AMYU HTE MUNGDAN LAM LABAU
Mahkrum madum hte gam maka hpe sawk sagawn dinglik yu ai lam
Sawk sagawn ka lajang ai: Maran La Raw, MA Ph.D.
Ga-baw malawm
Ga-hpaw dawMung masa ntsa lam ningmuMung masa kata lamSagawn dinglik yu ai lamGa hpungdim
I. Ga-hpaw Daw
San yu na aten rai sai
Gara amyu ni a mausa lam mahkrun hta raitim, myit ru myit tsang ai aten, myit n pyaw n ji n mu nga ai ten, masin ka-un ai ten, myit pyaw myit rawt ai ten ni byin nga ai. Ndai gaw, mungkan a htung re. Ya Jinghpaw Wunpawng amyu ni a gam maka hpe yu yu yang, myit ru myit tsang hpa manghkang law nga ai. Shawnglam ngu na hpe mung asan sha n mu lu mat wa ai zawn rai nga ai. Pawt ka-un mayu wa ai ten nan rai nga ai.
Kaning di na kun? Mara shagun na masha hkan tam nna layung madi, marawn matsa dagam na kun? Shing n rai, hpa majaw ndai zawn byin mat wa ai lam hpe hkum hkum tsup tsup chye na lu hkra sawk sagawn na kun? Ndai lam ni hpe koi na aten n rai sai.
Myit gaw n zim, tsang chyu tsang ra mat wa ai lam gaw, amyu hpe tsaw ra ai amyu sha ni shagu hta hkam sha ai lam re. Dai re majaw, hpa majaw ndai hku byin ai hpe shawng sawk sagawn na ra sai.
Mara tam ai lam n re
Amyu mausa, grau nna Munghpawm prat mausa hpe sawk sagawn wa yang, dai aten hkan woi-awn ai ningbaw ningla ni hpe mara shagun mayu ai majaw n re. Laiwa sai ten na mahkrum machyum hta na sharin la ra ai mahtai hpe chye shaw la yang sha, shawng lam de sa wa yang grau zai rawng lu na re. Tinang a shawng lam hta akyu pru lu na matu tinang a mausa mabyin hpe dinglik yu ra nga ai; chyasam ni a mausa hpe sa dinglik dat yang tinang a amyu a matu akyu gade pru mai na kun?
Amyu n mat mat lam
Amyu n mat mat lam ngu yang, hpa hpe tsun mayu ai rai ta, san yu ga. Lachyum madung masum nga nga ai.
1
Lachyum 1 “Amyu” ngu ai a lachyum langai gaw, kaga amyu ni hte shai ai lam re. Anhte matut grin nga na lam gaw, anhte laklai ai lam ni hpe manat tawn lu nna, pau jat shalat lu na lam re. Ndai hku yu ai shaloi, amyu grin nga lu na lam gaw, lawu de na lam ni hta n kadawn ai sha matut sa wa lu na lam re.
Amyu n-gup aga hte laili laika ni hpe makawp maga nna sharawt jat na lam.Amyu htunghking lailen, mausa labau, nga-sat nga-sa akyang chyaman ni yawng hpe matut lang sa wa lu na lam.Kan bau lam, hpaji hparat machye machyang shachyut na chyinghka hpaw tawn da na, pru wa ai ayak ahkak lam hpe koi lu na lam.Tinang a daidaw buga hpe htap htuk ram ging ai hku hkungga ai lailen hte hkangzing makawp maga tawn lu na lam.Amyu grin nga lam mahkrun hta dingbai dingna hkan jaw ai ni nga wa yang, dai n su n nawn ai ni a lata na makawp maga na matu htap htuk ai atsam lu na lam.Ndai lam ni gaw, amyu a wuhpung lailen lam (ethnicity) re, ndai hku tinang a amyu gaw, kaga amyu ni hte laklai ai hku nan shai ai, ngu tsun nga ai.
Lachyum 2 Amyu grin nga ai ngu yang, shawng lam de matut nna pra sa wa lu nga ai, ngu mayu nga ai. Kaji kadun, htun kyip mat wa nna, mat mat ai kaw du wa ai gam maka hpe tsep kawp koi kau ai lam hpe mung ngu nga ai. N htun n kyip mat wa ai ngu yang mung, galu kaba jat wa lu ai lam hpe shading nna tsun nga ai. Ndai lam hpe lachyum shaleng na matu lawu de lam ni hpe sawn aru yu ga.
Dai ni anhte Jinghpaw Wunpawng amyu ni a shawnglam chyinghka hpaw nga a ni?Shing n rai, ayak ahkak manghkang hkrai mazuk mazak rai nga a ni?
Shawnglam hpe dan dan leng leng mu lu ai lama rai yang, amyu matut pra sa wa na lam hpe masing masat jahkrat tawn da lu ai majaw re ni?Shawnglam hpe dan dan leng leng n mu lu mat wa ai rai yang, amyu matut nna nga pra sa wa lam hpe hkra mat wa nga ai, ngu mai nga a ni?Amyu grin nga lam mahkrun hta, shawnglam hpe amyu shawa chye na lu hkra, hkum tsup hkra matsun masat tawn da na kade a lit rai ta?Amyu a ningbaw hpa-awn hku lit hkam ai ni shawnglam masat shalat ya masai ngu anhte chye na ga ni?Lachyum 3 Amyu grin nga lu ai ngu yang, shawnglam de shamu shamawt sa wa lu ai hpe nan ngu ai re; shamu shamawt lailen hta, woi-awn ningbaw daw (hpa-awn baw /leadership), hte amyu shawa-hkum daw (hpang hkan hkum hkrang/body politic) ngu nna baw hte hkum hku garan ginhka tawn nga ai. Amyu grin nga na matu abaw hte ahkum rau shamu shamawt ra ai. Shamu shamawt ai gaw, woi-awn ningbaw daw hte hpang hkan shawa hkum daw lahkawng yan matut makyit tawn ai majaw shabyin dat ai lam re. Amyu grin nga lam hpe yawng ra marit ai re majaw, woi-awn ai ni mung rap larau na, hpang hkan shawa mung ahkum ara hkan shadaw na nga yang awng dang na re. Shamu shamawt ai lam hta woi-awn abaw hte hpang hkan hkum hkrang sat lawat shai hkat mat wa yang gaw manghkang kaba rai wa na sha re.
2
Lachyum 3 gaw, woi-awn baw daw hte shawa hkum daw a lapran matut mahkai ai lam hte laksan seng nga ai.
Ya yang anhte amyu sha ni woi-awn ai lam hpe ra sharawng nna, woi-awn ai ni mung shawa hpang hkan ai lailen hpe yu sharawng ai ngu tsun lu nga a ni?Mung shawa hku nna gara hku woi awn na hpe grau ra sharawng ai kun?Ningbaw daw hte shawa daw kaga ga rai mat wa ai zawn rai kun?Gram sharai na nga yang, hpa baw galaw ra nga a ni?II. Mung masa ntsa lam ningmu
Mung masa lam hte hkam sha nga ai gam maka lam hpe sawk sagawn yang ndai ga san ni hte hpang dat yang sut nga ai.
Anhte gadai ni rai ga ta? Tinang a amyu hpe chye na ai lam re.Kaning rai nna me ndai manghkang gam maka byin pru wa a ta? Manghkang hpe tinang a amyu mung masa mahkrun hta nna byin pru wa ai hku yu ai lam re.Myit ru myit ka-un na lam ni lawm yang dai ni hpa rai ta?A. gaw tinang hpe tinang chye lu ai lam re; B. gaw manghkang byin wa ai lam hta anhte nan lawm ai kun ngu san yu ai lam re; C. gaw, dai mabyin ni hpa majaw anhte hpe manghkang jaw ai hpe san sagawn ai lam re.
A. Anhte Jinghpaw Wunpawng amyu ni re
Jinghpaw Wunpawng ngu ai shingteng amying hpe lachyum shaleng ai hta maumwi ga jahtuk law law lang nga na re. Lawu e madun dan ai ga shagawp dingsa hpe ndai hku lu la ai re. 1946 ning, Lahta Sinli Munggu mare na Salang Hpauyam Kum Jawng gaw, asak 8-9 sha naw re shi kashu hpe Jinghpaw hte Wunpawng a lachyum ga malai hku tsun dan yu ai. N ka tawn kau nna kau chyen hpe malap kau ai. 1959 Manmaw Nmawk mare na Tawng-Uk Duwa Lahtaw Zau Tang hpe bai gahtap san yu yang ndai hku jahtuk sharai ya ai; ndai lang gaw hkrak matsing tawn sai.
Jinghpaw
Chyurum ginhpum, chyingprat chyingpra,
Wuntung dingren wungau shachyen,
Shingkyang zaw zaw, shingteng mung daw,
Shapun zawn hpaw ai gaw Jinghpaw
Lachyum:Ginhpum gaw ahpum ai hpe ngu ai; wuntung dingren gaw aten matut manoi; wungau gaw sut wunli; shingkyang gaw lakung htingkyang hta namsi noi abyap ai zawn; shapun – hka hpawk hpaw ai zawn lwi kapun hkrat wa ai Jinghpaw amyu ni ngu nga ai.
Jinghpaw a lachyum madung gaw, hki sai hkan nna nga pra hkrat wa ai lam, wuhpung shagu hpe mying shamying ya ai lam re. Anthropology hku nna ndai wuhpung lachyum hpe lineage group/descent group ngu nga ai. Kahpu kanau lawu lahta, kanu kawa, kaji kawoi, kashu kasha ngu makyit mahkai tawn ai lachyum hkridun rai.
3
Wunpawng
Mayu ginsawn makyit ginlawn,
Wunzaw shaprat wungau shalat wunlang gumnat,
Wunnan hte wunnawng
Zawnawng gaw Wunpawng
Ginsawn-ginlawn gaw shawng e sagawn jahkrup hkat nna mayu dama byin ai lam hpe tsun ai; kani katsa, kagu kamoi, kahkau kahkri, garat kanam ni yawng gaw ginsawn ginlawn ai makyit mahkai lam rai nga ai. Wunzaw gaw mayu dama makyin hpe sut hku sawn ai; wunlang mung sut wunli, grau nna yu-ji yu-sa ni hpe ngu nga ai; gumnat gaw tutnawng ngu ai rai; wunnan gaw shaprat dat ai kashu kasha ningnan; wunnawng gaw nga nga chyalu wunnawng wuwa, zawnawng gaw amyu shawa hpe zaw hku yu ai rai.
Ndai gaw, mayu dama hku nna makyit mahkai tawn nna kashu kasha shaprat ai lam re. Anthropology hta mayu dama makyit mahkai lam hpe alliance group ngu nga ai.
B. Manghkang gam maka byin wa ai lam
Dai ni anhte a gam maka ngu ai gaw, ahkaw ahkang (rights) hte seng ai lam re majaw, mung masa mabyin labau hpe sagawn yu na nan ra ai. Laiwa sai aten hta byin ai lam ni hpe yu dat yang ndai hku rai nga ai.
Gap-hkat jahkring nna simsa lam tam ten, 1994-2003.Rawt malan prat, 1961-1994.Munghpawm gawda ai tara gram sharai na shakut ai prat, 1948-62.Panglung zuphpawng hte myit hkrum lam, 1947.Mungkan majan kaba lahkawng 1942-45.Englik prat 1886 -1947.Englik hte gasat gala prat, 1880-1915.Ndai gaw Jinghpaw Wunpawng (JW) amyu ni a prat ningnan mungdan lam mausa (Modern Political History of the Kachin People) hta na daw kaba madung ni rai nga ai. Ndai laman sanit hta byin ai lam a majaw dai ni, Hkristu Shaning 2003 e hkam mana ai gam maka gaw gara hku matut hkat nga a ni? Tin ai hku gan asoi yu ga.
Panglung Zuphpawng 1947
1947 hta, Englik ni British Burma hpe 1948 hta shanglawt jaw kau na lajang mat wa ai ten re; dingda Sam Mung Panglung mare hta myu hkum zuphpawng galaw sai. Munghpawm Myen Mung (Union of Burma) ngu ai byin wa yang anhte amyu ni shang lawm na kun? Sam, Hkang hte Kayah (dai ten hta Karenni naw ngu ai) ni mung shang lawm na kun? Ahkyak htum rai ai ndai lam ni hpe sawk sagawn yu ga.
Englik prat Jinghpaw buga
Englik asuya a British Burma hpe uphkang ai tara hpe yu yu yang, JW, Sam, Hkang hte Karenni ni dai zuphpawng de n sa ra ai re. Hpa majaw rai kun? British Burma hta
4
ndai amyu ni a mungdan ni hpe Myen ga hta na ginhka tawn ai hku uphkang laiwa sai majaw re. Hpa majaw dai hku byin wa ai kun? Dai zuphpawng de lama n sa ai rai yang, Myen ga shanglawt lu ten hta anhte gaw awm dawm ahkang lu ai laksan mung byin mat wa na hku re.
Raitim, Sam, JW, Hkang the Karenni ni zuphpawng de sa ma ai. Dai kaw e, amyu langai hte langai, tinang lu ging ai ngu nna kam ai, n lu n mai re ngu ai hku mung mu lu ai ahkaw ahkang gumhpawn hpe hkum hkum tsup tsup, pra pra tsun masat tawn sai. Bogyoke Aung San wa gaw, Munghpawm de shang jang dai ahkaw ahkang ni teng sha lu na re, lu hkra galaw na re, nga nna ga sadi jaw sai. Ndai gaw 1947 hta byin ai Panglung Zuphpawng Myit Hkrum Ga Shaka (Panglung Conference Agreements) re.
1948 Munghpawm Shanglawt lu ai
1948 shanglawt lu ten du mahka e Aung San sat hkrum mat sai. Shanglawt lu ai hpang democracy htung lang chyam yu yang, Panglung kaw tsun masat tawn ai ahkaw ahkang ni lu la na grau grau yak wa nga ai lam chye lu sai. JW, Sam, Hkang hte Karenni yawng myit n pyaw mat wa ai kaw du sai.
Gawda ai tara hpe gram sharai lam tam ra wa ai
Munghpawm a democracy hta Myen n re amyu ni ahkaw ahkang n lu mai ai hku byin wa ai majaw, gawda ai tara hpe gram sharai lam (constitutional reform) parliament hta byin hkra galaw ra ai lam gaw dan leng sai. Tara shang n mai shabyin la yang tengsha rawt malan ai lam hpe gara hku n mai koi na re lam mung dan leng wa sai. 1956 ning daram nna gawda tara gram sharai na shamu shamawt ai lam garu gachyaw wa sai. 1961 hta gawda ai tara hpe gram sharai na lam parliament kaw grau gasu wa ai, shabyin shangun mayu ai ni myit rawt wa ai kaw du sai.
1962 Ne Win ga-up la kau dat ai
Munghpawm a Myen n re amyu ni ahkaw ahkang rap ra ai hku lu hkam sha mahka e Ne Win hte hpyen hpung kaba gaw, mungdan hpe ga-up la kau dat ma ai. Hpyen asuya hku nna shatin shapun gawda ai tara hpe gram na shakut ai ni yawng gaw, Munghpawm hpe rawt malan ai ni re majaw hpyen re, ngu ai hku policy shapraw dat sai. Ne Win gaw 1957-59 lapran e mung, Munghpawm simsa lam hpe makawp maga na matu gan uphkang ra ai nga nna lajang la ai wa re.
Ya gawda ai tara hpe gram sharai mayu ai ni yawng gaw, kam tim n kam tim, Munghpawm a hpyen shatai kau dat ai hkrum sai. Panglung e masat ai ahkaw ahkang lu lam mahkrun hpe gasat gala mahkrun shatai kau dat sai.
Rawt malan prat du ai
Rawt malan ai a ningpawt lachyum gaw, Panglung e amyu kasa ni tsun masat tawn ai ahkaw ahkang hte tengsha lu na nga jaw ai ga sadi lachyum n pru mat wa ai majaw re. 1961 nna 1994 du hkra, mungdan kata e gasat gala byin sai. 32 ning tup gasat gala rai tim dang ai hku mung n rai, sum ai hku mung n rai, mung shawa hkam sha ai lam gaw lani hte lani grau sawng wa re ai majaw gap hkat jahkring dat ai lam 1994 hta byin wa sai.
5
Gap hkat jahkring nna simsa lam tam ai
Gap hkat jahkring tawn nna simsa lam tam hpang ai 2004 ning hta shi ning hpring ladu hkrum na re. Nde nlaw shakut tim ra marit ai ahkaw ahkang lu la lam hta hpa amyat n pru wa ai. Grau sum wa ai zawn she bai rai wa ai. Hpa majaw ndai hku byin nga a ta?
Hpa majaw pawt ka-un mayu ai lamMyit ka-un hpa hpe shabyin dat ai lam law law nga ai; tim yawng a npawt gaw Panglung Zuphpawng hte seng nga ai.
Ahkaw ahkang hte seng ai myit hkrum lam
N lu n mai re, ngu nna masat tawn ai ahkaw ahkang hta hpa baw lawm a ta?Hpa majaw dai ahkaw ahkang ni n lu n mai re ta?Dai ahkaw ahkang ni hpa majaw lu la na yak a ta?Ndai gaw ahkyak htum ai ga-san masum re; ndai lam hpe Daw Kaba III. hta matut nna sawk sagawn dinglik yu ga.
III. Mung masa kata lam
JW amyu ni n lu n mai re ngu kam ai ahkaw ahkang (inalienable rights) ngu ai gaw lachyum lahkawng rawng nga ai. Anhte a mung masa sat lawat hpe sung ai hku chye na na matu ahkyak htum ai lachyum akri laswi re.
Anhte n lu n mai ngu ai ahkaw ahkang ni (inalienable rights) gaw,
Anhte a lailen kata nna shabyin shapraw ya ai ahkaw ahkang ni re.Anhte a labau lailen hta na re majaw kadai mung n dawm la kau ya mai ai ahkaw ahkang ni re.Ndai hpe bai lachyum shaleng dat yu ga. Sagawn dinglik na matu political science, political anthropology hte historiography hpaji lam ni hte sawk sagawn ra ai amu re.
Sinna Mungnun Lailen Labau
Shaning 1800 hkan hpang nna Mungnun ga de Singpho/Jinghpaw ni Englik the gasat gala lam lawlaw lang byin ai. Englik gaw India Mungdan hpe British colony shatai la nna sinpraw-dingdung jut de ga jarit shangang mayu ai. Singpho/Jinghpaw ni gaw, saw tsam mat nna atsawp daram sha ngam mat ai Ahom Sam Hkawhkam-dan de du shang wa ma ai. Ya Singpho hte Englik katut hkrum nna gasat gala lam byin wa sai.
Englik hte dinghkat hkat ai Singpho/Jinghpaw amyu ni laklai ai amyu masa (social structure) hpe madun ma ai. Shawa wuhpung (society) hku mung, mung masa lailen (political culture) hku mung, wuhpung lailen (national character) hpe madun ma ai.
Englik hte gasat gala nna simsa myit hkrum ga shaka (peace treaty) ka shagu, hpa-awn ningbaw magam ni gaw ndai hku galaw ma ai.
6
“Anhte amyu a malai” majan shang ai, simsa myit hkrum lam hpe hkap la ai, ngu ma ai. Langai hkrai hku n rai, amyu a malai she galaw ai. Ndai hpe hpungtang hpaji hku yu yang nation ngu ai lailen nan rai nga ai. Dai majaw Englik mausa hta “Kachin nation” ngu ai hku nna, nation-to-nation (nation amyu langai hte langai) ngu nna matut mahkai masai.Englik hte gasat gala byin yang, Miwa Mungdan a malai mung n re, Myen hkawhkam a malai mung n re, anhte amyu a malai sha gasat ai. Ndai lailen hpe awm dawm ahkaw ahkang lu ai amyu ni a akyang lailen (sovereign nation) ngu nna lachyum shapraw la nga ai.Anhte amyu ngu ai a lachyum gaw, wuhpung kaba raitim amyu langai sha hku nna sha shamu shamawt ai, ngu nga ai. Ndai a lachyum gaw, “amyu langai, amyu masa lailen langai (one people, one nation)” re.Maran Brang Di (MA History, Delhi University, India) sawk sagawn tawn ai hpe yu yang, wuhpung grai kaba ai, 15,000 daram kaba ai hpyen hpung hpe lawan ai hku shapraw lu ai lam Englik ni ka tawn nga ai. Hpyen hpung sharawt dat yang du-magam 10-15 daram lawm nga ai. Simsa myit hkrum ga-shaka hta lekmat ka bang ai mying chyarang hta, Pawngyawng Uma mying, Zi-Zaiwa mying, Lashi-Lachit mying ni lawm nga ai.
Amyu langai ngu yang Jinghpaw Wunpawng ngu nga ai gaw dan leng ai. Amyu masa langai ngu ai gaw, du-magam woi-awn ai wuhpung hpyen hpung hpe shabyin ai, amyu a mying the majan rawt ai, ngu ai lam ni dan leng nga ai. Wuhpung hta ntsa lam hku shai hkat tim (Uma, Zaiwa, Lachit) amyu lailen yawng lang ai. Du-magam kade lawm tim amyu a matu, amyu a malai sha shamu shamawt ai. Mauhpa lailen ngu mai nga ai.
“Anhte amyu a buga” ngu ai daw mung lawm nga ai.Akyang lailen A,B,C hte D hpe gumhpawn nna Englik a myit hta, Singpho/Jinghpaw ni gaw tengsha awm dawm ahkaw ahkang hte hkum tsup ai amyu ni re ngu matsing masai.
Lachyum madung
Awm dawm ahkaw ahkang lu ai amyu langai (a sovereign nation) re.Wuhpung kaba tim amyu langai sha hku lai len lang ai (one people, one nation).Tinang makawp maga ai buga nga ai (a sovereign territory/country).Ndai ahkaw ahkang masum hte hkum tsup ai amyu ni hpe gaw nation-state tsang du sai amyu ni ngu nga ai. Ndai hta grau tsaw ai tsang langai sha ngai sai, dai gaw kung kat democracy mungdan ni rai nga ai. Democracy mungdan ni hta awm dawm ahkaw ahkang gaw shawa lata sharawt tawn da ai kasa ni dung a mungbawng rapdaw hta rai nga ai. Mu-nu hkawmhkam mi nga tim shamying shamang sha rai nga ai.
Singpho ni a nation-state hta du-magam ni nga tim amyu lailen lang ai. Hpareng hpa-awn ni mung kunghpan atsam rawng ai ni rai nga ma ai.
7
Manmaw hkran lailen labau
Manmaw ga e mung, nation-state tsang de du ai hpe mu lu nga ai.
Amyu masa sat lawat hta awm dawm ahkaw ahkang lang ai.Wuphung kaba tim amyu langai hku sha lailen lang ai.Buga hpe makawp maga ai.Englik-Myen majan 1885, October shata e ngut nna Myen sum mat ai. Myen hkawhkamdan hpe Englik la kau dat sai. 1886 Englik hpyen hpung ni Manmaw de Jinghpaw ga hpe mung jat bang la na matu du gale mara ai. 1886-1915 laman Englik-Jinghpaw majan law law lang byin sai. Amyu langai hku, amyu a malai buga hpe makawp maga ai hku hkap manga gasat ai. Majan shang na matu du-magam ni woi-awn ai, majan pa e lareng larau ai ni hpa-awn ai, simsa lam hpe amyu a malai lajang ai.
Sam ga lailen labau
Sam ga de maden shang wa JW ni gaw Sam Sawbwa mu-nu npu e sa du nga pra wa ma ai. Sam sawbwa ni awm dawm ahkaw ahkang madu re, JW tinang a amyu labau hkan nna nga pra sa wa ai hta shingdang ai lam n nga ai. Jinghpaw buga daw hpe shanglawt prat e Kachin Substate ngu pyi masat ya nga ai. Sam Mung na JW ni gaw “wuhpung hku nga na ahkaw ahkang lu ai amyu (cultural nation) re. Awm dawm ahkang n lawm ai sha amyu htunghking lailen hte nga pra sa wa lu ai. Wuhpung kaba tim amyu langai hku lailen lang lu ai (one people, one nation).
Cultural nation gaw nation-state a npu tsang kaw rai nga ai. Tsang the tsang byin pru wa ai labau gaw ndai hku re.
Mung masa ahkaw ahkang tsang hte tsang
Tsang 4 gaw tsaw htum, Tsang 1 gaw lakang pawt re.
4. Kung kat ai awm dawm democracy mungdan/amyu ni – modern democratic state
- USA, UK, France, Germany
3. Awm dawm ahkaw ahkang hte wuhpung lailen lang ai ni – nation-state
- Jinghpaw/Singpho mung, 1800 – 1915 lapran, Manmaw ga 1915 du hkra
2. Wuhpung lailen lang ai, awm dawm ahkaw ahkang n lu ai – cultural nation
Jinghpaw Mungdaw 1948-62, Sam Mung Kachin Substate
Wuhpung lailen garai n pru ai ningpawt tsang – tribes, clans
8
IV. Sagawn dinglik yu ai lam
Panglung a lachyum
Englik prat 1948 htum ai shaloi JW amyu ni lu la mai ai ahkaw ahkang gaw, Munghpawm hta n shang lawm yang Tsang 3, hpe lu mai ai. Munghpawm hta shang lawm jang gaw Tsang 2 sha lu mai ai. Munghpawm mahtang gaw awm dawm ahkaw ahkang rai ra ai re majaw dai hpe tat kau ra wa ai.
Dai re majaw Panglung myit hkrum lam hta n law htum ndai ni lawm nga ai ngu sawn dinglik la lu ai.
Anhte JW amyu ni Munghpawm hta shanglawm na ga ai; anhte amyu a labau mausa hta lu tawn nga ai awm dawm ahkaw ahkang hpe tat kau na myit hkrum ga ai.Munghpawm hta shang lawm ai majaw anhte wuhpung sat lawat ahkaw ahkang (cultural nation rights) yawng hkum hkum tsup tsup n lu n mai re ngu tsun nga ga ai. Tengsha lu na re nga yang sha Munghpawm hta shanglawm lu na ga ai. Ndai ahkaw ahkang ni gaw:1) Amyu wuhpung a htunghking lailen hpe n hkra ya ai hku nga pra sa wa lu na lam.
2) Manmaw hte Myitkyina Ginwang lahkawng hpe anhte a daidaw buga re majaw dingnawng makawp maga tawn lu na na lam.
3) Kanbau lam, machye machyang lam amyu myu hta galu kaba wa lu na matu prat dep ai hpaji lam chyinghka ni hpaw la lu na lam.
Ya Daw II, daw kaji C, laika man 6 hta sharawt tawn ai ga-san ni hpe bai sawn yu ga.
N lu n mai re ngu nna masat tawn ai ahkaw ahkang hta hpa lawm a ta? Lahta emadun tawn ai the maren, Panglung myit hkrum masat A. hte B. lawm na re.
Hpa majaw dai ahkaw ahkang ni n lu n mai re ta? Ndai ahkaw ahkang ni gaw anhte a wuhpung hku nga sa wa ai lailen labau kaw nna pru wa ai re majaw, amyu wuhpung hku matut nga pra nga na matu ningpawt hkridun tai ya nga ai.Dai ahkaw ahkang ni hpa majaw lu la yak a ta? Ndai hpe mahtai jaw lu na matu matut sawn yu ga.Hpa majaw wuhpung lailen lam yak ai lam
Lam langai – Panglung zuphpawng hta sa tsun masat ai ahkaw ahkang ni gaw, Munghpawm garai n byin yang, anhte amyu wuhpung hku nna nga pra sa wa ai lam hte seng ai re majaw, myit n hkrum na lam n nga ai. Wuhpung lailen mausa hpe n teng ai ngu n tsun na re. Yak ai lam gaw, Panglung zuphpawng ngut ai shani nna hpang wa nga a.
Lam lahkawng – Munghpawm lam hta Myen hte kaga amyu ni hpe woi gahkin gumdin ai Bogyoke Aung San was sat kau hkrum sai. Hpang na ningbaw ningla ni shi zawn myit n su ai, dam lada ai hku n yu ai, amyat shaw sha na hku malawng maga yu ai.
9
Lam masum – Anhte n lu n mai ngu kam ai ahkaw ahkang hpe federal sysem hkrang hku sha lu la mai ai, tim Munghpawm hta byin wa ai democracy gaw unitary system rai nga ai. Pyi-nei hte pyi-ma. ngu ginhka tawn nna, Myen gaw pyi-ma. tai nna nta madu rai taw nga ai. Ndai hta nan ahkaw ahkang rap ra ai hku n byin mai na kumla pru mat sai.
Lam mali – Democracy prat du nna mung masa hkan ai wuhpung ni (political party/ organization) law law hpaw dat sai. Anhte a gam maka ndai hku yak wa ai.
Majun hpung (majority party) hte mayen hpung (minority party) byin wa sai; majun hpung sha uphkang ai asuya hpe hpaw lu ai.Masha chyarang hku law htum rai nga ai Myen ni gaw, galoi mung majun hpung sha arai nga nna, shawa chyarang kaji ai amyu ni mayen hpung tut byin ra mat ai. Ndai hku amyu hkan nna n-gun n bung ai lam a majaw mayen hpung ni a matu yak ai hta grau yak wa ai. Mungdaw asuya hta mung majun hpung ni hkan tek tawn nna, Panglung ga sadi hkan shatup na tsep kawp n mai mat wa sai.Lam manga – Myen n re amyu ni gaw mayen hpung ni re majaw, Panglung myit hkrum lam hkum tsup ai hku lu na lam n hku mat sai. Gawda ai tara gram sharai na lam (constitutional reform) lam sha hku sai. Ndai lam awng dang yang majun hpung n daw n hta amyat shapraw sha ai lam yawm mat wa na lam dan leng wa sai.
Lam kru – gawda tara hpe gram dat nna federal democracy shabyin tawn yang amyu hkan nna mayen hpung-majun hpung ngu garan ginhka ai lailen hpe mung jahkring kau ra na re majaw, dai hku n byin shangun mayu ai Myen ni the shabyin na ra ai Myen n re wuhpung ni a lapran mung, Bhudda nawku ai ni hte Bhudda n re ni a lapran hkan mung, sumprat dawk ginhka ai lam law wa sai. PH-S-P-L Myen hpung pyi lahkawng brang rai ga mat wa sai.
Lam sanit – unitary democracy hkrang a majaw Myen wuhpung kata e pyi shada da shai hkat mat wa ai aten du nna, Ne Win gaw madu sha lam hpe makawp maga na matu mungdan hpe hpyen n-gun the ga-up la kau dat sai. Ngwi pyaw simsa ai sat lawat hte Panglung myit hkrum ga sadi hpe shatup na lam tam ai ni yawng a mahkrun gaw 1962, February shata jahtum kau ai hkrum mat masai re.
Rawt malan woi awn lam
JW amyu ni rawt malan ai lam hpe sagawn dinglik yu yang, yaw shada ai pandawng amyu mali rawng ai hpe mu lu ai.
1960-1976. Rawt malan prat a shawng ningpawt aten hta awm dawm ahkang bai lu la na lam hpe shading nga ai. Shanglawt Hpung ngu ai gaw dai lachyum hpe shaleng nga ai. 1948-62 laman Myen majun hpung gaw, tinang a lailen hpe sharai la ai lam n nga ai hku amyat shaw sha mat wa sai. Mungdan hpe mung hpyen n-gun hte ga-up la kau dat masai, dai majaw Panglung myit hkrum lam ngu ai n nga mat sai ngu nga ai.10
1976-1994. Maran Brang Seng woi awn ai ladaw hta Munghpawm a gawda ai tara hpe gram sharai na maga de bai gayin wa ai. Awm dawm ahkang tam ai hku n rai sai, Munghpawm hpe jaw ai de shayawng na, tara rap ra ai hku bai gawgap sharawt na lam hpe shading mat wa sai. Mayen hpung amyu kaga ni hte matut mahkai mazum ai lam law law byin wa sai.Rawt malan mahkrun hpe mung masa gram sharai ai mahkrun re ngu tim woi-awn ai sat lawat gaw hpyen jaubu sat lawat rai nga ai. Ndai majaw, 1948-62 na mung masa mayen hpung the ram ram shai nga ai. Shanglawt hpyen hpung tinang a mungdaw a ga-man 90% daram hpe makawp maga tawn lu nga ai re. 1994 hta Ningbaw Kaba Brang Seng n nga mat wa sai.
1994-2000. Gap hkat jahkring dat nna Mali Zup Zau Mai woi-awn ai ten re. Ndai ten hta byin ai lam amyu gam maka hpe sawng ai hku hkra wa ai hpe mu lu ai. Ndai hku shaga yang shi hpe mara shagun ga ngu ai n re; shi hku nna jaw dum, ra dum ai majaw galaw ai rai na re. Tim hkam sha ai lam gaw hpang e she byin wa nga ai.Langai, gap hkat jahkring sai re majaw Wunpawng hpyen hpung hpe mung masa wuhpung langai mi hku sha yu yu, woi-awn mat wa ai. Laiwa sai ten (1948-62) hta byin yu sai hte maren, rawt malan hpung kaw nna mung masa mayen hpung kaji langai tai mat wa sai.
Lahkawng, rawt malan hpung a woi-awn ai wa tinang nan mung mung masa wuhpung ningbaw hku sawn la timung, wora maga na majun hpung hpe woi-awn ai ni gaw, hpyen jaubu lailen manat dik dik rai nga sai. Byin wa ai lam gaw tinang a shamu shamawt lam hpe n-gun shakya kau shangun ai hte maren sha rai mat ai.
Masum, 1994-2000 laman mung shawa hte magam gun ni a lapran e gang hkat mat wa ai lam byin wa ai. Rawt Malan Ladu Hkrum shakram shiga mung shawa hpe n shalawm ai. Magam gun ni hta mung, KIO hte KIA a lapran, grau nna hpyen la ni hpe n chye n kaw n ji n mu nga hkam shangun ai lam mung byin ai. Ndai a majaw rawt malan wuhpung kata hta mung n-gun kya myit daw wa ai hpe masem lu ai.
Mayen mung masa hpung n-gun kya mat wa nna buga hpe makawp maga lu ai atsam, hkungga la ra ai hku nna yu lakawn lanu ai lailen hta mung hkra mat wa sai. Kadai ni a matu chyinghka hpaw ya ai hku rai wa na kun?
2000-2003. Ndai gaw simsa lam galaw ai ten re. Du Kaba Tu Jai Ningbaw rai sai. 1994 hpang e re majaw, rawt malan hpung a myiman gaw mayen hpung kaji a myiman rai chyalu rai nga ai. Wora hkran de na ni gaw, hpyen jaubu akyang hte ganaw dik dik, anhte amyu ni a ahkaw ahkang lam gaw hpang de htingnut dik dik, rai mat wa sai. N-gun n bung hkat ai lam grau sawng wa magang, rawt malan ningbaw ni a atsam gaw atsawp zawn grau rai wa magang, rai nga ai. Wora maga na jaubu jaulung ni mung, akawp atsawp hte she mazum ra mat ai gam maka hte katut manu ai. Ndai chyawm gaw galu galang yu yang kaja ai lam rai na kun?11
Ga hpungdimGa hpungdim hku nna ndai lam ni hpe jawm aru yu ga ngu akroi anoi hpyi dat ai re.
Langai, amyu hpe n shamat kau mayu ai ni gaw, mat mat wa na lam hta na amyu hpe makawp maga ai shang lawm ra nga ai. Yawng a lit re.
Lahkawng, amyu matut nna nga pra sa wa lu na hpe ra ai ni yawng shawnglam lajang ai hta mung tinang atsam hkan nna shang lawm ra nga ai. Nang shanglawm na nni?
Masum, laiwa sa ten hkan na mahkrum machyum hpe sung ai hku sawn dinglik yu nna sharin la ra ai asi atum hpe sharin shaw la, shawnglam hpe lajang ai hta lang, rai ra ai. Amyu wuhpung mausa hpe ndai daram galu galang dinglik ahprun tawn ai gaw kasi re.
Mali, amyu grin nga lu na matu shawnglam tam ai hta, saw ra kaw saw, woi-awn ra kaw woi-awn rai na kade lit rai ta? Gai, ya layung madi hkat yu ga.
Manga, ndai tang dan ai laika hpe mu hti ai ni hkum shagu hpe lajin dat nngai: woi-awn ai ni nan manghkang hta chya taw nga ai ten hta, amyu shawng de shamu shamawt lu ai atsam gaw, n hkring mat wa u ga, di lu ai made di ga
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kab_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn