai nna loi dam ai. Raitim, sung de gaw lawu ga na daram nre. Hka hkin gau mayan ngai mu kau da ai mare shagu gaw htinggaw (20) grup yin re ai law nna, ndai Pen-hai mung mare kaji sha rai nga ai.
Mogaung hka mazup na nga hkwi dabang hta, anhte hkring yup ga ai. Shana hkying (10) ram du hkra nga hkwi ai ni hte wan mang grup dung nna jahta saga ai. Ndai hka mazup kawn, hka hku hka nam, sinpraw, sinna maga na lam ni hpe san yu nngai. Lahta daw de nga ai mare ni nau nlaw ai. Mare shagu hpe mying hte hpawn shanhte tsun dan lu ma ai. Nga hkwi ai ni tsun dan ai daram dingdung maga de Tibet du hkra na mare ni hpe mung tsun dan ma ai. Sinna maga Asam mung du hkra mare (21) nga ai. Sinpraw maga mare (16) nga nna mare kaba (4) nga ai. Hkahku maga Wingmau (Waimaw) gaw deng (60) ram naw tsan ai. Wingmau kawn, Miwa mung Yunnan de hkrang ai hpaga lam mung nga ai. Dai hpaga lam gaw Mogaung de du hkrang matut nga ai lam chye la lu nngai.
Mali hka hku de lung wa magang, Kakhyens ni hpan amyu law law garan nna nga jawng nga ai hpe grau mu magang rai nga ai. Kakhyens ni hpan langai sha nrai ma ai. Mungdan a dingdung daw gaw nbung ai Kakhyens ni hkrai hpring rai nga ma ai. Dai majaw, Kakhyens mung rai nga ai. Kakhyens ni gaw layang ga Sam ni nga ai mare ni de, Ja hte shanhpyi, pat, hte shan rung ni hpe sa dut nna, bai wa ai shaloi layang ga na jum, nhtu dingwa (ningwa) nga jahkraw ni bai mari la rai kun rai galai sha ai daram sha layang ga na masha ni hte kanawn ma ai.
Ngai san mayu ai lam ni san la ngut ai hpang, yup tung lai hkra ngai gun sa ai Chyum laika hpe hti shaleng dan nngai. Shanhte hte ga san ga htai ni galaw yu yang, ngai tsun dan ai lam ni gaw tengman lam re ai hpe hkawn lu ma ai. Ndai masha ni hta sum nung nna myit su ai nsam dan nga ai. Ngai mung nye a prat hta pyaw ai aten nhtoi langai hpe lu la ai zawn hkam sha nngai. Dai majaw, shanhte hpe Chyum laika nkau mi gam ya kau da nngai.
Jahpawt jan garai npru yang, li ntsa du saga ai. Mali hka hpe shingdu tawn, Mugaung mare de man shayawn nna manap shat mung li ntsa sha nna shani ting rai yang kalang sha hkring ga ai. Mugaung hka masawn shingwang mung ram ram dam nga ai. Raitim, ginhtawng ta re majaw hka tang ai shara law nga ai. Dai majaw, shara nkau hkan gaw anhte jawn ai li hpe dun, kanawng rai shalai la ai ten mung law nga ai. Hka a pai, hkra nam maling ni kade e mung nhkra yu ai majing malang rai nga ai. Raitim, tu nga ai hpun ni gaw America na zawn tsaw nna kaba ai lam nnga ai.
Shana de du wa yang, hka kau na tsawm la ai zai bru kawng langai kaw tap (ginsum) gap nna hkring saga ai. Nsin garai nsin yang, nkau mi tap galup na jamji (kinji) lap dan, nkau mi hpun jahkraw hkan tam nna shat shadu rai ga ai. Hka sahpaw (zahpaw) jahkraw hpun jum ni grai sawng ai majaw katsi la ai shana hpe lum dik ai wan mang hte yup hkring sa lu ga ai.
Jahpawt jau jau nam mali de na Woi la gang, U gan hte U tawng, U amyu myu goi garu ai nsen maling ting gashaw (kashau) nga ai majaw jahpawt jau kaw na ngai nmai yup sai. Maling ting dusat amyu hkum hkra ngoi garu ai majaw, maling hpe asak hkrung taw nga ma ai. Mogaung hka hpung gaw shagu hta du sat ni hpe mu lu ga ai. Sharaw, jahkyi (chyahkyi), shan nga, U tawng hte U gan, woi ni hpe jahkring hkring mu ga ai. Sharaw hte chyahkyi hpe grau mu loi nga ai.
Pyaw la ai zai bru jang ntsa na tap ginsum kaw na rawt ai kade nna yang, mare kasha langai de du ga ai. Nta htinggaw (10-12) daram sha nga ma ai. Dai hpang mare kaji lahkawng hpe mung lai kau da ga ai. Dai mare ni hta na mare langai gaw, Pe 10 daram tsaw hkra nhpan kum da nga ma ai. Nta grup yin mung si mai nam lap ni tsawm dik hkra hkai hpajang da nga ma ai. Nta nhpan hpe yu yang, majan nhpan hpe shinggang ai masa dan dawng nga ai. Shana maga gaw, hka a pai hkra maling htat nna n gam tsaw ai shara de du wa ga ai. Hka mung gyip nna hpung la ja ai majaw ram ram tsang kau ga ai. Deng mi jan ram li ntsa dung nna shap nmai ai majaw li hpe yu dun ga ai.
Shana de Tapan ngu ai mare de du ga ai. Dai mare hta htinggaw (40) daram nga ai. Mare salang wa anhte hpe shaga nna kalang ta shi a nta de du shang ga ai. Shi a madu jan hte kasha ni gaw pasi hte ri ri nga ma ai. Mare salang wa hte ahkyak ai ga ni tsun shaga da nna hka li de nhtang wa nhtawm shana shat sha saga ai. Jahkring rai yang, salang langai mi sa nna anhte hpe sa jahkrum ai. Chyum laika shaw nhtawm shi hpe hti shaleng dan nga yang, kaga ni mung hkan du wa ma ai. Dai shana mare salang wa a pendin wan hte lu jahta ga timung, kashung katsi ai majaw aten na na nlu dung jahta ga ai. Masha nkau mi grai myit lawm nna madat mara ai sat lawat rawng ma ai. Ndai mare na ni gaw lawu ga na Myen masha ni hte mung shai la ma ai. Shanhte hpa baw amyu re ai hpe hkrak nchye lu tim, Kakhyens ni hte ram ram bung ai ngu ngai mu ai. Shanhte gaw, shinggyim prat hpe grai wa myit mada ai lam nnga ma ai. Lu ai sha nna galaw lu galaw sha na sha myit ai lam mung tsun ma ai.
Jahpawt maw hkup san wa ai ten hta, dingdung maga Kakhyens ni nga ai bum ni hpe mu mada lu nngai. Sam hte Myen ni tsun dan ai hku nga yang, ndai dingdung maga gara kaw du hkra ndai bum masha ni nga ai lam hkrak nchye lu ai. Bum shagu ngu na hta Kakhyens ni a yin wa hpe tsan tsan kaw na mu lu nga ai. Sam mare ni gaw hka hkin gau mayan ni hta tut e amu nga tim, Kakhyens ni nga ai yi, yinwa shara hpe ngai garai ndu kabye yu lu nga nngai.
Ref: The Baptist Missionary Magazine, Jornal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271.
Ga shaleng:
Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.
Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.
Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).
Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).
Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.
Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.
Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).
Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.
Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.
hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.
Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.
Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.
Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.
Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.
Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.
Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.
Saturday, 31 December 2011
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogaung, February 10 - March 3, 1837).
(This article translated directly from the original texts)
DAW III
Kakhyens ni a lam grau chye lu
Mogaung hka mazup de dai ni du hkra ngu hka li shap ai ni grai shakut masai. Ngai mung hka hkin gau hku hkawm dat, mare ni nga jang shang dat, hka li ntsa lung dat rai hkan nang nga nngai. Shani ka-ang hkying (11) ram hta, a kajawng sha Mali hka hku maga de na laru marang du wa ai majaw, Sam (Shyan) mare kaji langai de ganaw shang wa ni ai. Katsi la ai majaw nye a lagaw lata ni hpam mat sai. Ngai shang wa ai Sam nta masha ni wan wut shakra ma ai majaw sha, nye a hkum hpe lu shalum la nngai. Laru marang loi nem wa ai ten, mare kata de ngai gun ai jawng nbya gup nna wam yu let myit hta Mali hka gyip a lahta daw de nga ai masha ni a lam hka ja yu na ndawt bu nga nngai. Grau nna gaw, ndai bum shagu ni hta mu mada nga ai Kakhyens amyu ni grau law wa nga ai. Dai majaw, nlaw htum ndai Kakhyens ni (30-40) ram hte hkrum nan hkrum mayu mat ni ai.
Gam mi a kaja, Sam la langai woi madun nna Kakhyens ni nga ai de du ni ai. Shanhte hpe nnan hkrum yang kaya ka-myin nga ma ai hpe mu nngai. Raitim, ma ni hpe ga san ni san chyai nna jahkring rai jang shanhte hte hkau mawn wa ni ai. Shanhte a Asuya hte myit mada nga ai mungdan, makam masham (Karai) hte seng ai lam, hkungran dinghku de ai lam, si ai ni hpe lup makoi mayang ai lai ladat ni hte ndai mung kang a lam hpe gara hku chye na ai lam san sagawn yu nngai.
Ndai Kakhyens amyu nig aw, mu mada ai arai lama ma hpe nawku ai htung lai nnga ma ai. Hpung shingkang rawng ai lamu madu ga madu a lam tsun ma ai. Kalang mi laika ngu ai lu yu masai. Raitim, dai laika hpe shamat kau sai lam, hkawhkam ngu ai nlu yu ai amyu re ai lam, la ni dinghku hpe up hkang let (amyu) pra sa ladat hpe hkang zing ai hta lai gara mung maden a npu e mung nnga yu ai hpe na lu nngai. Raitim, shanhte hpe n gawn nsawn rang rip ai Sam ni, Miwa ni hte Myen ni hpe n ngwi ai lam aput angun shawk dan ma ai.
Shanhte machyi makaw byin yang gara hku tsi shamai la ai lam hpe gaw grai chye na yak nga ai. Machyi ai ngu ai gaw nat (n kaja ai minla) ni a majaw re. Raitim, dai ni hpe U, Wa sat jaw nna moi kau jang bai mai wa ai nga tsun ma ai. Shanhte a htunghkring ngu na yawng gaw, mahkawn hkawn ai hta rawng malu ai. Kaji kaba dai mahkawn ni hpe chye mahkawn ma ai. Shanhte a poi shingra ngu na shagu hta dai mahkawn hkawn ma ai. Num la dinghku de lam grai loi nga malu ai. Kahkri ngu na wa gaw kum hpa gun nna katsa ngu na ni hpe sa jaw ma ai. Kade rai ra ai ngu ai nnga ai (ticals) gumhpraw hku nga yang lap (10-30) lapran sha re. Dai kumhpa hkap la ya sai kaw nna gaw, num nnan jan hpe lu shaga mat wa sai.
Si ai ni hpe wan hte nnat ai sha ga kata de htu lup nna makoi mayang di ma ai. Hkai lu hkai sha nna kan bau ai ni rai nga ma ai. Mam, pasi, malut hte nawkyu shapre (leguminous plant) ni hpe law hkai nna kan bau ma ai. Hkai nu (Maize) ni hpe gaw hkai sha tim, ndai hpe lu la ai nau nna shi ma ai. Yi galaw ai hta lai, sun hte hkau na galaw sha ai lam garai nchye ma ai. Num sha shagu ri ri, da da chye nna shanhte bu hpun na shanhte da la ma ai. Bu hpun ai yawng gaw nsam langai (uniform) zawn rai nga malu ai. La ni gaw bu hkawng bu gawt lahput du ai hku bu nna, lawng ta hte du hkawp nkap ai lawng hkai galu hpun ai law ma ai. Kara ni hpe yung nu (6-8) ram ngam nna daw (zen) ma ai. Num ni mung La ni zawn labu hpe gawt gawt bu nna, kara gaw galu tawn tim njaw jaw ma ai. Njaw a ntsa bawbam (bunghkaw) bam da ma ai. Dai bawbam nsam gaw tsit hkyeng nsam pru nna, baw hpe gumbat shinggrup gyit da ma ai. Poi shingra nga yang, La ni yawng gaw nhpye hpye ma ai. Dai nhpye gaw hkra maga lahpa npu garep du malu ai.
Kaga amyu ni hte num jaw num ya n galaw ma ai. Sam hte Myen gaw shanhte a hpyen majing re ngu sawn da ma ai. Dai majaw, shanthe a ga malai, ga shagawp mahkawn hkawn ai hkan pyi dai lam rawng nga malu ai. Ndai Sam hte Myen ni gaw jahkring hkring Kakhyens ni hpe tara ai hku mung, n tara ai hku mung dang sha nna kalang lang sa dip up sha ai lam mung galaw ma ai majaw gasat gala mung byin ma ai. Ndai zawn Sam hte Myen ni a rang rip ai majaw, Kakhyens ni a lu lawm lam hpe hkra ya nna, Kakhyens ni mung shanhte a hkum makawp maga ai nga yang shada da shari madun nna hpyen zawn ganawn ma ai.
Ref: The Baptist Missionary Magazine, Jornal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271. (Translated directly from the original texts).Ga shaleng:
Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.
Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.
Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).
Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).
Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.
Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.
Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).
Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.
Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.
hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.
Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.
Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.
Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.
Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.
Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.
Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.
Thursday, 29 December 2011
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogaung, February 10 - March 3, 1837).
(This article translated directly from the original texts)
Daw II.
Mali Hka kau mayan na mare ni
Mali Hka a hkin gau shara mi kaw nna Jahpawt jau rawt mada jahproi nna yu dat yang, nau ntsan ai bum langai kaw, Kakhyens ni a nta yinwa hpe mu lu sai. Shanhte a nta aw-tsat le-tsat rai kaja wa bum marawn ting hta hpra ayai nga ai. Shara mi gaw mau na zawn bum ting hpe shakrin kau nna nta 2,3 sha nga ai. Dai shara kaw nna mare ting hpe mu mada nga ai. Lamu ga nem ai shara ni hkan gaw Sam (Shyan) ni nga ma ai. Sam nta ni gaw kaji ai law nna lachyawk mi mi rai nga ma ai. Mali hka hkin gai nkau shara hkan na mare ni hta shanhte a zeyat hte waranda ni hkan sa du hkrum shaga lu nngai. Chyum laika ni mung shara nkau hkan gaw garan jaw da lu nngai.
Shana jan du wa yang, htinggaw (25-30) daram nga ai Tha-bea-ben mare de du wa ga ai. Mali hka mung ndai kaw gaw grai gyip nna hpungla ja la ai majaw, li shap ai ni shani tup n gun dat dik ra ai shara rai nga ai. Nlung kumba hte lunghpa lung rawk ni bum kaw na hka hte htep jung nga nna, bum ntsa de gaw hpun maling pri rai nga ai. Ndai zawn re ai shara kaw, majoi mi hkawm na matu pyi yak la ai wa, gara hku shakrin kau nna hkai sha nga ma ai kun ngu ngai grai mau nngai.
Ndai shara kaw na deng (30) ram tsan ai kaw (Mwoon) ngu ai mare nga ai. Shanhte shaga ai ga gaw kaga ni hte nbung ai. Laika mung nlu ma ai. Yawng gaw Buddha hpung masha ni rai nna, shanhte na shanhte Sam amyu kaw na garan mat ai ni rai ga ai nga ma ai. Kaja wa, shanhte gaw Manmaw sinpraw maga de nga ai Paloungs hte Yiens amyu ni rai ma ai.
Li kaji tsawm mara mi hte Mali hka a hka hku de na yu wa ai (hpara poi sa ai) ni wa hkring sa ma ai. Shanhte shat shadu sha ngut ai hpang ngai hku nna Chyum Laika a Ga Shaka Ningnan daw nkau mi hpe hti dan we ai. Num ni law malawng Myen ga nchye ma ai. Marai langai mi ngai hpe ga byan ya ai. Mare na nkau mi mung sa madat ma ai. Yawng marai (50-60) ram rai ma ai. Wan mang kaji hta wan wut kra let, wan shadaw ni shatu nna yup tung du hkra madat ma ai. Hpang jahpawt jau rawt mada dat yang, hpaw mi langai anhte jawn lung wa ai li kaw sa dung nna ngai hpe la taw nga sai. Ngai shi hpe san ai, “hpa rai jahpawt jau jau wa mi ndai kaw dung nga ai law”, ngu yang, sara hpe nmu kau dat na tsang nna re, nga ai. Shi hte rau shi a madu wa mung sa du ai majaw Chyum laika mung gam ya kau da nngai. Law law wa sa hpyi ma tim, ngai hta mung lawm sa ai ma mat wa sai majaw, yawng hpe nlu garan da nngai.
Shani jan pungding nga wa ai ten hta, mali hka gyip (woi gang kumlai) de ganaw du lung wa saga ai. Hka hpungla ni jahtai katsu zawn shabawn nna lwi nga ai hka ntsa hku angwi sha hkin gau hku garet nna she mayun lung wa ra ga ai. Hka ka-ang hkan mung nlung kaba ni dung jawng nga ai. Nkau mi dawng 70-80 tsaw nna, ju jahkat kabaw da ai (shing nrai) prut kabrawk ai shara (furnace) kaw na kapaw ayai tawn da ai zawn rai nga ai. Bum ntsa daw de nam maling hkrai rai nga ai. Ndai bum a nhkrem maga mi de Kakhyens ni shanu nga ma ai.
Tsam mari hka gyip hpe lai kau da ai hte, nta chyinhka hpaw nna yu dat ai zawn nip sani re ai lamu ga, hka nu mung zim shingdi nna pyaw la ai dam pa mungkan langai hpe mu mada saga ai. Hka zunlawng langai a kata na mare kaji kaw jahkring mi hkring ga ai. Dai mare gaw (Khnoke Geo) rai nna hka kawn pe (60) dang tsaw nhtawm htinggaw (30) dang nga ma ai. Mare kata Magyeng hpun hte Ma-un hpun ni hkrai pri rai nga ai. Ndai zawn re ai mare galoi nmu yu ai majaw, nye a myit ni amyu mi nga hkra hkam sha nngai. Mare kata lagaw hte hkying hkum mi daram hkawm shinggrup yu ai hpang shanhte a pungyi jawng de sa du nngai. Punggyi (5) nga nna laika buk (3) hte hpara sumla kasha (52) tup tawn da ma ai. Dai punggyi ni hpe Kasa laika buk langai jaw kau da nngai. Mare salang wa a nta de bai gayin shang wa yang, dai yang e mare masha nkau mung hkan du wa nna nta hpring hkra dung nga masai. Mare masha ni rau ngai gun sa ai Chyum laika hti dan nna tsun sanglang hkat ai shaloi, “ndai mungkan hta nawku htung kaga nnga sai ngu she shadu ai wa” nga tsun wa ma ai. Hpang jahtum nhtoi hta je yang sharin shaga na Nga-rai lam hpe gaw myit lawm shajang ma ai. Dai mare kaw jan du mat nna hkring yup saga ai. Mare masha ni Bainam langai mung sat jaw ma ai.
Ref: The Baptist Missionary Magazine, Jornal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271. (Translated directly from the original texts).
Ga shaleng:
Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.
Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.
Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).
Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).
Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.
Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.
Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).
Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.
Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.
hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.
Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.
Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.
Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.
Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.
Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.
Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.
Wunpawng Sha ni hte Shawng Hkrum ai Sasana sara Equino Kincaid a Dairy (Mandalay to Mogaung, February 10 - March 3, 1837).
(Ndai labau mabyin hpe daw 6 garan nna tang madun mat wa na nngai).
Ref: The Baptist Missionary Magazine, Journal of Mr. Kincaid, (Vol. XVIII. November, 1838. No.11), p. 34, 266-271. (This article translated directly from its original texts).
DAW I.
Kakhyens Bum De.
Shana maga hkying manga (5:00pm) aten hta, Mandalay kaw nna hka li (boat) kaji langai hte Mali Hka ding yang hka hku de man yawng nna shap lung mat wa saga ai. Shana hkying sanit (7:00pm) daram hta, htinggaw sanit shi (70) dang nga ai Mali hka a sinna hkran (Ka-khon) mare kaw du shang manam ga ai. Mare masha ni law malawng Sam (Shyan) ni raitim, yawng hkra Myen ga chye shaga nna, law malawng Myen laika hpe chye hti chye ka ma ai.
Shana na shata hte shagan htoi ahkung ai kata hku mada shinggrup dat yang, dingdung maga tsan tsan e nip sani rai gran nga ai bum marawn (lofty hills) hpe mu lu ai. Dai bum gaw, Manmaw (Bamau) a sinna dingda jarit shingkrawn (bunghku) zawn gran nga ai. Ndai bum lagaw makau kaw, shaning hkying lam na sai mare dingsa bunghku hte shadaw ni bya ayai taw nga ai. Raitim, mare masha ni kadai mung ndai lam hpe ahkyak n shatai masai. Kakhyens amyu ni nga ai lam na she na ga tim, ya aten du hkra shanhte nga ai dum nta dinghput htingra mi nmu shi nngai.
Mandalay kaw na rawt ai kade ya nna yang, Kakhyens ni nga ai lamu ga de du shang wa sana rai saga ai. Kakhyens ni gaw, bum pungding de ndu, bum lagaw mung ndu re ai bum wa-hkrang kaw hkyen shakrin nna hkai sha chye ai amyu ni rai ma ai da. Raitim, mare hpe gaw, bum ntsa hkan de da ma ai nga ai. Shawng nnan mu lu na Kakhyens nta gaw, tsan tsan kaw na pyi Cubits 80 ram galu ai (1cubit=1.5 feet). Dai kaw nta lahkawng nga nna htinggaw (40-50) jawm rawng ai da. Dai mare hpe Duwa (chiefs) up nna, Duwa wa gaw Manmaw (Bamau) na asuya ni hpe hkanse kachyi chyi bang nna nga ai lam tsun dan ma ai. Kakhyens mare ngu ai gaw bum ting nta ni hpra ayai nna nga ai. Dai bum ting na mare masha ni mung Duwa ni a nta hta yawng hkyawm shang na daram sha rai ma ai.
Kakhyens ni nga ai nta gaw galu nna lasi gren rai nga ai. Nta galu langai hta dinghku (50-60) rau nga ma ai mung nga ma ai. Anhte ni Mali hka hku de shani lung mat wa magang, Kakhyens ni nga ai ginra ni hpe grau grau mu mada wa magang rai na rai nga ai. Mogaung garai ndu ai ten hta, ngai gaw ndai Kakhyens ni hpe hkrum ra sai, shanhte a nga sat nga sa htunghkring hte kyang lai sat lawat mung hka ja ra sai ngu ngai myit nga nngai.
Ga shaleng:
Jarit shingkrawn: Madin tawn ai shara, ga jarit masat.
Dinghput htingra: Shanu nga pra ai buga dum nta.
Bum pungding: Bum a tsaw dik ai ka-ang shara, (e.g Baw pungding).
Lachyawk mi: kachyi mi, (yi lachyawk mi hkyen, mam latup mi bang).
Jan pungding nga: Shani ka-ang hkying 12:00 lai re ai ten.
Hkau mawn: hku hkau, chye chyap ai.
Mung kang: Lamu hpungtang (Univers).
Rang rip ai: Roi jahkroi dang sha ai.
Shari madun: N gun madun, jahkrit shama rai grang da kat ai.
hka tang ai: Hka nsung ai, hka nau nhtat ai.
Gam ya: Manu shabrai nla ai sha tinang a rai hpe garan jaw ai.
Hpun jum: Wan ju hpun tawng jahkraw kaba ni.
Hka hpung gaw: Hka lam magaw ai shara ni.
Yin wa: Tinang a Yi hpe nta shatai nhtawm, htinggaw law law nga ai shara.
Tsun hka da ai: Ga tsun dawng daw ai, ga hpe htum hkra ntsun ai.
Mai byit: Si nat (or) pala lama ma hkra nna nsi ai pawt ka-un hkawm ai du sat matse.
Tuesday, 6 December 2011
Ezra hte Nehemia a Labau Lagaw Hkang
Jews (Yuda) amyu yawng ngu na wa Babylon (ya na Iraq) de (BC 586-Yeremia 52:12, 13 -hkawhkam tai ai 19 ning na ai ten- 605 BC hta hkawhkam tai hpang ai) hkawhkam Nebuchadnezzar a lata hta bawng dung mat ai hpang, bai wa nna mungdan hpe gawgap la ai labau lasang ginshi hkri yu ga. Babylon ni Yeruslem mare hpe sa htim nna n gun ja ai hte hpaji chye ai mahkawn shabrang yawng Babylon de woi mat wa ai hpang, Yuda mung gaw katsi katsang ji nu she dun numhpu she lun rai mat yu sai. Raitim, labau leng kyi ai nzim, hka nu lwi ai nsim, Babylon mungdan hpe (BC 538-Jeremiah 32:1) hta Persia hkawhkam Cyrus bai gasat dang ai aten ladaw mi du nhtoi sumhka mi pru ra ai. Persia ni Babylon hpe majan dang ai hte rau, Babylon kaw bawng dung nga ai Yuda amyu ni hpe kam ai shara de hkawm sa mat wa lu na ahkang jaw dat sai. Nkau mi Asia minor de chyam bra hpang mat wa sai. Dai zawn, nkau mi tinang kam ai de pru hkawm mat wa tim, Yuda mung de bai wa ai ni mung ningdaw (3) rai nna pru wa ma ai. Numdaw langai ngu na hta (BC 536) e Zerubbabe woi awn ai hpung, numdaw lahkawng ngu na hta (BC 458) e Ezra woi awn ai hpung, numdaw masum hta (BC 445) e Nehemia woi awn ai hpung ngu masat ma ai.
Persia hkawhkam Cyrus a hpang Darius the Great gaw Yeruslem Nawku hitngnu hpe mung gram ya sai. Dai hpang hkawhkam Xerxes gaw Esther hpe hkawhkam jan shatai nhtawm, Esther a lak htak hta mung Yuda masha ni hpe makawp maga ai lam law law galaw ya sai. Xerxes a kasha Artaxerxes up hkang ai ladaw (BC 465-423) laman hta Ezra hte Nehemia laika hpe ka da sai lam ang na sai.
Ezra a laika gaw, Cyrus a prat (BC 538), Yuda ni Babylon kaw nna shawng pru wa ai hpung ni a lam mung lawm nna, Ezra shi nan Artaxerxes up ai ladaw hta (7) ning shang lawm sai lam mung rawng nga ai. Dai lam hpe yu yang, Ezra laika gaw shi hkum nan nlawm ai lam hpe mung ka shalawm ang sai ngu sawn yu lu nga ai. Nehemia hpung ni gaw hkawhkam Artaxerxes ladaw (BC 445) hta rai nna, shi nan hkawhkam wa a hpajau hpala rai nga ai. Hkawhkam wa a lu sha hpe gung lashi kaw na lawt hkra jep joi ya ai wa mung re ai lam mu lu ai. BC 445 hta Yeruslem de wa nga na ahkang Artaxerxes kaw na lu la ai majaw, Yeruslem de bai wa nna Yuda mung bai gaw gap ai lam woi awn galaw sai nga ai. Dai sha nrai Yuda daw Yeruslem grup yin [mile 1000] hpe up hkang na mungdu asuya lit hpe mung gun hpai na lit jaw hkrum wu ai. Raitim, Nehemia gaw hpaga yum ga lam hte mare bunghku gram lajang na lam hpe hkaw tsun woi awn let Parsia de bai wa nna rung mung lung nga ai. BC 443 hta Yeruslem de bai nhtang wa nna, Samari hte Ammon htung lai ka-up hkrum ai kaw na ningdang kau ra ai lam bai wa woi awn ra nga salu ai. Ndai manghkang gaw Yesu shangai ai ten du hkra byin ai manghkang Yuda hte Samari nga nna ngam nga sai rai nga ai.
Ezra gaw Nehemia a hpang BC 397, Artaxerxes II a prat e tara ni hpe shagrin da ai magam hpe galaw da nu ai nga ai. BC 401 ning hkan ka da ai Papyrus ni hpe yu ai shaloi, Persian asuya ni kaw hpyi shawn ai laika, Yeruslem hpe bai gaw gap la na ahkang hpyi ai zawn re ai hpe Nile hka nu zunlawng ni hkan na tam mu ma ai nga ai. Ezra a ten kaw nna gaw mung masa hku yu ai shaloi Yuda hpe hkawhkam ni nrai, hkinjawng ni mahtang up hkang ai lam byin wa sai.
Ahkun hkan se hte seng ai lam, nawku htingnu hta jaw jau ra ai pyaksan gumhpraw ni hte seng ai lam zawn re ai hpe hkinjawng ni lit la nga ma ai. Dai majaw, Yuda nawku htung hta hkinjawng ni hte myihtoi ni power kaba lu wa ma ai. Dai hte maren, shaga ai ga hpe mung Persian ni masat ai Aramic ga [Yesu shaga ai ga] hte Hebrew laika ni hpe Persian asuya ni hte jahkrup nna rap ra ai hku lang nga lu ma ai. BC 333 aten hta gaw, Alexandra the Great wa Persia hpe bai dang kasat la kau sai. Shi si ai hpang BC 323 kaw nna shi dang da sai mungdan ni hpe daw hte daw di nna hpyen du kaba Celeucus, hte Egutu na Ptolemy gaw Perlistine mung ting hpe uphkang nga masai. Ptolemy up hkang ai Yeruslem kaw gaw, mung up du kaga nsan da ai sha hkinjawng kaba ni kaw nna lit la ya na shatsam da wu ai.
Jews masha ni hpe hpyen la galaw shangun nna kaga ni hpe gaw hpaga yum ga hta tawn da wu ai. Hpaga ga ai ni gaw Greek laika hpe chye ra ai hta kaga, Jews ni a Tara laika ni hpe mung Greek hku ka gale da na matu BC 260 hta Ptolemy II gaw hkrat ang ai arang shaw nna galaw dat sai. Ptolemies up hkang nga ai ten hta rawt malan ai hpung kaji ni le tsat nang tsat gaw anga nga ma ai.
Up hkang ai ni yawng mung Greek htunghkring hpe sha madung dat wa ra ma ai majaw 'Helini' htunghkring hpe Jews amyu kata kaw adan aleng rai hkan sa jai lang ra taw nga sai. BC 168 hkan gaw grai rai nna Greek htunghkring ka-up ai lam sawng wa sai. Jews ni nra sharawng la ai Wa ni hpe tawn hkungri hkan sat nna Greek hpara jaw jau ai hta kaga, Jews ni a myu tsaw lailen ni yawng mung kanoi shabawng sip ai zawn tsun chyai na pyi nnga hkra sip nyip mat nga sai. Dai ten hta Mattathias ngu ai myu tsaw n gun rawng hpung mung Yuda nam mali hkan e pru dakat hkawm wa sai. Raitim kade nna ai Mattathias sat kau katut nna BC 164 hta gaw Maccabeas rawt malan hpung mahtang shara la kau sai. (Matsing: labau ka ai ni shaning hpe bang ai nbung shajang ai majaw kaji kajaw shai ai lam nga yang nga na re-chyum laika ht labau na hte shai ai daw ni mung nga ai).
Ahkun hkan se hte seng ai lam, nawku htingnu hta jaw jau ra ai pyaksan gumhpraw ni hte seng ai lam zawn re ai hpe hkinjawng ni lit la nga ma ai. Dai majaw, Yuda nawku htung hta hkinjawng ni hte myihtoi ni power kaba lu wa ma ai. Dai hte maren, shaga ai ga hpe mung Persian ni masat ai Aramic ga [Yesu shaga ai ga] hte Hebrew laika ni hpe Persian asuya ni hte jahkrup nna rap ra ai hku lang nga lu ma ai. BC 333 aten hta gaw, Alexandra the Great wa Persia hpe bai dang kasat la kau sai. Shi si ai hpang BC 323 kaw nna shi dang da sai mungdan ni hpe daw hte daw di nna hpyen du kaba Celeucus, hte Egutu na Ptolemy gaw Perlistine mung ting hpe uphkang nga masai. Ptolemy up hkang ai Yeruslem kaw gaw, mung up du kaga nsan da ai sha hkinjawng kaba ni kaw nna lit la ya na shatsam da wu ai.
Jews masha ni hpe hpyen la galaw shangun nna kaga ni hpe gaw hpaga yum ga hta tawn da wu ai. Hpaga ga ai ni gaw Greek laika hpe chye ra ai hta kaga, Jews ni a Tara laika ni hpe mung Greek hku ka gale da na matu BC 260 hta Ptolemy II gaw hkrat ang ai arang shaw nna galaw dat sai. Ptolemies up hkang nga ai ten hta rawt malan ai hpung kaji ni le tsat nang tsat gaw anga nga ma ai.
Up hkang ai ni yawng mung Greek htunghkring hpe sha madung dat wa ra ma ai majaw 'Helini' htunghkring hpe Jews amyu kata kaw adan aleng rai hkan sa jai lang ra taw nga sai. BC 168 hkan gaw grai rai nna Greek htunghkring ka-up ai lam sawng wa sai. Jews ni nra sharawng la ai Wa ni hpe tawn hkungri hkan sat nna Greek hpara jaw jau ai hta kaga, Jews ni a myu tsaw lailen ni yawng mung kanoi shabawng sip ai zawn tsun chyai na pyi nnga hkra sip nyip mat nga sai. Dai ten hta Mattathias ngu ai myu tsaw n gun rawng hpung mung Yuda nam mali hkan e pru dakat hkawm wa sai. Raitim kade nna ai Mattathias sat kau katut nna BC 164 hta gaw Maccabeas rawt malan hpung mahtang shara la kau sai. (Matsing: labau ka ai ni shaning hpe bang ai nbung shajang ai majaw kaji kajaw shai ai lam nga yang nga na re-chyum laika ht labau na hte shai ai daw ni mung nga ai).
Tuesday, 15 March 2011
Kachin gaw Jinghpaw ni rai ni sawk gawn yu ai lam
Jinghpaw amyu ni hpe Kachin ngu nna chye na wa ai lam hpe gawn yu ra wa sai. Sasana sara Tegenfeldt tsun ai gaw, Kachin ngu ai ga hpe maigan amyu ni tsun shamying ai re nga ai. Sasana sara Ola Hanson mung, Kachin ngu ai hpa re hpe Jinghpaw ni nchye na ai nga ai. Myen amyu ni gaw Kachin ngu ai hpe grai ka mayu ai amyu ni re majaw 'က ခ်င္' ngu ai re nga nna Ma Khin Mya a The Impact of Traditional Culture and Environmental Forces on Development of Kachins ngu ai Ph.D Dissertation, 1961, Maryland Dakkasu kaw ka da wu ai. Ndai hpe Dr. Kha Lum mung Kachin Review kaw 'ka mayu ai amyu' ngu bai htawng madun da wu ai sha n ga, (Rev. Dr. La Ting) a D.Mis Thesis (1996) hta mung, dai hte maren 'Ka mayu ai amyu' ngu nna ka shalawm da wu ai. Duwa Maran Zau Awng a article 'Kachin ngu ai gara kaw nna byin pru wa ai kun? nang chye nni' ngu ai ga baw hte mying nchye ai English du wa shamying ai re nga nna Kachinnews.com kaw mu lu ai.
KBC Sasana labau bai gawn yu yang Eugenio Kincaid Mogaung de du ai shaloi, Ga Hkyeng ni rai ga ai ngu ai kaw na Kahkyen ngu ai nsen hte shamying hpang ai re ngu ai hku nna (Rev. Marip Awng La) ka da ai hpe bai mu lu na ga ai. Dai hpe sara kaba (Lahpai Zau Tu) gaw Wunpawng amyu yawng hpe tsun ai re bai ngu wu ai nga nna Tegenfeldt bai tsun ai.
Lahta na lam yawng hpe ngai bai gawn yu ai shaloi jaw ang ai lam ni nau nmu lu ai ngu ai hpe gawn shachyaw dan mayu nngai. Kachin ngu ai hta Wunpawng amyu kru hpe gawng malai hku tsun ai ngu yawng chye na ga ai. Nkau mi gaw Jinghpaw bum nga masha ni hpe tsun ai ngu nna mung mu shangun mi ai. Raitim, Wunpawng amyu ngu ai hta lawm ai ni gaw Kachin amyu ni re ngu yang shut na lam gaw nau nnga ai hpe lawu na hte maren tang dan mayu nngai.
Sasana labau hpe madung tawn nna ngai bai nhtang gawn yu ai shaloi, Ka-khyens ngu ai amyu ni a lam hpe 1837 kaw nna English hku tsun shamying nhtawm mungkan de ndau dat hkrum saga ai lam Dr. Yaw Ba (US) gaw American Foreign Mission Magazine kaw na Kincaid a Sasana report article hpe la kap nhtawm shi a D.Miss Thesis hta ga hpaw hpaw da ai hpe mung mu lu ai. Dai majaw, Kachin ngu ai ga pru wa na ginjang gaw Ka-khyens ngu nna English hku ka shabra dat ai Sasana sara Eugenio Kincaid a lam hte rau, shi a hkrun lam hpe mung gawn yu ra ai lam byin pru wa nga ai.
Lawu Myen mung a Sasana sara Adoniram Judson hte rau Mawlamyaing na English Church hta tara hkaw sara galaw nga ai Rev. Eugenio Kincaid gaw Myen mung de 1830 hta du nna 1833 ning e Myen amyu marai masum hpe hkalup hkam ya lu hkra hkaw tsun sakse hkam wu ai a majaw, mying pru ai American Sasana sara tai wa sai. Shi gaw hkaw tsun Sasana myit lawm nna Rangoon (Yangon), Prome (Pyay), Moulmein hte Akyab (Rakhaing) kaw sha nrai lahta Myen mung de lung mayu ai myit ni mung paw pru wa lu ai nga ai. Dai majaw Ava (Innwa) de 1833 ning April (3) hta Yangon kaw nna lahta Myen mung de rawt sai. Ava du ai hpang, lahta Myen mung Bhamo (Manmaw) de na Miwa hte Sam hpaga la ni hpe hkrum ai shaloi, Bhamo de du hkra sa du nna Miwa lamu ga hkran de Sasana maden mat wa na hpe mung sharawng ai nga nna ka da ai. Dai sha nrai, Mandalay Ava (Innwa) kaw Myen hkawhkam Bagyidaw (1819-1837) hpe sa jahkrum ai Jinghpaw du lahkawng hte mung hkrum wu ai. Shan gaw Hugawng Pa de na Jinghpaw Duwa Dai hpa Gam hte Assam de na Jinghpaw Duwa Pisa Gam yan rai ma ai lam mung ka da wu ai. Ndai Duwa yan gaw Hugawng pa India ga jarit mayan na Assam hte Myen a manghkang hpe hparan na matu, Mandalay na Myen hkawhkam hpang de kasa hku nna sa du ai yan rai nga ma ai. Shan lahkawng Ava du ai shaloi, Kincaid hte mung hkrum ai majaw Cincaid gaw Assam hte India de matut ai Sasana galaw na bai myit hkawn wa nu ai. [Matsing: Ndai ten hta Bagyidaw (1819-1837) hte kanau Tharyarwaddy (1837-1846) gaw hkawhkam gashun hkat ai manghkang byin hpang nga ai ten rai nna Mandalay gaw maigan masha ni pru shang loi yak nga ai].
Tharyarwaddy hkaw hkam lung ai hte 1837, January 27 hta Kincaid gaw Ava kaw nna Indian (Gala) marai mali hte Myen amyu sha marai manga lawm let, Mandalay kaw nna shana maga Mali hka dingyang Li hte shap lung wa nhtawm, February 10 hta Bhamo de du ma ai. Ndai hkrun lam hte matut manoi, Hugawng maga de myi man shayawn let, dai aten hta htinggaw masum tsa ram nga ai, (Sam amyu ni up ai) Mogaung de du wa masai. Shi du ai ten hta Mogaung gaw ram ram katsi ai lam, maw hkup ka-up nna jan pru hpang hkrat ai lam, mare masha ni sam law ai lam, Kakhyens ni shi kaw tsi sa hpyi ai lam ni ka matsing da wu ai.
KBC labau hta Kahkyen ngu ai gaw Mogaung manap gat sa ai Jinghpaw htinggaw Ga Hkyeng ni rai ga ai ngu nna Kincaid hpe shachyen ai kaw na, Ka Hkyens ni ngu shamying hkrum sai nga ai lam lahta e tsun sai. Dai hte maren tsun hkai ai ni law law mung ngai hkrum ga ai. Ndai lam gaw jaw ai lam re ngu nmu lu nga ai. Kincaid a matsing buk hta, Mandalay kaw nna Mali hka hku lung wa ai shaloi, Kakhyens ni a yi yinwa ni, shanhte a nga sat nga sa lam, Mogaung garai ndu ai ten hta shi hkrum sanu ai the, Mali hka kau shara mi kaw Chyum Laika pyi gam ya da wu ai lam chye lu ai. Ndai Kakhyens ni a lam shi myit lawm ai sha n ga, bum ntsa kaw nta galaw nna kahtawng hku nga ai hpe mu wu ai shaloi, Kincaid a myit hta ndai Ka khyens ni gaw lawu ga e hkrum yu sai Karen (Kayin) nat jaw ni hte grai bung ai sat lawat ni hpe mu ai shaloi, Sasana galaw mayu ai myit ni pru wa lu ai. Dai majaw, American Baptist Foreign Mission de lawu na ga si lawm ai laika ka nu ai. Dai gaw, 'in the distant highlands are multitudes of Kakhyens, a people who from time to time immemorial have resisted idolatry. What a field this is for the evangelist! What man, who feels for his fellowman, would not like to gird on the armor of God, and labour for the establishment of Christ's kingdom here? (Tegenfeldt 1973, p.82). Ndai shiga a majaw, Karen Sasana gaw Jinghpaw ni a ntsa grau n gun dat mayu ai lam re hpe mung sawn shut shara nnga nga ai.
Lahta na laika hpe yu ai shaloi, Ka khyens gaw Ga Hkyeng ni ngu ai ga kaw na pru wa ai nre hpe mu lu ai. Mandalay kaw naw nga ai ten hta, ndai Kakhyens ni a lam na da chyalu re hpe mung, India ga jarit de na Singphos ni a lam mung na da sanu ai. Bhamo (Manmaw) de du yang mu ai ni, Mogaung e du yang mu ai ni, Mali hka mayan ding yang lung wa yang mu ai ni yawng maren sha re majaw, yawng gaw Kakhyens ni she rai nga ma hka nga nna ka da wu ai. Mandalay kaw nna Mali hka hku Li shap let Mogaung de nhtoi 22 ya hta du ai lam; Mandalay – Mogaung gaw deng 350 tsan ai lam, Mugoung de na bai ginhtang wa ai ten damya hkrum nna India de nre sha Mandalay de singgu krin bai nhtang du wa ai shaloi, shi a manang ni grai mau mat ai sha n ga, Mandalay kaw mung hkawhkam arawng aya kashun hkat ai nzim shi ai majaw, mung masa grai shuk nna, lawan ladan Rangoon (Yangon) de nhtang mat wa ma ai lam ni hpe ka da ai Kincaid a shani shagu na ka matsing buk gaw, American Sasana ginjaw kaw na Magazine Laika man hta Sasana myit gang ai laika ngau ni byin wa lu ai. Dai majaw, American Sasana gaw Jinghapw ni a matu masha dat ra na lam byin hpang wa sai.
Ndai mabyin hte nshai ai sha, John Anderson (Bristish mung maden du 1867) a (Mandalay-Bhamo) hkrun lam report laika hta mung, "throughout the valley of the upper Irawady above Bhamo, but with the Kakhyen hills interposing their stratum of hill tribes between them and their brotheren of the Chinese states, the Shan element predominates, though contending with the wider Singphos to the west of the valley" ngu nna ka da wu ai. Singphos ngu ai hpe shi lang da wu ai. Ndai ga hpe, Leach mung Assam maga nga ai ni hpe Singphos ngu tsun ka da wu ai. Singphos ngu ai ga gaw Thai masha ni tsun shamying ai ga re hpe mung sang lang da nga ai. Myen amyu nig aw ndai hpe grau nna jai lang nhtawm (သိန္းေဖါ) ngu tsun lang ma ai.
Sasana sara Roberts hte Gies gaw 1892 du hkra, Kakhyens ni ngu ai ga hte ka lang ma sai. Sasana sara Ola Hanson du wa ai shaloi, ndai Kakhyens ni gaw kadai ni rai ngu bai gawn dat nu ai. Hanson shi nan mung ndai Ka Khyens ngu ai lam hpe grai myit shang sha let nhti nhtang gawn nhtawm lawu na hku tsun shaleng wu ai. Kachin ngu ai ga hpe kadai shamying nna kaning ngu ai lachyum re hpe Jinghpaw ni nchye na ma ai ngu nna hpang nu ai. Ola Hanson hku nna gaw gara hku sawk mu wu ai hpe bai yu yu ga.
Ka Khyen amyu gaw lahta Myen mung Mogaung, Bhamoo, lahta Sam mung hte hka hku, Hugawng pa mayan e nga ai amyu masha ni hta law malawng sat lawat bung ai ni hpe gumhpawn nna shamying ai re hpe gawn yu lu wu ai. Ndai amyu ni hta shaga ai ga nsen tsaw nem hte shai ai hku matut mahkai tsun shaga ai hpe mung mu wu ai. Raitim, yawng hte gaw labau ginju rum nna hkai hkrat wa ai Wa HKyet wa Singgawng kaw na yu hkrat wa ai ni re hpe n gup aga hte htawn hkrat wa ai labau hpe tsun hkai ai hta mu lu wu ai. Wa Hkyet kaw na pra hkrat wa ai ni gaw lawu na hte maren rai nga ai.
Gam- Marip wa Kumja Magam
Naw- Lahtaw wa Naw Lawn
La- Lahpai wa Daina La or (La Tsan)
Tu- Trsit wa Tu Hkum
Tang- Maran wa Ningshawng
Yaw- Nhkum hpan amyu
Hka- Lahtaw hka shu hka sha (Hanson a ningmu)
Kying- Maran amyu hpan ni rai ma ai.
Raitim, Wa Hkyet wa gaw madu jan masum lu nna shawng na madu jan Magawng Kabang Majan gaw Gumsa (Du) amyu ni hpe shaprat nhtawm, hpang na madu jan gaw Gumlau (Yu maya) ni hpe shaprat wu ai nga nna Jinghpaw ni hpe madung tawn hka ja ai Antropologist Leach bai gawn da nga ai. Dai majaw ndai Kakhyens ni hta gumsa hte gumlau hpe pawng dan mayu sam ai. Hanson gawn ai hku Wa Hkyet kaw nna sha gawn ai nga yang gaw, Wa Hkyet a shawng na labau hpe nhkra ya lu nga ai. Wa HKyet hta nlawm ai ni gw Kachin hta nlawm na lam bai pru wa nga ai. Wunpawng hta gaw, Wa HKyet hta nlawm ai shawng daw na ni mung lawm ai lam labau gaw tsun nga ai.
Lam maga mi hku bai yu ai shaloi, Ka-Khyens ngu ai ga hpe Miwa hte Sam ni jawm tsun shamying ai kaw na byin wa ai re lam lawu na hku sawk tam da wu ai. Tai ga shaga ai amyu hpe Shan (Sam), Braginyaw ga shaga ai amyu hpe Karen (Kayin), Jinghpaw or Dumhpaw or Chyinghpaw ga shaga ai ni hpe Ka-Khyens ngu ai hpe gawn yu wu ai. Sam hte Palaung ni gaw Jinghpaw ni hpe 'Hkang' bum masha ngu tsun nna, Jinghpaw ni mung ခ်င္ း-Chin ni hpe Hkang ngu bai htawt tsun lang nga ma ai. Miwa ni bai rai jang Jinghpaw ni hpe Ye Jein (masha shazai) ngu tsun shamying ma ai. Dai ga hpe nan Jinghpaw ni rai jang Yawyin ngu bai nsen shapraw lang nna Lishaw (Lisu) amyu ni hpe htawt shaga mu ai. Dai majaw Jinghpaw ni gaw (Hkang) ngu ai hte (Ye Jein) ngu ai hpe nhkap la nna, anhte gaw Jinghpaw she re ngu nna nga nga ai amyu rai nga ai. Ndai ga hpe Jinghpaw the kahtep ai Sam hte Miwa ni hku nna Ye Jein ngu tsun lang taw nga sai rai nga ai. Hkang-Jein ngu tsun ai hpe Jinghpaw nkau mi grau nna Sam hte kanawn ai ni gaw shanhte na shanhte Hkang-Je or Hkang Jin ngu tsun shamying nga sai. Kincaid gaw lawu ga na lung wa ai re majaw mung, Myen hte Sam ni hte Mandalay kaw na kanawn wu ai majaw mung ndai masha ni kaw na Hkang-Jein ngu ai ga hpe na da nu ai. Shi hku nna Ka-Khyens ngu ai ga si the ka matsing hpang nu ai. Mogaung e hkrum ai Jinghpaw ni gaw anhte Ga Hkyeng ni rai ga ai ngu yang ngu na, Khang-Jen rai ga ai ngu yang ngu na sai. Dai majaw Ga Hkyeng or Ka-Khyens ngu nna Sasana sara Kincaid garai ndu ai kawn tsun shamying nga sai hpe mu lu ai.
Raitim, Sam hku Hkang ngu ai hte Miwa hku Ye Jein ngu ai hpe Hkang Jein ngu nna bumga mayan e nga ai masha ni hpe galoi kaw nna tsun nga sai hpe gaw kadai nlu gawn shi nga ai. English ni a prat du wa ai shaloi, Hkang Jein or Hka Hkyen or Ka-Khyens ngu nna tsun hkrum sai. Raitim, Myen amyu sha ni gaw (Kha-Chin-ခါး ခ်င္) hkri hte Hka or (Ka-Chin-က ခ်င္) ka mayu ai amyu ngu ai nsen hte lachyum bai htai ai gaw Ma Khin Mya a ka mayu ai amyu hpe shamying ai re nga ai de du wa sai. Lam mi hku yu ai shaloi, Ma Khin Mya a shawng kaw nna Ka-chin nre sha Tinghpow ngu nna mung tsun lang nga sai hpe John Anderson a laika (1967) hta mu lu nga ai. Dai majaw, Myen hku nna Tinghpow (သိန္းေဖါ) amyu ngu ai madung rai nna (က ခ်င္၊ Ka mayu ai amyu) ngu ai gaw English ni tsun ai kaw na bau la ai ga nsen hpe ka da ai re ngu a dan a dawng mu lu nga sai. Lachyum madung gaw bum nga masha shazai ni (Hkang-Jein) ngu ai kaw na byin wa sai hpe mu lu nga ai.
Raitim, myit lawm hpa gaw, lahta Myen mung hpe English ni tara shang uphkang ai hpang Manmaw kaw Sasana lamu ga Acre (10) mung majoi masat ya, Sasana sara Roberts hte mung kaja hkau re ai Mung maden du Major Cook gaw "Ka-khyens ni gaw Chin hte grai bung ai" ngu tsun wu ai. Roberts gaw Jinghpaw ni a matu ga byan ai hta mung karum lawm lu ai hte, Major Cook tsun ai ga the maren English ni a n gup n gau kaw nna, Kakhyens hpe Ka-Chin ngu nna dai aten kawn shamying ang sai ngu ngai hku nna sawn la lu nngai.
Ndai mabyin ni a shawng daw de, Myen amyu ni hte grai wa htinglu htinglai kanawn ai lam nnga ai majaw (က ခ်င္ Ka Chin) amyu ngu tsun na lam mi nnga nga ai. Dai majaw, Myen ga hku nna Kachin ngu ai hpe kaga mi (ka mayu ai amyu) ngu gale lang na lam mi nnga ai sha n ga, hka-hkri( ခါး ခ်င္ ) ngu na lam mung nnga nga ai. Sasana sara Kincaid e tsun ai Kakhyens (Ga Hkyeng) ni ngu ai mung shi hku nna gyin shalat ai (or) Ga Hkyeng ni hte hkrum nna Ka Hkyen amyu ngu na lam mung nau wa njaw shi nga ai. Jinghpaw ngu ai hta Wunpawng amyu yawng hpe bum nga masha shazai ni ngu yang mung, ndai prat hta nau wa mi nhtap htuk dum saga ai nhten. Jinghpaw ngu ai ga langai chyu mung (Masha) ngu ai sha re nga nna tsun hkai ma ai. Dai majaw kaga alak mi Marip, Lahtaw, Lahpai ngu ai hte Maru, Lashi, Tsi ga shaga ai amyu ni yawng hpe hkyawm hkra tsun gin lawm na mung nmai byin nga ai. Dai majaw Kachin ngu yang Wunpawng amyu yawng lawm sai ngu tsun na yak tim, ndai prat hta Kachin ngu ai gaw Wunpawng amyu ni ngu tsun lang ra wa sai. Antropology hku bai gawn yang chyawm gaw ndai masha shazai ni gaw Mongo-Tibetan kaw na yu hkrat wa ai Tibeto-Burman de bai gale du wa na re.
Wunpawng amyu ngu ai hta gaw Gumsa hte Gumlau (Wa Hkyet Singgawng a madu jan Magawng Kabang Majan) kaw na prat pra ai ni re ngu ai ht alai, Jinghpaw ni a lam hpe madung tawn sagawn ai Antropologist E.R. Leach bai sang lang dan ai gaw:
1. Kachin - Wunpawng Amyu ngu ai hta hpan lahkawng lawm ai. Gumlau hte Gumsa, Du hte Darat Daroi hpe gumhpawn nna tsun ai re nga ai.
A. Du Leng- Gumlau
B. Tsasen- Gumsa hte Gumlau
C. Gauri- Gumsa
2. Atsi (Zi- Zaiwa) Gumsa hta lawm nna Maru-Lhovo hte Jinghpaw a lapran ga shaga ai.
3. Maru (Lhovo) Nkau mi Gumsa, nkau mi Gumlau
4. Lashi (Lachid) Law malawng Gumlau
5. Nung-Rawang (Hka-nung) Gumlau
6. Lisu or Lishaw (Yaw Yin)- nlu gawn shi wu ai.
Sawk yu lu na lam gaw:
1. Guide to the American Baptist Foreign Mission Society records, 1813-1961, Collection Number: 4424. Division of Rare and Manuscript Collections, Cornell University Library, American Baptist Missionary correspondence, 1829-1900, Eugenio Kincaid, 1830-1856 Box 2 Folder FM-22; Box 3 Folder FM-23
2. Hanson,Ola. The Kachins: their customs and Tradition, (Rangoon: American Baptist Mission Press, 1913), p.13-14.
3. Leach, E.R. Political System of Highland Burma, (London: Bell, 1954), p.56-59.
4. Anderson, John. Mandalay to Momien: a narrative of the two expeditions to western China of 1868-1875, (Culcutta: Macmillan, 1876), p.285.
5. Tegenfeldt, A Century Growth: Kachin Baptist Church of Burma, (Pasadena: William Carey Library, 1974).
Subscribe to: Posts (Atom)
eng_Latn kac_Latn eng_Latn wol_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn eng_Latn taq_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn eng_Latn kac_Latn eng_Latn fuv_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn eng_Latn taq_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn eng_Latn ceb_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn taq_Latn nus_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn umb_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn sna_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn lus_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn