Amek ay neggrent tutlayin ?
( d aḍris n Omar Mouffok )
mardi 16 février 2010
Kra n yimesnilsiyen qqaren-d d akken tutlayin yellan deg wemḍal ad neqsent s wezgen, ma d wiyaḍ qqaren-d d akken ala kan ciṭṭaḥ n yimiḍiyen (centaines) n tutlayin ara d-yeqqimen, imi amur ameqqran si tutlayin n wemḍal -tuget deg-sent ttmeslayen-tent ala kan kra n yigiman (milliers) n medden- atenti la ttuɣalent ɣer deffir sdat n tutlayin ijehden am teglizit, taspenyulit, tapurtugalit, tacinwat, tarusit, tindunisit, taɛṛabt, taswahilit akk d thendit. Dɣa, llan wid i d-yeqqaren d akken di meyya yiseggasen-agi ara d-iteddun, 90 % si tutlayin n wemḍal ara inegren. Amek neggrent tutlayin ? Amek ay zemren warraw-nsent ad tent-id-ssukksen seg nnger ?
Amek ay neggrent tutlayin ?
Assenger n kra n wegdud si rrif d yiwet si ssebbat n wengar n tutlayin. ɣef umedya (lemtel), asmi ay snegren Wuṛufiyen (Européens) imezdaɣen inesliyen n tegzirt n Tasmanya (di Ustṛalya), aṭas n tutlayin -ur neẓri acḥal llant- ay inegren yid-sen. Maca ssebba tameqqrant akk deg wengar n tutlayin nettat mi ara tili tmetti (communauté) yettmeslayen tutlayt-is teḥṛes-itt terbaɛt nniḍen, ay ijehden yernu tugar-itt, akken ad tejj tutlayt-is u ad d-ternu ɣer tneggarut-a. Dɣa tikwal, medden lemmden tutlayt tabeṛṛanit ɣer tama n tutlayt-nsen taneslit, u d anect-n ay d-yeḍran di Groenland, d yiwet n tama ay teḥkem Danmaṛk, anda ay ttmeslayen Yiskimuten (Eskimos) tutlayt-nsen, takalaallisut (kalaallisut) yernu ssnen diɣ ad mmeslayen tadanmaṛkit. D acu kan, aṭas anda ara naf d akken timetti yesɛan tutlayt-is taneslit tettwaḥṛes akken ad tt-tejj u ad tejj yid-s tinettit-is (identité) tadelsant. D anect-a ay d-yeḍran i Yikurdiyen di ṭṭerk, anda ay d asen-yegdel (interdire) usaḍuf (lqanun) ad d-ssuffɣen s kra n tɣawsa ara yarun s tutlayt-nsen neɣ ad tt-slemden akken ilaq. D anect-a diɣ ay d-yeḍran akk d yimeẓyanen n Yihendiyen n Temrikt (Indiens d’Amériques), imi si melmi kan, llan mazal kra deg-sen ttqasan-ten lemmer ad mmeslayen s tutlayt-nsen deg yiɣerbazen igensiyen (internats).
Angar n tutlayin iḍerru-d deg-in deg-in (din din) neɣ s leɛqel ?
Yezmer ad d-yeḍru dindin am wakken ay yezmer ad d-yeḍru cwiṭ, cwiṭ. Yuɣ lḥal, tezmer ad tenger tutlayt deg yiwet kan n tsuta (ljil) ma yella ur d-mazal ara a tt-lemmden yigerdan. Anect-a yeḍra-d s tidet akk d Yiskimuten Iyupiken (Yupiks) n Alaska, imi lemmer ad nuɣal kan s 20 n yiseggasen ɣer deffir, ad naf d akken igerdan-nsen meṛṛa llan ttmeslayen tayupikt, di lweqt i deg ass-a, Iyupiken imeẓyanen akk ay nezmer ad ten-naf ttmeslayen tutlayt-nsen sɛan si 20 n yiseggasen d asawen, ma d igerdan iyupiken ttmeslayen kan taglizit. Yeḍra-d diɣ wanect-a akk d Yikusiyen (Ecossais) n tegzirt n Cape Breton (di Tikust Tamaynut, di Kanada), imi deg yiseggasen n 1940 llan mazal-iten ttmeslayen tutlayt tikusit, maca di tizi n yiseggasen n 1970, uɣalen yigerdan-nsen ur a lemmden ara tutlayt-a. Di kra n yimukan nniḍen, tutlayin ɛeṭṭlent ugar akken ad negrent. Tutlayin tihendiyin n Temrikt (amérindiennes) am tonondagat (onondaga) akk d tmohawkt (mohawk), ay ttmeslayen di tmiwa ibeɛden ɣef temdinin n Uwanek (Etat) n New York akk d tmiwa n Kanada ay d-iqerben ɣer din, qqiment sin n leqrun nitenti a neggrent cwiṭ, cwiṭ, d acu kan, ar ass-a, mazal ttmeslayen-tent yimeqqranen yernu tamohawkt, llan ula d kra n yelmeẓyen ay d-mazal ssnen-tt.
Acḥal n tutlayin ara iteddun akken ad negrent deg wemḍal (ddunit) ?
Ɣef leḥsab n yiwet n tesnaddant (statistique) ay yettwaxedmen di 1996, 6703 n tutlayin ay llan ttmeslayen-tent medden deg wemḍal (ddunit) deg useggas-nni. Ger-asent, 1000 n tutlayin llan ttmeslayen-tent di Temrikt, 2011 n tutlayin di Tefriqt, 225 n tutlayin di Tuṛuft, 2165 di Asya akk d 1320 n tutlayin di Tuqyanust (Océanie). Yuɣ lḥal, ilaq ad nḥader seg yemḍanen-agi (nombres) imi ay llant waṭas n tutlayin deg wemḍal i ɣef nesɛa ciṭṭaḥ kan n yisallen, yernu diɣ aṭas n yisallen ay nesɛa ɣef kra n tutlayin, ass-a iɛedda-tent zzman. Rnu-yas s anect-a, yewɛeṛ ɣef yimassanen (savants) ad gen talast ger n tutlayt akk d tentala (dialecte), d acu kan, tuget meqqren deg yimesnilsiyen (linguistes) msefhamen d akken amḍan n tutlayin yellan deg wemḍal ad yili ifel (iɛedda) i 5000. Yuɣ lḥal, aṭas si tutlayin-agi ara inegren sya ɣef lqern. Kra n yimesnilsiyen qqaren-d d akken tutlayin yellan deg wemḍal ad neqsent s wezgen, ma d wiyaḍ qqaren-d d akken ala kan ciṭṭaḥ n yimiḍiyen (centaines) n tutlayin ara d-yeqqimen, imi amur ameqqran si tutlayin n wemḍal -tuget deg-sent ttmeslayen-tent ala kan kra n yigiman (milliers) n medden- atenti la ttuɣalent ɣer deffir sdat n tutlayin ijehden am teglizit, taspenyulit, tapurtugalit, tacinwat, tarusit, tindunisit, taɛṛabt, taswahilit akk d thendit. Dɣa, llan wid i d-yeqqaren d akken di meyya yiseggasen-agi ara d-iteddun, 90 % si tutlayin n wemḍal ara inegren.
Anwa ay d imdanen umi tezmer ad tenger tutlayt ?
Xas akken tutlayin-agi yettidiren deg umihi d tidersiyin (minotités) ay tent-yettmeslayen, maca amur meqqren si tutlayin n wemḍal d tutlayin n tdersiyin [maci aṭas n medden ay tent-yettmeslayen]. Aḥric meqqren si tutlayin n wemḍal ttmeslayent-tent teqbilin n Papua Ginya Tamaynut (Papouasie-Nouvelle-Guinée) wuɣur ay nezmer ad naf 900 n tutlayin. Di Ustṛalya, 90 % si tutlayin n yimezdaɣen iserwen (aborigènes) n tmurt-agi ara inegren di tsuta-yagi (ljil) n wass-a. Imezdaɣen inesliyen n Temrikt (Ihendiyen) mazal-iten cfan ɣef 90% si tutlayin-nsen. Tidersiyin akk d teqbilin n Tefriqt, n Asya akk d Tuqyanust mazal ttmeslayen igiman (milliers) n tutlayin, yernu di Tuṛuft, aṭas n yegduden ay rran di rrif ay d-mazal ttmeslayen tutlayin-nsen am tirlandit, tafrizit (di Tmura n Wadda -Pays-Bas), taprovensalit akk d tbaskit.
Acḥal n tutlayin yellan deg umihi di Temrikt n Ugafa (Amérique du Nord) ?
Ɣef leḥsab n yiwet n tesnadent (statistique) ay d-yeffɣen si melmi kan, ala kan 194 n tutlayin tihendiyin ay d-yeqqimen si yimiḍiyen-nni (centaines) n tutlayin ay llan ttmeslayen-tent zik-nni. Ger n tutlayin tihendiyin ay d-mazal ddrent ass-a, 33 seg-sent ttmeslayen-tent yimeqqranen akk d yigerdan; 34 seg-sent ttmeslayen-tent yimeqqranen akk d ciṭṭaḥ kan n yigerdan; 73 seg-sent qrib ala kan d imeqqranen ay tent-yettmeslayen yernu tuget deg-sen flen i 70 n yiseggasen; ma d 5 seg-sent ad ilint ahat ass-a negrent maḍi.
Tutlayin ur a nettuselmad ara i yigerdan neɣ tid ara lemmden kan ciṭṭaḥ n yigerdan atenti deg umihi yernu a teddunt akken ad negrent. Yuɣ lḥal, ala kan d 33-nni n tutlayin n terbaɛt tamezwarut ayen yellan di « laman » [tid ay ttmeslayen yimeqqranen akk d yimecṭaḥ]. D acu kan, ula d tutlayin-a, tuget deg-sent a ttidirent ɣef yiri n umihi, imi wid ay tent-yettmeslayen ttidiren ɣer tama n trebbaɛ yesɛan igerdan yettmeslayen taglizit [dɣa zemren yigerdan-nni Ihendiyen yettmeslayen naqal tutlayt-nsen, ad tt-jjen u ad uɣalen ad ttmeslayen taglizit]. Rnu-yas s anect-a, tirebbaɛ meṛṛa n Yihendiyen n Temrikt n Ugafa atenti la ttwaḥṛasent akken ad jjent tutlayin-nsent u ad ttmeslayent s teglizit yernu si ger wid yettḥulfun s waṭas i weḥṛas-agi d tisutyin (lejyal) meẓẓiyen. Yuɣ lḥal, tilibizyu akk d yisura (films) numen ttaznen-d izen (message) ay yessebɛaden medden ɣef wazalen-nsen imensayen (valeurs traditionnelles), yernu jebbden-d ilmeẓyen akken ad kecmen ɣer yiwen n wemḍal (monde, univers) n yiweẓla (affaires) icebḥen ugar, yili amḍal-a ur yesɛi ara akk assaɣ (relation) akk d win n wegdud-nsen, win n yeqdimen-nsen akk d wansayen-nsen.
Akken yebɣu yili, xas ma yella ass-a aḥric meqqren si tgemmi (patrimoine) n tutlayin deg umihi ayen yella, mi ara nwali d akken aṭas n tutlayin n Yihendiyen n Temrikt ay d-yessawḍen alammi d lqern wis 21, ad nẓer d akken tirebbaɛ ay tent-yettmeslayen xas d timecṭaḥ maca jehdent, yernu diɣ, tutlayt tesɛa azal meqqren di tudert n yemdanen.
Mi ara tenger kra n tutlayt, d acu ara d asen-yeḍrun i wid tt-yettmeslayen akk d yemdanen n wemḍal s umata ?
Mi ara tesṛuḥ kra n terbaɛt tutlayt-is, ad tesṛuḥ diɣ aḥric ameqqran si tnettit-is tadelsant (identité culturelle). Mi ara sṛuḥen yemdanen tutlayt-nsen, ama s lebɣi-nsen neɣ ala, ad naf d akken dima yella wayen i ten-iḥeṛsen akken ad gen aya, yernu tikwal, wid yesṛuḥuyen tutlayt-nsen ttḥulfun d akken sṛuḥen tinettit-nsen timettit (identité sociale) am wakken ay ttḥulfun d akken ttwarnan. D acu kan, maci igduden meṛṛa tettṛuḥu-yasen tnettit-nsen timettit mi ara sṛuḥen tutlayt-nsen; ɣef umedya, Ihendiyen Ichumashen (Chumash) n Kalifuṛnya akk d yimezdaɣen n tegzirt n Man [di Briṭanya Tameqqrant] xas sṛuḥen tutlayin-nsen, ur sṛuḥen ara tinettit-nsen. Maca akken yebɣu yili, tettɣimi-d tutlayt d azamul ijehden n tnettit n wegdud. Aḥric meqqren si tudert tadelsant, taneffant (spirituelle) akk d tudert taggagt (intellectuelle) s tutlayt-nsen ay t-ttidiren medden. Dɣa, wid ay d-mazal ttmeslayen tutlayt-nsen yis-s ara daɛun, yis-s ara yissinen ineqqisen-nsen (mythes), tifugliwin-nsen (cérémonies), tamedyazt-nsen (poésie), ccbaḥa n wawal-nsen akk d wawalen-nsen akniyen (mots techniques), yernu s tutlayt-nsen diɣ ara ttemzulun (se saluer), yis-s ara ttemsefraqen akk d wid ḥemmlen, d iɣunab-is (styles) n wawal ara sseqdacen, yis-s ara ttqessiren yernu yis-s ara ttmeslayen i yigerdan-nsen. S tutlayt-nsen ara zemren ad d-mmeslayen ɣef tnumyin (habitudes), ɣef ṭṭbayeɛ akk d wayen akk umi ttḥulfun. Maca ma sṛuḥen tutlayt-nsen, anect-agi meṛṛa ilaq ad t-beddlen akken ad d-yemyezg akk d tutlayt-nni tamaynut ara sseqdacen syad d tasawent, dɣa awalen-nni akk ay llan sseqdacen-ten deg yedles-nsen ad ten-beddlen s wawalen nniḍen, s yimesliyen (leswat) nniḍen akk d tjeṛṛumt nniḍen n tutlayt-nni ur nelli nsen, neɣ ma ur zmiren ara, ad sṛuḥen kulci. Yuɣ lḥal, aṭas n wansayen (traditions) ay yettmettaten akken kan ara temmet tutlayt, dɣa imawlan-nsen ttaddamen sakin tinumyin n wegdud-nni ay ten-yernan. Ihi, aḥraz n tutlayt yesɛa azal meqqren aṭas ɣer wegdud, akken ad tidir tnettit-is, akken ur inegger ara netta s timmad-is.
Seg tama nniḍen, ula d tussna (science) aṭas ay tesṛuḥuy mi ara temmet kra n tutlayt. Yuɣ lḥal, s tutlayt ay ttemseḥfaḍen yemdanen amezruy n yegduden-nsen, dɣa mi ara tenger tutlayt, tezmer ad teglu s waṭas n yisallen yesɛan azal meqqren ɣef umezruy aqbur n wegdud-nni. Nnger n tutlayin ireggel-as abrid i tussna akken ad tissin tamusni n wemdan (cognition) neɣ amek ilemmed yernu yettissin lumuṛ. Mi ara nezrew (ad nɣer) akk ayen i deg cerkent tutlayin n wemḍal meṛṛa, nezmer ad nissin akk ayen nezmer ad t-id-nini s tutlayt n wemdan akk d wayen ur nezmir ara, ayen tezmer ad t-teg tutlayt n wemdan d wayen ur tezmir. Dɣa anect-a yesselmad-aneɣ-d aṭas n tɣawsiwin ɣef leɛqel n wemdan akk d wamek ay zemren yigerdan ad lemden dindin yernu s tefses anagraw (système) iweɛṛen akka am tutlayt. Dɣa, simmal ttanqasent tutlayin yellan deg wemḍal, simmal ara tettanqas tmusni-nneɣ ɣef leɛqel n wemdan.
I ma mmeslayen akk yemdanen yiwet n tutlayt, ur yessishil ara wanect-a lumuṛ ? Xas ma yella llan aṭas n medden deg wemḍal ay terra tmara ad lemden kra n tutlayt taɣelnawt (nationale) neɣ tagraɣlant (internationale) [i lmend n wemsefham akk d wid ur nettmeslay ara tutlayt-nsen], anect-a ur yebɣi ara d-yini d akken ilaq ad jjen tutlayt-nsen tayemmat, taneslit. Igerdan ay d-yettenkaren s snat n tutlayin neɣ ugar, ttuɣalen ssnen tutlayin-a meṛṛa, am yigerdan ay d-yettenkaren kan s yiwet n tutlayt
D acu ay wumi nezmer i wakken ur neggrent ara tutlayin yellan deg umihi ?
Tarbaɛt yebɣan ad teḥrez neɣ ad d-tessider tutlayt-is tesɛa aṭas n yefranen (choix, options) ger n yifassen-is. Tadyant yessewhamen akk deg usider n tutlayin tezmer ad tili d tin ay d-yeḍran akk d tutlayt taɛebrit (hébreu) ay yuɣalen d tutlayt tayemmat n wegdud [di lqern wis 20], mbeɛd ma tesɛedda acḥal n leqrun tettwalmad kan akken tt-uran zik-nni. Ma d tirlandit, si tama nniḍen, yettunefk-as wazal meqqren di tsuda (institutions) akk d tsertit n Irland, imi d nettat ay d tutlayt taɣelnawt n tmurt-a, xas akken tesseɛraq-as teglizit tikli. Di Ziland Tamaynut, sbedden-d Yimaoriyen (Maoris) [imezdaɣen inesliyen n tmurt-a] almaten n yigerdan (jardins d’enfants) i deg qeddcen yimeqqranen yessnen tutlayt tamaorit, yernu ttmeslayen-asen i yigerdan ala kan s tutlayt-a. Imḍiqen-agi qqaren-asen s tmaorit « kohanga reo » neɣ « leɛcuc n tutlayt », yernu ama di Ziland Tamaynut neɣ di Alaska, ama di Hawaii neɣ anda nniḍen, llan wid yebdan a xeddmen akka ula i yigerdan n yiɣerbazen imenza akk d kra n tesnawiyin (lycées). Ma di Kalifuṛnya, uɣalen yelmeẓyen [ihendiyen] ttṛuḥun ɣer yilemmasen akk d yemɣaren ay d-mazal ssnen tutlayt-nsen akken ad asen-tt-slemden. Yuɣ lḥal ass-a, aṭas n yisaragen (conférences), iḥuna (ateliers) n leqdic ɣef tutlayin akk d yedlisen ara yettɛawanen imdanen, iɣerbazen akk d trebbaɛ ara iqeddcen akken ad ḥerzen tutlayin-nsen.
Imi aṭas n tutlayin ayen yellan deg umihi, imesnilsiyen la ttaɛraḍen ad lemden akk ayen zemren fell-asent, i wakken xas ma tenger tutlayt-nni, tamusni-yines ur tnegger ara yid-s. Dɣa, wid yettnadin deg wennar kellsen-d (enregistrer) tisfifin tiẓrawiyin (cassettes vidéo) akk d tesfifin n tmesliwt ɣef tutlayin-a, yernu ttarun-tent am wakken ay d-sseddayen tasuqilt i wayen akk ay d-kellsen. Rnu-yas s anect-a, zerrwen diɣ yemnuda (chercheurs) amawal akk d yilugan (règles) n tutlayin-agi yernu ttarun-asent-d imawalen akk d tjeṛṛumin.
Qeddcen diɣ yimesnilsiyen akk d trebbaɛ ay yebɣan ad ḥerzent tutlayt-nsent, dɣa ttaken-asent tallalt taknit (aide technique) akk d ttawil ay ḥwajent i lmend n usselmed n tutlayt, aḥraz-yines akk d ussider-ines. Yuɣ lḥal, imawalen akk d tjeṛṛumin ay d-ttarun sɛan tasɣent (dduṛ) meqqren di tallalt-a. D acu kan, imesnilsiyen zemren ad ɛiwnen diɣ tirebbaɛ-agi s tarmit-nsen (expérience) n usselmed akk d wezraw (étude) n waṭas n tutlayin. Dɣa zemren ad sqedcen ayen ay d-lemden si tutlayin nniḍen ay yellan deg umihi akken ad ɛiwnen kra n terbaɛt ad teḥrez tutlayt-is, yernu zemren ad sqedcen tiknussniwin (technologie) tineggura i lmend n weklas akk d wezraw n tutlayin.
A d-ttlalent tutlayin timaynutin deg wemkan n tid yettmettaten ?
Ih. Aṭas n tutlayin n yezmulen (signes) ay d-yennulfan di leqrun-agi iɛeddan, u gar-asent tutlayt n yezmulen tamarikanit. Tatokpisint (Tok Pisin, néomélanésien), tutlayt taɣelnawt n Papua Ginya Tamaynut, tekka-d seg yiwet n tnerbaẓt (mélange) n tutlayin ay yebnan ɣef teglizit akk d kra n tutlayin nniḍen. Yernu, mi ara ttɛeddin leqrun, zemrent ula d tintalyin (dialectes) n kra n tutlayt ad nnernint alamma uɣalent ula d nitenti d tutlayin i yiman-nsent, akken d-teḍra d tentalyin n tlatinit ay d-yefkan ass-a tafṛensist, taṭalyanit akk d tutlayin nniḍen.
D acu kan, ur nezmir ara ad nesnemhel (ad nqaren) tutlayin-agi timaynutin ɣer tgemmi (patrimoine) n tutlayin n wemḍal ayen ara ineggren. Igiman-nni (milliers) n tutlayin ay ttmeslayen ass-a deg wemḍal, seg wasmi ay d-yebda umezruy n yemdanen ara mehhzent (évoluer) akken ad ilint akken llant ass-a. Yal tawacult n tutlayin tesɛa, ma cwiṭ, 5000 n yiseggasen aya seg wasmi ay d-temsefraq ɣef tiyaḍ, tikwal ugar n wanect-a. Ma tuɣal teglizit d nettat kan ay d tutlayt tawḥidt deg wemḍal, laqent-as timrawin n yigiman (dizaines de milliers) n yiseggasen akken ad d-tefk tanḍa-yagi (diversité) tameqqrant n tutlayin yellan ass-a, yernu akken ad d-yili wanect-a, ilaq ad d-ilint ula d tignatin-nni ay d-yellan zik deg umezruy n yemdanen akken ad-tili tanḍa-yagi yellan ass-a. Yuɣ lḥal, tanḍa akk d tgemmi n tutlayin n wemḍal, ḥwajen-tt yemdanen s tidet di tudert-nsen, yernu ma tṛuḥ, ur tezmir ad d-tettwaxlef.
Omar Mouffok ( Tiddukla Tadelsant Imedyazen )
Yeffeɣ-d weḍris-a seg » Timmuzɣa » tis 16. n useqqamu unnig ntimmuzɣ deg useggas 2008.
(c) Omar Mouffok
source:imedyazen.com
kab_Latn kab_Latn sag_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn ita_Latn