Shanglawt Rawtmalan Prat Hkrunlam Mahkrum Madup
Nwai Shing-ran Ga (Epilogue)
Ka ai- JJ Lum Dau
Ninghtang dinglik masam maram yu dat yang
Myen mungh ting nah rawtmalan wuhpung ni the mungh masa wuhpung ni gaw damlada ai hpyen masa ningmu hte mungh masa ningmu hpe npawt nhpang tawn ai ladat n lang ai sha, gyipgyeng ai ladat hpe nawq lang sawa nga gaq ai majaw ngangkang ai kahkyin gumdin lam galoi mung, n lu yu nga ai. Shing-re ai hkam lah lam htaq, la-kap nna taihpyen wa gaw wuhpung shagu aq lapran kawq sumprat bang, sai garan ginhkaq ya ai the wuhpung yawng hpe aloisha, dumbru dumbra galaw kau ya lu nga ai.
Dai zawn re ai masa htaq hkan nna maigan jinghkuq ni shang garum shingtau mayu tim mung, awngdang walu na matu anhte kawq hkap lah lu ai myit madang ni , rai n nga ai hpe mu maq ai. Deng- ninghkan, htingnut mat maq ai. Raitim mung, rawtmalan wuhpung ni htaq awngdang walu na matu, hkam la ai atsam nga wa ai shanih mungmasa hpaga la ni gaw Myen mungh na gatlawk hpe myit lawm wan a maq ai.
Dai majaw, rawtmalan wuhpung ni gaw tinang raq sharawng ai ginlam hpe tsun ndau nga ai htaq, tinang hpe sa pawnbaq garum lah na maigan masha ni aq raq sharawng ai lawm nga ai kun?, ngu ai hpe sungsung lili dinglik yu ra na re. Madung gaw tinang raq sharawng yawshada ai pandung gaw, sag arum lah na ni aq raq sharawng ai masing kawq jahtuk lah ai lam, rai na re.
Myen mungh nah rawtmalan wuhpung ni the htingbu mungdan hkan nah rawtmalan wuhpung ni aq ntsa e maram yu ai shaloi, mulu ai mabyin lawnglam masa ni gaw:
- Thai lamugah jarit the nikahtep nga ai Mon, Kayin, Kayah, Sam rawtmalan wuhpung ni aq ntsa e Thai uphkang magam gaw aten langai the langai aq satlawat masa n bungh ai the maren, kanawn mazum ai ginlam htaq mung, hkanshai pruwa ai. Raitim mung, Thai hpyendap ni gaw aten galaishai matwa ai raitim mung, katalam aq mahkuq mahkau gaw shim ai ladat npuq e ngangkang ai npawt nhpang hpe madung tawn nna kanawn wa masai.
- Myen mungh nah rawtmalan wuhpung nig aw shanhte aq shawnglam htaq, myit mada shara a-nga dingsa gaw rawtmalan myit hpe shayawm kau na ni nre.
- Myen mungh nah rawtmalan wuhpung ni nawq shamu shamawt nga dingsa, India mungh nah rawtmalan wuhpung ni aq myit ninggun mung, shayawm kau na nre.
- India mungh nah rawtmalan wuhpung ni shamu shamawt nga dingsa gaw, Miwa mungh nah rawtmalan wuhpung (Tibet,Xingjang) zawn re ai ni mung, agrin nga na masa nga ai.
- Ndai rawtmalan wuhpung ni gaw masa langai ngai hku nna gindun nga maq ai majaw jut langai hpe shah, yu nna hparan ai hte awngdang lam luwa na matu, dutdang ai lam ni lawq lawq nga ai. Shing-re ai mabyin masa aq npuq e, shanhte aq rawtmalan lam hpe dawm shangun kau lu na matu gaw rap-ra ai tarah npuq e, shanhte amyu ni yawng lu ging ai ahkaw ahkangh jawq nna aten galu htaq shanhte amyu ni aq matu, hkamdaga ai lam nga ra na re. Dai zawn re ai mabyin masa aq npuq e, bawngban jahkrup ai hte awngdang lam luwa na re, ngu maram ai.
Ndai zawn re ai mabyin masa npawt nhpang htaq hkan nna manghkang sanglang ai kawq, Myen mungh rawtmalan wuhpung ni aq manghkang hpe npawt nhpang tawn nna sanglang ai gaw yawng aq matu, awngdang na mahtai luwa na re ngu hkam lah ai. Myen mungh kawq nga pra sawa nga ai bum nga masha ni, amyu langai hpraq aq ntsa kawq yu dat ai shaloi, nlawq nlaq sha raitim mung, amyu yawng pawnghpawm dat ai rai yang, Myen amyu htaq grau lawq ai htaq n-gah, shanhte aq shingduq labau gaw Myen labau htaq aten grau galu, grau nna ngangkang manu rawng ai hpe mulu ai.
Shing-rai, shanhte kahkyin gumdin lam hpe jahtuk shading sharai lah lu ai shanih gaw shingkang shingwang kaba wa shangun nna mungkan ningmu hpe mung, wuhpung aq manu majing hpe shadan shadawng walu na re. Madung gaw bum nga masha ni aq ginra ni htaq hkailuq hkaishah na matu, namhpun rawng, nsam hkum manu rawng ai nhprang sutrai ni hkaqnu hkaqshi ni ahkum ara hpringtsup nga ai.
Dai htaq n-gah, dai ginra ni kawq, rap-ra ai du hkra hpe mungdan aq hkrang the jahtuk dah nga ai. Madang tsaw ai sutmasa lam galawluq galawshah lu na matu, panglai hte mungkan kawq mungchying masha lawq htum ai mungdan ni e shinggrup dah ya nga ai. Karai Kasang gaw anhte hpe dai daram manu rawng ai mungdan aq dah ya nga ninglen, akyu rawng hkra asung rai n chye jashawn lah nga gaq ai.
Sungsung lili dinglik yu yang, anhte gaw Karai Kasang jawq dah ya ai machye machyang hpe rai n chye lang nga gaq ai. Raitim mung, Karai Kasang hpe rai n chye ai Myen nig aw Karai Kasang jawq dah ya ai machye machyang hpe lang nna Karai Kasang aq kasha ni rai nga ai , ngu hkam lah ai ni hpe sa dangshah nga lu maq ai. Manu rawng ai mahtai gaw satan wa hpe mara shagun nga na malai, tinang htaq ningra nga ai hpe gramsharai lah nhtawm, Karai Kasang jawq dah ya ai machye machyang hpe jahtuk lang chye na matu, shadik shatup sawa ra na re, ngu mu ai.
Dai zawn re ai ningmu hpe wuhpung langai hkam lah lu ai atsam nga tim mung, lama-wa, kaga wuhpung ni aq ningmu rai nhkandep lu ai rai yang, mungdan ting aq matu, awngdang lam luwa na ngu ai gaw rai n byin main a re. Bum nga masha ni yawng aq kahkyin gumdin lam luwa na matu,KIO hku nna lang hte lang, shakut way u sai raitim awngdang lam n lu wa yu gaq ai.
Shing-rai, galoi mung awngdang ai lam n luwa yu ai mabyin masa hpe mauhpa lam shabyin yalu ai gaw hpanh wa maduq Karai Kasang sha re. Dai majaw, Karai Kasang hpe rai n chye ai kaga hpu-nau ni aq matu the hpawn, kamsham ai myit hte akyu jawm hpyi ai akyu ara gaw anhte amyu htaq tengteng awngdang ai lam luwa nna Karai Kasang aq mungdan maden zinghka walu hkra, shadik shatup sawa lu na gaq ai.
Myen mungh aq htingbu mungdan ni gaw “ Miwa, India, Bangladesh, Thailand, Laos” ni raitim, “Miwa, India the Thailand” nig aw Myen mungh hte seng nna grau ahkyak ai mungdan ni rai nga maq ai lam ntsa kawq tsun wa sai. Mungmasa aq shawnglam hpe chye mayu yang, sutmasa aq shamu shamawt lam hpe maram chye ra ai zawn, sut masa aq npawt nhpang chye mayu yang mungmasa htaq npawt nhpang dun nga ai hpe dum ra na re.
Myen mungh kawq, Miwa lang nga ai sutmasa aru gaw bum nga masha ni kawq ahkyak tawn ai ladat n lang ai sha, lam shagu htaq Myen uphkang magam kawq shamyet shanat nna shachyai nga ai. Aten galu htaq, hpyen uphkang magam aq myit galaishai wa ai lam, snr atsam marai grit nem wa ai shanih gaw sutmasa lam htaq mung, hkan ashun wan a rai nna hkamdaga nga na n re. Shing-rai, lanih mi htaq Myen aq akyang majing hpe mu chye wa ai shaloi, bum nga masha ni hpe mung, rap-ra ai masing lam-yan hku kanawn sawa ra sai hpe mu wa na maq ai. Dai shaloi, Miwa, hte bum nga masha ni gaw shadaq manu tawn hkatwa ai marang e lahkawng magah aq matu, akyu ara pruwa na re ngu maram ai.
American gaw anhte Kachin myusha ni hpe myit hpawq ya ai chyeju maduq ni re. Raitim mung, mungmasa the seng nna democracy the federal ladat aq ntsa e yu gaq nga yang, American raq sharawng ai federal gaw ginra hpe madung tawn nhtawm, anhte rap sharawng ai gaw masha amyu bawsang kawq madung tawn ai. Dai majaw, American hpe makam masham lam the hpaji hparat lam htaq hkap lah mai ai raitim, mungmasa hkam lah lam e n bungh nga ai.
Hpang de galaishai wa na American hte Miwa aq n-gun hpe maram yu yang, masa amyu my htaq hkan nna American aq technology gaw tsaw chyu tsaw matwa nna masha hte ma nil u ging ai ahkaw ahkangh mung, hkan tsaw nang wa ai marang e kanawn mazum lam kawq shadaq aq lapran htaq, manu tawn hkat ai lam e madang gritnem wa ai hte maren, masha aq hkam lah ai madang kawq mung, hkan gritnem matwa na masa nga ai. Ndai lam hp eaten dep gramsharai lah lu ai lam n nga yang, aten galu htaq yak ai lam nga wan a masa nga ai.
Miwa aq ntsa maram yu dat yang, rawtjat ai ginlam amyu myu lu nga maq ai raitim, gatlawk nkau kawq yu tawt kau nga maq ai. Dai majaw,du na raq ai aten htaq sutmasa aq gatlawk nkau kawq sumh wa ai zawn, mungmasa aq shingkang htaq mung ashun hkrah wa na masa nga ai. Dai zawn rai, shutwa ai hpe gram lah lu nna jahtuk sharai sawa lu ai shaloi, rawtjat ai lam bai luwa na maq ai ngu, maram ai.
Tsaban 19 aten htaq, mungkan hpe British ni ga-up laiwa ai zawn, tsaban 20 htaq American ni gumhkawng matwa masai. Tsaban 21 kawq nna gaw Miwa ni ga-up shah na aten raiwa na masa nga ai. Dai shaloi, mungmasa hte sutmasa lawnglam htaq jahtuk shen maramh sawa ai kawq yu tawt kau ai masing ni hpe sharai sawa lu ai rai yang, Miwa gaw mungkan aq tsaw htum ai punghkum kawq aten galu dung sawa lu na matu, masa amyu myu htaq hkan nna npawt nhpang lu nga magang sai, ngu maramh ai. Shawnglam htaq, shanhte gaw lungwa na kun? Snr yuq matwa na kun? Snr yuq matwa na kun? ngu ai gaw jawm jawn sawa nga ai sanghpawli hpe hkang ai lit-hkam ni hte, hkannang lawm nga ai mungmasha ni aq atsam kawq, hkan wa na sai.
Ntsa kawq tangmadun wa ai sumtang gaw rawtmalan hpang wa yang nah magam gun langai aq tinggyeng mahkrum madup the ningmu ni sha , rai liq ai. Du na ra ai prat ni htaq my the mungdan hpe woiawn uphkang wan a lit-hkam nig aw hpuba hpushawng ni galaw shut matwa ai hpe gram lah nna prat the htaphtuk dumh ai taq-tut bungle ni htaq shangtsap wa na ma ai rai nna Kachin myusha ni yawshada tawn ai pandung de tengteng woidu wan a maq ai ngu, kam dat ai.
Shing re ai akyu ara hkam lah lu na matu, kanawn mazum sawa ai kawq, “Magah de shanang ai lam htaq n hkanh ai sha, tinang aq shawnglam hpe maram ai zawn, grup-yin nah masa ni hpe hkut-hkut nainai maram lah ai hpang, yawng the kanawn mai ai “ Neutralism” lam-yan htaq hkanh nhtawm, jahtuk kanawn sawa ai ladat gaw aten galu htaq amyu hte mungdan aq matu, hkamdaga nga shangun ai masing raiwa na re.
My tsawq, mungh tsawq hpu-nau ni e….,nidik htum ai tinang aq hpyen gaw kadai rai ta? ngu ai gasanh aq mahtai lu na matu, sungsung myit yu ai shaloi, nidik htum ai tinang aq hpyen gaw tinang nan rai nga ai hpe mu wa sai. Tinang aq lagaw the ahtu lah ai majaw tinang nan machyiq sai. Nanghpam maluq mashah luq shah ai majaw tinang aq prat hpe jahten sharun lah sai.
Lagawn lamawn re ai jasat aq majaw, manu rawng ai aten ni hpe nga shalai kau sai. Raitim mung, nidik htum ai tinang aq hpyen hpe jinghkuq byin taiwa hkra, tawkhprut dawqdan lah nna gramsharai lah lu ai shanih gaw Kachin myusha ni htaq kahkyin gumdin ai n-gun luwa ai marang e, taihpyen majing hpe jawm kasatdang kau nna yawshada ai pandung de gah-lahtumh n shut du walu na gaq ai.
From Shanglawt Rawtmalan Prat Hkrunlam Mahkrum Madup
By – JJ Lum Dau
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn fij_Latn