Sara Lahtaw Zau Sam
World Environment Day Masat Mungga
(June 8, 2008)
Sara Lahtaw Zau Sam
Ga Nhpaw
Mani na nhtoi June 5 ya shani gaw Mungkan Makau Grupyin Makawp Maga Nhtoi (World Environment Day, 1972 ning hta UN kaw na hpaw ninghtan ya dat ai) rai nga ai. Myen mungdan hte rau mungkan mungdan shara shagu na, Asuya ni, Wuhpung Wuhpawng ni, Nawku Hpung ni law law galaw shajang ai hpe chye lu ai. Myen mungdan Hkristan Nawku Hpung ni hku gaw laksan masat nhtoi hku nna garai n galaw shi nga ai. YJH Ramma Komiti kaw na lai wa sai 2006 hte 2007 ning ni hta ndai Mungkan Makau Grupyin Makawp Maga Nhtoi hpe Mahkawn Ka Shalat Shingjawng ai Lamang Kaba hku nna galaw lai wa sai re.
Anhte a htingbu ni gaw kadai ni rai ta?
Ningpawt Ninghpang 1- 2:1-4a hpe hti yu ai shaloi lawu na hte maren hpan da ai lam hpe tsang hte tsang mu lu na re.
Langai ya: 1:1-2 Sumsing lamu & Ginding aga (Universe)
3-5 Nhtoi (Shani) & Nsin (Shana)
Lahkawng ya: 6-8 Hka & Sumsing lamu (sky)
Masum ya: 9-10 Hkarang, Aga & Hka Panglai, Nammukdara
11-13 Tsingdu tsingman, nsi naisi, nai man, nli tum, hpun amyu myu
Mali ya: 14-19 Shagan Kaba Lahkawng: Ajan & Shata jan
Manga ya: 20-23 Hka kaw nga ai Nga,Kaga hkrung ai baw amyu
Myu & Ntsa malen pyen ai U amyu hkum sumhpa
Kru ya: 24-25 Ga ntsa na dusat nhprang, yam nga amyu myu
26-27 Shinggyim masha ni (lasha & numsha)
Wenyi rawng ai masha asak hkrung lu na matu hpun kawa dusat dumyeng ni nga yang chyu sha mai byin ai nga ai. Lu na sha na, bu na hpun na, nga lu na matu gaw shawng na nhtoi manga ya tup hpan da ai lam ni n nga yang gara hku mung n mai byin nga ai. Dai majaw Karai Kasang gaw shi hpan da ai shinggyim masha ni asak hkrung nga lu na matu, shi hpan da ai tu matu, hkrung mahkrung hpe yu bausin makawp maga na lit hpe jaw ya dat ai rai nga ai. Htingbu ngu tsun ai shaloi masha shada da hpe sha tsun mayu ai n rai, rau nga makau grupyin hpe tsun mayu ai re majaw Karai Kasang a hpan da ai lam mahkra gaw shinggyim masha ni a “Htingbu” rai nga ai.
Masha shada hta pyi, N kaja ai Htingbu wa hte rau nga hkrup ai rai yang gara hku mung nga pyaw na lam n nga ai. Yangon ga na taik-hkan gawk ni kaw nga yu jang grau chye na nga ai. Dai hte maren, anhte a makau grupyin hpe tsawra lanu lahku ai lam n lu galaw ai rai yang, pyaw ngawn ai wuhpung wuhpawng byin wa lu na n rai nga ai. Anhte a htingbu hpun kawa, dusat dumyeng ni hpe anhte a hkum hte maren tsawra makawp maga ai lam n nga yang, lani hte lani grau grau hten za mat wa ai mungkan tai mat na sha rai nga ai. Nbung kaja lu sa lu chyu nga na matu hpun kawa, tsingdu tsingman, nampu nampan ni tsit tsawm nga ra ai. Hka san lu lu na matu hka shi, hka hpawk, hka panglai ni san seng nga ra ai. Hpun kawa ni htum mat jang du sat ni mung si htum wa na, lamu ga mung grau grau kahtet wa nna, hka ni mung grau tung kaba, laru ni byin, lamu ga kata grau kahtet wa nnang nawn kaba ni grau law byin wa na sha rai nga ai. Dai ni anhte hkrum hkra ngaai Nbung Laru Kaba ni, Nnang Nawn Kaba ni byin ai lam ni mahkra a npawt gaw anhte shinggyim masha ni a “Htingbu Kaja n tai ai majaw” rai nga ai. Sara Kaba Pogo gaw “Makau grupyin shingra tara a hpyen gaw anhte shinggyim masha nan rai nga ai” nga tsun ai.
Makau grupyin hten za mat wa ai a ru npawt ni
1. Lawhpa myit marin ai lam (Greed)
Karai Kasang gaw anhte shinggyim masha ni ra ai kaw lang na matu hpan da ya ai re. Rai tim, jahten sharun jahtum shamat kau na matu n rai nga ai. Gandhi tsun ai gaw, “Mungkan gaw anhte a ra ai lam a matu madi shadaw ya ai re, ra marin ai lam a matu n re” (The earth can provide for our need but not our greed). Leo Tolstoy tsun ai gaw; “Masha hpe si shangun ai gaw myit marin lawhpa ai lam re”. Anhte Buga ni hkan du hkawm yu ai shaloi moi na hpun maling mala ni atsia awai krin mat sai. Hpung kaba ni, kran ram sai ni hpe sha kran ai n rai nga ai, nga manga hpun mahkra hpe, hpun nkau mi hpe pawt pyi n ngam ai la kau ai. Yu yu Nga hkwi sha ai hku myit n dik ai sha, bawm kapaw sha, jak hte nat gaba ai lam galaw ai majaw Nga myu ni htum mat wa sai. Moi grai katsi tsit san tsawm ai Mali Hka ya dai ni aten hpring ngu na daram maza ni hte hpring rai hkanu mat nga sai. Anhte a lawhpa myit marin ai majaw sha rai nga ai.
2. Tinggyeng myit jasat (Arrogance)
Anhte shinggyim masha ni gaw, grau nna Hkristan ni hkam al ai lam gaw, kaga makau grupyin ni mahkra hta masha gaw ahkyak kaba dik htum, grau dik htum, Karai Kasang gaw masha hpe myit ra “up hkang”na ahkang jaw da ai ngu hkam la ai re. Dai majaw kaga ni mahkra hpe hpa n nawn, ra ai hku jahten sharun mat wa ai hpe mu lu nga ai.
Moi Jinghpaw Wunpawng myu sha ni Nat Jaw ten hta Nam, Maling mala ni hpe grai chye hkrit, hkungga, manu shadan lai wa saga ai. Nat ni shara shagu nga ai, Maling ni hpe mung Nat ni yu sin nga ai majaw “Hkrit” ra ai “Hkrit Maling” rai nga ai. Nam Maling kaba ni hpe kadai mung n hkra gwi ai majaw, hpun ni hpe magawn kadai n kran ai, grai tsit tsawm ai buga tai lai wa sai. Shingra tara ni mung grai hkrak ai majaw, Jinghpaw ni gaw Na-ri, Pyek-kading n lu tim, makau grupyin hpun kawa, nampu nampan, nsi naisi, u malen dusat dumyeng ni hpe yu nna shingra tara hpe chye masam maram, shi aten hte aten bungli galaw, sak hkrung wa ai rai nga ai.
Rai tim, Hkristan tai wa ai kaw na Nam Maling Mala ni krin hpang mat wa ai. Yesu a mying ningsang hte maling mala ni hpe hkyen kau ai re. Nat kawa na n hkrit ra mat ai majaw rai nga ai. Anhte a tinggyeng akyu ara a matu Yesu a mying ningsang gang nna galaw sha ai zawn rai nga ai. Hpun kawa, dusat ni hpe jahtum kau, shingra tara ni hpe shamat kau ai gaw Karai Kasang she re ai zawn rai mat wa nga ai.
May 3 ya shani byin lai wa sai Nargis Nbung Laru a majaw Duhka Tsinyam hkrum ai jahpan ni hta, masha ni hpe sha ke-se-ye karum kahtau ai lam galaw ai n rai, dusat ni hpe mung lu sha madi shadaw jaw sha ai lam Shi laika, Journal ni hpe hti ai shaloi mu lu nga ai. Dai hta, hpun ni hpe mung duhka tinyam hkrum nga ai jahpan hta bang da ai hpe mu lu nga ai. Yangon mare kata hta gaw masha hpe hkye ai hta, hpun ni hpe jasan jaseng la ai she grau aten jaw ra nga ai.
Nye a ningmu hta, Nargis duhka de jahpan hta Nat ni hpe mung bang jat mayu ai. Hpun ni daw agrawp mat, daw hten mat ai majaw Thit-pin tsaunt-nat ni kade mi matsan mayan rai nga na hpe shingran mu nngai. Lagat hpun kaba ba re ni mahtang daw mat nga ai. Hpu nau ni a makam hta Hpun kaba, grau nna Lagat hpun ni hta Mare Sin Nat, Hpun Sin Nat shingbyi nga ai ngu kam sham ai hte, jaw jau nawku nga shajang ma ai. Nat ni mung dai hte kaung-tsa taw nga ai wa, ya Nargis a majaw gara de hprawng shajang masai kun? Dai majaw Nargis duhka jahpan hta Nat ni hpe mung bang la ra nga ai. Tsun mayu ai gaw, masha a tinggyengmyit jasat a majaw masha hkum tsun, Nat ni pyi duhka tsinyam hkrum ra nga ai.
N.N 1:28
Shaloi Karai Kasang gaw shan hpe shaman ya nna, Karai Kasang shan hpe tsun mu ai gaw, Nan kashu kasha shaprat nna mayat maya wa mu; ga ting hpe jahpring nna dai hpe up nga lu mu: nammukdara hta rawng ai nga ni a ntsa e mung, lamu kata na ntsa malen e pyen ai u ni a ntsa e mung, ga ntsa e nsoi nsa rawng ai shamu shamawt chye ai baw mahkra a ntsa e mung a up nga mu, ngu wu ai.
“Up” shangun ai lam gaw, roi sha, dang sha, jahten sharun, tinggyeng a matu jai lang shangun ai n rai nga ai. “Up” nga u nga tsun ai ga hpe grau sanglang ai hku nna N.N 2:15 hpe bai hti yu ga, Shaloi Yehowa Karai Kasang gaw dai masha hpe woi la nna, Edin sun hpe yu lajang na hte sin nga na matu; tawn da wu ai. Karai Kasang gaw mungkan hpe tsawm htap hkra hpan da ai hte, n hten n run ai sha galoi mung tsit tsawm nga hkra masha hpe matut lit jaw da ai she rai nga.
3. N chye na ai lam (Ignorance)
Makau grupyin hte seng ai machye machyang ni n nga ai, gara hku yu, sin, makawp maga ra n chye ai lam ni a majaw mung rai nga ai. Laning mi shara langai htawt nna yi hkyen sha ai lam ni gaw, n chye ai majaw rai nga ai. Shara mi hta shaning na na mai galaw sha hkra ladat n chye ai majaw mung rai nga. Nam maling, hpun ni hpe kran kau ai hte maren gara hku bai malai hkai ra na hpe n chye ai, atsawm aten dep n lu hkai ai.
Mare kaba de du nga sai ni mung, n dum shami rai makau grupyin hpe jahten nga ga ai. Ga Shadawn, maza ni hpe majoi n myit yu ai sha hkup mara kabai chye nga ga ai. Tinang kabai dat ai maza ni gaw tinang a makau grupyin hpe shaning na na hkra machyi shangun nga ai. Hkrup mara lam ntsa kabai kau dat ai chyut chyut ik langai gaw shaning (500 jan) na hkra dai hku naw nga nga lu ai. Ndai Lawhpa myit marin ai lam, Tinggyeng myit jasat lam, N chye na ai lam ni gaw Shingra Maka hte seng ai tsinyam tsindam ni hpe byin shangun nga ai masha a akyang arawn alai awu asin re ai lam (Moral pollution) ni rai nga ai.
Shingra Maka hte seng ai tsinyam tsindam ni
1. Mungkan kahtet wa ai lam (Global warming)
2. Ozone hpa nna baw mat wa ai lam (Depletion of the Ozone Layer)
3. Nbung n kaja mat ai lam (Air pollution)
4. Hka n san mat ai lam (Water pollution)
5. Nam maling ni hkun hkraw ai lam (Deforestation)
6. Ga sau namhpum ni htum mat ai lam (Soil erosion)
Shingrai, Nbung laru ni, Hka mawru, Nnang Nawn ai lam, Wan bum kapaw ai, Marang Kaba htu, Hku wa kaba byin wa, Hkyen bum ni byawng hkrat mat ai, mare ni hpe panglai kaup mat wa ng sai. Dai ni mungkan sumal (world map) hpe bai soi lajang ra mat sai lam chye lu ai. Bum ni layang tai mat, Hka panglai ni hkyet mat, Hkyen Bum ni byawng mat, Mare nkau mi hka kaup nna n nga mat ai majaw rai nga ai. Dai zawn re Shingra Maka hte seng ai tsinyam tsindam ni byin wa, masha hte dusat ni mun kaba sen kaba wan kaba si htum mat wa nga ai lam ni gaw masha shada da sat hkat ai lachyum sha rai nga ai. Majan a majaw sha masha ni si ru mat lu ai n rai, anhte a shingra tara a ntsa n gawn n sawn di ai, Sat nat masa (terrorism) lang ai, awu asin re akyang arawn alai ni a majaw mung si htum ra nga ai.
Nta Madu Kaja Htingbu Kaja
Dai ning na KBC a ga baw, “Tara Rap Ra Yesu hte sha” nga ai hta; shinggyim masha shada da la pran na tara rap ra lam hpe madung tsun ai re hpe chye lu ai. Masha shada da kade daram wa mi tara rap ra hkra galaw shakut nga ai rai tim, makau grupyin shingra tara hte shinggyim masha ni a lapran hta tara rap ra lam n nga yang kaman sha rai nga ai. Dai majaw Yesu Hkristu gaw “Na a htingbu wa hpe na a hkum hte marennang tsawra lu na ndai” Marku 12:31 (Yesu a Numhtet Ga Kaba Lahkawng hta na langai) nga matsun da ai re. Dai ni anhte a hkum hpe anhte tsawra ai zawn, anhte shada da tsawra hkat nga ai zawn, anhte a makau grupyin shingra tara hpe mung tsawra lu na ahkyak kaba nan rai nga ai.
Hkye hkrang la ai lam (ke-tin-chin) ngu ai gaw masha a matu sha n re, Karai Kasang hpan da ai lam mahkra a matu rai nga ai. N.N 9 hta; Noa Sha-u ing ai lam hpe yu ai shaloi, masha hpe sha hkye la ai n rai, dusat dumyeng hkum sumhpa hpe mung hkye la ai lam hpe mu lu nga ai. Karai Kasang gaw Noa hte sha Ga Shaka tawn ai n rai, shi hpan da ai lam ni mahkra hte mung Ga Shaka tawn ai lam hpe mu lu nga ai.
Roma 8:19-21 hpe hti yu ai shaloi;
Nga yawng nga pra mung myit ndawt ai hte, Karai Kasang a kashu kasha ni a paw pru na ra ai hpe ala nga ma ai. Dai nga yawng nga pra chyawm gaw, hten run lam npu e shagrit kau ai hkrum rai timung, tinang ra ai hku n re ai sha, nga yawng nga pra nan lala sharen da ngu ai hten mat ai kaw na shalawt dat ai hkrum nna, Karai Kasang a kashu kasha ni a pru lawt wa ngu ai hpung shingkang hta shang lu na, myit mada nga nna, dai hpe shagrit kau ai wa a majaw, shagrit kau ai hkam nga ai.
Nga yawng nga pra mahkra gaw Madu Yesu a hkye hkrang la ai lam hte seng nga ai ngu ai hpe chye lu nga ai. Yesu a Wudang gaw hpun kawa, dusat ni yawng a matu mung rai nga ai.
Kolose 1:20 hta;
Shi a wudang na hkaw ai asai hte mahku mara shatai let, shi a lata e yawng hte hpe shi hkum hte htinglu htinglai ya nga ai: rai sa, sumsing lamu e nga ai hte hpe rai timung, ginding aga e nga ai hte hpe rai timung, shi a lata hte htinglu htinglai ya nga ai.
Ga Hpungdim
Amerikan mungdan a Ningtau Gumsan (Tamada) tai lai wa sai Al Gore gaw, mungkan kahtet wa ai lam (Global warming) hte seng nna “An Inconvenient Truth” (Htep hkrak n rai mat sai teng man lam) ngu ai sumla hkrung hku nna tang madun ai lam a majaw, lai wa sai 2007 ning hta Nobel Peace Prize, Oscars hte kaga kumhpa law law shagrau hkrum sai re. Shi a tang madun ai lam ni hta na langai mi hpe tsun dan mayu ai.
Shu hpe wan nawn da ai hpunglum grai prut taw nga sai di hta bang dat yang kalang lata bai kahtang pru mat wa na re. Rai tim, loili lum ai hka bang da ai di hta bang nna npu kaw na wan nawn dat, angwi ngwi angwi kahtet wa ai shaloi shu gaw kahtang pru na n rai nga ai. Grai kahtet wa ai shaloi gara hku mung mai hprawng na lam n nga sai. Langai ngai sha n sa hkye jang gaw si mat na sha rai nga ai.
Dai ni anhte a mabyin masa mung dai hku sha rai nga ai. Mungkan gaw lani hte lani grai kahtet wa nga sai, anhte gara de mung mai hprawng na n rai, anhte dumhprang nna lu ai aten ni hta, mungkan hpe dangdi dangdep lu ai made bai shatsawm shahtap makawp maga la yang chyu sha myit mada shara nga na re.
“Mungkan hte n seng ai, anhte gaw manam she re, mungkan gaw anhte a jahkring jahkra sa shingbyi ai shara she re” nga hkam la sharin achyin ai lam ni gaw, maga mi de, mungkan hpe lit n la gwi ai, n kam la ai lam byin shangun nga ai. Kadai mung “Nta Madu” myit n rawng mat sai, lagu lagut damya myit hte nga daw laman myit ra ai hku, tinang a tinggyeng akyu ara a matu Nam Maling, hpun kawa, dusat dumyeng ni hpe jahtum shaza kau wa nga ga ai. Shingre n kaja ai awu asin re ai akyang arawn alai ni hpe galai sharai ra nga ga ai (Dai ning na WED Ga baw gaw “CO2 Kick the Habit!” rai nga ai ). Karai Kasang lit jaw da ai hte maren mungkan ga a Nta Madu Kaja tai let, Yesu Hkristu a Numhtet Ga rai nga ai Htingbu Kaja byin hkra shakut shaja sa wa ga.
knc_Latn eng_Latn eng_Latn knc_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn mos_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn