Baalitilwe Ukufuma mu Mfinshi
“[BaYawe] abamwitileni mu mfinshi ati mwinjile mu kutuba kwabo ukwa kukankamana.”
INYIMBO: 95, 74
1. Buulishisheni ifyacitikile ili Jelusalemi yalukonaalwa?
MU 607 B.C.E., ifita fya baBabiloni ifyalukutangililwa ne Mfumu Nebukadinesa iya bubili fyaalile mu konaala umushi wa Jelusalemi. Ukulosha kuli fyefyo abaBabiloni baonawile Jelusalemi, Baibolo ilalabila ati Nebukadinesa alipeye “ku mpoko abasankwa babo mu ng’anda ya mulenda wabo uswetelele; ne kubulo’kubomfwile’nkumbu shonse abasankwa neli ni bamoye, neli bacekulu neli bamfwi. . . . Popele baliyocele ing’anda ya baLesa ne kutobala icibumba ica kuJelusalemi, ne kutoca ututanino tonse utwa kuko ku mulilo, ne kufyonala ifinkolonkolo ifiweme ifya kuko fyonse.”
2. Ni kwisa kucenjesha baYawe bapeele ukulosha ku konaalwa kwa Jelusalemi, kabili findo fyali ne kucitikila abaJuda?
2 Abalukwikala mu Jelusalemi tabaelelwepo ukukankamana pa kubona abaBabiloni baisa mu konaala umushi. Pa myaka iingi, abakushimika ba baLesa baalicenjeshe abaJuda ati kani bapitilisha ukubulo’kulonda Ifunde lya baLesa, baali ne kubapeela mu minwe ya baBabiloni. AbaJuda abengi baali ne kwipaiwa ku mpoko, kabili abaapulukile imfwa baali ne kwikala umweo wabo onse mu busha ku Babiloni. (Jele. 15:2) Kani amekalilo abasha aali shani? Kani kwaliko ifili fyonse ifyacitikile mu mpindi ya baKlistu ifyapalene na fifilya abaJuda babapintile mu busha ku Babiloni? Kani eko fyali, ninshi fyalicitikile lwisa?
IFI AMEKALILO AALI MU BUSHA
3. Kani ubusha mu Babiloni bwalipusene shani ne busha abaIshialeli baalimo mu Ijipiti?
3 Ifi abakushimika bashimikile fyalikonshiwilwe. Ukupitila muli Jelemiya, baYawe baalibuulile abaJuda ati kani babapinta mu busha baalyelelwe ukucipokelela lukoso ne kulukupyungisha. Balilabiile ati: “Kamwibaka’mang’anda [mu Babiloni], mulukwikalamo; mubyale amabala, mulukulye’fisepo ifya kuko; kabili mukafwaishe ubutende bwa mushi, uyo nalengeshe ati mutwalweko muli bukaili, mulukuutembelela kuli baYawe; pakuti ni mu butende bwauko emo mukalukuli ne butende.” (Jele. 29:
4. Ukulunda pa baIshilaeli abatabaalukumfwilapo baLesa, ni bani bambi abo bapintile ku Babiloni mu busha, kabili ni bwisa bukatasho baakwete ukulosha ku kupempela baLesa?
4 Nangaba’ti abaJuda baalikwete fyonse ifya ku munefu ifi baalukupengela, caali icikateshe kuli bo ukulukupempela baYawe mu nshila iyelelwe. Itempuli lya baYawe kumo ne conto fyalyonawilwe, kabili abapapatilishi tabaalukupyungapo ukwelelwa na fyefyo baelelwe ukulukupyunga. Pa basha paali ne bapyungishi ba baLesa aba bucine abatabaelelwepo ne kupanikwa, pano baalukupengela pamo ne baJuda bonse. Nangabe’fyo, baalukupyungisha apapelele amakosa abo ukulonda Ifunde lya baLesa. Ku cakubwenako, ili Danyeli ne babyakwe batatu, Shadilaci, Meshaci, na Abedinego baali mu Babiloni, tabaalukulyako ifyakulya ifi abaJuda tabaelelwepo ukulya. Kabili tuliishi ati Danyeli talekelepo ukulukutembela lyonse kuli baLesa. (Dan. 1:8; 6:10) Nangabe’fyo, pakuti baalukutangililwa ku bantu abatabalukupempelapo baLesa bacine, calikateshe kuli bo ukulukucita fyonse lukoso ifyalembelwe mwi Funde lya baLesa.
5. Ni bwisa bucetekelo baYawe baapeele abantu babo, kani nindo uku ukulaya kwabelele kwa kukankamika?
5 Kani abaIshilaeli baali ne kukwatapo ishuko nakabili ilya kupempela baLesa mu nshila iyelelwe? Pali yeyo impindi, calukuboneka koti ifyo tafikacitikapo. AbaBabiloni tabaalukubalekapo abasha babo. Nangabe’fyo, ico tacaalipo bukatasho kuli baYawe. Baalilaile ati abantu babo baali ne kufuma mu busha, kabili fyopele’fyo efyacitikile. Fyonse lukoso ifi baLesa balaya filakonshiwa.
KANI ABAKLISTU BA INO MPINDI BALIPITILEKO MU FIPALENEKO?
6, 7. Nindo cabeela icelelwe kuli fwebo ukwalukako muli fyefyo twalukubuulishisha ukulosha ku mwaka ili abantu ba baLesa aba ino mpindi babeele abasha kuli Babiloni?
6 Kani abaKlistu balipitilepo mu fipaleneko na fifilya abaJuda baapitilemo ili baali mu busha ku Babiloni? Pa myaka iingi, makashini ya Akatambo ka Wakulama yalibuulishishe ati abantu ba baLesa aba ino mpindi baalibeele mu busha kuli Babiloni mu 1918 kabili baalifumine mu busha mu 1919. Nangabe’fyo, pakuti pali fyefyo twakulabilapo muli cicino iciputusha ne cakonkapo, calibwenekele ati cili icelelwe ukwalukako mu kubuulishisha kwa lili ilyashi.
7 Langulukeni pali cici: Babiloni Umukulu kupempela konse ukwa bufi. Penka, pakweba’ti abantu ba baLesa babe mu busha kuli Babiloni mu 1918, ninshi mu nshila imbi baalyelelwe ukuba mu busha ku kupempela kwa bufi pali yopele ilye’mpindi. Nangabe’fyo, bucine bwa kweba’ti muli yeyo impindi ili Inkondo ya Calo iya Kutanga taingatatika, abapyungishi ba baLesa abasufishiwe baalitatikile ukufumamo muli Babiloni Umukulu. Nangaba’ti abasufishiwe baalukubapensha ili kwali inkondo ya calo, impindi ishingi abaalukubapensha bekalikishi, talipo ni Babiloni Umukulu. Popele tungalabila ati abantu ba baYawe tababeelepo mu busha kuli Babiloni Umukulu mu 1918.
NI LWISA ABAKLISTU BABEELE MU BUSHA KULI BABILONI?
8. Buulishisheni ifi ubuKlistu bwa cinenene bwashilile. (Boneni icikope icili pe buula 22.)
8 Pa Pentekosite mu 33 C.E., abaJuda abakuti ubwingi na baabo abaalukile baJuda baalisufishiwe ne mupashi uswetelele. Aba abaKlistu ba bukumo baalibeele “mukoka wa bantu usalulwilwe, bupapatilishi ubwa bufumu, mushobo uswetelele, bantu abakaba maboni abaLesa.” (Pendeni 1 Petilo 2:
9. Buulishisheni ifi ubuteko bwa baLoma bwaofweleko ubuKlistu bwa bufi ne fyafuminemo.
9 Mu 313 C.E., umwikalikishi wa baLoma Constantine alisuminishe ati ubu ubuKlistu bwa bufi e bwelelwe ukulukucitwa. Ukufuma pali yeyo impindi, aba mwi calici ne ba mu buteko baalitatikile ukupyungila pamo. Ku cakubwenako, panuma ili intangishi sha mu Nicaea shakumene, Constantine, uwaliko kuli kuku ukukumana, alilabiile ati Arius umupapatilishi bamupinte mu busha ni pakuti Arius aliikene ubusambishi bwa kweba’ti baYesu ni baLesa. Panuma, mu mpindi ili Theodosius wa kutanga alukwikalika (379-395 C.E.), ubuKlistu bwa bufi ubu batatikile ukwita ati Icalici lya Katolika, e bwabeele buKlistu bwa mu Bufumu bwa baLoma. Abalemba ilyashi lya kale balalabila ati abaali mu kupempela kwa bufi ukwatatikile mu Loma baalukuliita ati baKlistu. Pano, bucine bwa kweba’ti pali ilye’mpindi abaKlistu abaafutukiile baLesa baalitatikile ukupempela pamo ne mapempelo aali mu Bufumu bwa baLoma ne kupanga Babiloni Umukulu. Nangabe’fyo, abaKlistu abasufishiwe abaali lukoso abanini baalukupyungisha apapelele amakosa abo ukulukupempela baLesa, pano tabakwetepo ishuko lya kubuulako bambi bucine. (Pendeni Matayo 13:
10. Findo fyalengeshe bambi abantu ukutatika ukukanika ifi baalukusambisha mu calici?
10 Nangabe’fyo, mu myanda ya myaka iya kutanga panuma ya baKlistu, kwali abantu abengi abaalukupenda Baibolo mu mulaka wa ciGiliki neli mu ciLatin. Baali ne shuko lya kupalanya ifi Amashiwi abaLesa asambisha na fyefyo aba mu ma calici baalukusambisha. Pakuti pali fyefyo baalukupenda muli Baibolo, bambi baalikeene ifi aba mu calici baalukusambisha ifitafyalipo fya mu malembo, pano ukulabila apaswetele ati ifi baalukusambisha fyali fya bufi kwali ne kubaletela amakatasho aakulu.
11. Kani intangishi sha mapempelo shaalicitile shani pakweba’ti abantu bonse belukupenda Baibolo?
11 Mu kupita kwa mpindi, abantu abengi baalukufilwa ukupenda Baibolo mu milaka yalembelwemo pali yeyo impindi, kabili aba mu calici baalukukanya ukwalula Amashiwi abaLesa mu milaka abantu bangomfwa. Pakuti pali fyefyo, intangishi sha mwi calici ne bantu bamo bamo abaasambilile makosa e baalukupenda Baibolo, nangaba’ti talipo ni ntangishi sha mu mapempelo shonse ishaishi bwino ukupenda ne kulemba. Uuli onse uwakana ifi baalukusambisha mu calici aali ne kupanikwa ukwakuti. Abapyungishi ba baLesa aba cine baalukukumana lukoso mu tumabumba tunini tunini mu bumfiso. Koti ni fyefyo caali ku baIshilaeli abaali mu busha ku Babiloni, ‘ubupapatilishi’ bwa basufishiwe tabwalukupyungapo mu nshila iyelelwe. Babiloni Umukulu aalibikile abantu mu mfinshi ya cinenene!
UKUTUBA KWATATIKA UKUBONEKA
12, 13. Findo fibili ifyalengeshe abantu ukutatika ukufuma mu kupempela kwa bufi panini panini? Buulishisheni.
12 Kani abaKlistu baali ne kukwatapo ishuko nakabili ilya kupempela baLesa mu nshila iyelelwe? Inya! Ukutuba kwalitatikile ukuboneka. Ifintu fibili ificindeme e fyalengeshe ati uku ukutuba kutatike ukuboneka. Ica kutanga cali kupangwa kwa fimashini fya kupulintilako pakati ka myaka ya ba 1400 C.E. Ili fimashini fya kupulintilako tafingapangwa mu fyalo fya ku Yulopu na ku America, baalukukopolola Baibolo ku maboko lukoso. AmaBaibolo ali lukoso aanini kabili aali ne mutengo. Cilisangilwe ati paalukupita imyenshi 10 pakweba’ti umulembeshi uwishi bwino ukukopolola ashile ukukopolola Baibolo yonse! Ukulunda pali fyefyo, ifi baalukulembapo (ifiseba) fyaali ne mutengo ukwakuti. Mu kupusanako, ukupyungisha fimashini ne mapepala, uwishi bwino ukupulinta angapulinta amabuula 1,300 pa kasuba kamo!
13 Ica bubili icaofweleko ni fyefyo abalalume bamo abaali ne lupata basalulwilepo ukucita ku kutatika kwa myaka ya ba 1500 C.E. Balisalulwilepo ukwalula Amashiwi abaLesa mu milaka abantu abengi bangomfwa. Abakwalula abengi baalukupyungako uyu umulimo nangaba’ti ukucite’fyo kwaalukubika umweo wabo mwi lofyo. Aba mu calici baalikalipile. Intangishi sha mapempelo shalukuba ne mwenso ni pakuti shaalishi ati umuntu uwakwete Baibolo aali ne shuko lya kulangisha ati shalukutumpaika abantu! Kabili pakuti Baibolo yalukwalulwa mu milaka iingi, abantu baalukuipenda. Ili baalukupenda, baalukwipusha ati: Ni pesa mu Mashiwi abaLesa apa balabiile pa mulimo wa helo? apa balabiile ati umuntu alyelelwe ukupeela umupapatilishi indalama pakweba’ti apempele pa cililo? apa balabiile pali bapopu? Ici calilengeshe intangishi sha mapempelo ukukalipa. Aba abantu baalukukanika intangishi sha mu calici! Aba mu calici tabaikelepo lukoso. Abalalume ne banakashi baalibapeele umulandu wa kufutukila icalici ni pakuti baalikene ifyalukusambishiwa mu calici, ifili koti ni fyefyo Aristotle and Plato baalukusambisha, abalalume abaaliko ili na baYesu tabangafyalwa. Aba mu calici baalukubapeela umulandu wa kubepailapo, kabili ubuteko e bwalukubepaya. Ici baalukufwaya kulengesha abantu ukuleka ukupenda Baibolo ne kuleka ukukanika intangishi sha mu calici. Ifi fyalipyungile ku bengi. Pano, abanini abaali ne lupata baalikene ukutumpaikwa kuli Babiloni Umukulu. Pakuti baalishibileko ifinini ifya mu Mashiwi abaLesa, baalukufwaisha ukwishibilapo na fimbi! Uku e kwali ukutatika kwa bantu ba baLesa ukufumamo mu kupempela kwa bufi.
14. (a) Findo fyaofweleko abantu ba baLesa ukumfwisha bucine bwa mu Baibolo ku kushila kwa myaka ya ba 1800? (b) Buulishisheni ifi Umukwabesu Russell apyungishe pakweba’ti eshibe bwino bucine.
14 Abengi abaalukufwaisha ukwishiba bucine bwa mu Baibolo baalibutukiile ku fyalo uku aba mu calici tabaalukukatashapo makosa abantu. Baalukufwaya ukulukupenda Baibolo ne kulukwambaalapo na bambi ukwakubula uuli onse ukubakatasha. Mu calo ca kube’fyo, mu United States, emo ba Charles Taze Russell ne babyabo batatikile ukusambilila makosa Baibolo ku kushila kwa myaka ya ba 1800. Pa kutatika lukoso, ici Umukwabesu Russell alukufwaisha kwishiba ukupempela ukwalukusambisha bucine. Alukupalanya makosa ifi baalukusambisha mu mapempelo aengi, ukubikako na ayo aataalipo abuKlistu, kuli fyefyo Baibolo ilabila. Mu kupelako alikutulukile ati tapaalipo ukupempela ukuli konse ukwalukulonda fyonse ifyabuulishishiwe mu Mashiwi abaLesa. Pa mpindi imo, aalikumenepo ne ntangishi shimo isha mapempelo ni pakuti aalukulanguluka ati aba abalalume bangasuminishako kuli fyefyo Umukwabesu Russell ne babyakwe basambilile ifya mu Baibolo pa kweba’ti bo balukufisambisha mu makelesha abo. Ishi intangishi sha mapempelo shalikeene. Abasambile ba Baibolo baali ne kusumina lukoso bucine bwa kweba’ti: Tekuti bapyungilepo pamo na baabo abaalukufwaya lukoso ukwikalilila mu kupempela kwa bufi.
15. (a) Ni lwisa abaKlistu babeele mu busha kuli Babiloni Umukulu? (b) Ni fisa fyakwipusha tukambaalapo mu ciputusha cakonkapo?
15 Ukufika pano twabona ati abaKlistu ba cine baalibeele mu busha kuli Babiloni panuma lukoso ili intangishi shonse shafwile. Nangabe’fyo, kuli ifyakwipusha ifyelelwe ukwasukwa: Findo fimbi ifilangisha ati mu myaka ili umwaka wa 1914 taungafika abasufishiwe baalukufumamo muli Babiloni Umukulu? Kani fya cine ati baYawe baalilekele ukushukisha abapyungishi babo ili kwali Inkondo ya Calo iya Kutanga pakuti baalilekele ukupyungisha mu mulimo wa kutulisha? Kani abakwabesu bamo pali ilye’mpindi baalukulibikamo mu fyakupikishanya fya calo popele ne kusoomesha baYawe? Na mu kupelako, abaKlistu nga baalibeele mu busha kuli Babiloni umukulu panuma ya mwaka wa 100 C.E., ninshi ni lwisa bafuminemo? Ifi mu cinenene fyakwipusha ificindeme. Fikaasukwa mu ciputusha cakonkapo.
bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn