Amyusha Ni Galaw Ra Ai Bungli
Kachin wuhpung hta mungmasa hpung hpan hpan nga ai zawn sinat laknak lang hpyenhpung ni mung dai hte maren nga nga ai. Bai, makam masham hpung hta mung hkum sumhpa law nga saga ai. Htunghking hpung mung shara shagu nga nga ai zawn laili laika mung yawng lu ra nga sai. Shinggyim wuhpawng (society, NGO) ni hpan hpan nga sai. Lahta na wuhpung wuhpawng magam bungli ni yawng gaw “Kachin Amyusha” ngu ai ningpawt lungpa ntsa hta gawsharawt tawn ai hkrai, rai nga ai. “Kachin Amyusha” ngu ai “Ningpawt Lungpa” (base foundation) n nga wa yang, (snr) Kachin amyusha n grin mat wa yang, lahta e tsun lai sai wuhpung wuhpawng shagu matut nna asak hkrung lu na, shamu shamawt galaw lu na n rai nga ai. Amyusha ntsa shachyaw chya tawn ai shinggyim wuhpawng hkrang (social structure) ni rai nga ai.
Yawshada ai bungli byin na matu, “Kachin Amyusha” ngang grin lam gaw madung hta wa ang nga sai. Tinang amyusha ngang grin yang she, tinang Kachin mungmasa wudat shara gaw laga amyu hpang de n kap lawm lu nga ai. Pratlep mungmasa hpung party ni gaw, “party ntsa hta tutnawng nshut nshai sadi dung nga na” ngu ai hkamla lam hta, amyusha (public) ntsa de she “tutnawng sadi dung nga ai policy” hkrang lang wa ai, rai nga ai. Gumshem mungmasa hpung party gsd. Fascism, Communism, Authoritarian…. ni gaw hpung party ntsa tut e sadi dung ra ai policy rai nga ai. Party ntsa ngu ai hta party hpe woi awn ai masha ni ntsa sadi dung nga ra ai hpe, shading tawn ai hkrang rai nga ai. Grau nna mungmasa hpung party gaw amyusha ni hkapla madi shadaw nga yang she, grin ai; asak hkrung ai hpan rai nga ai. Ngam ai laga shinggyim wuhpawng hpan hpan ni hta grau n-gun dat shakut la ra ai hkrang, rai nga ai.
Amyusha ngang grin na matu, amyusha hpaji masalam sharawt ra sai. Amyusha hpaji masing sharawt yang, Kachin yawng mayawng gaw lahkrip rara nau lawm ra na re. Amyusha hpaji hpe sharawt yang, galaw ra na madung ginlam lahkawng nga ai. Dai yan gaw : (I). Amyusha hpaji hpe Kachin Trend, Kachin Curriculum, Kachin Syllabus hte npawt nhpang na sharawt hpang ra ai hte (II). Amyusha lahta tsang laika hpaji hkrang (snr) shawa ginrawn lawm ai laili laika hkrang (nationwide literature structure) ni, rai nga ai.
Ndai masing masa lahkawng yan hpe rausha hkrang shaw galaw wa yang she, npawt nhpang sharawt wa ai hpaji hkrang gaw, damlada ai amyusha laika hpaji hkrang hte hkawnhkra wa byin na re. Shing n rai yang, aten numdaw mi bai ahkyen areng wa garawt ra na re. “No.I” rai nga ai amyusha hpaji ningpawt hpang wa na hpe laika sharing jawng ni hta hkrangshaw wa ai bungli rai nga ai. Gsd. IDP boarding school, Lz. “No.II” gaw Kachin shawa masha hta Kachin laili laika hte hpaji akyu jashawn lang wa ai daw sha n-ga, lahta tsang hpaji hpe madang nga nga hte nsa matut ya ai bungli hkrang ni rai nga ai.
Kachin hta laili laika ka hkrang kade law lu tim, manu dan ai laili laika madang de re n du shi nga ga ai. Lachyum gaw, “gumhprawjen” (purse) kade law tim, jagumhpraw n rawng ai gumhprawjen zawn hkrai wa byin taw nga ai. Lingua franca Jinghpaw laika pyi asak (118) ning rai sai le. Myen Mung hpaji madang gaw Thai, Malaysia hte Singapore hpaji madang ni hta shaning (20) hpang hkrat ai, ngu sawk tawn ma ai. Kachin hpaji madang gaw, Myen laili laika hpaji madang wa dep na matu gaw shaning 50 (+,+) lahta de shachyut shakut ra na re. Kachin gaw yashe academic dakkasu amyusha hpaji masing masa hkrangshaw na, na-um nasin hpang wa ai, rai nga ai. Mungdan shagu ram hta, mungdan gawsharawt aten e, kanbau bungli sharin hpaji jawng (Vocational Training School) ni hpe shawng shagreng mat wa ai hkrai, rai nga ai. Ndai VTS ngang mat wa yang, lahta tsang madang de bai lahkamjat ai hkrai re.
Kachin laili laika hte dakkasu hta hpaji janmau jaw na shading wa yang, Kachin laika hpe shawng hkrang langai ntsa hta shading sharai dat ra na re. Dakkasu madang hpaji hta theory, definition, solution, text, ….… ni hpe dambri dambra nshaw nshun ka n mai sai. Mungkan hte bungpre ai lachyum madang hku guji guying zupzi (exactly) rai ra ai. Ya gaw, makam masham hpung ni ka ai hkrang hte laknak hpai hpung ni ka lang ai hkrang sha pyi n bung hkat nga ai. Raitim, shahte ni na routine bungli ni hta gaw, sawn shajaw chyena la hkat ai majaw bungli byin nga ma ai.
**Gashadawn : sat lawat (satlawat), gaw sharawt (gawsharawt), dat kasa (datkasa), lamu ga (lamuga), amyu sha (amyusha), up hkang (uphkang), up sha (upsha), …..etc.. English hta nsen masum, mali pru tim, lachyum langai hpe sha tsun ai rai yang, gahkum langai sha re. Gsd. Beau-ti-ful (beautiful), Te-le-vi-sion “Tele-vision” (television). “Hpyenyen” ngu ka lang yang, amying shingteng (noun) rai nhtawm, “hpyen yen ai.” hku ka lang wa yang gaw “galaw ai hkrang” (verb) rai nga ai. Nkau gaw gahkum (word) hpe matut ka yang shut ai; bai nkau gaw gang jahka nna ka ra ai ngu, tsun shajang nga ma ai. N sawn dum hkrup kau lu ai majaw rai shajang nga ma ai. Lachyum gaw, sharara hta, Myen laika htunglai hku sawn nna tsun shapraw shajang ai, rai nga ma ai. Kachin laika gaw “Roman Alphabet” hte galaw tawn ai re majaw, “Myen Alphabet” masalam (trend) hku bai wa myit jahkaw ka lang yang, gangdun gangjen pru wa na re. Raitim, Tibeto-burma aga shaga wuhpung hta lawm shajang ai re majaw sharara hta e, manghkang n pru nga ai. Myen, Tibet, India, Sri Lanka, Thai, Sam .. ni na laika dinghku gaw hpunghpan langai rai shajang nga ma ai. Lamawa, Kachin laika mung dai laika dinghku hta lawm ai rai yang, dai laika hkrang trend hku bai sawn wa yang, lam ang nga ai.**
“Amyusha laili laika board” hpaw ninghtan ra sai. Ndai hta wuhpung yawng shanglawm ai, rai ra ai. Yawng chyawm masat shagrin lang wa na hkrang rai nga ai. Kasi lamang hkachya lu na laikabuk (literature model journal) ni ayan shapraw ya ra na. Ndai hpe hkrang shaw na matu, “laika ningka machyoi sara hpung” (sa ye saya mya atin) hpaw shabawn ra na re. Amyusha laili laika board na masat jahkrat ai lam ni ding-run shalawm lu hkra galaw ra na. Dai hpe, tatut ka lang ai hkrang (practical utility) hpe laika ka sara ni ka bang shalawm madun nga ra na. “Kachin Hparatzup Laika” (Encyclopaedia Kachinnica) shalat shapraw na lit mung timeframe hte hpawn jaw tawn ra sai. Ndai gaw shawa masha bumba batba de ruhkrawn hkra lu ai hkrang rai nga ai.
Amyusha translation board mung nga ra sai. Manu dan ai maigan laili laika ni hpe Kachin de gale bang lang ra sai. Dip shapraw ra sai. Alaw alam rai ra na. Manu hkyemsa ra na. Dai majaw, amyusha publication board, amyusha stationary hte printing press (laika htangdip gawng) hkrang ni nga ra wa sai. Ndai ni gaw, galaw ra ai “No.II” hkrang na lamang ni rai nga ai. Amyusha hpaji masing hta pratlep laika htangdip gawng kaba hte wanglu wanglang nga ra sai. “Laika Htangdip Gawng” gaw amyusha langai na laili laika madang hpe lawan ladan jashai sharawt ya lu ai salum sailam kreng kaba langai rai nga ai. Mungkan nsin galup prat (Dark Age) e, Europe hta laili laika rawtjat kajawng lung mat wa ai (literature revolution, sape tawlan-ye) gaw laika htangdip gawngjak galaw shalat shapraw dat ai kaw na hpang wa ai, rai nga ai. English laika gaw dai a majaw mung, mungkan yawng a shawng de kagat tsap mat lu ai, rai nga ai.
Lahta na ni hpe arawm shalun dat jang, amyusha hpaji hta ruhkrawn galu kaba shangun lu ai sha n-ga, Kachin laili laika hte janmau shagrau jaw sa wa lu na matu, lamlamaw ahkyen areng galaw tawn magang ai, rai nga ai. Npawt nhpang amyusha hpaji masing lam hku nna lung pru wa ai jawngma ni, grau nna lahta na hkrang shaw tawn ai ginlam ni hpe akyu jashawn wa lu na, rai nga ai. Ndai gaw Kachin wuhpung wuhpawng ni yawng ningpawt shamyet tawn ai “Kachin Amyusha” ngang grin lam bungli masing rai nga ai.
B.D. Maran
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn taq_Latn