2 0 1 1
n in g
Sep tem b er
sh a ta
praw
(2)
ya
kaw
na
sha p raw
a i.
ANHTE A AWNG PADANG
YEHOWA
KARAI KASANG JJune u 9, 2011 ya shani akajawng sha byin hpang wa aaii hpyen majan a majaw Laiza Buga Hkalup hpung kkaw a na mung, Mungmasa a matu laja lana akyu hpyi ggarum a nga ai lam hpe chye lu ai. Hkying hkum 24 ttup uupp laiza muklum kata nga ai lawk hte lawk lit la let Behtela kyuhpyi gawk hta akyu hpyi shakut ya nga ai hpe chye lu ai. Ndai kyuhpyi hpawng hpe July shata 10 ya shani kaw na hpang wa ai re. N d kyuhpyi hpawng hte seng nna, Laiza Buga Ndai H k Hkalup hpung Sr. Sumlut Gun Seng kaw nna tsun ssanglang an dan ai lam ni gaw: 11.. Mungmasa Hpyenmasa lam ni hta anhte W Wunpawng mungdan shanglawt lu na matu, 22.. Kamsham ai hpung masha ni mung Karai K a Kasang hte matut mahkai ai lam grau ni wa nna, w e lam hta n-gun lu, myit simsa ai lam lu la na wenyi m a matu. 33.. Shawng lam de nga ai myutsaw mungtsaw sshare ha shagan ni mung kamsham ai hpung shawa ni kkaw a na kyuhpyi garum ya ai hpe na chye nna n-gun lluu la mu ga ngu yaw shada ai. Kyuhpyi hpawng hpe matut manoi galaw ssaa wa na lam hta aten masa hta hkan nna, kyuhpyi tten en galai mat wa na re. Kamsham ai hpung masha nnii mung kyuhpyi ai hte wenyi majan hta dangdi ai made shanglawm mat wa na re ai hpe ddangdep a Seng Nu Ja matut sanglang dan ai. m Mahte Laika 7:7
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
Edita Nsen NI TIM, TSAN NGA AI SIMSA LAM HPE GANG KAYEP LA GA........... Kachin hta prat ningnan kasat gala majan gaw April 1, 1898 kaw nna nga wa sai. British hpyen magam bungli gun hpang mat wa ai kaw nna kasat gala shayan mat wa ai gaw daini duhkra rai taw nga sai. Nde shawng shawng de ginru ginsa majan ni, duwa shadada kasat hkat ai matai dawk chyinghkraw galu majan ni (gsd. Daihpa-Pisa majan), Kachin wuhpung kata hta shaning aten galu bumba batba shara shagu shadada sat, kasat hkat ai “gumlau-gumsa majan” ni nga lai wa saga ai. British colony prat (2nd Mungkan majan n du shi ai shaloi) hta British hpyela galaw ai Kachin marai (852) du nga sai. British Kachin hpyenla ni British akyu ara matu sansan, Kachin duwa ni hpe kasat sat ai majan, Mesopotamia majan, Kurds majan, India Malabar majan, Malaysia zunlawng majan, Saya,San hkailu hkaisha rawt malan ninghkap shamu shamawt (1930), Wa amyusha majan (1933-4) …. ni hpe kasat shazim lai wa sai. Japan Fascist majan prat hta mung British Kachin Levy, American Kachin Ranger ngu nna Kachin mungshawa dawwa dawtsa kasat lai wa sai. Munghpawm Myen mungdan shanglawt lu wa ai hte mungdan dinghku majan bai byin shayan wa ai hta mung Myen hte alakmi, Karen hte hpanmi rai kasat chyi hkat lai wa sai. Lahpai Naw Seng (PNDF) hpung ni hte Kachin hpyendap ni shadada nut kasat hkat lai wa sai. Shanglawt rawt malan prat (50 yrs, half century) hta mung matut nna ashawng ahpang, kade nde hkum sumhpa kasat shayan hkrat mat wa sai. Kade nde, ashawng ahpang yawng hte kasat gala hkringzim ai, ngu ai gaw 1994-2010 (16 yrs) lapran hta, rai lai wa sai. Ndai ni gaw lai mat wa sai shaning (100) laman na kasat gala majan ni hpe bai myitdum alai yu ai, rai nga ai. India Singpho masha jahpan gaw 20,000 (+) jan nga nhtawm, Miwa Wunpawng jahpan gaw 120,000 grupyin nga shajang ai. Myen Mung ting na Kachin gaw 1,000,000 grupyin re ai hpe, tsun nga ma ai. Ndai hta maigan de pru hkawm mat ai Kachin jahpan ni mung lawm nga ai. Raiyang, mungkan ting na Kachin jahpan gaw sen shi-langai hte mun mali grupyin rai nga ai. 1994 hta shapraw ai Myen Mung ting na makam masham jahpan hpe yu yang Buddhist (83%), Christan (12%), Muslim(4%) hte Natjaw htunghking makam (1%) rai shajang nga ai. Education hte Occupation Project masing hku sawk sagawn shapraw ai “hpaji graph masat madun” hta Myen Mung ting na amyusha ni hte shingdaw dan ai kaw, Kachin gaw hpang jahtum madang e madun shakap tawn ai. Mungdaw asuya magam bungli rung kaba ni hkan mung Kachin masha hpe mu yak wa nga ai. British yuptung jahpan 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941 ni HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
hte U Nu prat, Tawlan-ye Council prat, MSL, SLORC, SPDC prat ni hkan na yuptung masha jahpan ni hpe shingdaw yu yang, Kachin masha jahpan gaw lanyan htum kaw lawm nga ai. Tsalam masat shadang hku tsun yang loi jat dat, yawm dat, maren dingyang byin dat rai nga ai. Sam, Palawng, Hkang, Rahkine jahpan gaw shawng de kagat nga ai. Galawlu galawsha lam hta mung Kachin gaw Sam, Myen, Wa hte shingdaw yang hpang hkrat nga ai. Shaning (100) ning grupyin laman Kachin kata galu kaba lam graph madun tsaw lung wa ai nga tim, rau nga rau hpawng kaga amyusha ni hte shingdaw yang, graph madun nem hkrat nga ai hpe, mu lu nga ai. Galai shai lawan taw ai globalization branglang mungkan prat mung rai mat nga ai. 2050AD hta, mungkan e masha amyu nkau kahtap nna mat ma wa na re, ngu scholar ni sawn tawn ma ai. Ndai category hta angbang nga ai jahpan law nga ai. Yaq-daini gaw masha amyu ningnan, aga ningnan kahtap pru wa ai ngu, n nga sai. Moi, ginru ginsa prat hta gaw nga ai. Daini gaw, ginchyup gumhpawm mat wa ai hkrang hkrai rai mat nga ai. N dum shami, dum nga ninglen shi hkrai hkrai byin nga ai hkrang, rai nga ai. Kachin amyusha ni lawt lu lam hta mung hpyen hpan hkum sumhpa kaw na shalawt la ra nga ai zawn, tinang hpe hkang abat shayak dauyin shangun ai tinang concept, arawn alai, htunghking jasat jasa nkau, ngasa jasat, hkamla ai ningmu satlawat na hkawt gram shalawt la ra nga sai.
Edita Hpung Executive Editors: B.D. Maran Shawnghtawk Tsing Pan Dumsa LawtAwng Reporters: Shagawng Brang Nang Zin Seng Nu Ja A Htung Zen Myat A Ba Li
Designers A Ba Awng A Gu Awng
Slg. La Rip (RANIR Coordinator - 1) Tel: +86 189 8823 4653 Kareng Awng (In-Charge D&M) A Ba Awng (Deputy In-Charge D&M) Shong Shong (Administrator D&M) Nbwi Sam (Manager) Matut mahkai hkringdat Documentation & Media Desk Relief Action Network for IDP and Refugee (RANIR) Email: ranir-shiga@kachinrelief.org Tel: +86 153 8882 1215
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
HPYEN-YEN SHIGA
TSAWRA MYIT HTE WOI LAKAWN LANAWN Laiza mare Hpyen-yen kaw na hpyen-yen jawngma marai (30) jan hpe Kahtawlik Nawku hpung kaw na Wajau Joseph Nbwi Naw kawn tsawra myit hte woi lakawn nga ai lam chye lu ai. Ndai Hpyen-yen jawngma ni hta kanu/kawa n lawm ai Hpyen-yen jawngma ni mung lawm nga ai. Shingbyi shara hte shat malu masha ni hpe shawng nnan daw de Wajau Joseph Nbwi Naw hku nna woi awn let lajang ya nga ai hpe mung chye lu ai. July shata praw de na gaw Wunpawng Mungdan Shanglawt Asuya kaw nna shat malu masha ni hpe garum madi shadaw ya nga ai hpe ma chyelu ga ai. Ya na zawn jawngma ni hpe lakawn ai lam byin hpang wa ai hte seng nna Wajau hte hkrum shaga yu yang: “June shata (10) ya jan hkan e Namsan Yang mare kaw na Lazum Pri Lum ngu ai asak (13) ning daram re ai num kasha langai, kanu kawa ni mung n lawm ai shi hkrai hkum kaw
kap ai labu palawng hte sha du pru wa ai. Dai ma hpe matsan dum ai hte atsawm sha hkap la nhtawm nga shara lajang ya, labu palawng mari ya, jawng shalung ya rai nna lakawn la hpang wa sai. Dai hpang kanu kawa ni nan sa ap ai. Nkau mi gaw ma shada da tsun dan hkat nna, ma ni shanhte hkrai shanhte sa wa ai. Dai hpang gaungwi ngwi masha law wa nna marai (50) jan daram du wa sai. Ya chyawm, ma nkau mi gaw kanu kawa ni
hte Hpumlum Yang Dabang, Je Yang Dabang de htawt mat ai majaw jawngma marai (34) sha nga sai re. Shat malu masha hte seng nna Wunpawng Mungdan Shanglawt Asuya jaw sha taw ai majaw, yakhkak ai lam n nga ai. Raitim, nshung ta du wa yang na matu panep nba n law ai, yakhkak ai lam ni gaw nga ai.� nga nna ya na zawn tsun sang lang dan ai. Shagawng Brang
Yinjang Nawku Hpung Ni Buhpun Palawng hte Sha Sau Matut Garum Laiza-12.9.2011
Yinjang Nawku hpung ni hpyen-yen ni hpe buhpun palawng, sha sau hte garum ningtum gumhpraw garum jaw ai lam chye lu ai. Laiwa sai 27. 8. 2011 ya shani hta mung yang-yi, kahkum, shakau hpraw, nga jahkraw hte buhpun palawng ni garum jaw sai lam hpe chye lu ai. Ndai zawn garum ai lam hpe Hpyen-yen Lakawn Lanawn Komiti (IRRC) kaw nna kabu gara hkap la lu sai hte garan ya sai lam hpe chye lu ai. Seng + Zin RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
HPYEN-YEN SHIGA
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
MAGA YANG HPYEN-YEN DABANG
M
aga Yang Hpyen-yen dabang gaw Maga yang mare kata kaw nga ai dabang langai rai nga ai. Miwa Mung Hka Shang mare a lawu maga U Ra mare hte jarit mung rai nga ai. Dabang de hpyen-yen du wa ai masha 1200/1300 jan ram rai nga sai. Mare (18) kaw nna htinggaw 300 jan yen du wa ai dabang langai mung rai nga ai. Maga Yang mare gaw “yang” ngu shamying tim,
bum kaba ni a lapran kaw re. Shawoi dai shara gaw htinggaw (5) dang sha nga ai kaw hpyen-yen ni du wa nhtawm hpyenyen dabang galaw byin wa ai re. Hkawm sa hkawm wa hkrunlam grai yak ai shara re ai hta n ga, Si maw si mai tamlu tamsha mari lu mari sha na mung yak la ai shara, kawng marawn re majaw htingra jahkrat nna n’ta gap na mung grai yak ai shara langai mi re. Htinggaw langai n’ta langai rai nna nga ai zawn barak hku mung matsut nga ra ai. Hpaji jawng hpe Ma shalet jawng, jawng kaji kaw nna tsang (6) du hkra hpaw tawn ai raitim, arung arai yakhkak ai sha n ga tsang (6) a lahta jawngma ni jawng n lu lung ai mung law law rai nga ai. Grau nna lusha hpe Miwa Gumsan mungdan kaw nna htaw bang la ra ai hta Miwa Asuya a mung masa galai shai wa chye ai lam ni gaw Maga Yang Hpyenyen dabang a lusha hparan ai lam hpe a htu hkra shangun ya lu nga ai. A Htung
HPUN HTAW MAWDAW LANGAI GALAU Laiza 30.8.2011 ya shani Manau Wang hpyen-yen dabang a matu ju -hpun sa htaw la ai mawdaw langai Lama Yang mare makau kaw galau mat ai lam hpe chye lu ai. Hpyen-yen masha ni hpe shadu jaw na ju-hpun a matu mawdaw la Zau Ban gau ai “TungHpung” mawdaw hte Maisak Pa de hpun sa htaw la ngut nna wa ai hta Lama Yang mare lai kaw na kawng gadawng hta mawdaw “tailawt” marai (6) gaw hpa n byin ai raitim, marai (22) gaw daw nna htingnut hkrat wa nhtawm hkala nba kaji kajaw hkrum sha ma ai hpe chye lu galau mat ai rai nga ai. Ndai mawdaw ai. Shagawng Brang kaw hpun hta sa na matu hpyen-yen masha marai (28) hkan lawm ai kaw na HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
HPYEN-YEN SHIGA
MANMAW BUGA HTA HPYEN-YEN MASHA LAW LAW NGA
A
kajawng sha byin wa ai majan a majaw mare masha ni shimlum ai shara de hprawng yen hkawm ra nga ai. Ndai zawn hpyen yen hkawm nga ai mare masha ni gaw Manmaw hta mung law law nga nga ai. Manmaw de hprawng yen wa ai mare masha ni hpe Manmaw Buga hpung kaw na hkap lakawn la ai lam chye lu ai. Hpyen-yen
masha ni hpe Nawku Jawng wang hta n’ta galaw nna lakawn da ai lam hpe chye lu ai. Hpyen-yen masha ni hpe Metta, Kayuna hte LDO (Local Deveploment Oganization) ni kaw nna madung dat let madi shadaw nga ai hte makau grup-ying kaw na hpung masha ni mung garum madi shadaw nga ai. Hpyen-yen masha yawng htinggaw (106) rai nna masha yawng (524) tup nga ai lam hpe Manmaw ginwang Ramma ningbaw Sr, La Roi kaw nna chye lu ai. Ndai hpyen-yen masha ni hpe matsan dum myit hte tinang Amyu tinang hpung masha re ai majaw hkap lakawn la ai lam re, Myen Asuya ni a matu masha gahkyin ya ai lam n re ai hpe mung chye na shangun mayu ai lam hpe chye lu ai. Nang Zin
MARAI 67 RAISAI Hpyen-Yen Lakawn Lanawn komiti lit la nhtawm, Laiza Mungshawa Tsi Rung hta shangai nga ai hpyen-yen masha mahkum nu num ni marai (68) tup rai sai. Laiza gaiwang kata kaw shanu shingbyi nga ai hpyen-yen ni hta ma hkum hte re ai nu num ni mung, law law wa lawm nga ai. Yawng rai yang ya nga ai marai (162) tup rai sai. Shangai ngut sai ni gaw, June 22 ya shani kawn september 11 ya laman, Manau Wang dabang hta na marai (17), Wunli Gawknu dabang hta marai (9), Masat Masum Gat dabang hta marai (5), Woichyai dabang hta na marai (25), Hpumlum Yang dabang hta marai (5), Je Yang dabang hta na marai (6) yawng rai yang marai (67) tup re ai. Shangai ai ma ni kaw na la kasha (38) hte num kasha (31) rai sai hpe September 11, 2011 ya shani na Hkamja Dap jahpan hpe mahta nna chye lu ai. Ma shangai
ai kanu num ni hta ma marun shangai ai marai lahkawng lawm ai. Ndai mahkum kanu ni hte shangai ngut ai machyangai kanu ni hpe Hkamja Dap, Myu Shayi Komiti hte kaga NGOs hpung ni kaw nna n-gun wa ai hpan malu masha jaw sha ya ai, makawp maga tsi htu ya ai hte laksan hku nna Ginjaw Myu Shayi Komiti ni gaw shangai ngut ai hpang shata mi n hpring shi ai ma kanu ni hpe nga shara hkyen lajang ya ai ladat ni hte gawn lajang ya nga ai re. Shagawng Brang RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
SAN/HTAI
HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN KOMITI NINGBAW
Salang Kaba Doi Pyi Sa Hte San Htai Ginjaw ni hta mung lakawn lanawn rung ni nga ai lam chye lu ai. Gara hku lata gindun nna bungli galaw ai lam hpe tsun dan ya rit? Htai: :Shanhte kaw na hpyenyen masha ni a lam, gara hku gawn lajang hkat ai ngu ai hpe rung laika (messages) hte matut mahkai galaw hkat ai. San: :Hpyen-yen Lakawn Lanawn Komiti byin pru wa ai labau hpe tsun dan ya rit? Htai: :2009 ning hta anhte hpe Myen hpyen asuya kaw nna BGF galaw na matu shadut ai. Ndai BGF galaw na shadut ai lam hpe n hkap la ai dingdung Sammung na “Kokang” laknak lang hpung ni hpe August shata hta a kajawng sha gasat zing la kau ai hte, anhte kata de mung byin wa yang na matu nga nna yaw shada let ginjaw kaw nna ndai Hpyenyen Komiti hpe hpaw hpang wa ai lam rai sai. San: :Hpyen-yen Lakawn Lanawn Komiti gaw hpyen-yen masha ni hpe garum ningtum jaw ya nga ai lam ni hpe tsun dan ya rit? Htai: :Shawng de gaw garum ningtum jaw na matu tau shajin da ai lam gaw n nga ai. Raitim daining 2011 June 20 ya maga kaw nna hpyen-yen masha ni du pru wa ai hte nnan e gaw shara hkap madun ai. Hpang e gaw malu masha n-gu hte si mai kaji kajaw hkap garan ya ai re. San: :Ginjaw Ginra Ginwang Ginjaw sha n ga, kaga Ginwang
San: :NGO/INGO ni hte makam masham hpung ni kaw nna garum ningtum jaw ya ai kade daram rai sai kun? Htai: :Garum ningtum jaw ai ngu ai hta lam amyu myu nga ai. Dai ni hpe anhte ni matsing ningting galaw da ai lam gaw nga ai. Raitim yawng gumhpawn nna tsun ga nga yang, mying n kam shapraw ai NGO hpung langai mi kaw nna garum ya ai ja-gumhpraw gaw Miwa gumhpraw yuan sen (25) rai sai. Dai kaw kaga nawku makam masham hpung ni hte buga amyu htunghking hpung ni garum ya ai arung arai ja gumhpraw yawng hpe, gumhpraw hte sawn ga nga yang gaw Miwa gumhpraw yuan sen (50) n yawm na daram anhte hkap lu la saga ai.
hpang wa sai. Dai kaw asuya gumhpraw lap sen Kyat (30) jai lang hpang wa sai. Dai hpang August shata htum September shata n du ai ten du hkra rai yang gaw lap sen Kyat (2200) hte Miwa gumhpraw yuan sen (2) rai sai. San: :Hpyen-yen ni hpe matut nna garum ningtum jaw lu na matu fund tam ai lam ni nga ai kun? Htai: :Ndai fund tam lam hte seng nna gaw anhte aja awa tam ai lam gaw garai n nga shi ai. Garum jaw mayu ai ni hpe anhte n’gup aga hte hpyi lajin ai lam ni gaw nga ai. Raitim mung grai wa masan sa hkra galaw lu ai lam gaw n nga shi ai.
San: :Malu masha hte seng nna ya aten du hkra kade daram garum ya sai kun? Htai: :Masha langai mi hpe lani mi n-gu kawk lahkawng masat da ai. Shat mai hte seng nna gaw, garum ningtum jaw ai ni shat mai atawng apa sa jaw da ai lam nga ai. Dai ni hpe garan ya ai. Anhte komiti kaw nna mung lani mi marai langai hpe shatmai gumhpraw lap Kyat (200) masat San: :Hpyen-yen ni hpe nna gumhpraw shale ya ai. Bai garum gawn lajang ya taw ai nkau mi hpe gaw si mai mari nna hta, dai ja-gumhpraw ni hte law hpran jaw ai. ai kun? Wunpawng Mungdan Shanglawt Asuya kaw na San: :Hkamja lam hte seng garum ya ai ja-gumhpraw gade nna gara hku garum ya ai kun? Htai: :Hpyen-yen masha ni daram rai sai kun? Htai: :Dai ni hkrai gaw madung a hkamja lam hte seng nna, n re. Anhte ndai 2011 June 16 ya shanhte hpe aten tup tsi gawn shani kaw nna Hpyen-yen Komiti lajang lu na matu Hpyen-yen ngu ai hpe hpaw hpang wa ai. dabang shagu hta tsi gawk ni June 17 kaw nna bungli shang hte tsi sara/num ni hpe lit jaw
HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
Dai tsi-jaw-gawk ni gaw tsirung de shadu ra ai ni hpe tsi-jawgawk mahkrun hte tsirung de shadu nhtawm gawn lajang ai lam ni nga ai. Shanhte hpe gaw manu jahpu n la ai sha tsi ya ai. Anhte Hpyen-yen Komiti ni kaw nna Ginjaw Hkamja Dap de gumhpraw bai gayin lajang ya ai ladat hte galaw nga ai re. San: :Hpaji lam hte seng nna gara hku garum ya ai kun? Htai: : June 20 jan hta hpyenyen ni du bang wa ai hte gaw jawngma ni mung lawm chyalu rai na hpe anhte ni myit sawn lu ai. Dai majaw jawngma ni hpe kaga jawng htawt lekmat mi n ra ai sha, jawng hkap la na matu hpaji dap ni hte jahkrup nna laiza muklum kata, Lahtang Tsang Jawng, Lapran Tsang Jawng, Lawu Tsang Jawng, ndai jawng ni hta shawng hkap la hpang mat wa ai. Kanu kawa n lawm wa ai
SAN/HTAI
jawngma marai latsa jan hpe gaw, nga shara a matu boarder shara masum lajang nna garan tawn da ai. Dai hpang Hpunlum Yang hte Je Yang hka makau na dabang ni hta gaw laika sharin jawng ni hpe dasang gawgap la nna, jawng lung nga ai jawngma ni, jawng lung dumhprut mat ai lam n nga hkra lajang ya nga ai re.
Aten galu hta ra gadawn wa na garum ningtum ni hte seng nna, anhte langai hte sha gaw n mai byin, n galaw lu na re. Dai majaw myit lawm ai mungkan gara kaw na raitim garum ningtum jaw mayu ai ni hpe ladat tam, shanhte hpe garum hpyi ai lam ni galaw sa wa ai sha n rai yang gaw, ndai bungli kaba hpe hparan lu na matu grai lit kaba ai San: :Hpyen-yen ni hte seng ngu nna mu mada ai. nna aten galu a matu gara baw mahkyen ni sawn da ai San: :Hpyen majan grau kun? IRRC kaw nna matut ja- sawng wa jang, masha grau gumhpraw madi shadaw sa wa jat wa na. Shing rai yang nga na kun? shara naw nga ai kun? Gara Htai: :Aten galu hta gaw hku hkyen lajang da ai kun? mungmasa, hpyenmasa hta hkan Htai: :Anhte a ginra hta nna byin wa chye ai baw she re hpyenmasa hta hkan nna anhte majaw, anhte ginra hta shimlam makawp maga da lu ai shara ni naw nga yang hpyen-yen mung hta, mai byin ai jarit mayan hkan shawa ni hpe jarit n lai shangun e, mungshawa hpe shara madun ai sha anhte ginra kata kaw mai nna woi nga na, shara ni chyawm byin ai ladat hte makawp maga gaw nga ai ngu mai tsun ai. Shagawng Brang da na ngu sawn da ai.
HPYEN-YEN NI A NSEN
Woichyai hpyen-yen dabang kaw shingbyi nga ai, Maisak Pa mare na htawt yen wa ai, Maran Hkawn Rawng asak (40) a hkamsha lam.
San: :Hpyen-yen Jan hkrum lai wa ai Hpyen-hprawng mahkrum matup hpe tsun dan ya rit? Htai: :Shawng de Sam Mung mare Munggyi Namhku Pa naw nga ai ten (1978/79) lapran (Kunmyunite) prat hta byin ai majan a majaw jawng atsawm n lu lung let nam de chyu hprawng hkawm ai re. Dai kaw na 2011 June-9 hta bai byin hpang
ai majan majaw ya ndai kalang bai hta gara hku hkam sha ai kun? hprawng ra ai re. Htai: :Grai myit n pyaw ai. Daining gaw Yi, Sun, Hkauna galaw San: :Majan n byin shi ai ten na yang maning na hta n yak na sai, tinang galaw lu galaw sha ai lam kachyi mi gaw lu sha na sai, ngu she hpe naw tsun dan ya rit? myit mada da yang; ya na zawn bai Htai: :Yi, Sun, Hkauna hpe angwi hprawng yen hkawm ra mat ai hpe apyaw hte sha galaw lu galaw sha grai myit n pyaw dik ai re. Ma ni a nga ai re. Raitim Maisak Pa Mare hpaji lam hta mung tang du hkra n hta gaw htawt wa ai n na shi ai ma- lu shakut ya mat ai. Hpaji lam hta jaw, bungli hpe mi na hta gaw grai dumhprut mat ai lam ni nga ai. shakut sha ra ai le i.! bungli galaw ai hta tinang Yi galaw yang gaw San: :Shawng de hpa baw galaw Gumhpraw n lu mat, Gumhpraw ai sa wa na ngu myit da ai kun? matu masha ni kaw sa chyang yang Htai: :Mungdan ngwi pyaw simsa gaw tinang na bungli bai hprai mat jang gaw mi na zawn Yi, Sun, Hkauna rai na grai shakut sha ra ai. hpe atsawm sha bai wa galaw let ma ni a hpaji lam hpe mung bai shakut ya San: :Tinang a mare hpe tawn mat wa na ngu nna myit da ai. kau da nna hprawng yen wa ai lam Seng + Zin RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
SUMROI
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
Shingdu makawp matut.......
“Ngasaunggyan” majan gaw 1277 AD hta rai lai wa sai. Yuan dynasty (1271-1369AD) gaw Mongol amyusha hkawhkam ni Miwa mungdan hpe up mat wa ai aten rai nga ai. Mongol prat hta Myen Mung hpe mungdaw langai hku “Cheng Mien”(Burma province) mung, ngu lai wa ai. 832 AD hta Pyu (Tircul, P`iao, Tu-lo-chu) mare mungdan htenrun mat wa ai mung Yunnan Wong hpyenla ni shang kasat ai majaw rai nga ai. Munghpawm Myen mungdan shanglawt lu na wandum shani (January 3, 1948) hta mung Miwa mungdan dinghku hkringmang (the Ministry of Interior) kaw nna dampa 77,000 square mile nga ai Myitkyina lahta maga ni hte Hukawng ginra duhkra lawm ai lamuga gaw Miwa mungdan hta lawm ai, Miwa hte seng ai, Miwa madu ai gamung ni hpe dup wa ai. Dai majaw 2nd mungkan majan ngut ai hpang, Miwa hpyenhpung ni Myikyina gaiwang nkau achyen hpe shangzing ka-up tawn ai. Miwa hpyenhpung ni hpe htingnut na matu British ni hpyi shadut tim, Miwa ni n madat ya nga ma ai. British ni Singapore kaw nga ai British bawm jahkrat nbungli ni (bombers) hpe htet shaga shinggyin tawn nhtawm Miwa hpyendap hpe gasat hkyen wa yang she, Miwa hpyenhpung ni htingnut pru mat wa ya nga ai. Myen mungdan de Japan majan shang wa ai shaloi mung, Dr. Fu Chio-chin (Territiorial Commissioner, Interior Ministry of China) tsun ai gaw, “Kala-Myen-Miwa lamuga masum brum hkrum ai shara ni hkan kaw nna matut manoi nga mat wa ai shara ni gaw T’ang hkawseng prat (7th century AD, T’ang dynasty) hta Miwa hkawhkam ni hpe akawk hkanse htaq jaw ai tinang mungdaw ginra (a tributary state) re”, ngu madi madun tsun shaga wa sai. Ndai shara hte matut ai India–Arunachal Pradesh de Jawahalal Nehru Prat hta Miwa hpyenla ni shang gasat lai wa masai. Moi gaw shara grai dampa ai zawn nga ai. Daini dai dampa ai lamuga gaw grai gyip kaji mat wa nga sai. Mungsang lamuga jarit madin shakum gaw galai shai mat wa ai masa satlawat ni hpe n lu shingdang ya nga sai. Jarit mayan duhkra Miwa hkran kata de lamlamaw kaba ni kahtap gala shajin galaw tawn ngut wa masai. Dumbung jarit duhkra mung Miwa highway lamlamaw kaba galaw shagreng tawn ngut sai. Manmaw-Myitkyina mawdaw lam hte matut lu na matu, Numlang Tali Yeloi lahta ang e, lam nyep nlung ga jak dabang kaba galaw tawn nga ai. Southeast Asia mungdan HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
ni hte matut ginrawn na wanleng lam ni mung galaw dingyang rai nga ai. Manmaw lawu Wakam Hkumlai Mali hkaqrap mahkrai mung galaw dingyang, rai nga ai. Miwa gaw jarit mayan shara hta grau nna Southeast Asia Region Supremacy tingnyang de lahkam lung ai, rai nga ai. Rakhine hkaq senghpaw daru kaba masing hte Miwa hkaq hkyendap shara jahkrat galaw tawn na masing ni mung ndai hta kapyawn nga ai. Rakhine–Shweli Miwa wanleng lam kaba masing galaw wa ai. Nhprang nammim sau jahku, nhprang salu (gas) ni hpe mung pyun paik hku Rakhine kaw nna Shweli de ginlen shalai la na hpe laja lana lawan ladan galaw nga ai. Ndai sutmasa hpe ra jang, ra ai hku shang makawp maga lu na hte Miwa hkran jarit hpyendap kaba hpe mung Munggo Miwa hkran jarit de shachyaw galaw jahkrat tawn nga sai. Ningdung hte htumpa lahkawng maga wangtep hku, jum matep tawn ai hkrang mung rai nga ai. Miwa gaw mungdan dinghku kata majan (civil war, pyi-twin-sit) ajet ruk-ruk byin nga ai Libya hta pyi hpang jahtum duhkra shang gare ai, rai nga ai. India Northeast & Northwest ginra rawt malan hpung ni na majan hpe India kaw “India civil war” n ngu nga ai. Ndai hpe “internal conflict” ngu ma ai. India hta East Pakistan hte West Pakistan garan pru majan ni hpe gaw India civil war (pyitwinsit) ngu tawn ma ai. U Nu prat hta, “Rangoon Asuya” ngu hkrum ai aten gaw Civil War (Pyitwinsit) rai nga ai. Lachyum gaw bumba batba shara shagu byin ai national issue kaba hkrang rai lai wa sai. Miwa gaw civil war, internal conflict ni hpe pyi ahkyak n tawn, n sawn nga ai majaw wanleng lam, gas pyun shalai bungli, Tanghpre Mali hkaq hkaqzup madim hydro-power masing ni … hpe jahkrat tawn ai project aten masing chyarang hkrang hte maren, aten dep bai galaw hpang wa nga sai. Laga masing ni hpe mung shi matut nna hkrang shapraw galaw nga ai. ASEAN mungdan ni chyawm jahkrat tawn ai ASEAN regional development hta Miwa mung shi mungdan (grau nna Yunnan mungdaw) hte hkrangshaw galaw wa ai, rai nga ai. Ndai masing lahkam hta hkawnhkra rai lu na matu Yunnan hta hydro-power ahkyak nga ai. Yunnan hpe Shanhai zawn jakrung jakrai galaw shara kaba (industrial zone) galaw mayu nga ai. Miwa de na gunrai hpaga yamga, jakrung jakrai, electronic matut mahkai, ja-gumhpraw arang kaba, hpaji hparat arang kaba, masha ninggun kaba, hkailu hkaisha, hkaq wanjak masing bungli kaba ni, htawwa htawsa lamlamaw ni, ginlen shalai masing kaba ni gaw kalup kaput
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
shang wa ai Miwa sutmasa hkaqleng kaba ni rai nga ai. Munghpawm Myen mungdan de chyai shang wa ai Miwa sutmasa potential power hkaqleng grai kaba nga ai. Ndai hpe lit nga ai mungdan asuya kaba pyi shingdang lu ai atsam n nga nga ai. Miwa mung shi na masing bungli ni hpe jahten sharun hkam na n rai nga ai. Ndai gaw shanhte amyusha masing kaba bungli rai nga ai. Aten dep shachyut galaw hkrangshaw shangut ra ai masing ni re ai majaw, aten galu bungli pat jahkring tawn na satlawat hpe n rasharawng nga ai. Shanhte matu gaw mungkan de shingjawng lahkam ai masing ni hkrai rai mat nga ai. Lam lapran na ayak ahkak kaji kaba yawng hpe, tawtlai nga ma ai. Sinpraw de na Baren Numraw sutmasa colony masing gaw hurricane nbung laru kaba zawn lahta de na lawu de bung shang hpang nga sai. N law ai Kachin amyusha ni mung ndai hpe koiyen n lu nga sai. by:- Hkawn
KUNRAI HTAW MAWDAW LA NI A HKRUNLAM
L
aiza-Myitkyina hte Laiza-Manmaw lam de hkawm sa na hkrunlam mayak a majaw ya aten hta kunrai htaw ai mawdaw ni gaw tinang ladat hte tinang lai di nga ma ai. Mahkrai daw hten ai shara hkan mahkrai htan na matu hpun-pyen ni hpe tinang a mawdaw hte htaw nna mahkrai kaw du yang dai hpun-pyen hte mahkrai hkrai nhtawm lai nga ai lam chye lu ai. Tinang a mawdaw lai ngut jang gaw dai hpun-pyen ni hpe bai gun nna hkrunlam matut ra ai re lam chye lu ai. Dai hte maren mawdaw sengke carry galaw sha ai mungshawa ni mung mawdaw sengke langai a ntsa langai hpe bai mara nhtawm htaw shalai sha nga ai lam chye lu ai. Hkrunlam hta sadi maja ra ai lam ni nga tim, kanbau magam bungli a majaw shakut shaja nga ai lam chye lu ai.
BUGA SHIGA
WUNPAWNG SHINGNI
MYITRUM MANANG
Wunpawng Shingni myitrum manang ni kaw nna, tsin-yam hkrum myu sha ni a matu, alu tam gat dut poi lamang hpe 2011 August 8 ya shani Yangon e galaw lai wa sai lam chye lu ai. Ndai lamang hta Yungwi shingni shayi shadang ni sha n-ga, hkrangpan, sumla hkrung, fashion designer ni mung n-gun mi alu shang lawm lai wa masai. Sa du n-gun jaw ai amyu sha ni mung, wu wu di di rai, n-gun jaw, alu bang lai wa sai lam chye lu ai. Wunpawng Shingni Myitrum Manang ni kaw nna, Jawng laika buk dozen (360) tup hpe Hpyen-yen Jawngma ni a matu garum jaw ya sai lam chye lu ai. Mung Ra
GUMHPRAW GALAI MANU 2011 September 24 ya
GUNRAI MANU
2011 September 24 ya
RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
BUGA SHIGA
U-DANG SHAGRAU
MASAT POI U-dang shagrau masat nhtoi hpe 14.9.2011 ya shani hpyen-yen masha ni hte rau galaw la ngut sai lam chye lu ai. Ndai nhtoi hpe shawoi shaning na hta grau laklai ai hte wu wu di di galaw la lu sai. Ndai zawn laklai ai lam gaw anhte mung dan kata hta n ngwi n pyaw ai majaw, KIO Ginjaw Komiti ni kaw nna ahkang lu ai hte myusha
dawnghkawn hpe sharawt let Akyu hpyi garum ai lam re. Ndai poi gaw mungkan ting myit dum galaw ai poi mung rai nga ai. Laiza muklum kata mung 2002 ning kaw nna galaw hpang wa sai lam chye lu ai. Ndai lamang a yaw shada lam madung hpe Hkahtawlik Nawku hpung ningbaw Dukaba Nhpang Naw Bu kaw nna tsun sang lang dan mat wa ai.
Madung dat yaw shada ai lam madang gaw – Padang hkrun lam majan masing lawan ladan awng dang nna Awndawm shanglawt lu na matu. KIO kaw nna woi awn sa wa ai masing ni yawng awng dang na matu. Magam gun kaji kaba ni yawng ngwi pyaw, hkam kaja nga na matu. Hpyen-yen nna myit kaji garen hkrum nga ai Mungchying masha ni yawng a matu. KIO gaiwang kata na kyuhpyi la ra ai lam ni yawng rai nga ai. Ndai lamang hta tingyang up hku nna Sara Lasang Tu San, Misa ap akyu hpyi hte mungga hpe Wajau Johsep Nbwi Naw, hkumtsup akyu hpyi hpe Wajau Johsep Zinwa Du ni kaw nna woi awn let galaw Seng & Zin lai wa ai.
KARA ZEN SARA A TSAWRA MYIT HTOI SAN KARA ZEN SENG, LAIZA LAWK (2)
hpyen-yen masha ni hpe lakawn lanawn na matu buga shagu na ramma ni mung apnawng let du sa nga ai. Ndai zawn apnawng ai hta tinang chye ai kara zen hpaji hte apnawng na matu myit dawdan da ai Htoi San kara zen seng madu Nangzing Htoi San mung lawm nga ai. Shawng de mung amyu shayi ni woi awn let hpyen-yen dabang ni hta manu jahpu n la ai sha hpyen-yen ma kaji ni hte dinggai dingla ni hpe kara zen ya ai lam nga ai. Ndai zawn matsan mayan hkrumhkra nga ai anhte amyu shada hpe matut nna mung dangdi Mung masa n ngwi n pyaw wa ai a maai daram apnawng mat wa na hte ndai zawn shanjaw buga mare shara shagu na mung mare glawm lu ai majaw myit hta kabu ai lam Nangzmasha ni Laiza muklum kata de hprawng ing Htoi San kaw nna tsun sanglang mat wa ai. shingbyi shang wa ai. Ndai zawn law la ai Seng & Zin HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
SUMRAI
TENG BYINDAWAI (I) MAHKRUM MADUP
“Daw Anan ngu ai ndai nta kaw nga a ni?” “Nga ai law” “Shi hte hkrum mayu ga ai.” “Ning Nan! nang hte hkrum mayu ai manam law!” Shinggan e ndai zawn, nye kaning hte manam ni Myen ga hte tsun shaga hkat ai ningsen ni hpe Shatgawk e, ma ni hte shat sha nga ai ngai na dat nngai. Shat sha ngut sai hte maren ngai mung, “E-law” ngu, htan let rawt nna n-gup kalang sha garu lang rai, dawdap de pru wa ni ai. Myen salang ni marai 6, 7 wa she tsap marawng taw nga ma hka! Shanhte ngai hpe mu ai hte rau,laklai ai masha hpe yu ai zawn jawm yu ma ai. Ngai chye ai langai mi mung n lawm ai. Nye a kaning gaw, dai manam ni kadai re ai hpe chye sam ai. Shanhte hpe yu nna, myiman hten taw nga lu ai. Shanhte kadai re ai hpe n chye ai ngai gaw, myit hta hpa mung laklai nna hkam sha ai lam n nga ai hku re. “Daw Anan ngu ai myitsu jan nang rai nni?” Asak 40 daram re ai salang kaji langai mi ngai hpe yu azi let, si mani ga hte san dat ai. Ngai mung yumaya ningsen hte sha, “Rai nngai law” ngu, shi hpe gwi gwi yu let, htan dat nngai. “Daw Anan nang, video Sumrai hte hkrang shala matsun ka nni?” “Ka nngai,” yumaya ningsen hte sha bai htan dat nngai. Shaloi daiwa gaw, ya she ba mai mat ni ai; nga ai zawn, makau na dung punghkum hta dung dat nhtawm, grai kabu myit pyaw ai ningsam rau, hkuhkau chyalu ningsen hte bai tsun dat ai.,
“Daw Anan nang hte bawngban mayu ai lam nga ai; dai kaw dung u” nga nna shi a makau na dung punghkum hta shara madun wu ai. Dai ten du hkra, ngam nga ai salang ni kadai mung, shara la n dung ai sha, tinang tsap nga ai shara kaw na, ngai hpe laklai ai masha langai zawn yu tsap dingngam rai nga ma ai. Shingrai timung nye myit hta, hkrit tsang ai baw mi n shadu , “Ndai Myen salang ni, ndai Mogawng mare na salang kaba ni rai sam ai; Shanhte fund tam mayu ai majaw, video sumla hkrung kayet na matu, ngai hpe sumrai hkrang shala matsun ka shangun mayu sam ang ma ai.
“Chyinghka hkum la!” nga nna aming jaw dat ai. Shaloi she, Oh! nanhte ngai hpe wang da ai hku i? Ngai chye ka ai ngu, kadai wa tsun dan ai kun?” ngu she, myit la nhtawm myit hta lagu kabu let, shi madun ai dung punghkum hta dung dat nngai. ““Galoi Mi She” video sumrai hkrang shala matsun ka ai Daw Anan nang re ai i?” Dai gabaw na dat ai hte she, ndai ni kadai ni re ai i? Hparai, ndai gabaw san wa ai i? ngu, n tsen ai myit loi mi rawng wa li ai. Raitim, ngai n ningdang ai sha, “Re, ngai ka nngai” ngu, hkam la dat nngai. “Dai rai jang gaw Daw Anan nang hte san htai loi mi galaw mayu ga ai. Chyeju hte anhte hte jahkring mi naw hkan
Shawnghtawk Tsing Pan nang rit ngu saw lajin mayu ai law.” Dai salang kaji wa ngai hpe yu nna bai tsun ai. Ngai mung , “Mai ai le, ngai hka naw shin la na” ngu, tsun let rawt tsap dat ai shaloi, asak grau kaba ai marai masum gaw shat gawk de shawng shang bang mat wa ma ai. Ngai shatgwak hte yep re ai hka shin gawk de sa wa jang kaga salang kaji ni gaw nye hpang htep hkan nang sam ai. Ngai hka shin gawk de du ai hte chyinghka la hkyen yang, marai langai mi, “Chying hka hkum la” nga nna aming jaw dat ai. Shaloi she, Oh! nanhte ngai hpe wang da ai hku i? ngu myit dum la ai hte chyinghka n mai la yang gaw hka mung hkum shin nga ai ga rai sai majaw wan set man myit lagaw latsha shin la nna bai pru wa ni ai. Dai salang kaji mung nye a hpang htep htep bai hkan nang pru wa nhtawm, nye a yup gawk de tam bang wa nu ai. Ngai mung labu palawng tsammari she lu galai la kau dat sai. “Ndai kaw Galoi Mi She video lahkaw ningnan langai mi lu la sai; kaga naw nga a ni?” Anhte nta masha ni yu ai dingsa langai mi ntsa htap kaw nga ai”ngu tsun dan yang dai salang kaji gaw chyinghka lam e mau tsap nga ai nye kaning hpe nta ntsa htap na wa la ya na matsun dat wu ai.
Daw (II) hpe October shata kaw bai matut hti ga.
RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
SHIGA MARAM
SHIGA MARAM Dumsa Lawt Awng
Wunpawng amyusha ni hte seng ai shi-laika re majaw W.P amyu sha ni a mabyin masa hta la-kap nna dinglun sawn yu ra sai. Amyu mungdan langai galu kaba gawgap sa wa na rai yang hpaji jawng ahkyak ai zawn, shilaika mung grai ahkyak nga ai. Shi-laika ngu ai gaw shawa myit hpe gang ya lu ai lachyum rai nga ai. Dai majaw shi-laika ngu ai mung shingni (Arts) langai mi re ai hte maren, ka ai shaloi gasi, ga-ngau, ga-yan ni hpe htap htuk hkra chye lang na mung grai ahkyak nga ai. Shi-laika ka ai shaloi “VIEW” lahkawng nga ai, Optimists view (naw mahtai tam shakut mayu ai myit) hte, (Pessimists view (tinang myit ai hku ginchyum dat mayu ai myit). Ndai “VIEW” lahkawng gaw mabyin masa a sumtang tang shana ai lam hpe n tsun mayu ai. Raitim, dai mabyin masa a lam ni hpe shi-laika hti shawa masha ni hpe gara hku ga-si, ga-ngau, ga-yan lam ni hte chye na hkamsha hkra htawng madun lu ai ngu ai gaw grai ahkyak ai. Hpa majaw nga yang byin ai mabyin masa lam nkau mi hpe adingtawk tsun n manu ai daw ni nga ai. Shi-laika ngu ai gaw byin nga masa hpe sha tsun nga ai n rai, byin wa na masa hpe mung tsun dinglun ai lam mung lawm nga ai rai nga ai. Adingtawk tsun n manu ai hpe gumwai ga, mahkawn ga, Hkrangpan sumla hku tsun shadum ra ai. Dai majaw, ga-si, ga-ngau, ga-yan ni hpe htauli htaula, gayin gaye di nna mung chye lang ra nga ai. Ga shd., hkalem ai ga raitim grai tsawm htuk manu ai hku ka shanyam dat jang hti pyaw, madat pyaw shangun nga ai, na hku hta shang ai. Hti ai wa hpe myit shamu shamawt di shangun lu ai. “Cleverly worded makes harmless public statements.” Byin mayu ai hpe sha madung dat tsun nga ai hku n re ai sha, dai byin mayu ai hpe shawa ni mung myit hkrum madi shadaw lawm wa hkra gara hku hkam sha shangun na grai ahkyak ai. Shiga magam bungli a yak hkak, n hkum zup shangun wa lu ai lam;(i) Kata lam tsun n manu ai daw ni hpe sadi ra ai. (ii) Dinglun n hkam ai. (iii) Tengman, tatut byin ai lam ni hpe branglang tsun na ahkaw ahkang n nga ai. (iv) Resource person (qualified) taw ai. (v) Buga shara n kau (law malawng) hkan hkrunlam yak ai. (du hkawm sa na n loi ai) (vi) Buga shara shagu de matut mahkai (electricity, internet, TV, phone) lam n nga ai. (dut dang ai lam law law nga ai) (vii) Shabrai sha amu gun n re ai sha apnawng (volunteer) hku shanglawm galaw ai. (viii) Aten kadun laman shi-laika hpe dingyang lu shapraw na shiga ni hpe dam lada wanglu wanglang hta shinggyin lu ai makau grupyin rai ra ai. (ix) Lapran gaq nna shiga ni hpe lang ra mat ai. (x) Shiga lu tim shi-laika ni hpe dam lada hkra buga shara HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
shagu de chyam bra du wa lu na matu n mai byin taw ai. (xi) Hpa baw magam bungli raitim aten masat nna tawk hprut dawdan lu ai makau grupyin n rai taw ai. (ga shd., mungmasa ngang kang ai lam n nga ai, grin ai lam n nga ai) Dai majaw hpang jahtum hkamsha ai shiga namchyim gaw “Missing the meaning beyond the words” (shi-laika ka shabra shakut ai hte hkra wa ai(effect) namnak lachyum shai mat ai, tang n du mat ai). Lachyum gaw lahta e tsun lai wa sai hte maren ga baw (xi) a majaw shi-laika tang n du mat, n hkumtsup lu ai lam rai nga ai. Shi-laika shapraw ai ngu ai gaw masat masa nga ai. Amyu langai, wuhpung wuhpawng langai shing n rai, mungdaw mungdan langai a kata e dinghku langai mi zawn byin shangun nna ra ai lam ni hpe myit dum hprang shangun let galu kaba wa na mahkau mahkri shawn htinglu htinglai ya ai magam bungli langai rai nga ai. Dinghku langai mi a kata ra ai lam hpe dumhprut kau, n chye na kau ai rai yang kahpu/kanau lapran rai yang manawn masham lam byin wa ai. Dinghku ting a lam hte seng ai rai yang hpanghkrat wa shangun ai. Shi-laika a matu mabyin masa;Sahte wa a mabyin masa hte matsan wa a mabyin masa gaw shai nga ai zawn, shi-laika langai mi hpe hti yu dat ai shaloi dai mungdan hte dai amyu ni a madang hpe hka kata na nga(fish) mu ai hpa asan sha tum paw hkren mu mada lu ai. Shawng daw tsun lai wa sai hte maren, amyu mungdan langai galu kaba wa na matu hpaji jawng ahkyak ai zawn, shi-laika mung grai ahkayak nga ai. W.P amyu sha ni galaw shapraw ai shi-laika langai mi mung daini du hkra grin ai lam n nga ai. Jahkring jahkra galaw yu sai lam ni sha nga lai wa sai. Amyu sha langai mi a galu kaba shamu shamawt sa wa ai lam hta shi-laika hpung ngu ai gaw shingnyip shingna zawn kapyawn hkan nang ra ai bungli re. Anhte W.P amyu sha ni hta akyang langai mi nga ai, “kajawng kaja byin ai lam n nga jang hpa mung n pru wa ai,” “kajawng kaja byin ai lam n nga jang myit mung n rawt ai.” Dai majaw hpa baw bungli raitim dai hta mahta ai rai yang hkawn hkra (fluently and smoothly) n byin lu ai, aku aka re ai lam ni law law nga wa ai. Shiga ngu ai gaw lani mi, hkying hkum mi hpang hkrat jang shiga n tai lu ai. Inglik hku“NEWs” ngu ai lachyum mung ningnan ngu ai rai nga. “Periodical publications” shani shagu mi nrai tim man-man masat da ai ten lu shapraw na grai ahkyak ai. Dai hku lu shapraw jang she machye machyang lam hta dingyang ndut nhka matut ya lu nna “lai wa sai mabyin masa” hte “byin nga ai mabyin masa” lahkawng a lapran dinghkren machye machyang ningmu jat wa shangun lu ai. Mabyin masa ngu ai mung lahta e tsun lai wa sai hte maren “Sahte wa a mabyin masa hte matsan wa a mabyin masa” madang n bung ai;
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
Shawa a machye machyang lam hta hpa akyu n jaw lu ai shiga mabyin masa. Ga shd., shani shagu byin chye ai mabyin masa kaji kajaw ni amyu myu.. Shawa a matu machye machyang jat ya lu ai, bawnu garang shangun ai shiga lam ni. Madat ra, chye ra ai mabyin masa. Ga shd., mungshawa hte seng ai gawgap lam ni, ahkying aten nhtoi hte seng ai lam ni amyu myu.. W.P amyu sha ni hta shi-laika a matu mabyin masa hpe shapraw ya lu ai makau grupyin yi-ngam hta sawk sagawn yu yang grai wa laklai ai lam ni, myit sawn yu hpa lam ni ka shalawm tang madun na lam ni grai naw gyip gyeng nga ai. Grai naw ningra nga ai. Laika man n jahpring n mai hku ka jahpring na lam sha nga ai. Hpa majaw nga yang anhte a mabyin masa madang gaw “Intellectual Activities” hpaji machye machyang hpe mahta ai magam bungli shamu shamawt lam n nga ai. Tsun ga nga yang mungdan a sari sadang hpe sharawt ya lu ai tatut machye machyang shamu shamawt ai magam bungli n nga ai. Lachyum gaw “Beyond the common activities” hpe sha mu lu ai. Sung sung myit atsam dat nna sawn sumru n hkam ai. Ra ai hpe sha mu mada ai, mu mada ai hpe dai kaw du lu hkra hpa baw ra nga ai hpe n chye jahkum la taw ai. Lachyum gaw “Intellectual Activities” hta madang yawm nga ai majaw shi-laika hpe mung madang shayawm ya ai lam byin wa sai. “Job Zone” shiga mabyin masa la shara sha-it uhpung uhpawng kaji taw nga ai. Shiga ngu ai gaw tatut hpe hkam sha shangun ai lam rai nga ai. Shadum jahprang ai “hkrung ai ga” (spoken words) rai nga ai. Shawa masha ni gara hku shamu shamawt nga ai hpe htinglu htinglai ya nga ai. Shawa masha ni hpa baw myit maju jung nga ai. Shawa masha ni hta ra ahkyak ai lam hpa baw rai nga ai. Ndai lam ni hpe interview, photograph amyu myu hku nna shawa hpe shiga chye shangun ai lam rai nga ai. Dai lam ni hpe matut nna T.V, Radio, Internet, Newspaper hku ginlen htawn shabra ya nga ai. Raitim lahta e tsun lai wa sai hte maren W.P buga shara shagu hta ndai madang hku du lu na matu n loi nga ai.
Shinggyin la ai shiga ni hpe Journalists (commentators, columnists) ni hku nna shawa hpe grau sanglang hkra tinang a ningmu hte ga tsun shaga chyai (dialogue, discussion) hku nna jahpra dan ai. Madang nga akyu jaw ai hku shiga kakyin ai bungli daw hta mabyin masa ni n bung ai. Sports, politics, health, consumer affairs, science, religion, entertainment etc. etc,. Lahta e tsun lai wa sai shiga ni hpe lu la na matu nhtoi hku, bat hku sawk sagawn hkawm ra ma ai. Dai hpung hta bungli galaw shanglawm ai ni gaw reporter, photographer, graphic artist, hte editor hte kaga garum n-tum ni lawm ra nga ai. Shiga kahkyin ai lam hta asak du hkra sadi tsang ra ai lam ni mung nga ai. Nsin nhtoi n ginhka ai sha mabyin masa gaw madung rai nga ai. Dai majaw prat madang hta hkan nna shiga madang, laili laika madang ni mung rawt jat wa ra sai. Nam kahtawng mare na mabyin masa kaji kajaw shiga kaw sha noi
SHIGA MARAM nga na kun? Prat dep ai lamu ganghkau myo-mare kaba na shiga kaw mahtang madang dep lu hkra shiga hte hpring ai shilaika hpe myit mada nga na kun? Myit sawn sumru yu ra sai. Miwa mung na nambat langai shawng ningnan na shilaika shapraw hpang ai gaw Beijing Mare kaba kaw nna 8th century hta hpang sai. Myo mare shagu de lata hte ka nna shi-laika shabra hpang ai gaw German mung kaw nna 15th century kaw nna hpang sai. Htangdip gawng hpe mungkan de dut shabra hpang ai gaw (1430-50) shaning hta rai sai. Shi-laika shingnrai shiga ngu ai gaw dai amyu sha ni kade daram madang kaw kri tsap nga ai ngu ai manu hpe htawng madun ai lam rai nga ai. “Gumhpraw n lu ai shiga hta gumhpraw manu yawm nga ai shiga gaw myi man naw pa nga ai.”
Manmaw Dakkasu Jawngma ni Ya k h k a k H k r u m n g a June 9, 2011 ya shani byin hpang ai majan ai majaw mungmasa n ngwi n pyaw wa nna, Man matsat hkan nga ai mare Buga na kanu/kawa ni hpyen-yen hkawm mat wa ra ai. Ndai zawn hpyen-yen hkawm mat wa ai kanu/kawa ni hta kaga mare Buga de Dakkasu jawng lung hkawm ai kashu/kasha ni mung nga ai. Dakkasu lung nga ai kashu kasha ni hpe kanu kawa ni kaw na n lu madi shadaw mat ai. Ndai zawn kanu kawa madi shadaw ai lam n lu la mat ai Manmaw Dakkasu hta lung nga ai kashu kasha ni hta mayak mahkak law law wa hkrum sha nga ai. Jawng matut lung na zawn, nta wa na zawn rai, yakhkak nga ai lam chye lu ai . Yakhkak hkrum nga ai jawngma ni hpe karum na matu ManmawDakkasu hta magam gun nga ai Sr. Gum Ja Naw gaw Nawku hpung de garum hpyi ai lam galaw ai. Ya aten hta yakhkak hkrum nga ai jawngma ni hpe Manmaw Buga Hkalup Hpung kaw nna madung dat let madi shadaw nga ai lam hpe chye lu ga ai. Yakhkak jamjau hkrum nga ai Jawngma ni yawng (59) tup rai nna, Mare (13) kaw na jawngma ni rai nga ai. Jawngma ni hpe shara mi hta sha tawn da ai lam n nga ai sha, mi kaw na shan hte nga ai shara hta sha tawn da ai. Ndai jawngma ni hpe Nawku hpung kaw na masing jahkrat let woi zinlum Seng + zin nga ai lam chyelu ai. RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
SUMLA SHIGA
SUMLA SHIGA
Maga Yang Hpyen-yen dabang
Je Yang Hpyen-yen dabang Sarama galoi du wa na? Maga Yang Hpyen-yen dabang
Masha atsam hte lamuga shara Hpyen-yen masha kata Ma ni law malawng machyi makaw hkrum
Lusha hte lakawn, Myu shayi ni hpe shakawn
Kawa ginsum hpe Jawng shatai let Laika hpaji hpe shachyut
N dang n la arai hte hpyenhprawng ra ai ma ni a prat HPYEN-YEN LAKAWN LANAWN JINGHKRI
Mani sumsai myiman hte Adwi
Je Yang Hpyen-yen dabang na bungli garum nga ai Dwi La
Sanseng lam gaw Hkamja lam a npawt
Je Yang Hpyen-yen dabang na Ma yannau
SIMSA KASA Journal Volume -1, Issue - 2 / 2011 September 24 ya
“MYIT HKRUM GA” Matsan mayan annau ni; Kaji kadun ai amyu tai. Mare kata zim sha n lu nga, Aw htawt nang sit, dumbru dumra. Ma mung dun, tsupni shadawn mung gun. Ruyak jamjau hkrum la sai, Raitim galoi myit n kaji ai, Karai tsaw ai amyu ni tai. Hpawt de ngu ai nhtoi hta, Pyaw dik simsa mungdan kata, Shanu shingbyin pra lu hkra, Akyu hpyi lam hta shaja ga. Hpraw ai chyang ai gayau gaya, Diplu dipsha gashun gashe. Dai zawn myit rawng ai ni hpe, Anhte shara hta n tawn da. Sungdik krung de gau bang lu hkra, Rau ta hkindun let shakut ga. Tsawra hkuhkau garum shingtau, Nangshoi nangsha, nang ngai n nga, Myit hkrum mangrum rau myitdun, Ngwi pyaw mungdan de lu hkra, Akyu hpyi lam hta n lagawn ga. Washa Htu San
GA SHAGAWP
MA KAJI GA SHAGAWP Myitsu Ai Ma Shaga madat ma myitsu, n jaw ai rai hkum lagu, Manang a rai nang mu hta, ap ya ra ai sarama.
San Seng Ra Ai Shat sha mahka ta kashin, ayan daw u ta lamyin San seng ai kun yu azi, yat tsu ai gaw kan machyi..
Htam Shi Alu Htam shi hta na htam langai, hpan Karai a sutgan rai, Shawang myit hte jaw ya ai, Karai Kasang tsawra ai, Lap shi lu yang lap mi jaw, dum u htam shi alu jaw..
Latup N-gu Alu Shadu mahka latup la, yam tit kasha kaw bang da, Jiwoi makam hkringhtawng rai, hkan sa nga ga hkum gahprai, shadu shagu hkum malap, Karai shaman jaw kahtap..
Nu A Chyeju Ngai ma chyangai Nu chyu jaw, Liha kan sa ngai jit hkaw; Shat sha chye hkra woi shaman, ginsup shakung ai laksan; Ga tsun shaga chye wa na, nye Nu nan she sharin ya, Yesu ra ai ma tai hkra, tut tut akyu hpyi ya Ngai machyi aten n yup ai, Nu a chyeju kaba sai. Sinlum Bum Dau Hkawng K.T.C Nawng Nang
GINRA SHAGU NA HPYEN-YEN MASHA JAHPAN 18/9/2011 ya shani du hkra na Jahpan Ginchyum
RELIEF ACTION NETWORK FOR IDP AND REFUGEE
Sinpraw De Na Shamawt Dap Wa Ai
BAREN NUMRAW KABA
D
aini na Myen-Miwa Mungsang lamuga jarit madin gaw kilometre (2180) ram galu nga ai. Ndai lamuga hta Kachin state mung matut shayan lawm nga ai. Miwa gaw Han dynasty (25AD-220) prat kaw nna Yunnan ginra Yungsh’ang (Paoshan) e 69AD hta uphkang shara langai hpaw wa ai. Ndai shara gaw mungsang lamuga jarit kaw nna deng (70) tsan-gang nga ai. Yunnan hte jarit mayan uphkang daju ginra rai lai wa sai. 1766AD aten hta Manmaw de htim gasat shang wa ai Miwa hpyenhpung ni gaw “Taping (Tahkaw, Hkaqmut)-Sanggang” Hkaqlam hkan hkrat wa ai, rai nga ai. Ndai majan mung Manmaw gatlawk na hpang wa ai majan rai nga ai. Hpang jahtum “Kawngtung myithkrum gashaka” hte December 13, 1769 hta MiwaMyen majan hpe shangut la ma ai. 1765, 1766, 1767, 1769 duhkra mali lang kasat hkrat wa ai majan mahpang rai lai wa sai. 1767 hta gaw Ava makau na Sin-gaung Wetwun shara duhkra htim kasat hkrat wa ai. 1769 hta Manchu
hkawhkam Ch’ienlun gaw mali lang dabat ai hta hpyenman masum hte htim kasat shangun lai wa sai. Miwa mungdan na Qing hkawseng prat (1644-1911) gaw Manchu amyusha hkawhkam ni up mat wa ai prat rai nga ai. Taping (Tahkaw)-Sanggang hkaqlam hku Miwa Wong hpyenla ni htim kasat shang wa ai shaloi, Myen Sinphyushin hkawhkam hpyenla ni Ayudaya (Siam) hkawhkam hkaw hpe shang kasat nna shata (14) Ayudaya hpe wang shakin tawn ai aten rai nga malu ai. Ndai Myen-Ayudaya majan mung Tavey (Tawe) manghkang majaw rai lai wa sai. Daini Tavey Yenet daru shara hta Thailand kaw nna panglai sanghpaw daru kaba masing jahkrat nna galaw hpang wa ai shara gaw Tavey rai nga ai. Yudaya ni ya sha myit lawm ai n rai, moi kaw nna myit lawm hkrat wa ai shara rai nga malu ai. Miwa Wong hpyenla ni gaw 1412, 1413, 1442, 1449 ning ni hkan mung Myen hkawhkam ni hpang de htim kasat bang wa masai. Pagan hkawseng prat hta mung, Mongol Tartar Wong hpyenla ni 1277, 1283, 1284 hta htim shang kasat hkrat wa masai.
Laika Man (8) de......
Simsa Kasa Journal de sumrai, sumroi, hkrangpan (cartoon), ga shagawp, mani hpa, laika ngau ni shagun ya mai ai.
Ndau shana laika 1. Majan a majaw tsinyam jamjau hkrum nga ai hpyen-yen ni a nsen hte, buga shara shagu na Wunpawng myusha ni a shiga ni hpe mungkan shara shagu kaw nga ai myusha ni chye lu na matu yaw shada let Simsa Kasa Shilaika hpe dip shabra ai re. 2. Manu jahpu la nna dut shabra ai lam hpe n galaw ai sha, laika hti shawa ni aten dep lu hti hkra galaw lajang sa wa nga ai re majaw, nu wa hpu nau yawng a madi shadaw lam amyu myu ra nga ai re. 3. Madi shadaw mai ai ladat ni: • Garum gumhpraw jaw bang ai lam (Fund Donation) • Buga Kahtawng langai a matu shilaika hpe kumhpa jaw ai ladat (Simsa Kasa Journal as a love Gift to friends) • Shilaika a matu ka-ngau shagun ya ai lam (Article Contribution) • Shilaika shabra ya ai lam (Distribution)
□
□
□
□
( Htingnan Mare masha ni (Htinggaw 70) Htingnan Mare, Dingdung Ginwang Ginjaw (Mali Hkrang Walawng) Uma Brang Seng Dallas, Texas, United States of America US$ 270 70
70 X 6 = 420
□
□
□
□
Published on Nov 7, 2011
Published on Nov 7, 2011
Hpyen-yen Tsinyam Shi Laika by RANIR
unk taq_Latn fao_Latn kac_Latn pol_Latn unk kon_Latn kac_Latn fij_Latn kac_Latn mri_Latn kac_Latn kmr_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn ibo_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn ilo_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn mlt_Latn kac_Latn hau_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn bug_Latn sot_Latn eng_Latn kac_Latn hau_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kab_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk unk unk unk kac_Latn deu_Latn unk unk unk unk eng_Latn eng_Latn kac_Latn