MUTWE WA PA NKUPIKO | BYA KWIZHIKIJILA KU BIKOLA
Izhikijilainga ku Bikola
MIZHI yavula kala yajinga na masakwa akatampe. Inge balwanyi basabapotu pamo, muzhi yense waikalanga mu kizumba. Ne mubiji wenu byobyo aji. Kwizhikijila ku bintu byakonsha kwimuletela makatazho, kumwesha byo mwanemeka bumi bwenu. Monai ano mashinda atanu mwishila bikola ne byo mwakonsha kwizhikijila.
1 MEMA
BIYA BIKOLA: Twishi tuleta bikola twakonsha kutwela mu mubiji wenu inge mwatoma mema a biko.
BYA KWIZHIKIJILA: Mwafwainwa kumona kuba’mba mema o mwatapula kechi a biko ne. Inge mwatapula mema o mwayuka’mba aji na tubilubilu, mwafwainwa kwipaya tuno tulongolo tujimo. * Laminainga mema enu a kutoma mu kipe kyatoka kiji na kizhiko kabiji ingijishainga kya kutapwilako kyatoka. Kukwatanga mu mema a kutoma ne. Ikalainga mu mapunzha mo bapoya byolonyi byakonsha kubula kutamisha mema a kutoma.
2 KAJO
BIYA BIKOLA: Twishi tuleta bikola twakonsha kwikala mu kajo nangwa ku kajo.
BYA KWIZHIKIJILA: Kajo muji twishi kakonsha kumweka nobe kajitu bulongo. Onkao mambo, mwafwainwa kovwanga bipangwa ne bishu. Monai kuba’mba bipe ne momutula bipe mwatoka. Kabiji mwafwainwa kowanga ku maboko pa kunengezha kajo. Kajo kamo mwafwainwa kwikateka pa kimye kyabaya pa kuba’mba twishi tujimo tufwe. Kechi mwafwainwa kujanga kajo kafuka ne. Inge kajo kafuka ko kuba’mba muji twishi. Inge mwashapo kajo, mwafwainwa kwikabika mufuliji. Kechi mwafwainwa kutekelanga bakwenu kajo inge mwakolwa ne. *
3 BILONGOLO
BIYA BIKOLA: Tulongolo tumo inge twimusuma twakonsha kwimupa kikola mambo tuji na twishi.
BYA KWIZHIKIJILA: Izhikijilainga ku bilongolo byakonsha kwimuletela bikola. Ikalainga mu nzubo kimye kyo byenda ne kuvwala byalepa maboko ne mutañanyika. Lalaainga mu kyandaluba kyo basansako muchi upanga mwañenze. Monainga kuba’mba kafwako patentamina mema pakonsha kusemena mwañenze ne. *
4 BANYAMA
BIYA BIKOLA: Banyama bamo baji na bikola byakonsha kwimusambukila. Bilelwa nangwa banyama bakwabotu bakonsha kwimusambwila kikola inge bemusuma nangwa bemukwala ngala, nangwa inge mwanyanta pa tuvwi nangwa inge twimushimukila pa mubiji.
BYA KWIZHIKIJILA: Bantu bamo kechi balamina bilelwa mu mazubo mo bekala ne, kuchina’mba byakebaletela bikola. Mwafwainwa kowa ku maboko inge mwakukwata nyama wa kulela nangwa wamungye. Inge nyama wimusuma nangwa wimukwala ngala, mwafwainwa kovwa pa kilonda ne kuya na kumona dokotala bukiji pa kuba’mba emubule bya kuba. *
5 BANTU
BIYA BIKOLA: Muntu inge wakopola nangwa wachamuna, wakonsha kwimusambwila kikola. Mwakonsha ne kusambula kikola inge mwaimuna nangwa mwakumbata muntu uji na kikola kisambukilañana. Twishi tuleta bikola twakonsha kushala ku bya kushinkwilako binzhilo, ku foni, kukwata bantu bavula, ne ku kyo mwingijisha pa kwambula TV nangwa pa kompyuta ne ku kyo mwingijisha pa kutaipa.
BYA KWIZHIKIJILA: Kechi mwafwainwa kwingijishanga tunezala, misukuso nangwa mataulo engijisha bakwenu ne. Mwafwainwa kuchinuzhuka mashi a bantu ne a banyama, masukula, masulwila ne bintu bikwabotu. Kabiji mwafwainwa kowanga ku maboko kimye kyonse. Kuba bino kwawama mambo kwituzhikijila ku bikola bisambukilañana.
Mwafwainwa kwikalanga pa nzubo inge mwakolwa pa kuba’mba mubule kusambwila bakwenu kikola. Kipamo kya U.S. Centers for Disease Control and Prevention kyaamba’mba kyawama kukopwela ku kakisapi nangwa pa kuboko inge mwavwala jilaya jalepa maboko, kechi mu maboko ne.
Baibolo waamba’mba: “Muntu wajimuka umona bileta malwa kabiji ufyama.” (Byambo bya Maana 22:3) Bino byambo byakonsha kwitukwasha bingi mu ino ntanda mwavula bikola bisambukilañana. Mwafwainwa kwikala na butooto ne kulondelanga byaamba bipamo bitala pa bumi bwa bantu biji komwikala. Twajijilai kwizhikijila, pa kuba’mba mubulenga kusambula bikola.
^ jifu. 6 Kipamo kitala pa bumi bwa bantu kya World Health Organization kyaamba’mba mu mema mwakonsha kubikamo kulolini, kwiabika pa mute, kwiateka nangwa kwingijisha mashindatu akwabo.
^ jifu. 9 Inge mukeba kuyukilapo byavula pa byo mwafwainwa kulama bulongo kajo, monai Labainga! wa Kibemba wa June 2012 mapa 3-9.
^ jifu. 12 Inge mukeba kuyukilapo byavula pa bya kwizhikijila ku mwañenze, monai Labainga! wa July 2015 pa mapa 14-15.
^ jifu. 15 Mwafwainwa kuya bukiji ku kipatela inge bemusuma ku kiji na bulembe.
lua_Latn lug_Latn bem_Latn mri_Latn bem_Latn cjk_Latn wol_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn lin_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn