Ansi d-yekka yisem n Ilibbiyen ?
Isefk-aɣ tura ad d-nesmekti, di libri-yagi, anisi d-yekka yisem-agi n Ilibbiyen. Atah d acu i d-yura Stéphane Gsell di libri-ines i wumi yeqqar Hérodote : « Isem agrikki Libué yekka-d di Libus d-yefrurin deg isem agefti "Libou". Libou, d wagi i d isem fkan di lawan-nni Igiftisen i imezdaɣ yettidiren ger wagulf n Sirtis d Ugeftus di leqrun XIII-XII. Ɣer Igiftisen i wwin Yegrikkiyen isem-agi. Dɣa akkagi isawalen Ygrikkiyen imezwura i imezdaɣ d-ufan di tamaṭ-agi n Tefrikt, asmi d-usan ar Kiṛinayik.»
Tazwara, isem-agi n Libus fkan-t kan Yegrikkiyen i tamaṭ-agi n Tefrikt, d-yezgan ɣef yilel agrakal, ger tmurt n Igiftus d wagulf n Sirtis. Uɣalen tagara-yagi ḍelqen isem-agi akk i Tefrikt ugafa akken ma tella. Fkan-as-t akken ad feṛzen tamaṭ-agi n ddunit d Urupa d Asiya. Maca ɣas akkenni llan di lawan-nni imyura ur nfṛiqq ara ger Libbiya d Asiya. Ttɣilen-as d yiwet n tmurt.
Yenna-d Stephane Gsell d akken Hiruddutus, yura-d di libri-ines wis-IV: zik-nni isem n Libbiya musnaw ugar isem n Ilibbiyen. Imi Libbiya d lber, yerna llan deg-s aṭas n itnusen, gar-asen at-tmurt d ibeṛṛaniyen. Gar at-tmurt-nni llan Ilibbiyen d Ityupiyen; ma gar ibeṛṛaniyen-nni, llan Igrikkiyen d Ikaṛtajiyen. Ɣer Hiruddutus, at Libus d imezdaɣ yettidiren ger tmurt n Igiftus d lkaf n Sulus. Ma d at Aithiopes, wigi d itnusen iberkanen yettidiren di tama n wadda n lber n Libbiya. Am akken twallam ihi, Igiftisen, ɣer Yegrikkiyen, mačči d Ilibbiyen.
Ɣer François Chamoux, isem "Alibbi" ɣur-s tlata inumak : tikwal qarren-t i imezdaɣ n Tefrikt ugafa s umata, akken ad ten-feṛzen d Ityupiyen; tikwal qqaren-t i imezdaɣ n Kiṛini kan; tikwal diɣen qarren-t kan i Yegrikkiyen yettidiren di Kiṛinayik, warraw n Hilini, i d-yusan di Tegrikt. Tagara, qarren-t Iṛumaniyen ula i Ikartajinen. Degmi agad yettarun ttemxalafen ɣef yisem-agi "Alibbi". Yal yiwen seg-sen amek i t-yettwali. Ɣef ayagi i yewɛeṛ tikwal a nefṛez anwa i d Alibbi, anwa i mačči d Alibbi.
Dɣa d annect-agi ara neɛreḍ ad wen-nsefhem di libri-yagi. A nwali d acu i d-urran wagad d-yemeslayen ɣef Ilibbiyen, ssyen sakkin, a nwalli yal yiwen d acu i d-yenna, amek yettwali Ilibbiyen.
A nwali diɣen lxiḍ yellan di lawan-nni ger Yegrikkiyen d imezdaɣ n Tefrikt Ugafa, d imezdaɣ akk iqqnen ɣer tama-yagi n ddunit.
Tella tɣawsa nniḍen i ɣef ilaq diɣen ad d-nemeslay fell-as. Tagi d amudus (du latin modus/mode) n umasi (Contact/amawal) yellan gar Yegrikkiyen d Ilibbiyen, agad yettawin ttaran gar-asen, d acu i ttmeslayen, imi wigi, ula d nutni, akken qarren : "kra yella kra yerna". Llan tlata isurta gar wigi yettawin ttaran gar sin itnusen-agi.
1) Llan Yegrikkiyen yettxalaḍen arraw n tmurt-nni, neɣ kra deg-sen, widak-nni i wumi qarren Ikiṛaniyen (Wigi d arraw n tmurt izedɣen di Kiṛinayik).
2) Igiftisen, wagad-nni dɣa i d-yemlan isem n Libou i Yegrikkiyen, d nutni diɣen i sen-yettmeslayen ɣef Ilibbiyen, qarren-asen amek i ten-ttwallin.
3) Ifeṛsiyen, ula d nutni usan-d ar Libbiya, maca ur mulen ara. Nutni diɣen aṭas i d-nnan ɣef tmurt n Libbiya d tudert n Ilibbiyen.
4) Ikaṛtajiyen, nutni ttidiren d warraw n tmurt. Aṭas i wwin Yegrikkiyen ɣer-sen ɣef ayen yerzan tameddurt n Ilibbiyen.
5) Iṛumaniyen, wigini ur ɣ-yegzi ara aṭas wayen txemmimen ɣef Ilibbiyen, imi nutni, usan-d kan ṭṭfen tamurt n Tefrikt Ufella. Nutni ur d-usin ara akken ad isinnen imezdaɣ-ines, usan-d kan akken ad tt-ṭṭfen.
Ayen akk d-qarren itnusen-agi ɣef Ilibbiyen, isefk-aɣ ad t-id-nesmekti. Ad t-id-nesmekti, akken ad nefhem timagut ssulin Yegrikkiyen ɣef Ilibbiyen. Imi Igrikkiyen d ayen akk slan ɣef utnus-agi i d-ttalsen di tira-nnsen. Rnu tagara, d ayen slan i si yuɣalen umnen, i yuɣalen d timagut n utnus alibbi. Maca gar imagaren-agi meṛṛa, amagar akk i ssnen Yegrikkiyen di Libbiya d Ikiṛaniyen. Imi d nutni i yettidiren d Ilibbiyen n tmurt. Rnu diɣen, akken t-id-yura Pindarus, ɣef Yegrikkiyen yeṭṭfen tamurt n Kiṛinayik, ula d nutni, ttawin-d awal di tmucuha-nnsen ɣef Ilibbiyen. Ula d nutni ttikkin di lebni n tmagut lan Ilibbiyen ɣer Yegrikken di tallit-nni. Kiṛinayik d amkan anda mlalen sin itnusen-agi : Igrikkiyen d Ilibbiyen. Dinna i ttidiren akken, dinna izdin, dinna i ttemyekcamen, dinna akk imyusanen akken iwata. Gar Yegrikkiyen akk d Ilibbiyen yettidiren di Kiṛinayik, ulac wis tlata.
Annect-agi akk yewwi-yaɣ-d ar westeqsi-yagi : ayen akk nessen ɣef Ilibbiyen, amenḍar d ayen d-iqqar wis tlata ? D ayen ttmeslayen wagad yettidiren yid-sen di tallit-nni ? D ayen ttxayalen imaruyen igrikkiyen ? Akka, timagut n Ulibbi tewweḍ almi tuɣal d asurti n tira (Annect-agi ad t-id-nmager ar zdat m ara nɛreḍ ad nefhem d acu i yurran imyura ihiliniten ɣef Ilibbiyen) - Dagi, nezmer ad d-nini d akken agad yeqqaren, ttamnen, ladɣa imyura yessnen ad arun. Ttamnen-ten ɣas ma yella ayen d-nnan akk ɣef Ilibbiyen ur yell'ara. Rnu-yas diɣen tallit i deg ttarun yemyura-yagi, imi akken qarren s teqbaylit : "Yal tallit s tallit-is."
kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn