Mungdan Nlu Hpyen Jaubu Amyu “KURD”
By Gauri Shagawng
Kurd amyu sha ni gaw sinpraw ka-ang mungdan law law na Bum mayan ni hkan shanu shingbyi nga ai amyu bawsang ni rai nhtawm mungkan hta mungchying masat nlu, mungdaw mungdan nlu nna law htum ai masha amyu ni re, Sinpraw ka-ang ginra hta Kurd amyu bawsang masha jahpan gaw No.4 law htum ai rai nna Syria, Iraq, Iran hte Armenia mungdan jarit mayan kaw Kurd amyu sha wan (25) daram nga ai re hpe chye lu ai.
Kurd amyu bawsang masha ni gaw nga shara ginra grai shai hkat ai raitim amyu htunghking maka kumla, A-ga hte gindun matut mahkai nga ai re, Ottoman empire hten run mat ai hpang Arab hte Turkey ga hpe Kurd amyu sha ni grau law sung lang wa ma ai re.
Kurd amyu sha ni a prat labau hta ban hte ban mung masa ahkaw n-nga ai amyu bawsang tai wa sai sha n-ga shadip jahpang ahkang aya lu jat wa hkra shamu shamawt wa shagu sat shamyit hkrum ai majan nhpan hkrum katut nga ma ai re grau nna gaw Iraq hte Turkey mungdan hkan shanu nga ai Kurd amyu sha ni hpyen majan tsinyam grau hkrum sha nga ai hpe chye lu ai.
No.I mungkan majan hpang “Treaty of Sevres” ngu ai ga sadi a majaw Ottoman empire zang ayai mat nna sinpraw ka-ang ginra hta mungdan kaji law law paw pru wa ai re, Ottoman empire gaw ya aten na Turkey mungdan sha ngam mat ai re. Ndai ga sadi laika hpe kurd amyu sha ni aja awa madi shadaw nhtawm Kurd amyu bawsang ni a lamu ga ginra masat daidaw la lu na matu referendum ra lata galaw na hpe myit mada tawn ai raitim Mustafa Kemalpasa woi awn ai Turkey Asuya gaw Sevres ga sadi hpe n hkap la ai sha ga sadi laika gram sharai ai lam nnga yang majan hkring lu na nre nga nna shanang ai majaw 1923 shaning hta “Treaty of Lausanne” ngu ai ga sadi bai galaw nhtawm dai ga sadi a majaw Turkey mungdan na Anatolia peninsula hte dai ni na aten Turkey mungdan kata na Kurd amyu bawsang ni shanu nga ai lamu ga ginra “Little Asia” hpe dai ni du hkra naw madu la tawn ai re hpe chye lu ai.
Lausanne ga sadi hta Kurd amyu sha ni a shadip jahpang ahkang aya a matu referendum galaw na ahkaw ahkang hpa nlawm mat ai re, Kurd amyu sha ni gaw lani mi na aten nhtoi hta madu up hkang lu ai ginra hte awm dawm shanglawt lu ai mungdan gaw de lu na hpe ala dingda nga ma ai raitim myit mada ai lam gaw shaning 30-40 ning jan wa sai re.
Iraq mungdan na Kurd amyu sha ni
Iraq mungdan na Kurd amyu sha ni gaw shaning 30-40 ning daram mung masa hpyen masa ladat amyu myu hte shadip jahpang ahkang aya lu hkra gasat shakut ai hpang Iraq mungdan dingdung daw kaw madu up hkang ginra ngu masat dai daw la lu ai re. 2005 shaning shawng daw hta Iraq mungdan na Kurd amyu sha ni gaw Iraq mungdan kaw shimlam wa lit la nga ai England hpyen hpung ni hpe lang hte lang gumlang gasat kasu kabrawng manghkang shabyin ai sha n-ga Bagdad Asuya hpe mung gumlang gasat kasu kabrawng manghkang shabyin lai wa sai re hpe chye lu ai.
1970 shaning grup yin hta gaw Iraq mungdan dingdung daw na kaba htum ai Kurd amyu sha ni a bu htawt mabyin langai nga lai wa sai re, Iran mungdan jarit makau na Khanagin ginra kaw nga ai Kurd amyu sha yawng Syria hte Turkey mungdan jarit makau Sinjar muklum grup yin de htawt sit mat na matu gawt kau hkrum lai wa sai re,1980 shaning hta Saddam Hussein gaw shi hpyen la ni hpe Kurd amyu sha ni a mare kahtawng (4,000) daram hpe jahten kau shangun nna masat da ai shara ni de htawt sit kau shangun lai wa sai.
1988 shaning hta Saddam Hussein kawn Kurd amyu sha ni hpe majan hte matai htang ra ai nga nna sa numdan ai gasat gala ladat hte gasat shamyit shangun lai wa sai re, Halabja mare kaw Gung laknak sung lang nna gasat lai wa sai, Saddam Hussein a majan masing kata Kurd amyu sha (50,000) daram si sum mat ai mabyin a majaw (Iraq War Criminal Court) kaw nna Saddam Hussein hpe Amyu shamyit majan galaw ai mara amu hte si ari jaw kau ai re hpe chye lu ai.
1991 shaning na Persia Peninsula majan kaw Kurd amyu sha laknak lang hpung ni American hte hpyen magam jinghku galaw nhtawm majan shang lawm ai majaw shawng ningnan Kurd amyu sha ni awmdawm ai ahkaw ahkang namchyim hpe chye lu sai re, Kurd laknak lang hpung ni gaw American hte pawnghpawm nhtawm Iraq mungdan dingdung daw hta “No Fly Zone” Area masat ai kaw nna dai ginra hpe matut manoi makawp maga da lu ai majaw 2005 shaning na Iraq mungdan gawda tara nnan ka ai hta Iraqi Kurdistan ngu ai madu uphkang ginra hpe masat dai daw la lu sai re.
Kurdish Regional Government (KRR) Asuya gaw tinang lamu ga jarit hpe atsawm nlu masat la lu shi majaw Kurd amyu sha ni tinang a lamu ga ginra hpe grau dam lada hkra maden jat la lu na matu ra sharawng nga ma ai re, grau nna gaw Saddam Hussein prat hta Arab shatai kau hkrum ai Kurd amyu sha ni a lamu ga ginra ni rai nga ai Kirkuk muklum zawn re ai shara ni hta Kurd amyu sha ni grau law shanu nga ai rai nna n hprang wan sau sut hpring tsup ai ginra re, dai muklum hpe Jews ni Jerusalem mare hpe makam hkringhtawng mare daju shatai ai zawn Kurd amyu sha ni mung Kirkuk muklum hpe makam hkringhtawng mare daju shatai na hpe myit mada nga ma ai.
2014 July shata hta Kurd madu up hkang mungdaw a Gumsan Magam Massoud Barza gaw Iraq mungdan kaw na shanglawt la na matu shi woi awn ai Asuya kaw na referendum ra lata poi woi awn galaw na masing nga ai ngu n dau da ai hpang Kurd amyu sha ni shanu nga ai Syria, Turkey, Iran mungdan ni gaw shan hte mungdan kata shanu nga ai Kurd amyu sha ni kasi la na hpe hkrit tsang wa nna ja ja sadi jaw wa ai lam ni nga wa sai re.
Lai wa sai 2017 September (25) ya shani Iraq mungdan na Kurd madu uphkang mungdaw Asuya woi awn galaw ai referendum mahtai gaw Iraq kaw nna shanglawt la na matu Kurd amyu sha law malawng madi shadaw ai re nga nna Kurd madu uphkang mungdaw Asuya kawn ndau lai wa sai re.
Iraq mungdan na Kurd madu uphkang mungdaw kaw Kurd amyu sha wan(5.2) nga ai raitim Kurd amyu sha tsa htam (20) gaw Turkey mungdan kaw shanu nga ma ai re, Turkey mungdan gaw da tara hta kaga amyu bawsang hpe n hkap la ai re majaw Kurd amyu sha ni ram ram dip up hkrum sha lai wa sai re, masha Wan lam tsun shaga nga ai Kurd amyu ga hpe mung n tara ai ga hpan re ngu masat kau ya ai, 1991 shaning hta she Turkey Asuya kawn EU hpung shanglawm mayu nna amyu bawsang n hkap la ai tara ni hpe dawm kau ai re. 1978 shaning hta Abdullah Ocalan woiawn nhtawm Kurdistan mung masa pati PKK hpe hpaw ninghtan let Turkey mungdan kaw Kurd amyu sha ni a madu uphkang ginra masat ya na matu hpyi shawn lai wa sai re. 1984 shaning hta PKK hte Turkey Asuya gasat gala majan byin ai majaw masha (30,000-40,000) daram si sum mat nna masha Mun kaba hkala hkrum mat ai lam International Crisis Group kawn tang madun da ai re.
2012 shaning hta Turkey Asuya hte PKK ni simsa lam bawngban sa wa na matu mahkrun tam wa ai hpang 2013 shaning hta gap hkat jahkring lam galaw da sai raitim 2015 shaning hta Surue muklum kaw Kurd shinggyim ahkaw ahkang shamu shamawt nga ai Kurd ramma marai (33) si hkam bawm hte kapaw sat kau hkrum ai hpang PKK kawn Turkey Asuya hpe mara shagun nna gasat gala majan kalang bai hten run mat sai re.
Syria mungdan kaw shanu nga ai Kurd amyu sha ni gaw Bashar Al Assad a Kawa pang kaw nna ya aten du hkra naw zingri zingrat hkrum nga ma ai re. 2003 shaning hta Syria mungdan na Kurd amyu sha ni gaw PKK hte gindun nhtawm PYD ngu ai mung masa pati hpaw ninghtan da lu ai re, PYD gaw 2015 shaning hta Syria hte ISIS hpyen hpe makawp maga na matu Kurd, Arab, Assyrian, Armenia, amyu sha ni shanglawm ai Syria Democratic Forces (SDF) Asuya gumlang hpung ni hte mung gindun nga ai re, Syria mung dinghku majan hta PYD ni kawn mungdan dingdung daw na Aleppo, Raqqa hte Hassakah muklum ni hpe IS hte Syria Asuya kaw nna aja awa makawp maga da lu ai re hpe chy lu ai.
Kurd amyu sha ni gaw Canada, Australia mungdan na masha jahpan hte kade wa n shai ai raitim mungkan hta mungchying amyu masat n-nga ai law htum ai amyu rai nga ai re, Kurd amyu shayi num ni gaw mungkan hta magrau grang ai hpyen jaubu rai nga ai, Kurd laknak lang hpyen dap ni hta amyu shayi tsa htam (40) daram shang lawm nga ma ai re sha n-ga Iraq mungdan na Kurd madu uphkang asuya rap daw hta tsa htam (30) gaws amyu shayi ni hpe shara san da ya ai re hpe chye lu ai.
kac_Latn ces_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn