Biji mu Kino
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
Londelainga Lwitabilo lwa kwa Mosesa
JIPA 3 • NYIMBO: 33, 133
Nanchi Mumona “Awa Ubula Kumweka” Nyi?
JIPA 8 • NYIMBO: 81, 132
Kafwako Muntu Wakonsha Kwingijila Bankambo Babiji Ne
JIPA 17 • NYIMBO: 62, 106
JIPA 22 • NYIMBO: 22, 95
Nanchi Mumusanchila Yehoba pa byo Emulama Nyi?
JIPA 27 • NYIMBO: 69, 120
▪ Londelainga Lwitabilo lwa kwa Mosesa
▪ Nanchi Mumona “Awa Ubula Kumweka” Nyi?
Na mambo a lwitabilo, Mosesa wamwene bintu byo twakonsha kubula kumona na meso etu. Ino mitwe isakwamba pa byo twakonsha kwikala na lwitabilo byonka byajinga Mosesa ne kutwajijila ‘kuchinchika saka twatekanya nobe tubena kumona awa ubula kumweka.’—Hebe. 11:27.
▪ Kafwako Muntu Wakonsha Kwingijila Bankambo Babiji Ne
▪ Kosai—Yehoba ye Nkwasho Wenu!
Bantu bavula kuzhokoloka ntanda yonse basalapo kuya na kukeba nkito mu byalo bingi. Bavula basha benakwabo ne baana babo. Ino mitwe isakwitukwasha kumvwisha Yehoba byo akeba atweba kumonanga mwingilo wa kulama kisemi ne byo etukwasha kumwingila.
▪ Nanchi Mumusanchila Yehoba pa byo Emulama Nyi?
Inge twatanga kuba’mba, “Meso a Yehoba aji konse konse,” atweba bamo twakonsha kulanguluka’mba Lesa ukebatu kwitukambula inge twalala mizhilo yanji. Kino kyakonsha kwitulengela kumuchiina bingi. (Mana 15:3) Uno mutwe waamba pa mashinda atanu Yehoba mo etulamina.
13 Kwamfikizha—Mwingilo wa Kimye Kyonse
NKUPIKO: Mulongo mu Istanbul ubena kupa muntu ye a bena kutenda nsuki buloshuwa wa Mambo Awama pa kusapwila busapwishi bwa kushukilwa
75,627,384
2,312
1,632
Kamonyi umo wafwainwa kusapwila bantu 32,711
Kufuma mu 2004 bapainiya bavujilako na 245%
“Lwitabilo lo lwalengejile Mosesa byo akomene kukana kumutela amba mwana wa mwana wamukazhi wa kwa Felo.”—HEBE. 11:24.
1, 2. (a) Mosesa wafuukwilepo kuba ka byo afikizhe myaka 40? (Monai kipikichala kitanshi.) (b) Mambo ka Mosesa o afuukwijilepo kumanamina pamo na bantu ba Lesa?
MOSESA wayukile bintu byo akonsheshe kwikala nabyo mu Ijipita. Wamonanga mazubo akatampe awama. Waikalanga mu kipango kya mfumu. “Mosesa bamufunjishe maana onse a bena Ijipita.” Kyamweka wafunjile bya kulengalenga, bya tubangabanga, nsamushi, ne bikwabotu bya sayansi. (Byu. 7:22) Bunonshi, bulume, ne bintutu bikwabo bena Ijipita bavula byo batonganga aye kechi byakonsheshe kumukatazha kwikala nabyo ne.
2 Nangwa byonkabyo, byo afikizhe myaka 40, Mosesa wafuukwilepo kintu kyafwainwa kyakumishe Mfumu Felo ne ba mu kisemi kyanji. Wafuukwilepo kwikala bwikalo bwabulanga kwikalapo nangwa bena Ijipita bapanshi, bwikalo bwa kwikala pamo na bazha. Mambo ka? Mambo Mosesa wajinga na lwitabilo. (Tangai Bahebelu 11:24-26.) Na mambo a lwitabilo, Mosesa kechi wamwenengatu bintu bya mu ino ntanda ne. Wajinga na lwitabilo mwi “awa ubula kumweka,” Yehoba, ne kuba’mba milaye ya Lesa ikafika.—Hebe. 11:27.
3. Ñanyi mepuzho asatu asakukumbulwa mu uno mutwe?
3 Ne atweba kechi twafwainwa kumonangatu bintu bya mu ino ntanda ne. Twafwainwa kwikala bantu “baji na lwitabila.” (Hebe. 10:38, 39) Pa kuba’mba tukoseshe lwitabilo lwetu, twayai twisambe pa byambo byanembwa pe Mosesa biji mu Bahebelu 11:24-26. Byo tusakwisambanga, monai inge mwakonsha kutana mikumbu ya ano mepuzho: Lwitabilo lwalengejile byepi Mosesa kukana bya kusakasaka bya mubiji? Byo bamwendelekelenga, lwitabilo lwamukwashishe byepi kunemeka mwingilo ye ajinga nanji? Kabiji mambo ka Mosesa o atajilengatu “ku mfweto yo akafwetwa”?
4. Mosesa wayukilepo ka pa “kusekela mu bundengamambo”?
4 Na mambo a lwitabilo, Mosesa wamwene kuba’mba “kusekela mu bundengamambo” kwajinga kwa kakimye kachechetu. Bakwabo bafwainwa balangulukilenga kuba’mba mu Ijipita nangwa kya kuba bapopwelanga bankishi ne mipashi, kino kyalo kyaikele na bulume bukatampe pano pa ntanda ponse, bino bantu ba Yehoba abo saka babena kuyanda mu buzha. Pa kuba Mosesa wayukile kuba’mba Lesa ukalula bintu. Nangwa kya kuba bantu baubilengatu bisaka michima yabo bamwekelenga nobe baikala bulongo, Mosesa aye wajinga na lwitabilo lwa kuba’mba babi bakebonauna. Kyafuminemo ke kya kuba’mba kechi waongwelwe na “kusekela mu bundengamambo bwa pa kakimye kacheche” ne.
5. Ki ka kyakonsha kwitukwasha kuchinuzhuka “kusekela mu bundengamambo bwa pa kakimye kacheche”?
5 Twakonsha kuchinuzhuka byepi “kusekela mu bundengamambo bwa pa kakimye kacheche”? Twafwainwa kuvulukanga kuba’mba lusekelo lwa mu bundengamambo lwa pa kakimye kachechetu. Monainga na meso a lwitabilo kuba’mba “pano pa ntanda pakapita ne bya kusakasaka bijipo.” (1 Yoa. 2:15-17) Langulukainga pa bikamwekela bandengamambo babula kulapila. Baji ‘patezhima kabiji bakonaika.’ (Sala. 73:18, 19) Inge mwaesekwa kuba bintu byatama, mwafwainwa kwiipuzha anweba bene kuba’mba, ‘Nkeba bintu bikekala byepi kulutwe na lwendo?’
6. (a) Mambo ka Mosesa o akañijile “kumutela amba mwana wa mwana wamukazhi wa kwa Felo”? (b) Mambo ka o mwalangulukila’mba Mosesa wafuukwile bulongo?
6 Lwitabilo lwakwashishe Mosesa kusala bulongo bya kuba mu bwikalo. “Lwitabilo lo lwalengejile Mosesa byo akomene kukana kumutela amba mwana wa mwana wamukazhi wa kwa Felo.” (Hebe. 11:24) Mosesa kechi walangulukilenga’mba patanshi akikekale pa kifulo kikatampe mu kipango kya mfumu bino pa akengijilenga Lesa kupichila mu kukwasha balongo banji bena Iselela na mali ne bulume bwanji ne. Bino aye watwajijile kutemwa Yehoba na muchima wanji yense, na mweo wanji yense, ne na bulume bwanji bonse. (Mpitu. 6:5) Kyafuukwilepo Mosesa kyamuzhikijile ku bintu byavula. Bya buneme byavula bya bena Ijipita bebisendele bena Isalela. (Lupu. 12:35, 36) Felo bamulengeshe bumvu ne kumulobesha pa kalunga. (Sala. 136:15) Pano ki ka kyamwekejile Mosesa? Mosesa bamwingijishe kwi Lesa kutangijila ne kupokolola mukoka yense. Bwikalo bwanji bwawamine bingi.
7. (a) Kwesakana na byaamba Mateo 6:19-21, mambo ka o twafwainwa kulangulukilanga pa bintu bya myaka ne myaka? (b) Ambai kyamwekele kibena kumwesha lupusano luji pa kunengezha bintu bya pa kakimye kacheche ne bya myaka ne myaka?
7 Umvwe mwi kalume wa Yehoba wakyanyike, lwitabilo lwakonsha kwimukwasha byepi kusala bulongo nkito? Kyawama bingi kunengezhazha jimo bya kulutwe. Nanchi lwitabilo lwenu mu milaye ya Lesa lukemulengela kuta muchima ku bintu bya kakimye kacheche nyi, inyi bya myaka ne myaka? (Tangai Mateo 6:19-21.) Buno bwipuzho bo bwalangulukilengapo ne Sophie wayukile bingi kuzha. Kwamwekele bakumupaina mali ku sukulu mukatampe, kino kyakonsheshe kumulengela kwikala na kifulo kikatampe mu kampanyi ka ano mazha ka mu kyalo kya United States. Waambile’mba, “Naumvwanga bingi bulongo kutumbalala kukila bakwetu. Nangwa byonkabyo kechi najinga na lusekelo ne.” Sophie byo atambile vidyo wa kuba’mba, Young People Ask—What Will I Do With My Life? waambile’mba: “Popo nayukile kuba’mba kino kyalo kyandengela kutumbalala ku bantu bavula mu kifulo kya kupopwela Yehoba na muchima yense. Nalombele kufuma panshi ya muchima ne kuleka nkito ya kuzha.” Pano wiumvwa byepi pa byo afuukwilepo? Waambile’mba, “kechi ntonga byo naubanga kala ne. Luno nji bingi na lusekelo. Twingila bupainiya ne bamwatawami. Kechi twatumbalala ne, kabiji tujitu na bintu bicheche. Pano bino tuji na Yehoba, botufunjisha Baibolo, ne bikonkwanyi bya kwingijila Lesa. Kechi nelangulushapotu nangwa pacheche ne.”
8. Ñanyi mafunde a mu Baibolo akonsha kukwasha wakyanyike kusala bulongo bya kuba mu bwikalo?
8 Yehoba wayuka bintu bimuwamina. Mosesa waambile’mba: “I kika kyo akeba ko muji aye Yehoba Lesa wenu, kana konka kumwakamwa, ne kwenda mu mashinda anji onse, ne kumutemwa ne kumwingijila na muchima wenu yense ne na mweo wenu yense, namba mulame mikambizho ya Yehoba ne malamuna anji o mbenakwimukambizha lelo, namba mumone byawama?” (Mpitu. 10:12, 13) Byo mukiji bakyanyike, mwafwainwa kusala bulongo bya kuba mu bwikalo bikemulengela kwingijila Yehoba “na muchima wenu yense ne na mweo wenu yense.” Mwafwainwa kushiinwa kuba’mba kuba bino kukemulengela ‘kumona byawama.’
9. Lumbululai ene mambo Mosesa o akebejilenga kukana mwingilo ye bamupele?
9 Mosesa “wanemekele kunenwa byo ajinga Mushingwa kukila bunonshi bwa mu Ijipita.” (Hebe. 11:26) Mu kino kinembelo Mosesa bamutongola’mba, “Kilishitu,” nangwa amba “Mushingwa,” mambo a kuba’mba Yehoba wamusajile kutangijila bena Isalela kufuma mu Ijipita. Mosesa wayukile kuba’mba kwingila uno mwingilo kukakatazha mambo ‘bakamwendelekanga.’ Patanshitu, mwina Isalela umo wamwambijile’mba: “Ñanyi wakupa bufumu nangwa bumutonyi bwa pe atweba?” (Lupu. 2:13, 14) Kabiji mukuya kwa moba Mosesa waipwizhe Yehoba amba: “Nanchi Felo añumvwe byepi?” (Lupu. 6:12) Pa kuba’mba akonshe kuchinchika myendeleko, Mosesa wabujile Yehoba mu lulombelo bintu byamulengejile kwakamwa. Yehoba wakwashishe byepi Mosesa kwingila uno mwingilo wakatazha?
10. Yehoba wakwashishe byepi Mosesa kwingila mwingilo ye amupele?
10 Kitanshi, Yehoba waambijile Mosesa kuba’mba: “Nkekala nobe.” (Lupu. 3:12) Kya bubiji, Yehoba wamulengejile kuchinchika byo amubujile mwatala jizhina janji amba: “Nkekala mo nkakebela.”* (Lupu. 3:14) Kya busatu, Mosesa bamupele bulume bwa kuba bya kukumya, kino kyamwesheshengatu patoka kuba’mba Lesa ye wamutumine. (Lupu. 4:2-5) Kya buna, Yehoba wapele Mosesa, Alona wa kwingila nanji ne kumwambilako, pa kuba’mba akengile bulongo mwingilo ye amupele. (Lupu. 4:14-16) Byo ajinga pepi kufwa, Mosesa washiinwe kuba’mba Lesa ufunjisha bakalume banji bya kwingila mingilo yo ebapa. O ene mambo o abujijile Yoshua wamuswaine amba: “Yehoba i ye ukatangilanga palutwe yobe; ukekalanga nobe, kechi ukakusha bunke bobe ne, nangwa kukuleka ne; kechi ube moyo ne, nangwa kukakilwa ne.”—Mpitu. 31:8.
11. Mambo ka Mosesa o anemekejile mwingilo ye bamupele?
11 Na bukwasho bwa Yehoba, Mosesa wanemekele bingi mwingilo wakatazha ye bamupele, “kukila bunonshi bwa mu Ijipita.” Nanchi kwingijila Felo kwakonsheshe kwesakana pamo na kwingijila Lesa Wabulume bonse nyi? Abya kwikala mwana mfumu mu Ijipita kwakonsheshe kwesakana pamo na kwikala “Kilishitu” nangwa’mba mushingwa wa Yehoba nyi? Mosesa bamupesheshe bingi pa muchima wanji wakunemeka mwingilo ye bamupele. Wajinga na bulunda bwawama ne Yehoba, ne aye wamupele “bulume bukatampe” byo atangijilenga bena Isalela kuya mu Ntanda ya Mulaye.—Mpitu. 34:10-12.
12. Ñanyi mingilo itupa Yehoba yo twafwainwa kunemeka?
12 Ne atweba betupa mwingilo. Kupichila mu Mwananji, Yehoba witupa mwingilo wa kusapwila waingijilepo mutumwa Paulo ne bakwabo. (Tangai 1 Timoti 1:12-14.) Atweba bonse tuji na jishuko ja kusapwila mambo awama. (Mat. 24:14; 28:19, 20) Bamo bengila mwingilo wa kimye kyonse. Balongo babatizhiwa bafikilamo bengila mwingilo wa bunkwasho mu kipwilo ne bukulumpe. Bino balongo benu babula kwitabila ne bakwabotu bakonsha kumona nobe ino mingilo kechi yanema ne. Bakonsha ne kwimwendeleka pa byo mwipana kwingijila Yehoba. (Mat. 10:34-37) Inge kya kuba bemulefula mwakonsha kutendeka kuzhinauka kuba’mba kana kwipana kwenu kwanema nyi, nangwa mwakonsha kukeba kuleka kwingila mingilo yo bemupa. Inge kino kimumwekela, lwitabilo lwakonsha kwimukwasha byepi kutwajijila kuchinchika?
13. Yehoba witukwasha byepi kwingila mingilo yanji?
13 Ikalai na lwitabilo pa kulomba kwi Yehoba pa kuba’mba emukwashe. Mubulai byo mwiumvwa ne byonse biji ku muchima wenu. Yehoba ye wimupa mwingilo, onkao mambo ukemukwasha. Pano ukemukwasha byepi? Byonka byo akwashishe Mosesa. Kitanshi, Yehoba wimulaya’mba; “Amiwa nkakukosesha; kine, nkakukwasha; kine, nkakulama na kuboko kwami kwa kilujo kwa lushinjilo.” (Isa. 41:10) Kya bubiji, wimuvululamo kuba’mba milaye yanji yakishinka. Waamba’mba: “Abya byo naamba nkebifikizha: kabiji abya byo nafukula, nkebyuba.” (Isa. 46:11) Kya busatu, Yehoba wimupa “bulume bwakila bwa bantu” bwa kwimukwasha kwingila mingilo yanji. (2 Ko. 4:7) Kya buna, wimukwasha kuchinchika pa kwingila mingilo yo emupa. Shetu wa mwiulu wimupa bwanabwankazhi bwa ntanda yonse, pakuba’mba ‘mwikoseshenga ne kwikomesha anwe bene na bene.’ (1 Tesa. 5:11) Lwitabilo lwenu lukoselako pa kumona Yehoba byo emukwasha kwingila mingilo yanji. Ne kikafumamo mukanemeka mingilo yo emupa kukila bunonshi bwa mu ino ntanda.
14. Mambo ka Mosesa o aketekejile kuba’mba bakamufweta?
14 Mosesa “watajilenga ku mfweto yo akafwetwa.” (Hebe. 11:26) Byayukile Mosesa pa bya kulutwe nangwa byakepele byamutangijilanga pa kufuukula bya kuba mu bwikalo. Byonka byajinga mushakulu wanji aye Abalahama, Mosesa washiinwe kuba’mba Yehoba ukasangula bafwa. (Luka 20:37, 38; Hebe. 11:17-19) Luno luketekelo lwa bintu byawama bya kulutwe lwalengejile Mosesa kubula kumona nobe watayile kimye pa myaka 40 yo anyemene kufuma ku Ijipita, ne pa myaka ikwabo 40 yapwijile mu kiselebwa. Nangwa kya kuba kechi wayukile byonse pa bikafika milaye ya Lesa ne, bino na meso a lwitabilo, Mosesa wamwene mfweto ya kulutwe.
15, 16. (a) Mambo ka o twafwainwa kutela muchima ku mfweto yo tukatambula? (b) Ñanyi bintu byawama byo mukebesha kukeyowa mu kimye kikalamanga Bufumu?
15 Nanchi ne anweba ‘mutala ku mfweto yo mukafwetwa’ nyi? Byonka byajinga Mosesa, ne atweba kechi twayuka byonse pa milaye ya Lesa ne. Kya kumwenako, kechi twayuka “kimye kyatongolwa” kya malwa akatampe ne. (Mako 13:32, 33) Bino twayuka byavula pa bikekala mu Paladisa kukila byayukile Mosesa. Nangwa kya kuba kechi twayuka byonse ne, bino twayuka milaye ya Lesa imwesha bikekala bwikalo mu Bufumu bwa Lesa yo twafwainwa ‘kutalangako,’ ko kuba’mba kufwanyikizha bikekala bintu mu ntanda ipya. Inge ke tufwanyikizhe bino bintu, kiketutundaika kukeba buno Bufumu patanshi mu bwikalo bwetu. Mu ñanyi jishinda? Akilangulukai pa kino: Nanchi mwakonsha kupota nzubo yo mwabula kuyuka bulongo nyi? Ine. Kyo kimotu, kechi twakonsha kunemeka luketekelo lo tuzhinauka mu bwikalo bwetu ne. Lwitabilo lwitulengela kufwanyikizha bikekala bwikalo mu kimye kikalamanga Bufumu.
16 Pa kuba’mba mufwanyikizhe bikekala mu Bufumu bwa Lesa, mwafwainwa ‘kutalangako,’ ko kuba’mba kufwainyikizha bikekala bwikalo mu Paladisa. Kya kumwenako, inge mwatanga mashimikila a bantu bajingako Yesu saka akyangye kwiya pano pa ntanda, mwafwainwa kulangulukapo mepuzho o mukebepuzha inge basangulwa. Kabiji langulukai ne pa mepuzho o bakemwipuzha pa byajinga bwikalo mu moba akupelako. Fwanyikizhai byo mukasangalala pa kumona bashakulu benu ne kwibafunjisha pa bibobila Lesa. Fwanyikizhainga ne byo mukasangalala pa kumona banyama bamungye bavula bapitañananga pano pa ntanda mu mutende. Kabiji langulukainga ne pa byo mukafwenya kwipi ne Yehoba byo mukayanga na kwikala balumbuluka pachepache.
17. Kulanguluka pa mfweto yo tukatambula kwitukwasha byepi mu ano moba?
17 Kulanguluka pa mfweto ya kulutwe kwitulengela kutwajijila kuchinchika ne kwikala na lusekelo, ne kufuukula bintu bimwesha kuba’mba tuji na luketekelo lwa kwikala myaka ne myaka. Paulo wanembejile bena Kilishitu bashingwa amba: “Umvwe twaketekela kintu kyo tubula kumona, twikipembelela na muchima yense saka twachinchika.” (Loma 8:25) Bino byambo bibena kwamba pa bena Kilishitu bonsetu. Nangwa kya kuba kechi twatambula kala mfweto yetu ne, lwitabilo lwakosa lwitulengela kupembelela saka twatekanya ‘mfweto yo tukafwetwa.’ Byonka byajinga Mosesa ne atweba kechi tumona myaka yo twaingijila Yehoba nobe twatayatu kimye ne. Twashiinwa kuba’mba, “bintu byo tumona byo bya pa kakimye kacheche, pakuba bintu byo tubula kumona byo bya myaka ne myaka.”—Tangai 2 Kolinda 4:16-18.
18, 19. (a) Mambo ka o twafwainwa kutwajijila kulamawizha lwitabilo lwetu? (b) Tukesamba pa ka mu mutwe walondelapo?
18 Lwitabilo lwitulengela kuyuka ‘kiyukilo kimwesha amba akya kyo twaitabila kya kine nangwa kya kuba kechi twikimona ne.’ (Heb. 11:1) Muntu wa buntunshi kechi umona buneme bwa kwingijila Yehoba ne. Ku muntu wa uno mutundu kwingijila Lesa “bo bumbulwamaana kwi aye.” (1 Ko. 2:14) Pakuba atweba twaketekela kuba’mba tukekala na bumi bwa myaka ne myaka kabiji tukamonako bafwa byo bakasangulwa. Bino bintu bantu ba mu ino ntanda kechi bebifwanyikizhapo ne. Byonka byajinga bantu baendelekanga Paulo amba “kyabauki,” ne bantu bavula mu ano moba nabo bamona luketekelo lo tusapwila nobe bumbulwamaana.—Byu. 17:18.
19 Twafwainwa kulamawizhanga lwitabilo lwetu mambo twikala mu ntanda muji bantu babula lwitabilo. Lombai Yehoba kwimukwasha pa kuba’mba ‘lwitabilo lwenu lutwajijile kukosa.’ (Luka 22:32) Vulukainga bintu bifuma mu bundengamambo, buneme bwa kwingijila Yehoba, ne luketekelo lwetu lwa kwikala na bumi bwa myaka ne myaka. Mosesa wajinga na lwitabilo lwamulengejile kumona bintu byakila pa bino. Mu mutwe walondelapo tukesamba pa lwitabilo byo lwakwashishe Mosesa kumona “awa ubula kumweka.”—Hebe. 11:27.
^ par. 10 Shayuka wa Baibolo umo wanembele pa byambo biji mu Kulupuka 3:14 amba: “Kafwako nangwa kimo kyakonsha kumulengela kubula kuba kyo afuukula ne . . . Jino jizhina [ja kuba’mba Yehoba] kyo kyajinga kyamba kya kufyamamo bena Isalela, momo bafwainwe kuketekela mu bintu byonse, kabiji jajinga ja kwibatekenesha.”
“Watwajijile kuchinchika saka atekanya nobe ubena kumona awa ubula kumweka.”—HEBE. 11:27.
1, 2. (a) Lumbululai ene mambo Mosesa o amwekejilenga nobe uji mu kizumba. (Monai kipikichala kitanshi.) (b) Mambo ka Mosesa o abujijile kuchiina bukaji bwa mfumu?
FELO wajinga mfumu wakanama bingi kabiji bena Ijipita bamumonanga nobe lesa. Buku umo waamba’mba, Felo “wajinga na maana ne bulume kukila bilengwa byonse.” (When Egypt Ruled the East) Pa kukeba kuba’mba bantu bamuchiinenga, Felo wavwalanga kabondo pajinga kishipila ubena kukeba kusumana, kyamweshanga’mba balwanyi ba uno mfumu wakonsha kwibashindatu mu kimye kicheche. Akifwanyikizhai biumvwine Mosesa, Yehoba byo amwambijile amba: “Twaya, nkutume kwi Felo namba ukafumye bantu bami bena Isalela mu Ijipita.”—Lupu. 3:10.
2 Mosesa wayile ku Ijipita na kubula Felo byaambile Lesa, kabiji kino kyazhingijishe bingi Felo. Panyuma ya myalo itanu na ina, Felo wasopeshe Mosesa amba: “Sa mujimuka; kechi mukammone kilungi jibiji ne; mambo mu juba jo mukamona kilungi kyami mukafwa.” (Lupu. 10:28) Mosesa saka akyangye kufuma ku meso a kwa Felo, wamubujile’mba mwananji wamulume mubeji usakufwa. (Lupu. 11:4-8) Kepo Mosesa akambizhe bisemi byonse bya bena Isalela kwipaya mbunzhi nangwa mwana mukooko, banyama bazhijile kwi lesa wa bena Ijipita aye Ra ne kushinga mashi pa mashiki a ku bibelo byabo bena Isalela. (Lupu. 12:5-7) Pano Felo waubilepo byepi? Mosesa kechi waubile moyo ne. Mambo ka? Na mambo a lwitabilo wakokejile Yehoba kabiji “kechi wachiine bukaji bwa mfumu ne, mambo watwajijile kuchinchika saka atekanya nobe ubena kumona awa ubula kumweka.”—Tangai Bahebelu 11:27, 28.
3. Ñanyi mepuzho o tusakwisambapo aamba pa lwitabilo lwa kwa Mosesa lwamulengejile “kumona awa ubula kumweka”?
3 Nanchi lwitabilo lwenu lwakosa nobe ‘mumona Lesa’ nyi? (Mat. 5:8) Twayai twisambe pe Mosesa pa kuba’mba twikale na lwitabilo lwakosa lulengela ‘kumona awa ubula kumweka.’ Lwitabilo lwanji mwi Yehoba lwamulengejile byepi kubula kwikala na moyo wa kuchiina bantu? Mu ñanyi jishinda Mosesa mo amwesheshe lwitabilo mu milaye ya Lesa? Nga “kumona awa ubula kumweka” kwakoseshe byepi Mosesa ne bena Isalela byo bajinga mu kizumba?
4. Mosesa byo ayile kwi Felo, babula lwitabilo bafwainwa balangulukilenga’mba ka?
4 Bantu babula lwitabilo bafwainwa balangulukilenga’mba Mosesa ubena kutanta nshima ku mukele pa kuya kwi Felo. Bumi bwa kwa Mosesa ne bwikalo bwanji bwa kulutwe bwamwekelengatu nobe buji mu maboko a kwa Felo. Mosesa aye mwine waipwizhe Yehoba amba: “Yami ñanyi kya kuba’mba ngye kwi Felo ne kufumya bena Isalela mu Ijipita?” (Lupu. 3:11) Papichile myaka 40 kufuma panyemejile Mosesa kufuma ku Ijipita. Kyamweka walangulukilenga’mba: ‘Abya kijitu bulongo kubwela ku Ijipita na kuzhingijisha mfumu ne kwibika mu kizumba nyi?’
5, 6. Ki ka kyakwashishe Mosesa kuchiina Yehoba kukila Felo?
5 Mosesa saka akyangye kubwela ku Ijipita, Yehoba wamufunjishe kintu kyanema bingi. Mu kuya kwa kimye Mosesa wanembele jino jifunde mu buku wa Yoba ja kuba’mba: “Kumwakamwa Yehoba, ao o mana.” (Yoba 28:28) Yehoba wakwashishe Mosesa kwikala na moyo wafwainwa ne maana kupichila mu kumubula kuba’mba aye Lesa Wabulume bonse wapusana bingi na bantu. Wamwipwizhe’mba: “Nanchi ñanyi wapa muntu kanwa kanji? Nangwa ñanyi ulenga kamama, nangwa washinka matwi, nangwa ujina meso, nangwa mpofu? Ke amiwa Yehoba nenyi?”—Lupu. 4:11.
6 Wafunjileko ka? Mosesa kechi wafwainwe kuba moyo ne. Mambo bamutumine kwi Yehoba. Lesa wamupele bulume pa kuya na kubula Felo byo aambile. Felo kechi waesakene pamo ne Yehoba ne, kabiji kino kechi kyo kyajinga kimye kitanshi bantu ba Lesa kwikala mu kizumba mu bukalama bwa bena Ijipita ne. Mosesa wafwainwa walangukukilenga pe Yehoba byo azhikijile Abalahama, Yosefwa, ne aye mwine Mosesa mu bukalama bwa kwa Felo wajingapo kala. (Nte. 12:17-19; 41:14, 39-41; Lupu. 1:22–2:10) Na mambo a kuba Mosesa wajinga na lwitabilo mwi Yehoba, aye “ubula kumweka,” wachinchikile ne kuya na kumona Felo ne kumwambila byambo Yehoba byo amukambizhe kwamba.
7. Lwitabilo mwi Yehoba lwakwashishe byepi nyenga umo?
7 Lwitabilo mwi Yehoba lwa kwashishe nyenga wa jizhina ja Ella kubula kwikala na moyo wa kuchina bantu. Mu 1949 ba Ella bebakashile mu Estonia ku kafulumende wa KGB, bebavujile bivwalo ne kwiboba mukeyu ku bakapokola bakyanyike. Ba Ella baambile’mba: “Naumvwine bingi bumvu. Bino panyuma ya kulomba kwi Yehoba, naikele na mutende, ne muchima waikijile.” Kyalondejilepo, ba Ella bebashikijile mu kakibamba mwabunke pa moba asatu. Bashimikizha amba: “Bakapokola babijikile’mba: ‘Tusakuzhiya jizhina ja Yehoba mu Estonia, kechi jikomvwanyikapo jibiji ne. Tubena kukutaya pa kazhima kabiji bakwenu bonse tusakwibatwala ku kyalo kya Siberia.’ Kepo baambile na kapunyi amba, ‘Nga Yehoba wobe uji pi?’” Nanchi ba Ella bafwainwe kuchiina bantu nyi, inyi kuketekela mwi Yehoba? Pa kwibatebawisha, baambile kwakubula moyo ku bebobilenga mukeyu amba: “Nalangulukapo bingi pa kino kintu, kyawama kwikala mu kaleya saka nji na bulunda bwawama ne Lesa, kukila kukasuluka bino Lesa saka abena kutala bibi.” Kwiba ba Ella Yehoba wajinga wa kine, byonkatu byajinga bantu baimene palutwe yabo. Na mambo a lwitabilo lwabo, batwajijile kulama bukishinka bwabo.
8, 9. (a) Ki ka kyakonsha kwitukwasha kushinda moyo wa kuchiina bantu? (b) Ñanyi ye mwafwanwa kulangulukapo inge kemumvwe moyo wa kuchiina bantu?
8 Lwitabilo mwi Yehoba lukemukwasha kushinda moyo. Inge kya kuba babinemanga ba mu kafulumende bemukanya kupopwela Lesa, kyakonsha kumweka nobe bumi ne bwikalo bwenu buji mu maboko abo. Mwakonsha ne kutendeka kulanguluka’mba, kana kijitu bulongo kwingijila Yehoba aku nakuzhingijisha bantangi ba mu kafulumende nyi? Vulukainga kuba’mba: Kyakonshatu kwitukwasha kushinda moyo wa kuchiina bantu ke kuketekela mwi Lesa. (Tangai Byambo bya Mana 29:25.) Yehoba waipuzha’mba: ‘Obewa wi ñanyi byo uchiina muntu ufwa, yenkawa muntu ye balenga nobe nsono?’—Isa. 51:12, 13.
9 Langulukainga kimye kyonse pe Shetu wabulume bonse. Aye umona byonse, umvwa lusa ne kukwasha bonse bo bayanjisha ku bakalama bakanama. (Lupu. 3:7-10) Nangwa inge mwafwainwa kuzhikijila lwitabilo lwenu ku babinemanga ba mu kafulumende, Baibolo waamba’mba: “Kange mukakamwe byo mukamba ne, mambo bakemubula byo mukamba mu kyokya kimye.” (Mat. 10:18-20) Bakalama ba ino ntanda ne babinemanga ba mu kafulumende kechi baesakana pamo ne Yehoba ne. Inge mwakosesha lwitabilo lwenu lonka luno, mwakonsha kumonanga Yehoba kuba’mba kine ko aji kabiji ubekebesha kwimukwasha.
10. (a) Ñanyi mikambizho Yehoba yo akambizhe bena Isalela mu ñondo wa Nisanyi mu 1513 B.C.E.? (b) Ki ka kyalengejile Mosesa kukokela mikambizho ya Lesa?
10 Mu 1513 B.C.E., mu ñondo wa Nisanyi, Yehoba waambijile Mosesa ne Alona kukambizha bena Isalela amba: Ipayai mukooko mulume nangwa mbuzhi wabula bulema, ne kushinga mashi pa mashiki a ku bibelo byenu. (Lupu. 12:3-7) Mosesa waubile byepi? Mutumwa Paulo wanembele pe aye amba: “Lwitabilo lwamulengejile kuja kijiilo kya lupitailo ne kusansa mashi ku bibelo kuba amba malaika wa Lesa abule kwipaya babeji babo.” (Hebe. 11:28) Mosesa wayukile kuba’mba milaye ya Yehoba yonse ikafika, kabiji wajinga ne na lwitabilo lwa kuba’mba babeji bonse ba bena Ijipita basakufwa.
11. Mambo ka Mosesa o ajimwijileko bakwabo?
11 Mosesa baana banji bakijinga ku Mijanyi, kwalepa na ‘malaika wa Lesa waipaile babeji.’* (Lupu. 18:1-6) Bino Mosesa wabujile mikambizho bisemi byonse bya bena Isalela bajinga na babeji bajinga mu kizumba. Bumi bwa bantu bwajinga mu kizumba, kabiji Mosesa watemenwe bingi balongo banji. Baibolo waamba’mba ponkapotu Mosesa waichile “bakulumpe bonse ba bena Isalela ne kwibambila’mba: . . . ‘Ipayai mukooko wa kijilo kya Lupitailo.’”—Lupu. 12:21.
12. Ñanyi byambo byanema Yehoba byo etukambizha kwamba?
12 Na bukwasho bwa bamalaika, bantu ba Yehoba babena kwamba byambo byanema bingi bya kuba’mba: “Akamwai Lesa ne kumupa lukumo, mambo kimye kyanji kya kuchibilamo mambo kyafika, onkao mambo popwelainga awa walengele jiulu, ntanda, kalunga ka mema ne masulo a mema atupauka.” (Lum. 14:7) Kino kyo kimye kyo twafwainwa kusapwilanga bino byambo. Twafwainwa kujimunako bantu kufuma mu Babilona Mukatampe, pa kuba’mba bakabule “kupitamo mu binkunka byanji.” (Lum. 18:4) Bena Kilishitu bashingwa bengijila pamo na “mikooko ikwabo” mwingilo wa kusashijila bantu kuba’mba, ‘bapwane ne Lesa.’—Yoa. 10:16; 2 Ko. 5:20.
13. Ki ka kyakonsha kubaisha kizaku kyetu kya kusapwila mambo awama?
13 Twashiinwa kuba’mba “kimye kyanji kya kuchibilamo mambo” kyafika. Kabiji twashiinwa ne kuba’mba mwingilo wa kusapwila ubena kukebewa kumwingila bukiji bukiji byonka Yehoba aye mwine byo aamba. Mu kimwesho, mutumwa Yoano wamwene “bamalaika bana saka baimana ku makonka ana a ntanda saka bakwata luvula luna lwa ntanda.” (Lum. 7:1) Nanchi lwitabilo lwimulengela kumona kuba’mba bano bamalaika katatakatu balekeko luvula lwa lonaiko lukaleta malwa akatampe pano pa ntanda nyi? Inge ke mumone bano bamalaika na meso enu a lwitabilo, mukasapwilanga mambo awama na kuchinchika.
14. Ki ka kitulengela ‘kujimunako babi kuba’mba bafume mu jishinda jatama’?
14 Bena Kilishitu bakine baji na bulunda bwawama ne Yehoba, kabiji baketekela kuba’mba bakekala na bumi bwa myaka ne myaka. Bino twayuka ne kuba’mba tuji na mwingilo wa ‘kujimunako babi kuba’mba bafume mu jishinda jatama pa kuba’mba bakapuluke.’ (Tangai Ezikyo 3:17-19.) Nangwa byonkabyo, kechi tusapwilatu na mambo a kuchiina kuzhatwa na mambo a mashi ne. Kutemwa Yehoba ne bantu ko kwitulengela kusapwila. Mu kishimpi kya mwina Samaliya, Yesu witufunjishe byo twakonsha kumwesha butemwe ne lusa. Twafwainwa kwiipuzha atweba bene amba, ‘Nanchi “lusa” lo lundengela kusapwila byonka byaubile mwina Samaliya nyi?’ Kechi twafwainwa kwikala nobe ñanga ne mwina Levi wa mu kishimpi “wamusezhezhe” ne kwikangaizha ne. (Luka 10:25-37) Kwikala na lwitabilo mu milaye ya Lesa, ne kutemwa bantu kwitulengela kutwajijila kusapwila kimye saka kikyangye kupwa.
15. Mambo ka bena Iselela o bamwenejilenga kuba’mba bebashinkila?
15 Lwitabilo lwa kwa Mosesa mwi “aye ubula kumweka” lwamukwashishe kimye bena Isalela kyo bajinga mu kizumba panyuma ya kufuma mu Ijipita. Baibolo waamba’mba: “Bena Isalela bainwine bilungi byabo ne kumona bamwene bena Ijipita sa beya mukanka kunyuma yabo; ponkapo ne moyo wibakwachile; ne kujila bena Isalela bajijile kwi Yehoba.” (Lupu. 14:10-12) Bena Isalela bafwainwe kuyuka kuba’mba kino kintu kisakumweka. Mambo Yehoba waambijile jimo kuba’mba: “Nkakosesha muchima wa Felo kya kuba’mba ukebapupila, kabiji nkatumbijikilwa mwi Felo ne mu nzhita yanji yonse. Kepo bena Ijipita bakayuka’mba yami Yehoba.” (Lupu. 14:4) Nangwa byonkabyo, bena Isalela bamwenengatu bintu bimweka na meso, ko kuba’mba, Kalunga Kachila kulutwe yabo, ne nzhita ya kwa Felo ibapupijilenga, ne ntangi wabo wakota wajinga na myaka 80. Bamwene kuba’mba bebashinkila.
16. Lwitabilo lwakoseshe byepi Mosesa kimye kyo bajinga ku Kalunga Kachila?
16 Bino Mosesa aye kechi wachiine ne. Mambo ka? Mambo wajinga na lwitabilo lwamulengejile kumona wajinga na bulume bukatampe kukila kalunga ka mema ne nzhita ya bashilikale. Wayukile’mba, ‘Yehoba usakwibapulusha’ kabiji wayukile ne kuba’mba Yehoba usakwibalwilako bena Isalela. (Tangai Kulupuka 14:13, 14.) Lwitabilo lwa kwa Mosesa lwatundaikile bingi bantu ba Lesa. Baibolo waamba’mba, “Lwitabilo lwibalengejile kwabuka Kalunga Kachila pa mushiji wauma, bino bena Ijipita byo baesekele amba babuke, bebalobeshe bonse ku mema.” (Hebe. 11:29) Panyuma ya kino “kepo bantu baakaminwe Yehoba ne kumwitabila Yehoba ne kalume wanji Mosesa.”—Lupu. 14:31.
17. Ñanyi bintu bikamweka bikeseka lwitabilo lwetu?
17 Katatakatu bumi bwetu bukamweke nobe buji mu kizumba. Malwa akatampe akafika pa kankomo, makafulumende a mu ino ntanda saka aonauna kala mabumba akatampe a bupopweshi muji bantu bavula kwitukila. (Lum. 17:16) Yehoba walumbulula mu bungauzhi byo tukamweka nobe bantu “baikalatu mu mizhi yabula masakwa, nangwa mipingilo nangwa binzhilo ne.” (Ezi. 38:10-12, 14-16) Mu mweno ya bumuntu kikamweka nobe basakwituvizha. Mukoba byepi?
18. Lumbululai ene mambo o tukabujila kuba moyo mu kimye kya malwa akatampe.
18 Kechi twafwainwa kuchiina ne. Mambo ka? Mambo Yehoba walumbulula bikalukukwa bantu banji ne byo akebapulusha. “Nkambo Yehoba waamba’mba: ‘Pa jonkaja juba, aye Gogi byo akeya mu kulwisha ntanda ya Isalela, bukaji bwami bukakolomoka. Naamba na mambo a kichima kyami ne na mambo a bukaji bwami butema nobe mujilo.’” (Ezi. 38:18-23) Lesa ukazhiya bantu bonse bakeba konauna bantu ba kwa Yehoba. Inge muji na lwitabilo lwa kuba’mba Yehoba ukemuzhikijila mu ‘juba jikatampe ja kulengesha moyo mukatampe,’ mukamona ‘Yehoba byo apulusha bantu banji’ kabiji mukatwajijila kwikala bakishinka.—Yoe. 2:31, 32.
19. (a) Mosesa wajinga na bulunda bwa mutundu ka ne Yehoba? (b) Tukamwenamo ka inge ke tuvuluke Yehoba mu bintu onse?
19 Inengezhai lonka luno na mambo a bino bintu byawama bikamweka, kupichila mu kutwajijila ‘kuchinchika saka mwatekanya nobe mubena kumona awa ubula kumweka’! Koseshainga bulunda bwenu ne Yehoba Lesa kupichila mu kufunda ne kulomba kimye kyonse. Mosesa wajinga na bulunda bwakosa ne Yehoba kabiji wamwingijishe bingi kya kuba Yehoba waamba pe aye mu Baibolo amba wa muyukile Mosesa “kilungi ne kilungi.” (Mpitu. 34:10) Mosesa wapusanako bingi na bangauzhi bakwabo. Nangwa byonkabyo, na mambo a lwitabilo, ne anweba Yehoba wakonsha kwikala mulunda nenu wa kine kine, kya kuba nobe mubena kumumona na meso. Inge samumuvuluka “mu bintu byonse,” byonka Mambo a Lesa byo emutundaika kuba, ne aye ‘ukemolwela mashinda enu.’—Mana 3:6.
^ par. 11 Kyamweka Yehoba watumine bamalaika kuya na kwipaya babeji ba bena Ijipita.—Sala. 78:49-51.
JISHIMIKILA JA BWIKALO
Kwambatu kine nji bingi na lusekelo pa myaka 65 yo naingila mu mwingilo wa kimye kyonse. Bino byambo kechi bibena kulumbulula’mba moba onse ajingatu a kubula bulanda nangwa kulefuulwa ne. (Sala. 34:12; 94:19) Pano bino, namwenamo bintu byavula bingi.
Mu 1950 pa 7 September bangichile kwikala wa mu kisemi kya Betele mu Brooklyn. Pa kyo kya kimye mu kisemi kya Betele mwajingatu balongo ne banyenga 355 bafumine mu byalo byapusana pusana, bajinga na myaka ya kusemwa kutendeka pa 19 kufika ku 80. Bavula bajinga bena Kilishitu bashingwa.
Bamama bobamfunjishe kwingijila Yehoba “Lesa wa lusekelo.” (1 Timo. 1:11) Batendekele kwingijila Yehoba saka nkijitu mwanyike. Nabatizhiwe saka nji na myaka 10 mu 1939 pa 1 July pa kubuñana kwa mwanzo (kwatelwanga’mba, zone assembly) kwaikejile mu Columbus ku Nebraska, mu U.S.A. Twapwijile bantu bavula bingi mu kishimikwa kya kusonkela mo twatelekelenga ku jashi ja kuba’mba, Buzha nangwa Kukasuluka, (“Fascism or Freedom”) jaambile mulongo Joseph Rutherford. Jashi byo jafikile pakachi, jibumba ja bantu jaishile pangye ya kishimikwa. Batwelele na bulume mo twajinga ne kulekesha kupwila ne kwitupanga mu taunyi. Twayile na kupwijila pa fwamu ya mulongo yajinga pepi na taunyi, popo twakapwishishe kupwila kwetu konse. Ne buji lelo kechi nalubamo juba jo nabatizhiwe ne.
Bamama bebikileko kunkomesha mu bukine. Nangwa kya kuba batata bajinga na muchima wawama, bino kechi bateleko muchima ku bya bupopweshi nangwa ku byo naubilenga mu kwingijila Lesa ne. Bamama ne Bakamonyi bakwabo ba mu Kipwilo kya Omaha bantundaikanga bingi.
Byo najinga pepi kupwisha sukulu, nafuukwilepo byo nafwainwe kuba mu bwikalo bwami. Mu kimye kya mayo inge twashinka sukulu naingilanga bupainiya bwa mu moba a kukokoloka (luno butelwa’mba, bupainiya bwa kukwasha), na bakwetu.
Balongo babiji bakyanyike bakatanda bapwishishe Sukulu wa Gileada wa nambala 7, ba John Chimiklis ne ba Ted Jaracz bebatumine kwikala bakalama benda mu mpunzha yetu. Nakuminye bingi pa kumvwa kuba’mba bajingatu na myaka mu ma 20. Amiwa najinga na myaka 18 kabiji najinga pepi kupwisha sukulu. Ne luno nkivuluka byangipwizhe Mulongo Chimiklis pa byo nalangulukilenga kuba mu bwikalo bwami. Byo namubujile wañambijile’mba: “Kyawama, tendeka mwingilo wa kimye kyonse. Kechi wayuka ko akufikizha ne.” Bino byambo ne byubilo byawama bya bano balongo byatundaikile bingi. Byo napwishishe sukulu, natendekele bupainiya mu 1948.
Mu July mu 1950, amiwa ne bansemi twayile ku kukonkana kwa byalo kwaikejile ku Yankee Stadium mu New York City. Pa kuno kukonkana, natainwe ku kusambakana kwa bakeba kwingijila pa Betele. Napaine nkalata, mo naambile’mba mbena kukeba kuya na kwingijilapo.
Nangwa kya kuba batata kechi bankanyanga kwingila bupainiya ne kwikala nabo pa nzubo ne, bino bakebelenga kuba’mba mpanengako mali amo nalalanga ne a kajo ko najanga. Juba jimo kuntendekelo ya ñondo wa Aungust byo nayilenga na kukeba nkito, napichile po twatambwilanga makalata. Natainemo nkalata yafumine ku Brooklyn yafwachikileko ba Nathan H. Knorr mwajinga byambo bya kuba’mba: “Twatambwile nkalata yobe ya kukeba kwingijila pa Betele. Nayuka kuba’mba usakuswa kwiya na kwikala pa Betele kufikatu ne kimye Nkambo kyo akakusenda. Onkao mambo, nakeba kuba’mba ukeye ku Betele pa 7 September, 1950 ku 124 Columbia Heights, ku Brooklyn, mu New York.
Batata byo bafikile pa nzubo kufuma ku nkito, nebabujile kuba’mba natana nkito. Baambile’mba: “Kyawama, usakwingilanga pi? Nebakumbwile’mba ku, “Betele wa ku Brooklyn, ko nkatambulanga $10.00 pa ñondo pa ñondo.” Kino kibankankamikile, bino baambile’mba inge yo nkito yo wasalapo, ukebikeko pa kuba’mba ukamone byawama. Kechi papichile na kimye kyabaya ne, nabo babatizhiwe pa kushonkena kwaikejile ku Yankee Stadium mu 1953.
Natemenwe bingi mambo betwichiletu kimye kimo ku Betele na mukwetu motwaingijilanga bupainiya aye Alfred Nussrallah. Kabiji ne kuya twaijiletu pamo. Pa kupitapo kimye aye wasongwele, aye ne benakwanji ba Joan bayile ku Sukulu wa Gileada, bebatumine kuya na kwingila bumishonale ku Lebanoni kabiji babwelele mu mwingilo wa kwenda mu United States.
Mwingilo mutanshi ye bampele wajinga wa kulenga mabuku. Buku mutanshi ye naingijilepo wajinga wa kuba’mba, What Has Religion Done for Mankind? Byo papichile bañondo nobe batanu na basatu, bantwajile ku Dipatimenti Itala pa Bibena Kwenda Mwingilo wa kusapwila ko betutangijilanga ku Mulongo Thomas J. Sullivan. Uno mulongo wawamine bingi kwingila nanji kabiji namwenejilemo bingi mu maana a kuyuka Lesa ne milangwe yo ajinga nayo na mambo a kwingila myaka yavula mu jino jibumba.
Byo naingijile nobe myaka isatu mu Dipatimenti Itala pa Bibena Kwenda Mwingilo wa kusapwila, ba Max Larson, bakalama batalanga pa biñambañamba bambujile’mba Mulongo Knorr ubena kukeba kwisamba nobe. Naakaminwe namba kampe paji byo natamisha. Muchima waikijile Mulongo Knorr byo angipwizhe inge mbena kulanguluka kufuma pa Betele katataka. Mambo wakebelenga wakwingila nanji mu ofweshi wanji pa moba acheche. Namubujile kuba’mba kechi mbena kulangulukapo kufuma pa Betele ne. Naingijile mu ofweshi wanji pa myaka 20.
Javula ñamba kuba’mba kechi nakoshenshe kupana mali a bintu byo nafunda pa kwingijila pamo na Mulongo Sullivan ne Mulongo Knorr, ne balongo bakwabotu ba pa Betele nabiji ba Milton Henschel, ba Klaus Jensen, ba Max Larson, ba Hugo Riemer, ne ba Grant Suiter ne.*
Balongo bo naingilapo nabo kala baingilanga bingi bulongo mingilo ya kutwala palutwe jino jibumba. Mulongo Knorr waingilanga bingi na ngovu kabiji wakebeshanga bingi kumona kuba’mba mwingilo wa Bufumu waingijiwa bukiji mu mapunzha avula bingi. Bonse bo aingilanga nabo mu ofweshi wanji kechi kibakatazhanga kwisamba nanji ne. Nangwa inge tuji na mulanguluko wapusanako, twaambanga saka twakasuluka kabiji kechi witulengululanga ne.
Kimye kimo Mulongo Knorr wañambijile kuba’mba nafwainwa kutangako muchima ku bintu bimweka nobe bicheche. Wambujile’mba byo ajinga kalama utala pa biñambañamba, Mulongo Rutherford wamutuminanga foni ne kwamba’mba: “Mulongo Knorr pa kufuma koko pa kwiya na kuja, unsendelepo bya kufuchilako ne mapesulu. Mbena kwiakeba mu ofweshi.” Mulongo Knorr waambile’mba, kintu kitanshi kyo naubile, nayile mobalaminanga bino bintu ne kutola bifuuto ne kubika mufwangalito. Mute pa kupwisha kuja bino natwala mu ofweshi wa Mulongo Rutherford. Kano kajinga ka mwingilo kacheche, bino ku Mulongo Rutherford wajinga mwingilo wanema bingi. Kepo Mulongo Knorr aañambijile kuba’mba “usongelengako mapesulu. Neatanenga mu ofweshi wami pa juba pa juba lukelo.” Pa myaka yavula namonanga kuba’mba mapesulu abo onse neasonga.
Mulongo Knorr wambujile kuba’mba nafwainwa kutelekeshanga inge babena kumbula bya kwingila. Juba jimo wambujile bya kwingila mwingilo umo, bino amiwa kechi naumvwishishe ne. Kyafuminemo namulengeshe bingi bumvu. Naumvwine bingi bibi ku muchima kya kuba nalembele ne nkalata ipi ya kumubula kuba’mba nelangulusha bingi pa kyo na kuba, kabiji nalanguluka kuba’mba kyakonsha kuwama inge bafumyamo mu ofweshi wenu. Lonkalwa lukelo, Mulongo Knorr waishile mu ofweshi monaingijilanga. Waambile’mba: “Robert nji nkalata yobe. Wakulubankanya kabiji nakwisamba kala nobe pa kino kintu, naketekela kimye kikwabo ukatako muchima. Pano twayai tute mu muchima pa nkito.” Namusanchijile bingi pa muchima wanji wa luusa.
Panyuma ya kwingila pa Betele myaka itanu na isatu, kechi nakebelenga kuleka kwingijila pa Betele ne. Nangwa byonkabyo, bintu byaalukile. Pa kukonkana kwa byalo kwa mu 1958 kwaikejile mu Yankee Stadium ne mu kibanza kya Polo Grounds, namonañene ne Lorraine Brookes, nyenga ye namonañene nanji mu 1955 kimye kyo aingilanga bupainiya mu Montreal, ku Canada. Natemenwe bingi pa kumona byo atemenwe mwingilo wa kimye kyonse ne pa muchima wanji wakwipana kuya na kwingijila konse jibumba ja Yehoba ko jamutuma. Lorraine wibikijile kikonkwanyi kya kuya ku Sukulu wa Gileada. Byo afikizhe myaka 22 bamwichile kuya na kutanwa ku sukulu wa nambala 27 mu 1956. Panyuma ya kupwisha uno sukulu, bamutumine kuya na kwingila mwingilo wa bumishonale mu Brazil. Lorraine ne amiwa twamonañene jikwabo mu 1958, kabiji waswile byo namwambijile kuba’mba nkeba kumusongola. Twalangulukilenga masongola kwikalako mu mwaka walondejilepo. Twaketejile kuba’mba tukatwajijila mu mwingilo wa bumishonale bonse.
Mulongo Knorr byo namubujile byo nalangulukilenga, wambujile kuba’mba kyakonsha kuwama inge napembela myaka isatu, bino apa nkasongole ne kutwajijila kwingila pa Betele mu Brooklyn. Pa kyo kya kimye besongola pa kuba bekale mu Betele, umo wafwainwa kwingila myaka jikumi pa Betele nangwa kukilapo ne mukwabo myaka kukila pa isatu. Onkao mambo, Lorraine waswile kwingila myaka ibiji pa Betele wa mu Brazil ne mwaka umo pa Betele wa mu Brooklyn saka tukyangye kwisongola.
Mu myaka itanshi ibiji yo naipangwizhe, twisambangatu kwingijisha makalata. Lamya wajinga bingi na mutengo kabiji pa kyo kya kimye kechi kwajinga kutuma byambo pa intaneti ne. Masongola etu aikeleko pa 16 September, mu 1961, kabiji twajinga na jishuko mambo Mulongo Knorr ye waambile jashi ja masongola etu. Kya kine myaka yo twapembejile yamwekele bingi kubanda. Bino luno papita ne myaka kukila pa 50 kufuma po twisongwejile, kabiji inge twalanguluka pa byawama byafumamo, tumona kuba’mba twaubile bingi bulongo kupembela.
Mu 1964 bampele mwingilo kwendela misampi. Pa kyo kya kimye banabakazhi kechi bayanga na bamwatabo pa kuya na kufwakesha misampi ne. Mu 1977 popo baalwile mutanchi, banabakazhi pobatendekele kuya pamo na bamwatawabo. Mu uno mwaka amiwa ne Lorraine twayile ne ba Edith ne ba Grant Suiter na kufwakesha maofweshi a misampi, ku Germany, ku Austria, ku Greece, ku Cyprus, ku Turkey, ne ku Israel. Nafwakesha byalo 70 mwaya ntanda yonse.
Pa lwendo lumo lwa kuya ku Brazil mu 1980, twakafikile ne ku muzhi wa Belém uji pakachi ka ntanda (pa equator) kwaingijilanga ba Lorraine bumishonale. Kabiji twaimene ne pakachi na kupempula balongo pa Manaus. Pa kimye kya jashi mu kibanza, twamwene balongo ne banyenga beikela kwabunke babujilenga kuba byuba bena Brazil, banabakazhi kwifyompa pa mabuta ne balongo kwiimuna mu maboko. Mambo ka o baubijile bino.
Bano ke balongo betu Bakamonyi ba kwa Yehoba baji na kikola kya mbumba bekala mu nkonkoso ku mpunzha ya Amazon kubula kuleka kunoka mvula. Beikejile mambo bachiinenga kusambwila bakwabo kikola. Nangwa byonkabyo, kechi tukalubamo lusekelo lo bajinga nalo ne, kabiji kino kitufikile bingi pa muchima. Kino kyamwesheshe kuba’mba byambo byaambile Isaya bya kine bya kuba’mba: “Bantu bami ba mwingilo bakembanga na mambo a lusekelo lwa mu michima yabo.”—Isa. 65:14.
Ba Lorraine ne amiwa javula tulanguluka pa myaka kukila pa 60 yo twaingijila Yehoba. Tuji bingi na lusekelo, Yehoba witupesha bingi mambo twaswile kwitutangijila kwi aye kupichila mu jibumba janji. Nangwa kya kuba kechi ñenda mu byalo byonka byo naubanga mu myaka ya kunyuma ne, natwajijila kwingila pa juba pa juba mwingilo wa kukwasha Jibumba Jitangijila mu Kavoto ka Lutangijilo ne Kavoto ka Mwingilo. Nsanta bingi pa jishuko ja kwingila mingilo ya kutundaika bwanabwankazhi bwa ntanda yonse. Kwituletela bingi lusekelo kumona balongo ne banyenga bakyanyike babena kwingila mwingilo wa kimye kyonse baji na muchima wa kwipana wajingapo ne Isaya waambile’mba, “Amiwa bano! Ntumai.” (Isa. 6:8) Bano balongo ne banyenga bamwesha bukine bwa byambo byañambijile kalama wa mwanzo bya kuba’mba: “Tendeka mwingilo wa kimye kyonse. Kechi wayuka ko akakufikizha ne.”
^ par. 20 Mashimikila a bwikalo a bano balongo bamo aji mu ano magazini a Kyamba kya Usopa: Ba Thomas J. Sullivan (August 15, 1965); ba Klaus Jensen (October 15, 1969); ba Max Larson (September 1, 1989); ba Hugo Riemer (September 15, 1964); ne ba Grant Suiter (September 1, 1983).
“Kafwako muntu wakonsha kwingijila bankambo babiji ne. . . . Kechi mwakonsha kwingijila Lesa ne nsabo pa kimye kimo ne.”—MAT. 6:24.
1-3. (a) Ñanyi lukatazho lwikala na bavula pa kukeba mali, kabiji bamo boba byepi pa kupwisha luno lukatazho? (Monai kipikichala kitanshi.) (b) Ñanyi lukatazho lwikalapo pa kukomesha baana?
BA MARILYN baambile’mba: “Bamwatawami ba James pa juba pa juba babwelanga ku nzubo kufuma ku nkito saka bakoka bingi. Bino mali o baingijilanga akepele, twapotangamotu bintu bikebwa pa nzubo kwapwa.* Nakebelenga kwibapezhezhako kisendwa kyabo ne kwibakwasha kupotela mwanetu wamulume, Jimmy, bintu byawama byajingapo na baana basukulu bakwabo.” Ba Marilyn bakebelenga ne kukwasha balongo babo ne kulamapo mali akwikwashishamo kulutwe. Balunda nabo bavula bayile na kwingijila mu byalo bingi kuba’mba bekale na mali avula. Bino byo balangulukilenga kuba bino, bajinga na milanguluko yavula bingi. Mambo ka?
2 Mambo ba Marilyn bachiinenga kusha kisemi ne mutanchi wawama wa kupopwela Lesa ye bajinga nanji. Kabiji balangulukilenga ne pa bakwabo bengijila mu byalo bingi basha bisemi byabo bamwekelenga nobe babena kwingijilatu bulongo Lesa. Balangulukilenga inge bakakonsha kulama bulongo mwanabo Jimmy saka bekala kwalepa. Nanchi bakakonsha kukomesha mwanabo ‘mu kumujimuna ne kumufunjisha milanguluko ya Yehoba’ pa intaneti nyi?—Efi. 6:4.
3 Ba Marilyn baipwizhe bakwabo kwibabulako bya kuba. Bamwatawabo kechi bakebelenga kuba’mba baye ne, nangwa kya kuba baambile’mba kechi basakwibakanya ne. Bakulumpe mu kipwilo ne balongo ne banyenga bamo bebafunjileko’mba babule kuya, pano bino banyenga bavula bebatundaikilenga’mba baye na kwingijila mu kyalo kingi. Bebambijilenga’mba, “Inge mwatemwa kisemi kyenu musakuya. Mukengijilangatu bulongo Yehoba.” Nangwa byonkabyo, ba Marilyn bashajikilepo bamwata wabo ba James ne mwanabo Jimmy ne kuya bayile na kwingijila ku kyalo kingi. Pa kuya bebabujile’mba: “Kechi nkabanda ne.”
4. Mambo ka bavula o bayila ku byalo bingi, kabiji javula bañanyi bashala na baana babo babacheche?
4 Yehoba kechi ukeba bantu banji kuyanda ne. Kufumatu ne kala, bantu ba Yehoba bavilukila ku mapuzha akwabo ko bakonsha kwikala bulongo. (Sala. 37:25; Mana 30:8) Na mambo a kuchiina kufwa na nzala, mushakulu Yakoba watumine baana banji babalume ku Ijipita na kupota kajo.* (Nte. 42:1, 2) Bino mu ano moba, bantu bavula kechi baviluka na mambo a kuchiina kufwa ku nzala ne. Bamo nkongole yo ibalengela kuviluka. Bakwabo bakeba kisemi kwikala bwikalo bwa ntentente. Pa kuba’mba bobe bino, bamo basha bisemi byabo ne kuya na kwingijila kwalepa monka mu kyalo mo bekala nangwa mu kyalo kingi. Bamo basha baana babacheche na nsemi umo, na bakolojabo bakoma, na bankambo yabo, na bakilongo nangwa ku balunda nabo. Nangwa kya kuba kibakola ku muchima pa kusha benakwabo nangwa baana babo, bino bavula bavilukila ku kyalo kingi baamba’mba kafwako kyo nakonsheshe kuba ne.
5, 6. (a) Yesu wafunjishe’mba ka pa lusekelo ne luzhikijilo lwa kine? (b) Yesu wafunjishe baana banji ba bwanga kulomba pa ñanyi bintu? (c) Yehoba witupesha byepi?
5 Mu moba ajingako Yesu, bantu bavula bajinga bayanji kabiji bafwainwa balangulukanga kuba’mba, bakekala bingi na lusekelo ne kuzhikijilwa inge baikala na mali avula. (Mako 14:7) Bino Yesu watundaikile bantu kuketekela mu bintu byapusanako. Wakebelenga bantu kuketekela mwi Yehoba upana mapesho a myaka ne myaka. Mu jashi janji ja pa Mutumba, Yesu walumbulwile’mba lusekelo lwa kine ne luzhikijilo byaimena pa kwikala na bulunda bwawama na Shetu wa mwiulu, kechi pa bintu bya ku mubiji ne.
6 Mu lulombelo lwanji lwa kumwenako, Yesu kechi witufunjishe kulomba’mba twikale na mali avula ne, witufunjishe kulomba bintu bya pa juba pa juba, pa “kajo” ka pa jonkajo juba. Wabujile bantu bamutelekelenga’mba: “Lekai kwibikila nsabo pano pa ntanda . . . Pakuba ibikilai nsabo mwiulu.” (Mat. 6:9, 11, 19, 20) Twafwainwa kuketekela kuba’mba Yehoba uketubila byo etulaya. Mapesho a Lesa kechi apelelatu mu kwitutala bulongo kwi aye ne, aye witupa ne bya mu bwikalo. Kwa kubula nangwa kuzhinaukatu ne, pa kuba’mba twikale na lusekelo ne luzhikijilo twafwainwa kuketekela mwi Shetu wituta muchima, kechi kuketekela mu mali ne.—Tangai Mateo 6:24, 25, 31-34.
7. (a) Bañanyi Yehoba bo apa mwingilo wakukomesha baana? (b) Mambo ka bansemi bonse babiji o bafwainwa kutela muchima baana babo?
7 ‘Kukeba bololoke bwa Lesa patanshi’ kwavwangamo ne kumona mwingilo wakulama kisemi byonka Yehoba byo amumona. Mu mizhilo ya kwa Mosesa mwajinga jino jifunde jafwainwa kulondela bena Kilishitu bonse ja kuba’mba: Bansemi bafwainwa kufunjishanga baana babo pe Lesa. (Tangai Mpitulukilo ya mu mizhilo 6:5.) Lesa wapana uno mwingilo ku bansemi, kechi kuba nkambo yabo nangwa ku muntu mukwabo ne. Mfumu Solomone wanembele’mba: “Mwanami, umvwa mafunde a bashobe, kabiji kechi ukane bikufunjisha bainobe ne.” (Mana 1:8) Mu bino byambo Yehoba walumbulwilenga kuba’mba bansemi baji na mwingilo wa kutangijila ne kufunjisha baana babo. (Mana 31:10, 27, 28) Byavula bifunda baana, kikatakata pe Lesa, bebifunda kupichila mu kumvwa byamba bansemi babo pe Lesa mu misambo ya pa juba pa juba ne kumona byo bamwingijila.
8, 9. (a) Ñanyi bintu bimweka bansemi inge ke babula kwikala pamo na kisemi? (b) Bansemi bonauna byepi kisemi inge kebabule kwikala pamo na baana babo?
8 Babena kuvilukila ku kyalo kingi bayuka kuba’mba mu kuba bino mwakonsha kufuma makatazho. Pano bino, kechi bavula bayuka bintu byatama byakonsha kufuma mu kusha kisemi ne. (Mana 22:3)* Aku bayatu ba Marilyn, kusha ba mu kisemi kyabo kwatendekele kwibakola ku muchima. Bamwatawabo ne mwanabo nabo kibakolele bingi ku muchima. Mwanabo wamucheche aye Jimmy wibepuzhanga kimye kyonse bainanji amba: “Mambo ka o mwanshila?” Ba Marilyn patanshi balangulukilenga’mba bakekalakotu bañondo bacheche, pano byo papichile myaka, batendekele kwakamwa pa kumona lupimpu mu kisemi kyabo. Mwanabo Jimmy watendekele kubula kwisamba nabo javula ne kubula kwibabula biji ku muchima wanji. Ba Marilyn bavuluka na bulanda amba: “Butemwe bo antemenwe bwapwile.”
9 Inge bansemi ne baana kebabule kwikala pamo, butemwe bobetemwa bukepa kabiji byubilo nabyo bitama bingi.* Baana babacheche inge bebasha ku bansemi babo pa kimye kyabaya kechi bakoma bulongo ne. Ba Merilyn bamubulanga Jimmy kuba’mba bauba bino mambo bakeba kumulama bulongo. Bino Jimmy wamonangatu nobe bainanji bamutaya. Patanshitu wakebanga bingi kwibamona. Mu kuya kwa moba, inge baiya na kwibapempula, kechi wakebanga ne kwibamona ne. Byonka byo kikala ku baana bavula bo basha, Jimmy naye walangulukanga’mba kechi wafwainwa kutemwa bainanji nangwa kwibakokela ne.—Tangai Byambo bya Mana 29:15.
10. (a) Kutumatu bukwasho kulengela mwana kwikala byepi? (b) Mambo ka o kyatamina bansemi kusha baana babo ne kuya na kwingijila kwalepa?
10 Nangwa kya kuba ba Marilyn batumanga mali ne bya bupe, bino kechi byaesakene pamo na kwikala pamo na kisemi kyabo ne. Bamwene kuba’mba babena kwiabanya na mwanabo ne kumufunjisha kunemeka bintu bya ku mubiji mu kifulo kya kunemeka kisemi ne kupopwela Lesa. (Mana 22:6) Jimmy wibambilanga’mba: “Kukabwela kuno ne. Muntuminengatu bintu.” Ba Marilyn popo bayukile kuba’mba kechi bakonsha kukomesesha mwanabo bulongo kupichila mu makalata, foni, ne kwisambatu pa intaneti saka bekala kwalepa ne. Baambile’mba: “Kechi wakonsha kukumbata mwana nangwa kumufyompa pa jibuta pa kumwambila’mba ulaale bulongo inge wisambatu nanji pa intaneti ne.”
11. (a) Kusha kisemi ne kuya na kwingijila kwalepa konauna byepi masongola? (b) Ki ka kyalengejile nyenga umo kufuukulapo kubwela na kwikala na kisemi?
11 Ba Marilyn bulunda bwabo ne Yehoba, ne na bamwatawabo ba James nabo bwajinga mu kizumba. Mu mulungu, bayangatu jimo na kupwila ne mu mwingilo wa kusapwila. Kabiji kimye kyonse bakananga mukulumpe wabo wa nkito wakebanga kulaala nabo. Na mambo a kuba’mba benakwabo kechi bajinga pepi ne, bonse babiji ba Marilyn ne ba James batendekele kwitemwa na bantu bangi, kabiji kwashalangatu pacheche kuba bulalelale. Ba Marilyn bamwene kuba’mba nangwa kya kuba abo ne bamwata wabo kechi baubilepo bulalelale kimye kyo beikelanga ne, bino kechi balondejile jifunde ja mu Baibolo jaamba pa kwimwesha butemwe ne kusambakana ne. Na mambo a kuba’mba baikalanga kwalepa, kechi baikalangapo na kimye kya kwikala pamo ne kwita muchima kwafwainwa bamulume ne mukazhi ne. (Lwimbo 1:2; 1 Ko. 7:3, 5) Kechi bakonshanga kupopwela Yehoba pamo na mwanabo ne. Ba Marilyn bavuluka’mba: “Pa kushonkena byo nafunjile kuba’mba kwikala na kupopwela kwa kisemi kimye kyonse kwanema bingi kwi atweba pa kuba’mba tukapuluke juba jikatampe ja Yehoba, nafuukwilepo kubwela ku nzubo. Natendekele kukosesha bulunda bwami ne Yehoba ne na ba mu kisemi.”
12. Ñanyi jifunde ja mu Binembelo jo twafwainwa kubuula basha bisemi byabo?
12 Ba Marilyn byo bafuukwilepo kubwela ku nzubo, bamo bebafunjilengako byawama, bakwabo byatama. Bakulumpe mu kipwilo kya ku bushiya bwa tulunga bebatakaikile bingi. Pa kuba bakwabo bashile benakwabo baingijilanga mu byalo bingi, bebakainyenga kubwela. Mu kifulo kya kuba byonka byo baubile, bakwabo bebambijilenga’mba: “Katatakatu mukabwele kuno, mukamwenanga mu ka inge mubwela kwenu?” Mu kufulo kya kulefuulañana, bena Kilishitu bafwainwa kufunda “bansongwakazhi kutemwa bamwatawabo, baana babo . . . kwingila ku mazubo abo” bene “kuchina amba mambo a Lesa akanenwa bibi.”—Tangai Titusa 2:3-5.
13, 14. Mambo ka o kyanemena kwikala na lwitabilo mwi Yehoba pa kuba’mba mubule kutangizhako bikeba kisemi? Ambai kyamwekele.
13 Bavula baya na kwingijila ku byalo bingi bakomena mu bisho byanemeka bakilongo ne bansemi kukila bintu byonse. Mwina Kilishitu wafwainwa kwikala na lwitabilo lwakosa pa kuba’mba abule kulondela byuba bantu bavula nangwa bisaka kisemi ne kutokesha Yehoba ku muchima.
14 Akyumvwai jishimikila ja ba Carin. Baambile’mba: “Kimye kyasemenwe mwanetu wamulume Don, amiwa ne bamwatawami twaingijilanga mu kyalo kingi kabiji popo natendekeletu kufunda Baibolo. Bonse ba mu kisemi balangulukilenga’mba nsakutuma Don ku bansemi ku muzhi kuba’mba bakamukomeshenga kufikatu ne kimye kyo tukekala na mali avula.” Ba Carin byo batwajijile kwikomesheshe mwanabo Don, bakilongo ne bamwatawabo bebendelekelenga amba bankope ne kwibaseka bingi. Ba Carin baambile’mba: “Kwambatu kine pa kyokya kimye kechi nayukile ene mambo o kyatamijile kutuma Don ku bankambo yanji ne. Bino nayukile kuba’mba Yehoba witupa mwingilo wa kukomesha mwanetu.” Ba Carin byo banemene pa muchima jikwabo, bamwatawabo babula kwitabila bebambijile kuba’mba bafumye jimi. Byafuukwilepo ba Carin patanshi byakoseshe lwitabilo lwabo kabiji ne pa kino kimye bafuukwilepo bulongo ne kutokesha Yehoba ku muchima. Luno abo ne bamwatawabo ne baana babo bekala pamo kabiji baji bingi na lusekelo. Inge ba Carin batuminepo mwanabo umo nangwa bonse babiji kuba’mba bebakomeshesheko ku bantu bakwabo, inge mwafumine bintu byatama bingi.
15, 16. (a) Ba Vicky bebakomeshe byepi? (b) Mambo ka o bafuukwilapo kukomesha mwanabo abo bene?
15 Kamonyi umo wa jizhina ja Vicky washimikizhe’mba: “Naikelepo na bankambo babakazhi pa myaka imo, nkasami wamukazhi aye waikalanga na bansemi. Kimye kyo nabwelele ku bansemi byo nalangulukanga pe abo byaalukile. Nkasami aye uji na bulunda bwa kine kine nabo, wibakasulukula, wibakumbata ne kwibakumbata. Amiwa kechi nebakasulukijile ne, nangwatu luno byo nakoma nkankalwa kwibakasulukila kya kine. Nkasami wamukazhi ne amiwa tubula bansemi kuba’mba tukebalama bingi bulongo inge bakota. Bino amiwa kechi nkoba bino na mambo a kuba’mba nebatemwa ne.
16 Vicky waambile’mba: “Bamama bakeba’mba nebatwajile mwanami wamukazhi kuba’mba bakamukomeshenga, byonkatu byo bantwajile ku bankambo. Nakaine mu jishinda jawama bingi. Bamwatawami ne amiwa tukeba kukomesha mwanetu kuba’mba akatemwe Yehoba. Kabiji kechi mbena kukeba kutamisha bulunda bwami bwa kulutwe na mwanami wamukazhi ne.” Ba Vicky bamona kuba’mba kyanema mu bwikalo ke kutemwa Yehoba ne mafunde anji kukila mali ne bikeba balongo betu. Yesu waambile’mba: “Kafwako muntu wakonsha kwingijila bankambo babiji ne,” ko kuba’mba Lesa ne nsabo ne.—Mat. 6:24; Lupu. 23:2.
17, 18. (a) Ñanyi kintu bena Kilishitu kyo bafwainwa kufuukulapo kimye kyonse? (b) Ñanyi mepuzho o tukesambapo mu mutwe walondelapo?
17 Yehoba, Shetu wa mwiulu winengezha kwitukwasha kumona mwakumwena bya mu bwikalo inge twatwajijila kukeba Bufumu ne buloloke bwanji patanshi mu bwikalo bwetu. (Mat. 6:33) Onkao mambo, bena Kilishitu bakine kimye kyonse bafwainwa kufuukula kuba bino. Nangwa bintu bikatazhepotu byepi, Yehoba witulaya kuba’mba uketumwena “jishinda” ja kwitukwashishamo jibula kulala mafunde anji a mu Baibolo. (Tangai 1 Kolinda 10:13.) Inge ‘ketupembelele’ Yehoba saka twatekanya ne ‘kuketekela mwi aye’ kupichila mu kulomba maana anji ne lutangijilo, ne kulondela mikambizho ne mafunde anji, ‘ne aye uketukwasha.’ (Sala. 37:5, 7) Uketupesha pa byo twibikako kumwingijilatu aye yenka Nkambo yetu wakine. Inge twamutangizhako mu bwikalo bwetu, ukalengela bwikalo bwetu ‘kulumbuluka.’—Esakanyaiko Ntendekelo 39:3.
18 Twakonsha kuba byepi pa kuba’mba tuwamishe bulunda bwatama na mambo a kwabana na kisemi? Twakonsha kuba byepi pa kuba’mba tumwenenga ba mu kisemi kwakubula kwabana nabo? Kabiji twakonsha kutundaika byepi bakwetu kufuukulapo bulongo pa kino? Mu mutwe walondelapo tukesamba pa ano mepuzho.
^ par. 1 Mazhina apimpulwa.
^ par. 4 Baana ba kwa Yakoba inge baya ku Ijipita, bashanga bisemi byabo kukila pa milungu isatu. Mu kuya kwa moba, Yakoba ne baana banji bavilukijile ku Ijipita pamo na bakazhi babo ne baana babo pamo.—Nte. 46:6, 7.
^ par. 8 Monai mutwe wa kuba’mba, “Kuviluka—Kufwanyikizha Bintu Bikyangye Kubiwa” uji mu Labainga! wa February 2013.
^ par. 9 Masawakya afuma mu byalo byavula amwesha kuba’mba kusha balume nangwa bakazhi ne baana ne kuya na kwingijila mu kyalo kingi mufuma bintu byatama bingi. Kuba bino kulengela umo nangwa bonse kuba bulalelale, kulaala na banabalume bakwabo nangwa banabakazhi bakwabo ne kuba kinkuna na bakilongo. Banyike kibalengela kwikala na byubilo byatama kabiji kechi boba bulongo ku sukulu ne, bekala na binyenge, ne milanguluko ya kukeba kwiipaya.
“Tukosa ne kwamba amba: ‘Yehoba ye nkwasho wami.’”—HEBE. 13:6.
1, 2. Ñanyi makatazho ekala na baya na kwingijila mu kyalo kingi inge babwela ku nzubo kwabo? (Monai kipikichala kitanshi.)
BA EDUARDO* baambile’mba: “Naingilanga nkito yawama bingi mu kyalo kingi, kabiji nafolanga mali avula bingi. Pano byo natendekele kufunda Baibolo na Bakamonyi ba kwa Yehoba, naishile kuyuka kuba’mba nji na mwingilo wanema bingi wa kukwasha kisemi kyami kwikala na bulunda bwawama ne Lesa, kechi kwibamwenatu bya mu bwikalo ne. Onkao mambo, nafuukwilepo kubwela ku nzubo.”—Efi. 6:4.
2 Ba Eduardo bayukile kuba’mba kubwela kuji kisemi kyabo kukatokesha Yehoba ku muchima. Byonka byaubile ba Marilyn bo twisambilepo mu mutwe wafumako, ne ba Eduardo nabo batendekele kuwamisha jikwabo bulunda bwabo na ba mu kisemi kyabo. Kabiji kechi kyapelele kumwena bya mu bwikalo bakazhi babo ne baana ku mpunzha kwakatazha mwakumwena ne. Pano bamwenanga mu ka? Balongo ne banyenga mu kipwilo bakonsha kwibakwasha byepi?
3. Baana bekala byepi inge bansemi babo bafumapo?
3 Ba Eduardo baambile’mba: “Nayuka kuba’mba nalekelejile baana bami pa kimye kyo bakebelenga bingi kwibatangijila ne kwibamwesha butemwe. Kechi najinga nabo pa kuba’mba nebatangilenga mashimikila a mu Baibolo, kulombela nabo pamo, kwibakumbata, ne kukaya nabo ne.” (Mpitu. 6:7) Mwanabo wamukazhi mukulumpe aye Anna uvuluka’mba: “Neumvwanga kubula kuzhikijilwa kwikala pa nzubo pabula batata. Byo babwelele, twayukiletu byo bamwekanga pa meso ne jiwi jabo. Kechi nakasulukile byo bankumbachilemo ne.”
4. Mambo ka o kikatezha nsemi wamulume kutangijila bulongo kisemi kyanji inge wikala kwalepa?
4 Kabiji nsemi wamulume inge wafumapo kimulengela kubula kwingila bulongo mwingilo wanji wa kutangijila kisemi. Ba Ruby ba muka Eduardo baambile’mba: “Naingilanga mingilo yafwainwa bantu babiji, ingila nsemi wamukazhi ne wamulume, kabiji napijilwe kufuukula bintu byonse bya mu kisemi. Ba Eduardo byo babwelele pa nzubo, popo nayukile kunekenena kwa bwina Kilishitu byo kulumbulula. Nangwatu luno bimye bimo ndubamo kuba’mba bamwatawami po baji.” (Efi. 5:22, 23) Ba Eduardo banungilepo amba: “Baana bami babakazhi bapijilwe kuya na kulomba luusa ku bainabo. Atweba bansemi twaishile kuyuka kuba’mba twafwainwa kukwatankana ne kwikala bakumwenako ku baana betu, kabiji popo nafuunjile kutangijila kisemi mu jishinda ja bwina Kilishitu.”
5. Nsemi wamulume umo wawamishe byepi bulunda bwanji na kisemi kyanji bo aonawine byo afuminepo, kabiji ki ka kyafuminemo?
5 Ba Eduardo bebikileko kuwamisha bulunda na ba mu kisemi kyabo ne kwibakwasha kwikala na bulunda bwawama na Lesa. Baambile’mba: “Najinga na mwingilo wa kufunjisha bukine baana bami mu byambo ne mu byubilo. Kechi kwambatu amba natemwa Yehoba ne, bino ne kumwesha kino mu byo nguba. (1 Yoa. 3:18) Nanchi Yehoba wibapesheshe ba Eduardo pa byo baubile byamwesheshe lwitabilo mwi aye nyi? Mwanabo Anna waambile’mba: “Twatendekele kwibakasulukila jikwabo byo twamwene byo bebikilengako kwikala nsemi wawama, kabiji mwafumine byawama bingi. Kabiji byo twamwene batendeka kukanamina mingilo mu kipwilo, twaumvwine bingi bulongo. Ino ntanda yakebelenga kwitufumya kwi Yehoba. Bino twamwene bansemi betu byo batele muchima pa bukine, onkao mambo, ne atweba twatendekele kuba byo baubanga. Batata baambile amba kechi baketushapo jikwabo ne, kabiji kechi betushilepo jikwabo ne. Inge batata betushile jikwabo, kampe luno inge kechi nji mu jibumba ja Yehoba ne.”
6. Ñanyi kintu kyafunjile bansemi bamo mu kimye kya nkondo?
6 Mashimikila amo aamba’mba kimye kyajingako nkondo mu Balkans, baana ba Bakamonyi ba kwa Yehoba bajinga bingi na lusekelo nangwa kya kuba bwikalo bwakatezhe. Mambo ka? Mambo bansemi bayanga ku makito baikelenga pa nzubo na kufunjila pamo na baana babo, kukayila nabo pamo ne kwisamba nabo. Twakonsha kufunjilako ka? Kintu kyanema ku baana ke kwikala pamo na bansemi babo kechi kwibapa mali nangwa bya bupe ne. Kya kine, byonkatu byaamba Mambo a Lesa, baana bamwenamo bingi inge bansemi bebata muchima ne kwibafunjisha.—Mana 22:6.
7, 8. (a) Ñanyi kilubo kyuba bansemi bamo inge babwela? (b) Bansemi bakonsha kukwasha byepi baana babo kuleka kwibatala bibi?
7 Kyatamakotu ke kya kuba’mba bansemi bavula pa kubwela pa nzubo baana babo bebatala bibi. Bansemi bakonsha kwambila baana babo amba: “Anweba baana musantenga, nemubila bintu byavula bingi.” Nangwa byonkabyo, javula kilengela baana kuba bino ke kufumapo kwa bansemi. Pano bansemi bakonsha kuba byepi inge kyaikala bino?
8 Lombai kwi Yehoba kuba’mba emukwashe kuyuka kyo babena kubila byobyo. Kabiji pa kwisamba na ba mu kisemi kyenu, swai kuba’mba ne anweba kyomwaubile kibalengela kuba’mba bemutalenga bibi. Kulomba kwimulekelako mambo kufuma panshi ya muchima kwakonsha kwibakwasha. Inge benakwenu ne baana benu bamona byo mubena kwibikako kuba bintu byawama, bakayuka kuba’mba mwi bakishinka. Kwibikako ne kwibatekenya kukalengela kisemi kyenu kutendeka kwimutemwa ne kwimupa mushingi.
9. Mambo ka o twafwainwa kusekela mu byonka byo tuji nabyo?
9 Mutumwa Paulo waambile’mba, bena Kilishitu bakikulumpe inge kebakankalwe kumona mwakwikela, baana babo ne bankana babo bafwainwa “kwibabwezhezha byawama bansemi babo ne bankambo yabo.” Bino Paulo watundaikile bena Kilishitu bonse kusekela mu bintu byonka byo baji nabyo, ko kuba’mba kajo, bivwalo ne mwakulaala. Kechi twafwainwa kukoyokanga na kukeba bwikalo bwa ntentente nangwa na kukeba mali a kukekwashishamo kulutwe na lwendo ne. (Tangai 1 Timoti 5:4, 8; 6:6-10.) Pa ‘kukebela bintu ba mu nzubo yanji,’ mwina Kilishitu kechi wafwainwa kukebeshanga bunonshi bwa mu ino ntanda ibena kupita ne. (1 Yoa. 2:15-17) Kange tongolwe na “bulume bwa bujimbijimbi bwa bunonshi,” nangwa kuleka “bya kutabataba bya buno bwikalo” kulengela kisemi kyetu kubula ‘kukwachisha ku bumi bwa kine kine’ bwa mu ntanda ipya ya Lesa ya bololoke ne.—Mako 4:19; Luka 21:34-36; 1 Timo. 6:19.
10. Mambo ka o twafwainwa kuchinuzhukila kongolwa?
10 Yehoba wayuka kuba’mba tukeba mali. Bino mali kechi akonsha kwituzhikijila byonka bituzhikijila maana afuma kwi Lesa ne. (Sapwi. 7:12; Luka 12:15) Javula bantu balubako kuba’mba bwikalo ku bushiya bwa tulunga nako bwakatazha, kabiji kechi kilumbulula’mba muntu yense wayako ukanonka ne. Kwambatu kine, kuya ku kyalo kingi muji bizumba byavula bingi. Bavula baya na kwingijila ku byalo bingi javula pa kubwela bekala na nkongole ikatampe. Mu kifulo kya kwingijila Lesa saka bakasuluka, bekala bazha ba bobakongweleko mali. (Tangai Byambo bya Mana 22:7.) Kintu kya maana ke kuchinuzhuka kukongola mali.
11. Kulenga mutanchi wa bintu bya kupota kwakonsha kukwasha byepi kisemi?
11 Ba Eduardo pa kuba’mba batwajijile kwikala pamo na kisemi kyabo bayukile kuba’mba bafwainwe kwingijishanga bulongo mali. Abo ne bakazhi babo banembele mutanchi wa bintu bya kupota, byonkatu byo bakebeshenga kwapwa. Pa uno mutanchi kechi pajinga bintu bimo kisemi kyabo byo beyowanga kala ne. Bino bonse bakwatankene kabiji kechi bapota bintu byabula kunema ne.* Kya kumwenako, ba Eduardo baambile’mba: “Nafumishe baana bami ku sukulu ko napanga mali avula ne kwibatwala ku sukulu kwayanga bavula.” Abo ne kisemi kyabo balombanga kuba’mba bakatane nkito ikebalengelanga kwingila bulongo mingilo ya Lesa. Nanchi Yehoba wakumbwile milombelo yabo nyi?
12, 13. Nsemi wamulume umo ulama byepi kisemi kyanji, kabiji Yehoba wamupesha byepi pa kwibikako kwikala bwikalo bwepela?
12 Ba Eduardo bavuluka’mba: “Mu myaka itanshi ibiji bwikalo bwakatezhe bingi. Mali akepele bingi, kechi avujile kya kuba napotamo byonse byo nakebelenga ne, kabiji nakokanga bingi. Pano bino twatanwanga ku kupwila konse ne kuyila pamo mu mwingilo wa kusapwila na kisemi kyami.” Ba Eduardo bafuukwilepo kubula kutwela nkito ikebalengela kusha kisemi kyabo. Baambile’mba: “Mu kifulo kya kuya na kwingijila kwalepa, nafuukwilepo kufunda nkito yapusana pusana, kya kuba inge nkito imo yabula kumweka, natwela ikwabo.”
13 Na mambo a kuba’mba ba Eduardo bapainenga nkongole pachepache, bataine kuba’mba bapainenga mali avula kukila o bakongwele. Bino ba Eduardo bamwene’mba kijitu bulongo mambo kuba bino kwibalengelanga kwikala na kimye kya kwingijila Yehoba pamo na kisemi kyabo. Ba Eduardo baambile’mba: “Luno mfola mali acheche kukila o nafolanga ku bushiya bwa tulunga. Pano bino kechi twakilalapo na nzala ne. ‘Kuboko kwa Yehoba kechi kwaipipa’ ne. Kabiji twafukwilepo ne kutendeka bupainiya. Kabiji bwikalo bwapelako, bukomo bwa kyalo byo bwawamine.”—Isa. 59:1.
14, 15. Bisemi byakonsha kuba byepi inge bakilongo kebebatundaike kukebesha mali kukila kupopwela Lesa, kabiji ñanyi bintu bifumamo inge mwaikala bakumwenako bawama?
14 Mu mapunzha avula bantu balanguluka’mba bafwainwa kupanga bakilongo ne balunda nabo mali ne bya bupe. Ba Eduardo balumbulwile’mba: “Tumvwa bingi bulongo kupana bya bupe kabiji kyo kisho kyetu.” Banungilepo’mba: “Bino paji po twafwainwa kupelela. Nebalumbulwila bulongo bakilongo mu jishinda jibula kwibafichisha ku muchima kuba’mba nkebakwashanga kufika po nakonsha kupelela, bino kechi nkalekelela ba mu nzubo yami, ne kubula kwibakwasha kwikala na bulunda bwawama ne Yehoba ne.”
15 Bakilongo bakonsha kumvwa bibi ku muchima inge bamona mulongo wabo ye baketekela kuba’mba ye wakonsha kwibakwasha wafuukulapo kubula kuya na kwingijila ku kyalo kingi, nangwa wasalapo kubwela kufuma ku kyalo ko engijila pa kuba’mba ekalenga pamo na kisemi kyanji. Bamo bebambila’mba bakanama. (Mana 19:6, 7) Anna mwana ba Eduardo waambile’mba: “Inge twakana kusankilapo bintu bya ku mupashi na mambo akukeba bya ku mubiji, bakilongo mu kuya kwa moba bamona byo twanemeka bwikalo bwa bwina Kilishitu. Pano bakonsha kwitumona byepi inge twibomvwina?”—Esakanyaiko 1 Petelo 3:1, 2.
16. (a) Muntu wakonsha byepi ‘kwijimbaika na ndangulukilo yatama’? (Yako. 1:22) (b) Kufuukula kwa mutundu ka Yehoba ko apesha?
16 Nyenga umo byo afikiletu mu kyalo muji bunonshi kwakubula bamwata wanji ne baana, wabujile bakulumpe mu kipwilo kuba’mba: “Twasankilapo bintu byavula bingi pa kuba’mba amiwa ngiye kuno. Bamwata wami belekejilepo ne bukulumpe mu kipwilo. Naketekela Yehoba usakupesha byo twafuukula.” Yehoba kimye kyonse upesha byonse byo tufuukula bimwesha lwitabilo mwi aye, pano wakonsha kupesha byepi bintu byo twafuukula byapusana na kyaswa muchima wanji, kikatakata inge byalengela muntu kuleka mingilo ya mu kipwilo?—Tangai Bahebelu 11:6; 1 Yoano 5:13-15.
17. Mambo ka o twafwainwa kukebela lutangijilo lwa Yehoba saka tukyangye kufuukula bintu, kabiji twakonsha kuba byepi bino?
17 Kebainga lutangijilo lwa Yehoba saka mukyangye kufuukula nangwa kutendeka bintu. Kechi kukeba lutangijilo panyuma ya kufuukula ne. Lombai mupashi wazhila, maana ne lutangijilo. (2 Timo. 1:7) Ishikishai anweba bene amba: ‘Nenengezha kukokela Yehoba mu bintu bya mutundu ka? Nakonsha kumukokela ne mu bimye bya lumanamo nyi?’ Inge byo ibyo, nanchi mwipana kumukokela nangwa kya kuba kuba bino kwavwangamo kupezhako bwikalo bwenu nyi? (Luka 14:33) Ipuzhai bakulumpe mu kipwilo kwimubulako mafunde a mu Binembelo, kabiji mweshai lwitabilo ne kuketekela mwi Yehoba walaya kwitukwasha inge twalondela lujimuno lwanji. Bakulumpe mu kipwilo kechi bakemufuukwilako ne, bino bakonsha kwimukwasha kufuukula bikemulengela kwikala na lusekelo.—2 Ko. 1:24.
18. Ñanyi uji na mwingilo wakukwasha kisemi, kabiji mu bintu bya mutundu ka bakwabo mo bakonsha kumukwasha?
18 Yehoba ukeba mitwe ya bisemi kukwasha ba mu nzubo yabo kimye kyonse. Twafwainwa kusanchilanga ne kulombelako balama bisemi byabo bulongo kwakubula kusha benakwabo ne baana babo nangwa kya kuba bakwabo bebabula kuba bino. Mu bintu biponakotu bine, nabiji bikunkukwila nangwa bikola bipulumukatu ke bimye bena Kilishitu bakine byo bafwainwa kwimwesha butemwe ne lusa. (Nga. 6:2, 5; 1 Pe. 3:8) Nanchi mwakonsha kukwasha mukwenu mwina Kilishitu mu bintu bipulumukatu, nangwa kumukwasha kutwela nkito konkako ko mwikala nyi? Inge ibyo, mukamukwasha kukepeshako bijikila bilengela kusha kisemi ne kuya na kwingijila kwalepa.—Mana 3:27, 28; 1 Yoa. 3:17.
19, 20. Mambo ka bena Kilishitu o bafwainwa kuketekela kuba’mba Yehoba ukebakwasha?
19 Binembelo bitutundaika’mba: “Mwikale babula kutemwa mali, sekelainga mu bintu byonka byo muji nabyo, mambo Lesa walaya amba: ‘Kechi nkakusha nangwa kukulekelela ne.’ Onkao mambo, tukosa ne kwamba amba: ‘Yehoba ye nkwasho wami; kechi nchine ne, muntu angube ka?’” (Hebe. 13:5, 6) Tuba byepi bino mu bwikalo bwetu?
20 Mukulumpe mu kipwilo waingila myaka yavula wikala mu kyalo mwakatazha bwikalo waambile’mba: “Bantu javula bamba pa lusekelo luji na Bakamonyi ba kwa Yehoba. Kabiji bamona ne kuba’mba nangwatu Bakamonyi bayanda nabo baji bingi na lusekelo, kabiji bavwala bulongo kukila bantu bavula.” Kino kibena kumwesha bukine bwa mulaye wa kwa Yesu ku boba bakeba Bufumu patanshi mu bwikalo bwabo. (Mat. 6:28-30, 33) Kya kine, Yehoba, Shetu wa mwiulu wimutemwa bingi, kabiji ukeba anweba ne baana benu kwikala bulongo. “Meso a Yehoba apitañana pano pa ntanda ponse amba: Nebamweshe bulume bwami abo banketekela na muchima yensetu.” (2 Moba 16:9) Lesa witupa mikambizho kuba’mba tumwenemo atweba bene inge twiilondela. Pa ino mikambizho paji ne yaamba pa bwikalo bwa kisemi ne pa bya kwibamwena bya mu bwikalo. Inge twiilondela, tumwesha byo twamutemwa ne kumuketekela. Mambo “kutemwa Lesa kulumbulula amba tulondelenga mikambizho yanji; kabiji mikambizho yanji kechi yakatazha ne.”—1 Yoa. 5:3.
21, 22. Mambo ka o mwasajilapo kutwajijila kumwesha byo mwaketekela mwi Yehoba?
21 Ba Eduardo baambile’mba: “Nayuka kuba’mba kechi nakonsha kubwezha kyokya kimye kyonashile benakwami ne baana bami ne. Bino kechi ndeka kwilangulusha kumbwezha panyuma ne. Bakwetu bavula mo twaingijilanga banonka bingi, pano bino kechi baji na lusekeo ne. Bisemi byabo biji na makatazho avula bingi. Pa kuba atweba mu kisemi kyetu tuji bingi na lusekelo. Kabiji kindetela bingi lusekelo pa kumona balongo bayanda baji mu kino kyalo batangizhako bya ku mupashi mu bwikalo bwabo. Atweba bonse twimwena bukine bwa mulaye wa kwa Yesu.”—Tangai Mateo 6:33.
22 Kosai! Salaipo kukokela Yehoba ne kumuketekela. Mwakonsha kwikala mutwe wa kisemi wawama inge mwatemwa Yehoba, ne benakwenu, ne baana benu. Kikafumamo, mukemwena kuba’mba: ‘Yehoba ye nkwasho wenu.’
^ par. 1 Mazhina apimpulwa.
^ par. 11 Monai mutwe wa kuba’mba: “How to Manage Money,” uji mu Labainga! wa Kizungu wa September 2011.
“Meso a Yehoba aji konse konse, saka atala pa batama ne pa bawama.”—MANA 15:3.
1, 2. Kwitutalatala kwitala Yehoba kwapusana byepi na bingila makamela a mu mikwakwa?
MU BYALO byavula, kafulumende wingijisha makamela kumona bibena kwenda myotoka mu mikwakwa ne kukopa inge kwamweka mapuso. Ano makamela akopa ne badalaivwa banyema inge bapunka muntu. Kabiji byo akopa bikwasha kafulumende kwibakwata. Na mambo a ano makamela, kyapela bingi bambanzhi kwibakwata inge balenga mambo.
2 Baibolo wamba’mba: “Meso a Yehoba aji konse konse.” (Mana 15:3) Nanchi kino kibena kulumbulula’mba, Yehoba meso anji aji konse konse na kumona balala mizhilo nyi? Abya upembelatu kwitukambula inge twauba bilubo nyi? Ine. (Yele. 16:17; Hebe. 4:13) Yehoba utalatala mambo witutemwa kabiji ukeba kwituzhijila kuba’mba twikalenga na lusekelo.—1 Pe. 3:12.
3. Tusakwisamba pa ñanyi bintu bitanu mwitulamina Yehoba?
3 Ki ka kyakonsha kwitulengela kuyuka kuba’mba Lesa witutalatala mambo witutemwa? Twayai twisambe pa byo oba bino. Uba bino (1) kupichila mu kwitujimunako inge twatendeka kwikala na miteeto yatama, (2) kupichila mu kwitololako inge twatamisha, (3) kupichila mu kwitutangijila na mafunde a mu Baibolo, (4) kupichila mu kwitukwasha inge tuji mu bya malwa, ne (5) kupichila mu kwitupesha inge wamona byawama mwi atweba.
4. Mambo ka Yehoba o ajimwijileko Kaina saka akyangye kulenga mambo?
4 Patanshi twayai twisambe pa bitujimunako Lesa inge twatendeka kwikala na miteeto yatama. (1 Moba 28:9) Pa kuba’mba tuyuke byo oba bino pa kwitulama, twayai tumone byo aubile kimye Kaina kyo ajinga na “bukaji bukatampe,” byo abujile kutalwa bulongo kwi Lesa. (Tangai Ntendekelo 4:3-7.) Yehoba wajimwineko Kaina kuba’mba usakulenga mambo umvwe abule kwaluluka ne kutendeka kuba byawama. Kyajinga nobe ‘bubi bwamubelamina ku kibelo.’ Lesa wamwipwizhe’mba, “Pakuba obewa wafwainwa kwibushinda” nyi? Lesa wakebelenga Kaina kumvwina lujimuno lwanji pa kuba’mba ‘etabilwe’ kwi aye. Inge Kaina wakokejile byo bamujimwineko kwi Lesa, inge waikele na bulunda bwawama ne aye.
5. Mu ñanyi mashinda Yehoba mo etujimwinako pa miteeto yatama yo twakonsha kwikala nayo?
5 Nga mu ano moba kiji byepi? Meso a Yehoba amona biji mu muchima wetu. Kechi twakonsha kufya miteeto ne biji mu muchima wetu bitulengela kuba bintu bimo ne. Lesa witutemwa ukeba’mba twendenga mu mashinda a bololoke. Bino kechi witukanjikizha kuleka byo tuba ne. Kupichila mu Mambo anji, Baibolo, witujimunako inge ketube bintu biketulengala kulenga mambo. Uba byepi bino. Pa kutanga Baibolo pa juba pa juba, twakonsha kutanapo kishinka kyakonsha kwitukwasha kushinda miteeto yatama. Kabiji mabuku etu a bwina Kilishitu nao etulengela kuyuka bya kupwisha lukatazho. Pa kupwila kwa kipwilo napo tutambwila lujimuno lwa pa kimye kyafwainwa.
6, 7. (a) Ñanyi bintu bitunengezhezha Yehoba bimwesha kuba’mba wimuta bingi muchima? (b) Mumwenamo ka mu kwimuta muchima kwa kwa Yehoba?
6 Lujimuno lonse luji mu Baibolo lumwesha bitutemwa Yehoba ne byo etuta muchima pa muntu pa muntu. Kya kine, Baibolo, mabuku anengezha jibumba ja Lesa ne lujimuno lo tumvwa pa kupwila lwakwasha bantu bavula bingi. Nangwa byonkabyo, Yehoba wimusashijila kupichila mu ano mashinda kuba’mba mutengako muchima ku Mambo anji akonsha kwimukwasha kuwamisha muchima wenu. Kino kimwesha Yehoba byo emutemwa.
7 Pa kuba’mba tumwenemo mu bitujimunako Lesa, patanshi twafwainwa kuyuka kuba’mba wituta bingi muchima. Ne kukokela lujimuno lwa mu Mambo anji, ne kwibikishako kushinda milanguluko yatama ifichisha Lesa ku muchima. (Tangai Isaya 55:6, 7.) Inge twaumvwina luno lujimuno tukefumya mu makatazho avula. Pano kyakonsha kwikala byepi inge twatwajijila na muteeto watama? Shetu witutemwa wakonsha kwitukwasha byepi?
8, 9. Lujimuno lwa kwa Yehoba lo apana kupichila mu bakalume banji lumwesha byepi byo etuta muchima? Ambai kyamwekele.
8 Kwitololako kwi Yehoba kwitulengela kuyuka kuba’mba wituta bingi muchima. (Tangai Bahebelu 12:5, 6.) Kya kine kuba’mba kechi tumvwa bulongo pa kwitufundako nangwa kwitujimunako ne. (Hebe. 12:11) Bino akilangulukai pa bilangulukapo ubena kwitujimunako. Wafwainwa kuyuka byo tubena kuba byakonsha konauna bulunda bwetu ne Yehoba Lesa. Kabiji wafwainwa kulanguluka ne pa byo tusakwiumvwa. Kabiji umonapo ne kimye kya kunengezha bya kwitukwasha kwingijisha Baibolo pa kuba’mba tumone byo twafwainwa kupimpula bwikalo bwetu pa kuba’mba butokeshenga Lesa ku muchima.
9 Kya kumwenako, mulongo umo wajinga na muteeto wa kutamba bya mulekese saka akyangye kufunda bukine. Byo afunjile bukine, walekele uno muteeto. Pano bino mu muchima wakijinga na mujojo wa kukeba kuba bino. Byo apotele foni, watendekele jikwabo uno muteeto wanji watama wa kutamba byamulekese pa intaneti. (Yako. 1:14, 15) Watambanga bya mulekese pa uno foni wanji. Juba jimo, byo basapwijilenga kwingijisha mafoni, wapeleko mukulumpe mu kipwilo foni wanji. Pa foni paishile misabilo mutanwa byamulekese. Ponkapotu mukulumpe mu kipwilo wafunjileko uno mulongo. Uno mulongo waumvwijile luno lujimuno, ne kuleka kikupu muteeto wanji wakutamba byamulekese. Tumusanchila bingi Shetu wa mwiulu umona ne mambo otulenga mu bufyamfya ne kwitukwasha pa kuba’mba tubule kutwajijila.
10, 11. (a) Tumwesha byepi kuba’mba tukeba Lesa kwitutangijila? (b) Kisemi kimo kimwenejile byepi buneme bwa kulondela lutangijilo lwa Yehoba?
10 Nyimbi wa masalamo waimbile kwi Yehoba amba: “Mukantangijilanga na mana enu.” (Sala. 73:24) Inge ke tukebe lutangijilo, twafwainwa ‘kuvulukanga’ Yehoba kupichila mu kutanga Mambo anji ne kumona byo abena kulanguluka pa byo byo bintu. Kulondela mafunde a mu Baibolo kwitulengela kwikala na bulunda bwawama ne Lesa, kabiji kimye kimo kwitukwasha ne kumona mwakumwena bya mu bwikalo.—Mana 3:6.
11 Kya kumwenako, njimi umo ne bakazhi banji, ne baana banji bavula baikalanga ku mpunzha ya mitumba ko basonkelanga fwamu mu kyalo kya Philippines. Aye ne benakwanji baingilanga mwingilo wa bupainiya. Juba jimo bakuminye bingi mwina fwamu byo ebatumijile nkalata ya kwibabula’mba bafwainwa kufumapo pa fwamu. Mambo ka? Bebabepejile’mba boba bintu kwakubula bukishinka. Nangwa kya kuba uno mulongo walangulukilenga ko basakuya na kwikala na kisemi kyanji, waambile’mba: “Yehoba usakwitumwena. Ye witulama kimye kyonse nangwa bintu byakatazha byepi.” Uno mulongo waketekejile mwi Yehoba. Panyuma ya kupitapo moba bebabujile’mba kechi basakufumapo pa fwamu ne. Ki ka kyalengejile? Mwina fwamu wamwene byubilo byabo byawama. Kino kisemi kya Bakamonyi balondela mafunde a mu Baibolo batwajijile kumwesha mushingi ne kwikala bamutende nangwa kya kuba bebabepejile. Mwina fwamu waumvwine bingi bulongo pa kumona bino, kya kuba wibachibijileko ne mpunzha ikwabo kuba’mba bajimengamo. (Tangai 1 Petelo 2:12.) Kya kine, Yehoba witutangijila kupichila mu Mambo anji ne kwitukwasha kuyuka bya kuba mu bimye bya makatazho.
12, 13. Ñanyi bintu byakonsha kwimulengela kutendeka kulanguluka’mba Lesa kechi umona byo mbena kuyanda ne?
12 Kimye kimo meseko nangwa makatazho kechi apwa bukiji ne. Nabiji kumanama na kikola kibula kupwa, kumanyikwa ku ba mu kisemi, nangwa kwitumanyika ku balwanyi. Kabiji kintu kimo kikatazha bingi kuchinchika ke kwikatazha na mukwetu wa mu kipwilo.
13 Kya kumwenako, byambo byatama bimwambila wa mu kipwilo byakonsha kwimukozha bingi ku muchima. Mwakonsha kwamba’mba: “Kuñambila byatama bibye mu jibumba ja Lesa.” Kikatakata inge ao mulongo uba byo byo babena kumupa mingilo yavula mu kipwilo kabiji bantu bavula bamuketekela bingi. Mwakonsha kutendeka kulanguluka’mba: ‘Pano kyaikala byepi bibye? Nanchi kine Yehoba umona byo oba nyi? Nanchi kine ukamubapo kimo?’—Sala. 13:1, 2; Ha. 1:2, 3.
14. Ñanyi kishinka kimo kyakonsha kulengela Lesa kuswisha balongo betu ba bwina Kilishitu kwitufundako kyakosa?
14 Yehoba wakonsha kwikala na bishinka byakonsha kumulengela kubula kubapo kimo. Kya kumwenako, mwakonsha kulanguluka’mba mukwenu ye watamisha, pano bino Lesa wakonsha kwibimwena mungi. Kwi aye kimo kimye yenu mwatamisha. Byambo byakonsha kwimukozha ku muchima, byakonsha kwikala bya kwimufundako pa kintu kyo mwafwainwa kulangulukapo bulongo. Mu jishimikila ja bwikalo ja Mulongo Karl Klein wajinga wa mu Jibumba Jitangijila waambapo pa kimye Mulongo J. F. Rutherford kyo amusanzhilemo. Pa kupitapo kimye Mulongo Rutherford waimwine Mulongo Klein na lusekelo amba, “Byepi ba Karl!” Bino Mulongo Klein kumuchima wakikolelenga pabyo amwambijile, onkao mambo, wakumbwiletu kya na mukose mukose. Mulongo Rutherford byo amwene kuba’mba Mulongo Klein wanzhingila, wamujimwineko kuba’mba Daibolo usakumushukilwa. Pa kupitapo moba, Mulongo Klein wanembele’mba: “Inge twazhingijila mulongo kikatataka inge witukwasha, twikala mu kizumba kya kufwa mu bitewa bya kwa Daibola.”*
15. Ñanyi kintu kyo twafwainwa kuvulukanga pa kuba’mba tupembelelenga saka twatekanya Yehoba kwitukwasha mu bimye byakatazha?
15 Tukeba bya malwa nangwa makatazho kupwa bukiji. Bino kyanema bingi kutekanya. Inge mubena kwendesha motoka pano mwafika po yavula kyakuba ibena kwenda pachepache, kabiji kechi mwayuka ne kimye kyo musakufika ko mubena kuya ne. Inge mwazhingila ne kukeba jishinda jikwabo, mwakonsha kulubilamo ne kutaya kimye kyabaya kukila inge mwaji kutekanya ne kupembela. Kyo kimotu, inge ke tulondela mafunde a mu Baibolo, Yehoba uketukwasha kuchinchika.
16. Mambo ka Yehoba kimye kimo o aswishisha kuba’mba tupite mu makatazho?
16 Yehoba wakonsha kuleka bimye byakatazha kutwajijila kuba’mba tufunjileko kimo. (Tangai 1 Petelo 5:6-10.) Lesa kechi ye uleta makatazho ne. (Yako. 1:13) “Mulwanyi wenu aye Diabola” ye uleta bya malwa. Bino Lesa wakonsha kuswisha lukatazho kuba’mba lwimulengele kukosesha bulunda bwenu ne aye. Lesa umona byo tuyanda, kabiji ‘wituta bingi muchima,’ onkao mambo, kwashalatu “kakimye kacheche” kuba’mba afumyepo makatazho onse. Nanchi mumusanchila Yehoba pa byo emuta muchima mu bimye bya meseko ne kushiinwa kuba’mba usakwimumwena jishinda ja kufuminamo nyi?—2 Ko. 4:7-9.
17. Mambo ka Yehoba o atajilatajila mu michima ya bantu bonse?
17 Kyapelako, Lesa umona byonse byo tuba mu bwikalo bwetu na mulanguluko wawama bingi. Kupichila mwi ngauzhi Hanani, Lesa waambijile Mfumu Asa amba: “Meso a Yehoba apitañana pano pa ntanda ponse amba: Nebamweshe bulume bwami abo banketekela na muchima yensetu.” (2 Moba 16:9) Yehoba ‘ukemumwesha bulume bwanji’ inge mwatwajijila kuba byaoloka.
18. Mambo ka o twafwainwa kushiinwa kuba’mba Yehoba uketupesha inge ketube byawama? (Monai kipikichala kitanshi.)
18 Lesa ukeba atweba ‘kukeba byawama,’ ne ‘kutemwa byawama’ ne ‘kuba byawama’ pa kuba’mba ‘aketubile lusa.’ (Amo. 5:14, 15; 1 Pe. 3:11, 12) Yehoba ulama baoloka ne kwibapesha. (Sala. 34:15) Akilangulukai pa banabakazhi Bahebelu bapapishanga, ba Shifula ne Puwa. Bena Isalela byo bajinga mu buzha mu Ijipita, bano banabakazhi babiji bachinanga Lesa kukila Felo wibakambizhe kwipaya baana babalume pakupapisha banabakazhi Bahebelu. Kyamweka jiwi ja mu muchima ja bano banakazhi bakamwanga Lesa jibalengejile kupulusha baana babalume basemanga Bahebelu. Shifula ne Puwa mu kuya kwa moba, Lesa wibapele baana. (Lupu. 1:15-17, 20, 21) Yehoba wamwene byubilo byabo byawama. Kimye kimo twakonsha kumonanga nobe kafwako umona bintu byawama byo tuba ne. Bino Yehoba umona bintu byawama byonse byo tuba kabiji uketupesha.—Mat. 6:4, 6; 1 Timo. 5:25; Hebe. 6:10.
19. Nyenga umo wayukile byepi kuba’mba Yehoba umona byawama byo tuba?
19 Nyenga umo mu kyalo kya Austria washiinwe kuba’mba Lesa umona kwibikako kwanji. Uno nyenga watambwile keyala ya mwanamukazhi wamba mulaka wa ku Hungary mambo naye mwina Hungary. Wayile pa nzubo ya uno mwanamukazhi, pa bino kechi watainepo muntu ne. Wabweleleko bimye byavula bingi kwakubula kutapo bantu ne. Pa bimye bimo wayukanga kuba’mba pa nzubo paji bantu, bino kafwako wakumbulanga ne. Nangwa byonkabyo, washanga mabuku ne makalata ne nambala ya foni. Byo papichile mwaka umo ne kichika, wabweleleko jikwabo bimye byavula ku nzubo ya uno mwanamukazhi. Juba jimo uno mwanamukazhi washinkwileko. Wamutambwijile na lusekelo amba: “Batwele mwane, natanganga mabuku onse o mwashanga, kabiji nemupembejilenga. Uno mwanamukazhi watomenenga muchi wa kansa kabiji kechi wakebanga kwisamba na bantu ne. Nyenga watendekele kumufunjisha Baibolo. Kwambatu kine, Lesa wapesheshe uno nyenga pa kwibikako kwanji.
20. Mwiumvwa byepi pa bimulama Yehoba?
20 Yehoba umona byonse byo muba kabiji ukemufweta. Inge mwavuluka’mba Lesa ubena kwimutala, kange mulangulukenga’mba ubena kukebakeba tubilubo byonka bingila makamela o babika mu mikwakwa ne. Pakuba mwafwainwa kwiumvwanga kufwenya kwipi ne Lesa wimuta bingi muchima.
^ par. 14 Jishimikila ja bwikalo ja Mulongo Klein jiji mu Kyamba kya Usopa kya Kizungu kya October 1, 1984.
BINEMBELO byaamba pa bantu bavula bingi batabwile bivwalo byabo na mambo a bintu bimo bibamwekejile. Bantu batanga ano mashimikila mu ano moba kechi bakonsha kuyuka mo kyatala ne. Bino Bayudea bakala abo kuba bino kwamweshanga kupelelwa, bulanda, bumvu, bukaji ne majilo.
Kya kumwenako, Lubenyi “watabawile bivwalo byanji” mambo jishinda jo alangulukile kupulushishamo nkasanji Yosefwa jakankelwe kwingila, Yosefwa bamupoteshe mu buzha. Shabo Yakoba naye “watabawile bivwalo byanji” pa kumona’mba mwananji Yosefwa bamuja ku nyama mukaji. (Nte. 37:18-35) Yoba ‘watabawile kivwalo kyanji’ byo bamubujile kuba’mba baana banji bonse bafwa. (Yoba 1:18-20) Muluwe ne “bivwalo byanji saka byatabaulwa” wayile kwi Eli Ñanga Mukatampe na kumubula kuba’mba bena Isalela bebashinda ku nkondo, ne baana benu bababalume babiji bebepaya kabiji bebangata ne jikwachi ja lulayañano. (1 Sam. 4:12-17) Yosiya “watabawile bivwalo byanji” byo bamutangijile Mizhilo yamulengejile kuyuka mizhilulwila ya bantu banji.—2 Mfu. 22:8-13.
Kimye kyo batotolwesheshenga Yesu, Kaifasa Ñanga Mukatampe watabwile “kivwalo kyanji kya peulu” byo aumvwine byambo byo alangulukile amba Yesu wauba mwenga Lesa. (Mat. 26:59-66) Mu kisho kya Bayudea mwajinga mukambizho wa kuba’mba yense waumvwa jizhina ja Lesa na kubiwa mwenga wafwainwa kutabula kivwalo kyanji pa kyaji. Panyuma ya konaunwa kwa nzubo ya Lesa ya mu Yelusalema, mu kino kisho baletelemo mukambizho wa kuba’mba, “yense waumvwa jizhina ja Lesa na kubiwa mwenga mu ano moba wafwainwa kutabula kivwalo kyanji pa kyaji, inge wabula kuba bino, bakwabo bakebitabaula byashalatu ke misakila.”
Nangwa byonkabyo, kutabula bivwalo kechi kwanemene kwi Lesa ne, kanatu akwa kwamweshanga bulanda bwa kine. O ene mambo, Yehoba o aambijile bantu banji amba, ‘mutabaule michima yenu, kechi bivwalo byenu ne. Mwalulukile kwi amiwa.’—Yoe. 2:13.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn pp. 42-43 Kwibachina Ne!***
Lwimbo Nambala 33
Kwibachina Ne!
(Mateo 10:28)
1. Bantu bami, iyekai, kusapwila Bufumu.
Kuchina mulwanyi ne. Bonsetu ba bukine
Yukai’mba Kilishitu, wamwelele pa ntanda,
Ye ukakasa Satana, ne kupulusha bantu.
(Kolasi)
2. Nangwatu balwanyi benu, kebemutale bibi,
Nangwa bemwendeleka, Kukeba kwimongola.
Moyo ne, nzhita yakwami, nangwa bemumanyike,
Bakishinka nkebalama poso ne byo nkashinda!
(Kolasi)
3. Kechi nemulubako ne; Yami jikebo jenu.
Nangwa kya kuba mwafwa, Lufu lo nkelushinda.
Babula kwipaya mweo kechi mwibachine ne.
Bakishinka ne ku mpelo; Bo bo nkapa kilambu!
(KOLASI)
Moyo ne, Batemwe bami,
Nangwa bemuchinyishe.
Nkalamanga bakalume
Bo natemwa kya kine.
(Monai ne Mpitu. 32:10; Ne. 4:14; Sala. 59:1; 83:2, 3.)
^ ***sn p. 157 Mukebai Lesa Mupuluke***
Lwimbo Nambala 133
Mukebai Lesa Mupuluke
(Zefwaniya 2:3)
1. Byalo bitanchika,
Kulwisha Mwana Lesa.
Yehoba waamba amba
Bufumu bwabo bwapwa.
Kimye kyabo kyapwa;
Ke Bufumu bwa Lesa.
Yesu ukatapa balwanyi.
Kechi ukabanda ne.
(Kolasi)
2. Bantu batendeka
Kumvwa mambo awama.
Bantu bene besajile
Kuteleka nangwa ne.
Meseko avula,
Kange tumvwe moyo ne.
Yehoba ulama bakwanji;
Umvwa kujila kwetu.
(KOLASI)
Kebai Lesa bo bumi,
Ketekelai mwi aye.
Saka mukeba
Ne bololoke,
Kwashai bumfumu bwanji.
Lesa po akemukwasha
Na ngovu yanji.
(Monai ne 1 Sam. 2:9; Sala. 2:2, 3, 9; Mana 2:8; Mat. 6:33.)
^ ***sn p. 98 “Vuzhai Lwitabilo Lwetu”***
Lwimbo Nambala 81
“Vuzhai Lwitabilo Lwetu”
(Luka 17:5)
1. Anwe Yehoba, ke twaoloka ne,
Michima yetu yuba byatama.
Kujipo ne bubi bwitufikila—
Bwa kukankalwa kwimwitabila.
(Kolasi)
2. Lwitabilo lwetu lwimuwamina.
Twayuka mba mukafuma mfweto.
Lwitabilo lo lwituzhikijila.
Twaketekela moba akeya.
(KOLASI)
Tuvuzhizhai lwitabilo Lesa.
Kine tukwashai twakajilwa.
Vuzhainga lwitabilo mu lusa.
Mutotwe mu byambo ne byubilo.
(Monai ne Nte. 8:21; Hebe. 11:6; 12:1.)
^ ***sn p. 156 Lwimbo wa Kushinda***
Lwimbo Nambala 132
Lwimbo wa Kushinda
(Kulupuka 15:1)
1. Mwimbe kwi Yehoba ye watumbijikwa bingi.
Wataya bena Ijipita mu kalunga.
Totai Yehoba,
Kechi kuji mukwabo ne.
Yehoba jo janji,
Aye washindañana.
(Kolasi)
2. Monai bantu bamulengulula Yehoba
Nangwa bakila Felo, kikebatamina.
Lufu lo lwabo;
Bakafwa pa Amagedonyi.
Bakayuka mba ji
zhina janji Yehoba.
(KOLASI)
Yehoba Lesa, Ye Wakila,
Kufuma ku kala yenu umo,
Katataka mwipaye balwanyi
Ne kuzhijika jizhina.
(Monai ne Sala. 2:2, 9; 92:8; Mala. 3:6; Lum. 16:16.)
^ ***sn p. 73 Twi ba kwa Ñanyi?***
Lwimbo Nambala 62
Twi ba kwa Ñanyi?
(Loma 14:8)
1. Mwi bantu ba ñanyi?
Mukokela Lesa ka?
Ye mulomba ye nkambo yenu.
Mutotai; lesa wenu.
Kechi babiji ne;
Bonse babiji konsha
Mwibatemwa pa kimye kimo ne.
Bukishinka bukepa.
2. Mwi bantu ba ñanyi?
Mukokela Lesa ka?
Kuji watama ne wakine,
Salaipo ye mukeba.
Musaka kutota
Yenkaye Kesala nyi?
Inyi kutota Lesa wakine
Mu kuba byo akeba?
3. Ne wa kwa ñanyi mi?
Nkokelanga Yehoba.
Ñingijilanga wa mwiulu;
Ngubanga byo nachipile.
Aye wampotele;
Namwingijilangatu.
Lufu lwa Mwananji lwitukuula;
Namutotanga jonse.
(Monai ne Yosh. 24:15; Sala. 116:14, 18; 2 Timo. 2:19.)
^ ***sn p. 125 Kwikala Balunda na Yehoba***
Lwimbo Nambala 106
Kwikala Balunda na Yehoba
(Salamo 15)
1. Wenu ñanyi Lesa,
utwela mu tente?
Ñanyi wa kwenu? Wimuyuka?
Wimuketekela?
Bonse bomvwa Mambo,
ne kwimwitabila,
Aba bonsetu bakishinka,
bayuka bukine.
2. Wenu ñanyi Lesa,
wiya kwi anweba?
Ñanyi wimusangajikisha,
mwayuka jizhina?
Bonse bemutota,
ne kumvwina Mambo,
Ke ba michima ya kishinka,
ne mu byambo byabo.
3. Twimupa bisendwa,
kabiji tulomba,
Twaletwa kwipi, mu butemwe,
ne kwitulamatu,
Twi balunda nenu.
Bulunda bukose.
Yenu bonka balunda netu,
bo twayukishatu.
(Monai ne Sala. 139:1; 1 Pe. 5:6, 7.)
^ ***sn pp. 28-29 “Yehoba ye Kafunga Wami”***
Lwimbo Nambala 22
“Yehoba ye Kafunga Wami”
(Salamo 23)
1. Yehoba Kafunga wami;
Mambo ka kuchiina?
Awa ulamatu mikooko
Ukeivulukanga.
Untangijila ku mema,
Upesha mweo wami.
Na jizhina janji umbula
Mashinda aoloka.
Na jizhina janji umbula
Mashinda aoloka.
2. Ñendatu bunke mu mfishi,
Kechi nchina kibi ne.
Nji na Kafunga Mukatampe;
Undama na mukombo.
Unshinga manyi ku mutwe;
Katomeno wayuzha.
Lusa lwanji lukandondela,
Nzubo yanji nkekala.
Lusa lwanji lukandondela,
Nzubo yanji nkekala.
3. Kafunga wami wa maana!
Ntota na lusekelo.
Nkambanga pa kifyele kyanji
Ku bapasha mikooko.
Nkalondela Mambo anji,
Ne mu mashinda anji.
Nkamwingijilangatu aye,
Pa juba ne pa juba.
Nkamwingijilangatu aye,
Pa juba ne pa juba.
(Monai ne Sala. 28:9; 80:1.)
^ ***sn p. 112 “Mutompai, Mumone byo Awama Yehoba”***
Lwimbo Nambala 95
“Mutompai, Mumone byo Awama Yehoba”
(Salamo 34:8)
1. Kwingijila aye Lesa;
Twikunemeka kyabaya.
Twingile papelela bulume,
Tusapwile ku bavula.
(Kolasi)
2. Ba mu mwingilo wa jonse,
Baji na mfweto yavula.
Byo baketekelatu mwi Lesa,
Basekelatu mu byonse.
(KOLASI)
Lesa witwita: ‘Tumutompe
Tumone byo awama.’
Kumunemeka muji mfweto,
Twayuka pa kupela.
(Monai ne Mako 14:8; Luka 21:2; 1 Timo. 1:12; 6:6.)
^ ***sn p. 81 Mbulai Ñendelo Yenu***
Lwimbo Nambala 69
Mbulai Ñendelo Yenu
(Salamo 25:4)
1. Twakonkana Yehoba Lesa wetu,
Twilutambwila lwito lwenu.
Byambo byenu kyo kyeya mu jishinda,
Mo muji mafunjisho enu.
(Kolasi)
2. Anwe Lesa maana enu akila;
Luzhachisho lwenu lwa kine.
Byambo byenu muji maana avula;
Mo muji bukine bwa myaka.
(KOLASI)
Mfunjishainga ñendelo yenu;
Nkwashai ñumvwe byo mukambizha.
Ñende mu mashinda a bukine,
Nkwashai ntemwe mizhilo yenu.
(Monai ne Lupu. 33:13; Sala. 1:2; 119:27, 35, 73, 105.)
^ ***sn pp. 142-143 Umvwinainga ne Kukokela, Bemupeshe***
Lwimbo Nambala 120
Umvwinainga ne Kukokela, Bemupeshe
(Luka 11:28)
1. Tumumvwinanga byepi Kilishitu?
Mafunjisho etutangijila.
Etusangajika pa kwiayuka,
Baketupesha nge twakokela.
(Kolasi)
2. Bwikalo bwetu bwituzhikijila
Nobe nzubo yakosa pa jibwe.
Umvwe twaumvwa bitubula Yesu,
Bwikalo bwetu buwama bingi.
(Kolasi)
3. Byonka kichi kyaikela ku mema
Byo kipanga mu kimyetu kyakyo,
Netuwa inge twakokela Lesa,
Tukeyowa bumi myaka yonse.
(KOLASI)
Mumvwine kyaswa Lesa
Ko kuba bemupeshe.
Pa kuba amba musangalale,
Mumvwine bemupeshe.
(Monai ne Mpitu. 28:2; Sala. 1:3; Mana 10:22; Mat. 7:24-27.)
^ par. 14 (Lu. 10:25-37) Kabiji kwaishile muntu umo wayukile bingi Mizhilo kuba amba amweseke ne kumushikisha amba: “Mufunjishi, ñanyi kintu kyo nafwainwa kuba pa kuba amba nkekale na bumi bwa myaka?” 26 Aye wamukumbwile amba: “Ñanyi kintu kyanembwa mu Mizhilo? Utangamo amba ka?” 27 Aye wakumbwile amba: “Wafwainwa kutemwa Yehoba Lesa wobe na muchima wobe yense, na mweo wobe yense, na bulume bobe bonse, ne na maana obe onse’ ne ‘kutemwa mukwenu byonka byo witemwa obe mwine.’” 28 Wamwambijile amba: “Wakumbula bingi bulongo; ‘twajijila kuba byonka bino kabiji ukekala na bumi.’” 29 Bino byo akebele kwibingisha aye mwine, uno muntu washikishe Yesu amba: “Nanchi mukwetu ye ñanyi?” 30 Yesu wamukumbwile amba: “Kwajinga muntu umo wafuminenga ku Yelusalema kuya ku Yeliko kabiji bamukwachile ku tupondo ne kumuvula, kumupuma ne kumusha saka apungila. 31 Ponkapo ñanga wa Lesa waishilenga mu jishinda, byo amumwenetu, wamusezhezhe. 32 Kabiji mwina Levi naye byo afikile pa ino mpunzha ne kumumona, wamusezhezhe. 33 Bino mwina Samaliya umo wapichilenga mu jino jishinda byo afikile pe aye ne kumumona, wamubijile lusa. 34 Onkao mambo, wafikile ponka ne kumupomba pa bilonda byanji, waichilapo ne manyi ne binyu. Kepo amubikile pa nyama wanji ne kumuleta ku nzubo ya benyi na kumulama. 35 Juba jalondejilepo, washikwile mandenali abiji ne kupa mwina nzubo ne kumwambila amba, ‘Mu mulame, byonse byo mukengijisha pe aye kununga pa ino, nkeya kwimupa pa kukabwela.’ 36 Pa bano bonse basatu, wepi ye wamona amba ye wajinga mukwabo wa yewa muntu ye bakwachile ku tupondo?” 37 Aye wakumbwile amba: “Yenka wamubijile lusa.” Kepo Yesu amwambijile amba: “Yanga ukobenga byonkabyo.”
^ ***g 3/13 pp. 6-9 Kuviluka Kufwanyikizha Bintu Bikyangye Kubiwa***
MUTWE WA PA NKUPIKO
Kuviluka Kufwanyikizha Bintu Bikyangye Kubiwa
Kukeba Bwikalo Bwawama
BA GEORGE baakaminwe bingi. Kechi bakonsheshe kumwena kisemi kyabo kajo ne. Pa kimye kimotu ba mu kimasamasa nabo bakolelwenga, kabiji bamo kechi bajinga na kajo ne. Ku kabeta ka bulenge, kwajinga kyalo kyanonkele bingi mu bya bunonshi. Natendekele kulanguluka kuba’mba, ‘Inge nayako nkatwela nkito, nkavilule ne kisemi kyami.’
Patricia naye walangulukilengapo kuya na kwikala ku kyalo kingi. Nangwa byonkabyo aye kechi wafunjile ne, kyo kya mulengejile kubula kutwela nkito. Aye ne mukambwe wanji balangulukile kufuma mu Nigeria ne kuvilukila ku Algeria. Pa kuya ku Spain kechi bayukile lwendo byo lukekala kupita mu Kiselebwa kya Sahara ne. Waambile amba, “Nanemene pa muchima kabiji nakebeshe bingi kuba’mba mwanami akekalenga bulongo kulutwe.”
Rachel wakebelenga kuvilukila ku kyalo kya Europe pa kuba’mba akekalenga bulongo. Nkito byo yapwile mu Philippines, balongo banji bamwambijile kuba’mba nkito ya kwingila mu mazubo a bantu ku kyalo kingi koiji. Wakongwele mali a kukanjijila ndeke ne kulaya ba mwatawanji ne mwananji wamukazhi amba, “Kechi nkabanda ne”
Kyatanyiwa kuba’mba bantu kukila pa 200 milyonyi baji nobe George, Patricia, ne Rachel bavilukijile ku byalo bingi pa myaka ya kunyuma yapitapo. Nangwa kya kuba bamo banyema makondo, bya malwa bisolomokatu, nangwa kumanyikwa na mambo a lupato, bupopweshi, ne bikwabotu, bino bavula baviluka na mambo a kukatazha kwa bwikalo. Ñanyi makatazho apitamo bavilukila mu byalo bingi? Nanchi batana bwikalo bwawama bo bakeba nyi? Nga baana bomvwa byepi umvwe nsemi waya na kukeba mwakwibakwashisha? Monai mikumbu yalondelapo ku ano mepuzho.
Kuvilukila Ku Kyalo Kingi Na Kukeba Nkito Yawama
Lukatazho lutanshi lwa kuvilukila ku kyalo kingi ke lwendo lwine. Ba George batongolwa mu kibaba kitanshi, baendele museke walepa kwa kubula kajo ne. Baamba’mba, “Luno lwendo lwatamine bingi.” Bavula kechi bafikatu ne ko babena kuya ne.
Patricia wakebelenga kufika ku Spain. Waendele mu motoka wa kinsebalele kukilañanya Kiselebwa kya Sahara. Waambile kuba’mba, “Lwendo lwa kufuma ku Nigeria kuya ku Algeria twaendelepo mulungu umo kabiji mu kinsebalele mwajinga bantu befina 25. Mu jishinda, twamwenenga bitumbi ne bantu bakimbukilengatu mu kiselebwa kupembelela kufwa. Na mambo a kubula lusa, bendesha myotoka bashiilenga bantu mu jishinda.”
Kupusanako na ba George, ba Patricia ne ba Rachel abo bayile na ndeke ku Europe, ko bataine nkito ya kwingila mu mazubo a bantu. Kechi watongelenga mwananji wamukazhi ye ashile wa myaka ibiji ne. Uvuluka amba, “Kimye kyonse inge namona mwanamukazhi uji na mwana kyankolanga bingi ku muchima.”
Ba George kibakatezhe bingi kuyuka mwakwikela mu kyalo mo bavilukijile. Papichile bañondo bavula pa kuba’mba atume mali ku nzubo. Waambile kuba’mba “Javula najilangatu na mambo a kwikala bunke ne kulefuulwa.”
Panyuma ya bañondo bavula mu Algeria, Patricia wafikile ku ñinza ya kyalo kya Morocco. Waamba kuba’mba “Nasemene mwana wamukazhi konkakwa. Nafyamine kuchina bantu babombola babakazhi ne kwibakanjikizha kulaala nabo. Byo papichile moba, naikajile na mali a kukanjijila bwato bwa kuya ku Spain kwabuka kalunga. Bwato bo nakanjijilemo kechi bwajinga bulongo kya kuba’mba bwasenda bantu bavula bajingamo ne. Twapijilenga mema mu bwato na masapato. Byo twafikile ku Spain, kechi najinga na ngovu ya kwenda kuya ku mutunta ne.”
Bantu babena kukeba kuvilukila ku kyalo kingi bafwainwa kulanguluka kikatakata pa makatazho o bakapitamo pa lwendo. Kabiji bafwainwa kulanguluka pa mulaka, kupusana kwa bisho ne mizhilo ikebewa pa kuba’mba mwikale bangikazhi ba mu kyokyo kyalo. Aba bakankalwa kunembesha mwayila mizhilo kibakatazha kutana nkito yawama, nzubo yawama, masukulu nangwa bipatela. Kyakonsha ne kwibakatazha kutambula byete bya kwendesheshamo motoka nangwa bya ku banki. Javula bantu babula byete bebatwezha mingilo ya mfweto icheche.
Kintu kikwabo kyo mwafwainwa kulangulukapo ke mali. Nanchi twakonsha kuketekela mu mali nyi? Baibolo upana luno lujimuno: “Kechi ukabakane na kukeba bunonshi ne; uleke kuketekela mu mana obe obe mwine. Meso obe pa kwibumona bunonshi, buzhimañana; mambo ponkapo bumena byapi ne kutumbuka nobe mpungu.” (Byambo bya Mana 23:4, 5) Saka muvuluka kuba’mba bintu byanema kechi bipotwa na mali ne, nabiji butemwe, kukasuluka mu milanguluko ne kukwatankana kwa kisemi. Kyatama bingi inge bansemi batemwa mali kukila byo batemwa bakwabo nangwa ‘kubula butemwe’ ku baana babo.—2 Timoti 3:1-3.
Byo tuji bantu, tukeba kuyuka Lesa. (Mateo 5:3) Onkao mambo, bansemi baji na mwingilo wibapa Lesa wa kufunjisha baana babo papelela bulume bwabo kuyuka Lesa, bintu byo akeba ne mizhilo yanji.—Efisesa 6:4.
Kisemi Kya Kwatankana—kyanema Kukila Mali
Mashimikila a bantu baviluka apusana pusana, pano bino onse epasha mu bimo byonka byo kyajinga ku ba George, ba Rachel, ne ba Patricia batongolwa mu bino bibaba byalondankana. Kisemi kiyanda bingi umvwe nsemi umo wafumapo nangwa umo wa mu masongola washa mukwabo, kabiji papita myaka pa kuba’mba kisemi batendeke kwikala jibiji pamo. Nabiji kisemi kya ba George papichile myaka kukila pa ina.
Ba Rachel babwelele ku Philippines, na kusenda mwanabo wamukazhi ye baabene nanji pepi na myaka itanu. Ba Patricia bafikile ku Spain ne mwanabo wa lukeke. Baambile’mba “Byo kiji kuba’mba ye mwana ye njitu nanji, namulamanga bingi bulongo.”
Bavula bavilukila ku byalo bingi batwajijila na kwikala nangwa kya kuba bekala bunke, bekala na makatazho a mu bwikalo, kabiji ne kwabana na kisemi pa kimye kyabaya. Bengijisha mali, kimye ne bulume kya kuba’mba inge bakankalwa kwikala bulongo kechi baswa kuba’mba byamweka ne.
Allan wa ku Phillipines wachinchikile nangwa kya kuba wakankelwe kwikala bulongo. Aye wataine nkito yawama ku Spain kabiji panyuma ya bañondo 18 wabwelele kwabo. Waambile kuba’mba, “Natonganga bingi mukazhami ne mwanami wamukazhi. Nafuukwilepo kuba’mba kechi nkengijilapo jibiji ku kyalo kingi ne, kanatu twaviluka bonse na kisemi. Kabiji bino byo byo twaubile mu kupita kwa moba. Kisemi kyanema kukila mali.”
Patricia wataine kuba’mba kuji kintu kikwabo kyanema kukila mali. Wafikile mu Spain na Baibolo wa “Lulayañano Lupya” nangwa’mba Binembelo bya Kingiliki bya Bwina Kilishitu. “Namonanga uno buku nobe wa kunzhikijila. Nasambakene na mwanamukazhi kamonyi wa kwa Yehoba. Kala, kechi nakebanga ne kwisamba na bano bantu ne. Onkao mambo, namwipwizhe mepuzho avula pa kuba’mba ayuke amba bintu byo aitabijilemo byajinga bya bubela. Kupusanako na byo nalangulukilenga, aye wakumbwile mepuzho ami onse kufuma mu Baibolo.”
Bintu Patricia byoafunjile byamulengejile kuyuka kuba’mba lusekelo lwa kine ne luketekelo lwa mu kimye kya kulutwe kechi lwaimena pa mpunzha ko uji nangwa kwikala na mali avula ne, kana kuyuka Lesa ne bintu byo akeba kwi atweba. (Yoano 17:3) Pa bintu byo afunjile, Patricia wayukile kuba’mba Lesa uji na jizhina, ye Yehoba. (Salamo 83:18) Kabiji watangile mu Baibolo kuba’mba Lesa katatakatu akapwishe buyanji bonse kupichila mu kafulumende wa Bufumu bwanji ukatangijilwanga ne Yesu Kilishitu. (Danyela 7:13, 14) Salamo 72:12, 14 waamba’ mba [Yesu] “aye ukamupokolola wakajilwa pa kujila, Ne aye mulanda wabulwa ne wa kumukwasha. Ukebakula myeo yabo ku kunyantwa ne ku bukapondo; Ne mashi abo akekala ke anema ku meso anji.”
Mwafwainwa kwikalangapo na kimye kya kupesapesa mu Baibolo. Uno buku muji maana a Lesa akonsha kwimukwasha kufuukula bintu bulongo, kuyuka bintu byanema mu bwikalo, ne kuchinchika meseko o mubena kupitamo saka muji na lusekelo ne lwitabilo.—Byambo bya Mana 2:6-9, 20, 21.
[Kipikichala pa peja 6]
[Kitenguluzha pa peja 7]
BAVILUKANGA MU KIMYE KYA KALA
“Shayuka utala pa bya bwikalo aye J. K. Galbraith wanembele amba luvilu ke kintu kyaubiwanga ne kala pa kunyema buyanji.” Mushakulu aye Yakoba wasemene mukoka wa bena Isalela naye wavilukile. Na mambo a nzala yajinga mu Kenana, Yakoba ne kisemi kyanji bajinga bantu nobe 70 bavilukijile ku Ijipita ko baikele myaka yavula. (Ntendekelo 42:1-5; 45:9-11; 46:26, 27) Kabiji Yakoba wafwijile konka ne baana banji bashajile mu Ijipita pa myaka 200 saka bakyangye kubwela ku Kenana.
Kitenguluzha pa peja 8]
“NANCHI INGE KECHI BAYILE NE”
Ba Airen baikalanga ku Philippines baambile’mba, “Najinga na myaka 9 ne bankasami babiji kimye Bamama kyo bayile ku Europe. Betulayile kuba’mba baketupotela kajo kawama, baketukebela masukulu awama, kabiji ne nzubo yawama. Nkivuluka juba jo bayile bankumbachile ne kuñambila amba ulamenga bulongo bankasobe, Rhea ne Shullamite. Najijile bingi.”
“Panyuma ya kupitapo myaka ina, Batata balondejile Bamama. Kimye kyo twajinga bonse, ne balondelanga konse ko bayanga. Kimye kyo betushajikilepo, amiwa ne bankasami twibakumbachijilemo kufikatu ne kimye kyo bakanjijile mu sakya. Najijile jikwabo ne kwikala bulanda pa kimye kyabaya.”
Shullamite wajinga mwanyike pe atweba bonse, uvuluka kuba’mba: Kimye Airen kyo ajinga na myaka 9, waikele nobe bamama. Inge naikala na lukatazho wamubuulanga, kabiji bamfunjishe bya kuchapa bivwalo, kwanshika mwanya ne bikwabotu. Umvwe bansemi batuma foni naesekanga kwibabuula byo mbena kulanguluka, pano bino kechi nakonsheshe kwibabuula byonse ne. Kechi nayuka kana baumvwanga byo nebabuulanga nangwa ne.
“Bantu javula bangipuzhanga umvwe natonganga bansemi nangwa ne. Nakumbulanga’mba ee. Bino kwambatu kine, kechi navulukanga bamama ne. Banshile saka nji na myaka ina, kabiji napijijilwe kwikala kwa kubula abo.”
“Airen waambile’mba, “Byo najinga na myaka 16, amiwa ne bakolojami twalangulukilepo kulondela bansemi. Natemenwe bingi! Byo twafikile, kechi ne bayukile bulongo ne.”
Rhea wanungilepo amba: “Kechi ne babuujile lukatazho lo najinga nalo ne. Najinga na bumvu kabiji kyankatezhe bingi kwibatemwa. Mu Philippine twaikalanga ne bamwinsho ne batatankazhi bajinga na baana basatu. Nangwa kya kuba betulaminenga bulongo, kechi bajinga nobe bansemi betu ne.”
Mu kupezhako, Airen waambile kuba’mba: “Nangwa kya kuba kisemi kyetu kyajinga kiyanji, kechi twakajilwanga bya kuja ne. Bino amiwa ne bankasami twayanjile kimye kyo betushile. Papita myaka itanu kisemi kyetu po twatendekele kwikala pamo jibiji, pano bino kechi tukalubako myaka yo twashajile bunke ne. Luno twayuka kuba’mba bansemi betutemwa, pano bino inge kechi bafuukwilepo kuya ne.”
lug_Latn zul_Latn tum_Latn nya_Latn cjk_Latn nya_Latn bem_Latn nya_Latn nya_Latn lua_Latn nya_Latn tum_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn lin_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn unk unk unk bem_Latn bem_Latn tum_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn tum_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn umb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn dyu_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn sna_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kmb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn fij_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn sot_Latn bem_Latn tso_Latn bem_Latn kmb_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn kmb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lvs_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn sot_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn run_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lvs_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn sna_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn run_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn kmb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn unk vec_Latn nya_Latn luo_Latn ayr_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bug_Latn lua_Latn kon_Latn tum_Latn lua_Latn bug_Latn cjk_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bug_Latn ssw_Latn sna_Latn bem_Latn lug_Latn lua_Latn nno_Latn nya_Latn bem_Latn ceb_Latn nso_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn lua_Latn bug_Latn bem_Latn sna_Latn bem_Latn sna_Latn cjk_Latn lua_Latn lua_Latn kmb_Latn bug_Latn bem_Latn bem_Latn jav_Latn tsn_Latn nya_Latn bem_Latn xho_Latn lua_Latn fur_Latn nya_Latn luo_Latn cjk_Latn tsn_Latn cjk_Latn lua_Latn bem_Latn bug_Latn bem_Latn cjk_Latn ita_Latn lin_Latn bug_Latn bem_Latn cjk_Latn kmb_Latn bem_Latn bem_Latn swh_Latn nya_Latn swh_Latn umb_Latn lug_Latn lua_Latn tsn_Latn cjk_Latn min_Latn cjk_Latn bug_Latn lua_Latn kon_Latn xho_Latn bem_Latn ibo_Latn ace_Latn bug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn kmr_Latn tsn_Latn nya_Latn tsn_Latn kmr_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn dyu_Latn bam_Latn cjk_Latn bem_Latn kin_Latn luo_Latn xho_Latn lua_Latn kin_Latn sag_Latn ssw_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn nya_Latn bem_Latn min_Latn bem_Latn lua_Latn swh_Latn bem_Latn ssw_Latn lua_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn cjk_Latn bem_Latn lua_Latn sot_Latn lua_Latn hat_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn kin_Latn fur_Latn cjk_Latn nya_Latn cjk_Latn min_Latn cjk_Latn sna_Latn ibo_Latn lua_Latn cjk_Latn zul_Latn ace_Latn cjk_Latn ace_Latn cjk_Latn bem_Latn crh_Latn knc_Latn lin_Latn lua_Latn luo_Latn umb_Latn lua_Latn umb_Latn lua_Latn ssw_Latn ssw_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn sag_Latn bem_Latn sag_Latn bem_Latn kmr_Latn kin_Latn nya_Latn run_Latn min_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn cjk_Latn bug_Latn bem_Latn tso_Latn bem_Latn bem_Latn bug_Latn bem_Latn lug_Latn lua_Latn lua_Latn luo_Latn xho_Latn nya_Latn xho_Latn min_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn ewe_Latn bug_Latn ssw_Latn bem_Latn swh_Latn run_Latn bug_Latn umb_Latn tso_Latn lua_Latn bem_Latn kmr_Latn lua_Latn nya_Latn lua_Latn cjk_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn bug_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bug_Latn tso_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bug_Latn bem_Latn kin_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn run_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn hau_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn kmb_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn lua_Latn bem_Latn