LACHYUM PRU AI HPAJI MASA
Daini mungkan ting na hpaji chye sai ngu ai Muslim ramma ni Syria Mungdan de tinang a hkum hte asak hpe ap nawng na nga yan sa nga ai. Maroi n ni hpa gaw shanhte a asak ni hpe n hkru la ai Islamic State (IS) a matu lahpawt lama ap nawng nga ma ai. Lai wa sai shata ni hta mung Hong Kong Mungdaw hta jawngma ni woi awn let Hong Kong Muklum a lam ni hpe zing nna ninghkap ai lam kaba hpe galaw lai wa sai. Ndai zawn ramma, jawngma ni jahten shaza ai lam hta shang lawm ai, jawng gawk kata n nga ai sha lam ntsa de kamawng pru ai hte sat na nat na ngu ai htenza lam maga de she man yawng nga ma ai. Kaning rai ai lam mahkrun ni gaw ndai zawn re mabyin ni byin pru wa hkra shadut taw nga a ta? Teng sha wa san ra sai gasan re. Shadut taw ai mabyin, mahkrun ni gaw law law rai nga ai. Ndai sumrai hta ngai kaw nna gaw hpaji masa lam yan hku dinglun htawng madun dan mayu nngai.
Lahta e tang madun mat wa sai tatut mabyin ni hpe maram masam let, daini anhte hta kaja wa nan ra nga sai hpaji gaw hpa rai ta nga yang ‘hkum dingnum hpaji masa’ nan rai nga sai, ngu myit sawn lu ai. Rai sa, hkum dingnum hpaji gaw hpa rai a ta? Lawu de yu ga:
- Tatut kanbau lu ai magam hpe jaw ya ai hpaji
- Tinang a myit sharawng ai hte ningtawn ai lam hpe lam madun ya ai hpaji
- Shinggyim wuhpawng hpe madung da ai hpaji
- N bung pre ai shinggyim wuhpawng hpe manu shadan ai hpaji
(1)Tatut kanbau lu ai magam hpe jaw ya ai hpaji
Daini mungdan nkau mi a jawng ni hta prat n dep mat sai hti laika (text books) hpe lang let shaning law law a matu hpaji machyen (curriculum) ka lajang rai nna, Jawng kaji kaw nna Dakkasu du hkra, hkan nang hkan sa ra na hpaji tara masa (education laws) ni hpe masing masa jahkrat rai galaw sa nga ma ai. Ndai gaw nachying wa hkrit hpa rai nga ai. ‘Mungdan langai hpe jahten shaza mayu ai rai jang shi a myi hkuwawt chyinghka rai nga ai hpaji lam hpe shamak kau ya u, shing-rai jang dai mungdan gaw htenza ai krung de yawng mat na sai’. Dai hpaji tara masa policy ni hta, tatut kanbau bungli ni hpe pahkam hkam ya lu ai lam nga sai kun? Shing n rai, tinang uphkang pyaw na hte mayam myit jasat rawng wa na matu sha ka lajang da yang gaw tatut kanbau lu na hkum tsun, tinang hpa sharin la lu sai ngu ai pyi tsun na yak na re. Ndai hpaji masa kaw na lu la ai janmau (degree) gaw nta dawdap hta noi da na sumla sha rai na re.
Tatut mai jai lang ai hpaji hpe ginlen ya lu na matu gaw shinggyim masha ni a shani shagu hta ra kadawn ai lam ni hpe madi shadaw ya ai arung arai ni hte malu masha ni hpe shawng ningnan sawk sagawn ra na re. Dai hta sha n ga, daini na sut masa hpe woi awn nga ai kunrai ni hte gat lawk ni a lam hpe sungsung tangtang chye tawn ra na re. Ndai arung arai, kunrai ni hte gat lawk ni hpe galaw shapraw ai, gyin shalat ai hte jai lang masa ni hpe jawng gawk kata lang nga ai hti laika hta bang rai, tatut hkrang shala sharin ya ra sai re. Ja gumhpraw ni kaning re wuhpawng kata chyai kayin ai lam ni hpe jawng gawk kata tatut sharin ya ra na re. Shing-rai masing hte galaw sa jang she lachyum rawng, masha mungdan ni a lahkam dep wa lu na re. Dai majaw tatut jai lang mai ai hpaji hte hpaji masa gaw hkum dingnum hpaji a ahkyak ai lakung lakap langai rai nga ai.
(2) Tinang a myit ra sharawng ai hpaji hte dai hta ning tawn wa hkra lam madun ya ai hpaji
Daini ramma, jawngma ni hte kanu kawa ni a lapran grai myit n pyaw hpa lam langai byin pru nga ai. Ramma, jawngma ni tinang myit ra ai hpaji hpe lata la lu na ahkaw ahkang shau taw ai re. Lam mahkrun law law gaw ndai hku byin tai wa na matu ganawng ya nga ai re. Shawng ningnan hku nna, ‘anhte a jawng hpaji gaw ramma ni a matu lata la na lam kade wa hpaw da ya nga a ta?’ ngu ai hpe dinglun yu ga. Lata la na hpaji ni grai naw n law la nga ai. Anhte a mung hta masha ra htum (popular) hpaji gaw tsi jawng lung ai, Engineer hpaji hkaja ai hte Du Jawng lung ai, rai nga ai. Ndai jawng hpaji ni hpe jawng jaw masat (marks) ni tsaw htum galaw da ai, bungli mung jaw da ai hte arawng langai hku galaw da ai re. Lachyum gaw ndai hpaji ni hpe lu la ai wa gaw masha ni hta laklai ai wa re, ngu ai masat masa hpe shachyaw da ai. Dai re ai majaw, kanu kawa ni, sara/saranum ni hte makau grup yin na masha ni yawng gaw lahta e tang madun mat wa sai jawng hpaji ni hpe sha htang kaba rai, tinang a kashu kasha ni hpe dai jawng ni lung na matu atik anang shadut jahkat rai nga ma ai. Ndai lam ni a majaw, daini tsi sara mung re, yu ngwi ninghkring mung re nga ai masha ni law law pru wa sai. Engineer mung re, gawdin ninghkring mung re nga ai masha ni nga taw sai. Ndai zawn htaw n jau, le n jau masha ni gaw prat hta kaja wa nan tinang a magam hpe tang du hkra re lu galaw ai gaw shau nga ai.
Dai hta sha n ga, prat dep sai jawng sara/saranum ni hte kanu kawa ni chye da ra ai gaw, tinang a jawngma/kashu kasha ni hta n bung ai astam ningja (Multiple Intelligences) rawng nga ai hpe chye ra ai. Jawng gawk kata e, laika hti masing sumhting ai hta ningtawn ai jawngma nga ai zawn, hkai nmai hte sun hpaji kaw ram ai, shadu kachyawng kaw ningtawn ai hte hkrangpan ka ai hta masha wa hta jan jan re ai jawngma ni nga ai hpe n mai ningdang na re. Ndai ni gaw n law la ai ga shadawn ni re. Kaga hpaji ni mung naw nga ai. Hpaji langai mi hta ningtawn ai lam n nga ai majaw dai jawngma hpe roi shagoi asawng asang galaw kau ai rai jang, dai jawngma a kaga myit shang sha taw ai hpaji ni mung si lawm mat na teng sha rai nga ai. Dai re ai majaw, sara/saranum ni hte jawng a hkrang masa ni gaw ndai zawn n bung ai atsam ningja (MI) ni hpe chye tawn hkaja tawn nhtawm, ma ni hpe shapan ya ra na re. Shapan ya na matu ra wa ai sharung shakau ni hpe gaw hpaji munu ni hte Asuya kaw nna karum hpyi shawn la ra na rai nga ai. Kanu kawa ni mung ndai lam hpe myit alawm rai matut manoi hkaja da ra ai. Kashu kasha ni a myit lawm ai hpaji hta arang bang yang chyu sha kaja wa nan hpaji chye ai, ningtawn ai, masha ni galaw ai masa (sh) arung arai ni hte shai ai, arai ningnan, mu jut ningna ni hpe galaw shapraw, myit shapraw lu ai jawngma ni shalat lu na re. Rai jang, dai hpaji gaw lachyum pru sai.
(3) Shinggyim wuhpawng hpe madung da ai hpaji
Mungkan a hpaji masa hpe dinglun yu ga nga yang, shingjawng kashun ai hpaji masa, tinggyeng akyu hpe n-gun jaw ai hpaji masa hte dang ai/awng wa ai hpe yawng jaw kau ai hpaji masa a ntsa hta gawgap da ai hpe mu lu ai. Ndai masa hpe tsaban law law wa jai lang mat wa sai mung rai nga ai. Daini du hkra mung, ndai masa hpe naw jai lang nga ding-yang rai ma ai. Ndai hpaji masa kaw na lu la ai amyat gaw hpa ni rai ta? Shingjawng kashun ai hpaji masa rai nga ai majaw masha shada da hpyen zawn sha, mahku mara ai. Tsawra myit ni hkyet mat ai. Tinang tsawra dik ai manang wa hpe pyi hpyen wa zawn mu mada wa shangun sai re. Tinggyeng hpe madung da ai majaw wuhpung hte rau galaw sa na, rau lu rau sha na nga ai myit masin ni mat wa ai. ‘Ngai’ ngu ai myit shadang let masha hte n chye kanawn ai, hkrai shingtai shinggyim masha ni tai wa sai. Dang ai/awng ai wa yawng magawn la lu ai ladat a majaw matsan ai hte lusu ai, hpaji chye ai hte n chye ai ni, ahkawng ahkang nga ai hte n nga ai ni a lapran mala hka ai lam ni grai kaba wa nga sai. Ndai mala hka ai lam kaba wa jang gaw teng sha wa manghkang ni langai hpang langai byin pru wa na re.
Shinggyim wuhpawng hpe madung da ai hpaji masa gaw lahta de tang madun mat wa sai mala hka wa na lam ni hpe mai byin ai made shagrit kau ai masa re. ‘Ngai hkrai shakut ai hte ngai hkrai masha hta jan nna ningtawn ai majaw, lu hkam sha ai amyat ni yawng hpe ngai dinghkrai hkam sha na’ ngu ai myit jasat hpe galai shai kau ra na re. Shakut shaja nga ai lam ni yawng gaw, ngai masha wa hta jan mayu ai majaw ngu ai myit jasat hta ngai nan ndai hpaji hpe tsawra sharawng ai majaw hte ndai hpaji hte nye a mare buga hpe gara hku lu dawjaw na ngu ai myit jasat maga de mahtang shayawn dat ai masa re. Gasan ni law law hpe chye san ai ni tai hkra shaman ya ai. Man ang wa ai magam ni hte prut pru wa ai ginlam ni yawng hpe dinglung yu ra ai ngu ai hpaji myit masin lu la ai. Tinang nan mung dinglung hkam ai hpaji masa dai ni anhte hta tatut lang sa wa ra sai re. Tinang hkrai shingtai sha ningtawn taw ai hku n re sha, masha law law hte kanawn chye ai hte bungle yi-ngam ni hpe masha law law hte chye galaw sa ai ni tai ra sai. Laika sharin jawng ni hta mung laika sha laksan sharin ai hku nre ai sha mare buga a ra mara, magam lam ni hta shanglawm chye ai (civic education) hpaji masa ni hpe gyin sa wa ra sai re. Kanu kawa ni hpe myit shapyaw, hkaja ai hpaji hte dinghkrai ningtawn masha shalat ai hpaji a malai, kashu kasha ni kaja wa nan myit lawm hkum lawm ai hpaji ni hpe n-gun jaw ya ai hpaji masa de man yawng sa ra nga sai.
(4)N bung pre ai shinggyim wuhpawng hpe manu shadan ai hpaji
Ndai hpaji masa hpe gawgap sa wa lu na matu, shawng ningnan anhte a myit masin hta hkap la tawk ka da ra ai gaw ‘mungkan ga gaw n bung ai amyu bawsang, htunghking lailen, makam masham, ga myu sumhpa, duhkra ladaw ni hte jawm hpawng de ai sha re ngu ai hpe chye na ra ai. Masha myu bawsang langai sha nga na ngu ai shing-ran gaw gara hku mung mai byin na n re. Grau nna gaw, ndai mungkan mare (globalization) kaw n mai sai. Myen Mung hta tinang a myu bawsang, tinang a makam masham hte tinang a sasana ngu marawn jahtau let makam masham hpe n jaw ai hku woi nhtawm, tinang hte nbung ai kaga makam masham ni hpe roi rip ai, sat ai, jahten shaza ai, hte pat hkum ai lam hpe 969 ngu ai Buddha makam hpung kaw nna woi let, htenza lam ni hpe galaw shaprut nga ma ai. Dai sha n ga, kaga myu bawsang ni a sali wunli ga (National Heritage lands) ni hpe zing madu la kau ya nhtawm, gawkngu shachyaw rai nna, Buddha makam hkring htawng de galai la kau ya ai. Dai gawkngu galaw ai wa a mying hpe dai gawkngu hta tawk ka rai nhtawm, dai masha wa a myu bawsang labau shatai kau ya ai lam ni byin nga sai re. Lahta na hpaji masa a hkap la kamsham ai lam gaw, ‘tinang a myu bawsang, makam hkringhtawng hte ga/laika ni hpe tsawra mai ai. Raitimung dai tsawra myit gaw manang wa hpe shamyit kau na hte n gawn n sawn galaw na matu ngu ai hpe gaw tsep kawp myit n hkrum ai’. Rai sa, dai rai jang gaw n bung pre ai shingyim wuhpawng hpe manu shadan ai hpaji masa hpe kaning rai gawgap na rai ta?
Mungdan kata hta hkap la kamsham nga ai makam ni a lam hpe jawng laika ni hta bang shalawm ra na re. Ndai n bung ai makam masham ni a lapran kaning rai mahku mara ai lam nga ai hpe makam masham ningbaw ningla ni nan jawng gawk kata hta e, garan gachyan ai hte gasan ni hpe htai ya ai lamang ni hpe galaw sa ra na ga ai. Jawngma/ramma ni a lapran Makam Kahkyin Gumdin Hpung (interfaith) ni hte makam gamung (interfaith dialogue) ni law law galaw sa wa ra ai. Nawku jawng ni, synagogue ni, mosque ni hte hpunggyi jawng ni de sa chyai let sharin hkaja ai lam ni hpe galaw ra ai. N bung pre ai lai ladat (practice) hte galaw sa ai lam ni hpe madung da n tsun ai sha, ndai makam masham ni hta na bung ai lam, yawng hkam la mai ai, mai kaja ai lam ni hpe law law jahta ra na re. Anhte a ramma/jawngma ni hpe makam masham hte dinghkrai masha ni hpe san san chye yu ai hpaji lai ladat sharin ya ra ai. Dai rai jang chyu sha, masha ni tsun ai ga hpe aloi hte kam chye ai hkalung ai myit jasat ni tawn kau lu na rai nga ai. Ndai hku galaw sa wa yang sha, masha sha da da hkungga la ra ai, tengman simsa lam nga ai, tsawra myit hpring ai wuhpawng hte rawt jat lusu ai mungdan masha ni tai wa na gaw tengsha wa rai sai.
‘Lachyum pru ai hpaji’nga ai rai yang, shi a lachyum hpe myit myu na lam law law nga ai. Aten ladaw hta hkan nna galai shai ai lam ni nga ai. Gasan ni law law ngai ai. ‘Rai jang, daini anhte hkam la nga ai jawng hpaji chyu tauba gaw lachyum pru ai kun (sh) laksan ningnan hpaji masa gawgap la ra sai kun?’yawng myit yu sa wa sa ga.
Hpawdaw Naw Htoi
kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn kac_Latn