Jinghpaw ni Madu Uphkang Lai hpe Myit Hkrum: Mung masa Pu-ran Maka
Analysis on the Kachins Public and Their Unity for Home Rule
Jinghpaw Sawk Dinglik Hpung
Myitkyina, Jinghpaw Mung
September 3, 2011
Gahpaw
Jinghpaw ni dai ni kaning re mung masa bandung a matu shakut nga ai kun? Mungdan kata dinghku majan gaw lai wa sai shaning ningnan kaw nna hpang wa sai. Shawa gaw shawoi na zawn sha KIO/KIA a “hpyen mung masa” hpe shamyet shanat let myit jasat amyu myu hkrang shala nga ai masa re. Majan shiga, shawnglam shiga, hte ginjaw shiga hpe madung madat nna J.W shawa gaw amyusha ting a myit mada shara hpe sawn la nga ai lai re.
Dai ni na shawa gaw lai wa sai tsaban 20 ning shawng daw na shawa hta gaw dawn jan nna mung masa lam hpe mung mu mada nna madu a lit hpe chye ai hte hkrang shala ra ai aten ahkying gaw rai nga ai. Ning re aten, mung shawa ningbaw ningla ni a “tengman ai mung masa lai hpe shabung hkrang shapraw hkam ai lam” gaw grai ahkyak nga ai. Dai hpang shawa hpe mung dai amyu hte tinang a lamu ga hpe dai jaw ai mung masa lai hte uphkang lai hte myit hkrum nna tinang a shawnglam hpe gawde la ra ai. Ndai lam hpe Jinghpaw ni a mung masa myit jasat hte 1925 ning hta Jinghpaw du ni marai 56 gaw British asuya kaw Madu Uphkang Lam hpyi ai labau hpe mahta nna mung masa lai hku pu-ran da ai.
Shingrai dai ni mung anhte J.W sha ni a Myen a mung masa hku maw lanyet hte Munghkawm Lai (Unitary System) hku atik anang hkwi bang nga ai aten, anhte a Amyu, mungdan hte shawnglam hta matut gumring gumrat sa lu na matu, kaning rai “tengman ai mung masa majan hta ningbaw ningla ni, shawa ni yawng myit hkrum let tinang a shawnglam hpe gawde la lu ai shawa ni tai sa wa na, madi madun da ai.
I. Mungmasa Mabyin hte Jinghpaw Shawa (Political Events and the Kachins)
Labau Shawng Na Jinghpaw Ni a Mung Masa: Matai Htang Gasat Lai
Mung masa hte anhte Jinghpaw amyusha ni a lam hpe labau lai hku nna madi madun ai lam gaw Jinghpaw mung shawa ni mung masa myit manaw hte dai lam hpe kade hkrang shapraw sa wa lu sai kun ngu ai lam hpe chye na shangun nga ai. Dai ni du hkra Jinghpaw shawa gaw mung masa nga yang “hpyenla galaw ai majan gasat ai lai” hpe re ngu nna hkap la nga dingyang re. Amyu kaba ni a dip da ai lailen, n-gun ja ai wa a dip kaboi sha ai lailen, gumchying gumsa wuhpawng na “Du magam-darat daroi shagrit yam sha ai lai, nawku htung kata na “nat” a dip rip hpyi shagreng sha ai shingra htang hta prat pra ai Jinghpaw amyu ni re majaw, masin kahtet ja ai, pawt n yun bu ai, n kam hkam ai, myit ja ai hte n teng ai hpe gasat gumlang ai gaw, anhte Jinghpaw ni a mi na hkringhtawng mung masa lam” rai nga ai.
Dai rai, mau hkai, labau ni hta Miwa Wang Hkyeng ni, Myen hkawhkam ni, Gala mungnung ni, amyu shada, mung shanyen ni hte matut manoi dai ni du hkra majan gasat ai amyu rai nga ai. Ndai mabyin ni hpe dinglik yu ai shaloi “Jinghpaw shawa gaw tinang hpe shapawt ai, shageng ai, dang sha ai, roi ai hpyen hpe gasat ai lai hte ninghkap ai mung masa hkringhtawng” hte prat pra ai amyu rai nga ai. Gasat na sharawng ai, majan hte magau grang, share lu ai hta “Prang hpe majoi nat, Sam hpe majoi sat” ngu ai ga ni gaw madi madun nga ai. Dai rai, “matai htang gasat na hte majan gasat ai” gaw amyu, lamu ga gaiwang ni hpe makawp maga tsaw ra ai “mung masa lai” rai nga ai hpe mu lu ai.
Ndai lai hta kaga ni kade hkik ai, ninggun ja ai, ringchying sai ngu ai hpe n hkrit ai, ahkyak gaw tinang hpe “roi ai, mawp sha ai kadai hpe rai timung matai htang ai majan rai mali ai. Ga shadawn: Manmaw e Jinghpaw dingla langai mi tinang hpe yu kaji, roi ai nga nna baw magra ya ai Gala Punjabi langai hpe nhtu hte du ahpyawt kau ya wa sai. Shawa mung dai hku kanawng nang nna gasat hkawm, lamu ga gasat la rai nga let kanawng lawm nga sai.
II. Hkristan Sasana Prat (1877- 1946): Jinghpaw ni Mung Masa hta Hprang Wa
Ndai ladaw na mung masa lai hpe madi madun ai, dai ni J.W sha ni a ningbaw ningla ni n nga shi ai. Ndai prat na Jinghpaw shawa ni “mung masa hta dum hprang hpang- civil/public political awakening” wa sai. Ndai gaw Jinghpaw ni shawng ningnan mung masa gaw ahkyak ai hpe dum hprang ai lam re. Ndai dum hprang ai gaw ningbaw ningla ni sha n re shawa nan dum hprang ai lam rai wa sai hpe mu lu ai. Dai gaw 1925 ning hta Myen mung a Mung-up Magam (Governor) Sir Spencer Hercourt Butter wa England kaw nna Rangoon de shi a “Uphkang Malawm ni” hte Mungup Gawknu e hkrum hkat ai shaloi Jinghpaw ningbaw ningla ni gaw shi kawn England Hkawhkam wa hpang de “alak mi Jinghpaw Ga a Mung Up Magam, commissioner” san ya na hpe hpyi lajin dat sai lam re. Ndai hpe yu nna dai aten na Jinghpaw ni a Mungmasa lam hta numshawn shaw ai myit hte ngang grin ai mung masa lai ntsa Jinghpaw amyu hte lamu ga hpe gaw de sa na shingran hte yaw shada lam hpe sumtang lam ni ntsa lawu na hte maren pu-ran yu lu ai.
Langai, Jinghpaw ni gaw Myen a Madu Uphkang Shingwung Lam (Home Rule) npu taw na ra sharawng ai lam n nga ai, nga ai. Home Rule ngu ai gaw British hkawseng mungdan shangwang, up hkang mung kata na Madu Uphkang Ahkang Aya uphkang lai rai mali ai. Shawng na ban prat hte prat mung Myen hte Sam ni a uphkang ai kata galoi n hkam ga ai nga ai. Dai kaw ahkyak madung gaw, “anhte Jinghpaw ni hpe shanhte a npu tawn na shing n rai shanhte hte kanawn nga na mungdan hpe myit n hkrum ai,” nga ai. Dai rai hkrak, “anhte Jinghpaw ni hpe Myen hte Sam ni uphkang ai npu, tara jeyang lu ai ahkang aya (Jurisdiction) kawn jahka kau ya nna anhte hpe alak mi Uphkang Du (commissioner) a uphkang lam kata de yawng hpe tawn ya rit, nga nna hpyi shawn wa sai re. Ndai aten British mung shanyen ni gaw Myen mung hpe Uphkang Magam (governor) wa npu jauman masha hpe lai ladat, shara, amyu hta hkan nhtawm ahkang lu uphkang du/ni (commissioner/s) san nna up sha nga ai prat rai nga ai.
Ndai British a Ahkang Lu Uphkang Magam san ai gaw 1, amyu kaba langai hpe masat ai lam; 2, lamu ga masat ya ai lam; 3, mungdan langai hku nna masat ai lam hte; 4, shanhte a masa rum manang langai re ngu masat ai lachyum re. British aten gaw Myen mung gaw hta Myen hte Sam a daru magam shingjawng ai lam hpe asan sha mu lu sai re. Shaloi, Jinghpaw Du ni gaw Myen snr Sam a npu e mung uphkang n kam ai lam hpe labau hte madi madun nna British a kata Jinghpaw ni gaw, “Madu Uphkang Ahkang” - Home Rule hte tinang a Mung Ahkang lu Uphkang Magam (commissioner) madaw san ya na matu Jinghpaw ni jin nga sai, hkyen ngut sai, myit hkrum sai ngu ai hpe madun dan ai lam nan rai nga ai sai hpe Asuya hpe ta hkin din/karum na Home Rule – Jinghpaw National Association mung gaw de nga ai lam re.
Ndai gaw Jinghpaw ni a labau hta kaba dik ai “mung masa shamu shamawt ai lam” rai nga ai. Dai hta 1, Jinghpaw ni amyu, lamu ga hta mahta ai mung masa ahkaw ahkang lam hpe asan sha chye na nhtawm “madu uphkang la na mung masa” gaw jaw-ang ai lai majaw dai hpe de ai lam re. 2, dai gaw Jinghpaw ni hte tinang a lamu ga hpe kaga Myen, Sam wa up sha kau na Mung Masa lai hpe mung mu mada ai hte dai “Kaga ni a up sha na lai hte mung masa lai” hpe n ra ai, n hkam ai, n kam ai majaw “mung masa lai hku gasat, ninghkap kau ai lam rai nga ai. 3, hta mung masa lam sha n ga, hpaji lam, tsi masawn lam hte hkai lu hkai sha bawngring lam ni hpe mungkan hpe uphkang nga sai British ni a hpaji, karum madi shadaw ai hte Jinghpaw ni mung galu kaba sa wa ra ai hpe madi madun ai re. Ga shadawn, India gaw British Mung Shanyen (masha) ni hpe n ra ai gaw teng ai. Raitim shanhte a mung masa lai, uphkang lai, hpaji, nga sat nga sa, htunglai yawng hpe gaw shachyaw la ai hte mungkan hta dai ni mung masa, hpaji, sutgan hte bawngring lam hta tsawdik shara kaw du nga ai re. Jinghpaw ningbaw ningla ni dai lam hpe kaja wa nga yang atsawm hkawn nga sai ngu mu lu ai re.
Lahkawng, anhte myit yu ra ai gaw dai Jinghpaw ningbaw ningla du salang ni “myit hkrum ai lam” re. Dai ni gaw Manmaw daw mung-ga 15 na du salang ni marai yawng 30 hte Myitkyina daw mung-ga 13 na du salang ni yawng marai 26, yawng rai yang 56 tup re. Jinghpaw ni a labau hta ning re mung-ga 28 hpe gawng malai tai ai mung shawa a ningbaw ningla ni myit hkrum nna amyu hte mungdan a matu shakut ai n nga shi ai. Shanhte myit hkrum ai gaw Jinghpaw myu hte Mung a matu “tengman ai mung masa lam hta gui gui galaw ai lam re.” Ndai myit hkrum ai lam gaw Jinghpaw ni a matu Madu Uphkang Lam ngu ai “tengman ai mung masa lai/lam” hta myit hkrum ai lam re. Lahkawng gaw, “Jinghpaw ni a Mungdan” gyin shalat la na matu myit hkrum ai lam re. Masum gaw, Jinghpaw ni a matu kaja ai, jaw ai, lakawn ai Mung Up Magam Ahkang Lu Madu Uphkang Magam (commissioner) lata san ya na matu myit hkrum ai lam re. Mali, n jaw n ang ai mung masa uphkang lam, ningbaw ningla hte Myen hte Sam ngu ai tsasam lai, hpyen hpe gumlang kau ai, gasat kau ai lam hta myit hkrum ai lam re. Manga, Jinghpaw ni mungkan hta jaw ai hku nna galu kaba, rawt jat, chyechyang kunghpan wa na mahkrun hta myit hkrum ai lam re.
Masum, ndai labau shang “shawa mung masa amu” hta myit hkrum lawm ai ni yawng gaw mung shagu na mare du, salang ni hkrai rai ma ai. Dai ni nkau mi gaw jawng sara, hpung magam gun, Karai magam gun, mare a gumchying gumtsa uphkang du ni, lamu ga du ni, amyu ru sai du ni, htunghking du salang ni hkrai rai ma ai. Ndai hta, n bung ai ga, htunghking, labau gauri, hkahku, sinli, Htingnau, Sadung, Maru, Lashi, Azi du ni lawm nga ai, raitim, anhte a Jiwoi Jiwa ni wa “tengman ai mung masa lam hte Ningbaw ningla kaja san ai lam, n hkru n kaja ai uphkang lai, ningbaw ningla lam, maigan hpyen ni hpe gasat ai hta myit hkrum ai lam rai nga ai.
Mali, ndai labau shang “shawa mung masa amu” hpe Sinlum/pangmu Duwa Lahpai Zau Tu hte Manmaw na ningbaw ningla ni woi awn ai hpe mu lu ai. Shi gaw gumchying gumsa du rai nga timung shi a amu gaw Karai Magam gun Hpung up sara mung rai nga ai. Ndai aten gaw Jinghpaw ni Hkristan sasana lu la ai 47 ning sha naw rai nga ai aten re. Ndai hpe yu yang Jinghpaw amyu hte Mungdan hpe sasana shawng lu la ai Manmaw ni a tengman ai hku nna mung masa hte amyu lam ni hta gui gui woi awn ai lam re. Bai nna, Hpung magam gun Rev. Lahpai Zau Tu gaw “sasana amu hta mung woi numshawn ai lam” rai nga ai.
III. Ga Shaga Nga Ai Jinghpaw Du ni a Madu Uphkang Laisa
Dai ni kalang bai tinang a mung masa lam hpe gran rai dawdan la nhtawm amyu hte Jinghpaw mung hpe jaw ai hku gawde labau shang ladaw rai sai. Myen gaw British ni Jinghpaw ni hpe Myen a Home Rule npu e nga mat na matu lajang ai zawn lai wa sai. 2008 ning e atik anang shagrin ai Myen Mung a gawda ai tara gaw “anhte Jinghpaw ni hpe Myen a woi awn ai npu nga mat na matu gawda ai tara Chying-raw hta bang kau ai lam re.
Munga masa hku nna gaw “munghkawm lai” hta nga nhtawm Myen a mayam tai nga na tara shang galaw ai maw lanyet sha rai nga ai. Maga mi gaw hpyen laba n-gun hte Mungdaw rudi masha ni a munghpawm ahkaw ahkang hte ahkang aya lam ni hpe shagrawt shapawt kau ai lam rai nga ai. Ndai aten Rudi Myu Laknak lang ni yawng mung KIO/A woi awn ai hte maren “Munghpawm mungdan bai shagrin la ai mung masa masing” hpe Laknak lang ai lai hte bai shading sharai nga ai aten re. Ning re ladaw, Jinghpaw shawa 80% ngu na gaw dai KIO/A ni a hpyen mung masa lai hpe chyu sha she la yu nna asak hkrung ai zawn rai taw nga ai.
Tinang gaw mung shawa langai rai nga ai re hte maren amyu lit, htung lit, lamu ga madu lit, mungchying sha lit, chyechyang ai lit, lu su nga mai ai lit, hpung magam gun ai lit ni nga shajang nga ai. Langai hte langai galaw ai lit gaw amyu ga, nga ginra, Karai Kasang a hpan da ai lam hta hkan nna n bung shajang nga ga ai. Dai gaw anhte galaw la lu ai nga ai zawn n dang hkawn lu ai lam nga ai re. Raitim, mai galaw ai “tengman lam, amyu hte anhte a lamu ga mungdan a shawnglam hte seng ai lam hte bai prat pra sa wa na kashu kasha ban prat ni a matu gaw myit hkrum let arau ninggun sikhkwi ngu jawm dat na mai nga ai lam hpe tsaban 20 ning shawng daw hta anhte a jiwoi jiwa ni a British kaw Madu Uphkang Ahkang Aya hpyi lai hta mahta nhtawm lawu de na hte maren anhte a dai ni na mung masa mayak hpe hparan la ga.
Langai, tinang Jinghpaw Wunpawng amyu a matu htap htuk manu ai, akyu jaw ai, jaw ai mung masa laisa hte uphkang ai lam hpe jawm masat ga. Ga shadawn: Myen mungdan kata na Madu Uphkang Mungdan (Dominion) snr Munghpawm Mungdan (The Federal State) snr Laksan Mungdan (The United Kachin Land) ngu sa na rai kun?
Lahkawng, mung shawa na ningbaw ningla ni nan mung KIO/A hpe chyu sha lit jaw, amu koi nna shawa yawng a amu hpe lai wa sai aten law law kabai mara bun ai gaw n galaw ging sai. Home Rule woi hpyi ai shawa ningbaw ningla du ni zawn, shawa hpe “Jaw ai mung masa lai hte uphkang hkrang” hpe myit hkrum ai hte woi masat nna zinlum ra sai.
Masum, daini na ningbaw ningla ni mung tinang hpe n htap htuk ai, n manu ai, masa lam: Myen hta hkawm lawm ai mung masa, tara lang Myen democracy, Myen ginjaw tek democracy, hpyendap jum democracy uphkang ai mung masa lai ni hpe mung asan sha woi ninghkap ra sai re. Dai ni Myen mung a “amyu kaji shamyit” da ai tara hpe lai hkum sum hpa hte sharai, ninghkap, galai kau, gram kau ra ai. Dai amu hta shawa yawng shanglawm ra ai.
Mali, n kaja ai woi awn ai ningbaw ningla lai hpe mung woi gasat ra ai. Dai gaw tengman ai lam hpe n galaw ai ningbaw ningla ni, tsasam ningbaw ningla snr "Manang zawn re nna, Ndang (nat) lai" woi ai ningbaw ni hpe ninghkap ra ai.
Manga, ahkyak dik gaw mung shawa ningbaw ningla ni gaw “Jinghpaw Wunpawng amyu a tengman ai mung masa lai hte langai sha rai myit hkrum nga ra ai zawn dai tengman ai mung masa lam hta mung shawa gaw myit hkrum wa hkra galaw sak jaw nga ra ai.
Ga hpungdim
Anhte J.W sha ni hta dai ni du hkra tengman ai lam hta shawa yawng myit hkrum ai lam n nga ga shi ai. Raitim, anhte a Jiwoi Jiwa ni Madu Uphkang lam a matu myit hkrum ai hte amyu sha ni hte lamu ga mungdan hpe woi awn lai wa sai re. Gasat ra ai lam hpe mung gui gui galaw lai wa sai. Shing rai, dai ni anhte J.W sha ni ndai madang hta prat pra lu ai gaw anhte a shakut shaja ai atsam n rai, dai tengman ai mung masa hte uphkang ai lam hpe “tsawra chye ai hte amu kaja hta mung myit hkrum lam gaw gap wa sai hkringhtawng kaja jasat a majaw she rai nga ai.
Anhte J.W amyu ni gaw ntsa lam, tingkyeng lai myit hkrum ai lam gaw grai law sai, raitim, daini gaw tengman ai mung masa lam, tengman ai uphkang lam hte tengman ai woi awn ai lam hta Madu Uphkang Lam woi hpyi ai Jinghpaw du ni zawn “myit hkrum let magrau grang grang mung masa lam hpe gawde la ra sai.” Dai rai shawa masha hpe tengman ai mung masa lam hkrak chye tsawra hkra lam woi ai ningbaw ningla ni gaw dai ni anhte hpe n tara ai kaw na woi shalawt na ningbaw kaja ni nan rai mali ai.
Kaja wa mung, tengman mung masa lam hte kaja ai uphkang hkrang hte lai byin pru wa lu na gaw “shawa ningbaw ningla ni a sakjaw ai lam hte mungchying shawa ni a lit la nna lata la ai lam ni a mahtai” sha she rai nga na rai. Dai ni anhte a shawa ningbaw ningla kadai? Bai nna dai ni anhte J.W amyu ni tengman ai mung masa lam gaw gap na matu myit hkrum nga sani?
Shamyet shanat:
1. Home Rule ngu ai Madu Uphkang Lam gaw British hkawnseng prat 1870 ning hkan grai zinwa ai ga re. Ndai British hkawseng uphkang lam npu na uphkang hkam mungdan kata e madu uphkang lam a matu gyin shakut ai lai re, dai hpe British npu na Ireland gaw galaw numshawn hkrang shapraw wa sai. Home Rule asuya hpe gaw Home Rule Government Association srn Home Rule League ngu ai re, dai hpe Charles Stewart Parnell 1878 ning e woi hpang sai. Dai gaw hpang e Irish Parliament de gale wa sai. “Irish Home Rule” in Britannica: Ready Reference Encyclopedia, Vol., 5 – Indian Edition, 2004, 56.
2. Rangoon Daily News, Tuesday, January 6, 1925.
3. Jinghpaw Shi Laika (Monthly Kachin news July 1925, page 3.)
kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn ltz_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn