Ana Ahkya Koi Na, Ngasat Ngasa Myu Hpan 5
Ana Ahkya Koi Na, Ngasat Ngasa Myu Hpan 5
Marau Sama (Munggu)
Ndai prat gaw ana ahkya law la ai prat re. Laning hte laning, ana ni grau grau jat wa ai. Law htam wa ai ana ni hpe ninghkap na matu, tsi hpaji ninghkring ni mung grau kaja ai tsi ni hpe tam sawk, galaw shapraw dingyang rai nga ai. Raitim, tsi la n lu ai ana ni grai naw nga ai. Ana ahkya a majaw, masha a asak hkrunglam gaw, ngwi pyaw ai lam ni n nga mat ai, galaw mayu ai mu bungli ni n lu galaw mat ai; sa mayu ai shara de n lu du mat ai; sha mayu ai lusha ni hpe pyi n chyim lu mat ai. Grau nna gaw ana sawng ai rai yang, tinang a dum nta (snr) tsirung, tsigawk kata na yupra ntsa kaw kaleng nna asak aprat hpe shalai kau ra mat ai.
Asak gaw Karai Kasang hte seng ai re. Raitim, Karai Kasang jaw da ai ndai asak hpe manu shadan na, hkangzing na gaw, masha shagu a lit re. Dai hta, ana ahkya hpe tinang hkum kata de n shang lu hkra, n byin lu hkra ninghkap na, makawp maga na lit mung lawm nga ai.
Ahkyak dik htum gaw, masha a ngasat ngasa rai nga ai. Tinang a ngasat ngasa lam hpe sadi maja let atsawm sha hkangzing sakhkrung ai wa gaw, asak term htum hkra hkam hkam ja ja nga lu na re.
Lawu na lam 5 gaw ana ahkya n byin hkra karum ya ai ngasat ngasa ni rai nga ai.
1. Nanghpam Malu Masha N lusha Ai
Anhte myit sumru yu ga: Nanghpam malu masha sha ai masha hte nanghpam n lu n sha ai masha, kadai wa asak grau galu na ta? Asan sha rai nga ai; Nanghpam n lu n sha ai wa gaw asak grau galu na re ngu mai tsun nga ai. Nanghpam ngu ai hta, tsa/ chyaru, hkayawm, ka-ni yawng lawm sai re. Ndai rai ni gaw masha amyu ting hpe shamyit kau lu ai atsam rawng ma ai.
Ka-ni: Mungkan labau hta Inglik ni Miwa mungdaw nkau mi hpe ka-ni hte shalen da nna, zing la ai re. Anhte Kachin myusha ni htum ma wa ai mung ndai nanghpam a majaw re. Ka-ni gaw, katsi majan re. Ndai hpe yu yang, ka-ni a n hkru ai lam, masha hpe jahten lu ai madang gaw, grai she tsaw ai hpe mu lu ai.
Tsa/Chyaru: Tsa/chyaru (Alcohol) gaw, asin(liver) hpe jamjau jaw dik ai nanghpam re. Anhte a hkumhkrang kata na asin gaw anhte sha bang dat ai n kaja ai rai, gung (toxin), ntuk (poisin), mahkra hpe shamyit ya ai jak-rung kaba re. Tsa/chyaru lu law ai ni gaw, sin mawng ana (liver cancer), sin hkraw ana, sin yet ana ni byin chye nga ai. Tsa/chyaru hpe shadawn sharam let lu ra ai. Grau nna gaw, tsa/chyaru lu ai ni, lusha grung grung sha ra ai. Hpa majaw nga yang, asin amu ja ja galaw lu na matu lusha kaw nna n-gun la ra ai.
Hkayawm: Hkayawm gaw tinang hkum hpe sha n-ga masha wa hpe mung jahten shaza shangun ai nanghpam re. Tinang lu ai (snr) marawp ai hkayawm a wanhkut gaw, tinang a manaw manang tinang a dinghku dum nta masha ni, tinang a makau grupyin yawng hpe jamjau jaw nga ai. Sinwawp mawng ana hpe madung byin shangun ai satlawat rai nga ai. Hkayawm a majaw, shaning shagu masha marai 600,000 daram si hkrum nga ai. Masha marai 500,000 gaw, tinang nan hkayawm lu ai majaw si hkrum ai re. Bai, 60,000 jan gaw hkayawm wanhkut marawp hkrup ai majaw re. Ngam ai gaw, arung arai hkan e, hkayawm lu ai ni shakap da ai hkayawm nsa bat a majaw si hkrum ai re. Dai majaw, hkayawm lu ai hta, 1st smoker, 2nd smoker hte 3rd smoker nga nna hpan masum nga ai re. “Ngai lu mayu na lu ai; kadai hpe n hkra ai; ngai hkrai ngai lu nngai,” nga nna tsun taw ai ni, makau grupyin hta, naw law nga ai kun? Shadum la ga!
2. Hkru Hkru Yup Ai
Hkyinghkum 24 nga ai lani mi ngu ai aten hta, yup ten hpe bang da ai gaw majoi n re. Masha shagu yup ra ai. Lani mi hkyinghkum 8 daram yup ra ai. Hpa majaw yup ra ata? Shani shagu sak hkrung hkawmsa nga ai ten hta, hkumhkrang kata na asai, shan ni hpe hkringsa ten jaw ra ai. Grai ahkyak ai bawnu hpe mung hkringsa shangun ra ai.
Bawnu gaw teng sha wa yup ai kun?: N rai nga ai. Masha yup nga ai ten hta, bawnu gaw shi hte seng ai amu ni hpe naw a galaw nga ai, Gashadawn, yupmang mu ai lam. Hkumhkrang a shamu shamawt ai lam ni, mu/ na ai lam ni, hawm ai, dwi ai, hka ai, machyi ai, kahtet ai, katsi ai; ndai lam ni yawng hpe bawnu a majaw sha chye lu ai re. (Bawnu ngu ai gaw, matsing sumhting na matu sha n rai nga ai.) Lama, n yup ai (n lu yup ai) lam ni law wa ai rai yang, bawnu galaw ai amu bungli ni n jaw wa ai. Grau nna gaw, myit hte seng ai ana ni lu wa chye ai. Dai majaw, hkru hkru yup na gaw, grai ahkyak nga ai.
3. Atsawm Sha Ai
Malu masha: Malu masha sha ai lam ni gaw, shara hte shara, amyu langai hte langai n bung hkat nga ai.
Malu masha hpe wuhpung kaba 3 garan da lu ai.
(1) Hkumhkrang hpe galu kaba shangun ai lusha (Bodybuilding foods). (gashadawn, Shan myu hkum hpa, shapre, lasi hkum sumhpa…..)
(2) Hkumhkrang hpe n-gun jaw ai lusha (Energy-giving foods). (gashadawn, shat, hkainu, dwi ai baw malu masha mahkra, ngachyu )
(3) Hkumhkrang hpe makawp maga ai lusha (Protective foods). (gashadawn, namlaw namlap, namsi namsaw hkum sumhpa,..)
Ndai wuhpung hpan masum hpe rap rap ra ra sha ya ra ai.
Bai nna, malu masha hpe shi aten hta hkan nna sha chye ra ai. Gashadawn; coffee hpe shana yup ten ni jang nlu na; jahpawt shat lusha hpe hkru hkru sha na, shani shat lusha hpe ramdaw sha na, shana shat lusha hpe shayawm sha na; ndai lam ni mung ahkyak nga ai.
4. Hkumhkrang Hpe Hkangzing Na
Hkumhkrang hkamja na matu ahkyak madung langai mi gaw, hkumhkrang hpe shaman shakyang ya ai lam re. Ginsup ai lam ni, salat pru hkra lagaw lam hkawm ai, kagat ai; ndai lam ni gaw hkumhkrang hpe grau grau hkamja shangun ai shaman shakyang ai lam ni rai nga ai.
Hpum sau ai (Obesity): Masha langai mi sha ai gaw law, shapraw kau ai gaw yawm rai yang gaw, hpum wa na rai nga ai. Hpum sau ai ni gaw kaga masha ni hta ana lu na grau mai byin nga ai. Gashadawn, Sai-jitdwi ana (Diabetes Mellitus).
Sanseng ai lam: (1) Lata, (2) Namdum, (3) Hka hte (4)Malu masha: Ndai myu hpan mali san seng na gaw ahkyak dik htum re.
5. Myit Pyaw Pyaw Nga Ai
Myit ngwi myit pyaw nga lu ai gaw, shaman chyeju kaba langai mi rai na matu machye machyang, atsam marai grau shapraw lu ai, asak galu ai hte gumgai/ dingla lanyen ai chyeju ni hpe shabyin ya ai majaw myit hpe shapyaw la na gaw ahkyak langai mi re.
Myit ngwi myit pyaw hkra:
(1) Makam masham hta maju jung u.
(2) Kaja ai ningmu hte yu u.
(3) Tsawra myit shawang kaba u.
(4) Masha wa hpe karum shingtau u.
(5) Myit kabu hpa hpe sha sumru u.
Lahta e, tang madun mat wa sai ngasat ngasa ni gaw, Amerikan amyu ni law malawng jailang ai ladat ni rai ma ai. 1900 ning a shawngdaw e, Amerikan amyu ni law malawng 48 ning sha asak galu ma ai. Raitim, ya dai ni, 80 ning de du mat sai. Ndai gaw, shanhte a ngasat ngasa hkrak ai majaw re. Dai hte maren, Kachin Wunpawng amyusha ni mung, hkamja lam hte htap htuk ai ngasat ngasa hpe jai lang sa wa nna, nshang magaw, bawhpraw warun ten du hkra hkamja let nga pra sa wa ga law.
kac_Latn kac_Latn ind_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn