Mung masa lam hte seng nna ya ten federal democracy law, self-determination law ngu nna tsun kamang nga ai. Ndai mung masa
lam hta Kachin ni gaw mung masa ahkaw ahkang kade ram gam la lu na kun?
..jawm dinglik maram la lu na matu tang madun dat ai. Myen ni a
democracy lai masa gaw mung masa hpung hpaw na me (vote) shang shing
jawng ra na , dang la ai ni chyu sha asuya galaw mungdan uphkang ra
na, mungdan a ripkawp tara hpe asuya sha masat daw dan galaw na, amyu
baw shang ni a ahkaw ahkang ma hkra hpe paliman hta bawng ban nna me(
vote) bang nna daw dan la ra na ngu ai rai nga malu ai. Mung masa ahkaw
ahkang yawng hkra hpe me jaw nna sha daw dan la mat wa na hkrang rai
nga ai.
Myen amyu masha jahpan gaw wunpawng mungdan hta mung,
munghpawm mungdan ting mung law dik rai nga ai. Dai majaw mungdaw rap
daw hta mi rai rai, munghpawm rap daw hta mi rai rai myen dat kasa ni
chyu law taw nga ai majaw Kachin myu sha ni hte seng ahkaw ahkang lam,
mungdaw sut hpa-ga lam, hpaji lam, hkamja lam, htunghkying lam etc ni
hpe bawng ban nna daw dan wa shagu dat kasa nlaw, me (vote) nlaw re
wunpawng amyu ni gaw sum na lam chyu law nga na re.
1948 -1961
ladaw aten e myen mung ting democracy prat hta mung wunpawng ni gaw
laklai ai mung masa ahkaw ahkang lu ai lam nnga ai hta n’ga mungdaw hpe
pyi myen coloni galaw kau ya ai hkrum sha saga ai. 1990 ning hta galaw
ai democracy ra lata poi hta Kachin mung masa party ni jinghpaw mung
hta sha n’ga mungmyit sinli ga (lahta sammung) hkan du hkra ra lata
shing jawng ai lam galaw yu sai, dai shaloi mung jinghpaw mung daw
hta shara ( 3) hta sha dang la lu nna ngam ai shara yawng hta gaw Kachin
parti nre ni chyu dang la kau ai lam nga sai. Ya ten e mung myen ni
paliman hta wunpawng dat kasa nkau mi shanglawm taw nga ma ai. Dat kasa
ni gaw tinang a amyu hte seng ai ahkaw ahkang, mungdaw kata na sut
nhprang lam yen ahkaw ahkang, mungdaw kata bawng ring lam yen ahkaw
ahkang ni hpe ta tut galaw lu hkra paliman hta tang madun daw dan la lu
ai lam gade ram nga sata? ..dik shale hpyen tsin yam ni matu garum jaw
lu ai ahkang hpe sha pyi tsun shaga la lu lam nnga nga ai. Amyu nlaw
ai majaw mung shawa dat kasa nlaw, mung shawa dat kasa nlaw jang
mungdaw rap daw, munghpawm rapdaw hta dung nna ahkaw ahkang tsun shaga
la na masha nnga, de majaw to pass legislative proposals byin wa lu nloi
nga ai.
Federal masa hku rai yang ahkaw ahkang lam yen ni hpe
wang lu wang lang galaw la lu na ga ai kun? Federal gaw munghpawn asuya
hte mungdaw asuya a lapran mung masa galaw lu na ahkaw ahkang tara ni
hpe gam garan nna jawm up hkang ai lam rai nga ai. Jawm uphkang ai ngu
jang gaw wunpawng mungdan a ntsa e mung, jinghpaw wunpawng mung shawa
a ntsa e mung, wunpawng mung na pru mapru ma hkra a ntsa e mung myen
hte matut nna jawm galaw nga ra na rai nga ai. Tinang a amyu sha ni
chyu galaw lu ai lam hpa nau nnga ai. Jinghpaw wunpawng ni hta 1947
shawngdaw de myen ni hte mungdan jawng uphkang ai lam labau nnga ga ai.
Myen mung munghpawm hpe 1947 ning e jawm gaw de dat ai shaloi
munghpawm shanglawt lu ai hpang (10) hpring nna munghpawm kaw nna ga
garan pru mayu yang pru lu na ngu ( secession rights) ga shaka da
chyalu rai nga ai rai tim dai ni du hkra byin wa lu ai lam nnga nga ai.
Federal masa hku nna myen ni hte jawm nga mat sana ngu ga! lani mi hta
wunpawng mungdan ting myen amyu ni chyu tup rai dip sha hkrum yang
gara hku galaw na? dai majaw federal masa lam hku sa wa tim mungmasa
mang hkang gaw prai mat na lam nnga nga ai.
Federal masa lang
nga ai Canada mungdan hta byin nga ai lam hpe mung yu ga! Canada
mungdan gaw mung kan hta simsa dik ai federal mungdan kaba langai rai
nga ai. Provinces -10, territories -3 pawng hpawm da ai mungdan rai nga
ai. Mungdan a ding dung maga de na Territories-3 gaw Native or Indian or
aboriginal ni a laksan mungdaw rai nga ai. Bai sinpraw chyen de nga ai
Quebec province gaw moi de uropa de na mung maden masha ni madung nga
nna France masha law ai hte France ga shaga ai ni law dik rai nga ai.
Kaga province ni hta nga yang shi gaw Quebec sovereignty movement ngu ai
ahkaw ahkang alak mi lu nga ai. Htung hkying , aga shai ai majaw nga
yak ai ngu mara madun let Canada kaw nna laksan shanglawt ai Quebec
mungdaw hku nga mat na hpe tara mahkun hku, si mani mung masa bawng
ban shaga ai ladat hku nna da galaw nga ma ai, rai tim federal palimant
hta me(vote) jaw nna daw dan ai shaloi galoi mung sum nga ma ai.
Dai majaw masha law ai nhte nlaw ai ni me(vote) daw ai ai lam hta masha
nlaw ai ni sha galoi mung asum nga na re.
Bai hpu nau Wa amyu
masha rawt malan hpe yu ga! Shanhte a mung masa pandung rai nga mungdaw
lu hkra ngu ai hte maren lu hkra mung galaw nga masai, lu mung lu sai
daram ra nga manu ai. Hpa majaw dai hku awng dang ai?.... mung masa
galaw ai hta kaga amyu bawsang wuhpung wuhpawng ni hkan shang lawm
achya lam n’galaw ai, mai gan mungdan ni hpe garum hpyi shamyet shanta
ai hta waw-ra ..le ra mung dan yawng hkan garum hpyi hkawm ai lam nnga
ai sha Miwa asuya hpe sha kamhpa nga nna da hpran shara la re lam ni
majaw mi wa asuya garum jaw ai marang e shanhte wa hpyen masa dai ram
gyeng mat ai ai ngu mu lu ai.
Self-determination ngu ai mung yu
ga! Uropa e France rawt malan ai kaw nna hpang wa, mungkan majan aten
hta american gumsan magam Woodrow Wilson wa tara shang masat la dat ai
rai nga ai. Self-determination and National minority rights ai lam hte
seng nna Leiden Universty kaw nna Norbert Lal (Public International Law)
wa sawk sagawn ka da ai hta self-determination ngu ai hpan (2) nga ai
nga ai, dai gaw an external and an internal ngu ai re nga ai, an
external self-determination ngu ai gaw ga garan mat wa na de re ai made
da ai (external self- determination would be the right to secession )
internal self-determination ngu ai gaw tinang amyu sha ahkaw ahkang lam
ni hpe htawm hpang de galaw la mat wa na(internal self-determination
would be the right pf peoples to take part in decision affecting their
future) ngu ai rai nga ai. Jinghpaw wunpawng ni hta gara madaw lang
nna tsun shaga yang htuk manu na kun?
UNO a matsun tara hta
mung; Article 1 of the International Covenant and Civil and Political
Rights (ICCPR) and of the International Covenant on Economic, Social and
Cultural Rights (ICESCR), provide that: “All peoples have the right of
self-determination. By virtue of that right they freely determine their
political status and freely pursue their economic, social and cultural
development.” ..ngu nna grai hkrak hkra ka bang da nga ai tim ta tut
hkrang shapraw galaw lu ai lam galoi nnga nga ai. Dai majaw
self-determination ngu ai mung pala nlawm ai sha sinat kap kapaw ai hpa
sha rai nga ai.
TeinSein asuya tsun nga ai
mungdan ting gap hkat jahkring ai lam shawng galaw dai hpang she mung
masa tsun shaga na! ndai masa gaw KIO/KIA (17) galaw ngut chyalu re
le..mungdaw hten za mat ai hta lai nna hpa baw lak lai ai lam lu la ga
ta?...mung masa shawng bawng myit hkrum la kau ai lam nnga ai sha –gap
hkat jahkring sen htu kau ngut ai hpang mung masa hpe atsawm hkrak rai
bawng ban daw dan la lu ai lam nnga yang gara hku din a? mung masa ga
shaga na ngu na sha ga sadi jaw nga ai..ndai bawng ban ai lam gaw moi na
Nyawng Napin mung bawng zuphpawng galaw ai zawn shaning kade ru nna na
mat wa ..hpa laklai ai mahtai nlu…dai lapran hta jinghpaw mung de
maigan hpaga hpung ni hpe dun bang la nna yawng agrawk galaw sha jahtum
kau ya..gap jahkring sen htu kau sai majaw bai gap gaw nrai…matut nna
bai chyam chya rawng wa chye na hpe mung sung sung li li myit yu ra nga
ai.
Rai yang Kachin myu sha, mungdan hte htuk manu na hkrang masa ni gaw kaning re rai ra na kun?
Ga shadawn ni myit sumru yu dat na matu:
1) Kachin sovereignty state rai ra na yi?
2) Miwa gumsan mung hpawm mungdan hkrang; Hongkong, Taiwan, Macau
ni zawn shanglawt ai mungdan langai zawn rai nga lu nna kanu miwa
gumsan mungdan a shing-nip shing na npru e rai nga ai hkrang hku sa yi?
3) Myen asuya hte makawp maga hpyen dap, maigan kyit hkai lam,
munghpawm gumhpraw lam hta sha pawng hpawm galaw ai confederation hkrang
hku myit na yi?
Ndai ra lata ga san kaba (3) hpe mung shawa ni
ya ten gui gui hte lata daw dan nna tang mi adu rai galaw ra sai aten
rai nga sai nrai ni?
Hkrumra Padang
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn unk kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn hau_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn