MUTWE WA PA NKUPIKO | LESA BYO AMONA KUPEPA FWANKA
Lukatazho Lwakumbana Ntanda Yonsetu
Kupepa fwanka kwatama bingi.
Bantu 100,000,000 bo bafwile na mambo a kupepa fwanka mu kitota kya myaka kyapitapo.
Bantu pepi 6,000,000 bo bafwa pa mwaka pa mwaka.
Ko kuba’mba mu masekondi 6 muntu umo wafwainwa kufwa.
Kabiji bantu babena kufwa na fwanka babena kuvujilakotu.
Batala pa bumi bwa bantu bamba’mba umvwe kya kuba bantu batwajijila na kupepa, ko kuba’mba mu mwaka wa 2030 bantu bakafwanga pa mwaka pa mwaka bakakila pa 8,000,000. Kabiji baketekela kuba’mba pa kupwa kitota kya myaka kya bu 21, bantu 1,000,000,000 bo bakafwa na mambo a kupepa fwanka.
Fwanka kechi wipayatu bantu bapepa ne. Bisemi muji bapepa fwanka nabyo biyanda mu milanguluko ne konauna mali, kabiji bantu 600,000 babula kupepa bo bafwa pa mwaka pa mwaka na mambo a kupeema bwishi. Kino kilengela bantu bavula kukolwa ne kutaya mali avula pa kuba’mba babukwe.
Kupusanako na bikola bikatazha badokotala kutana muchi pa kuba’mba babuke muntu, luno lukatazho lwakonsha kupwa. Dokotala, aye Margaret Chan Mukulumpe utangijila kipamo kya World Health Organization, waambile’mba: “Lukatazho lwa kupepa fwanka bantu bene bo beletela, kabiji umvwe kya kuba makafulumende aingila na ngovu akonsha kupwisha luno lukatazho.”
Mu byalo byavula baeseka bingi kupwisha luno lukatazho. Mu August 2012, byalo pepi na 175 byaumvwañene pa byo bafwainwa kuba pa kuba’mba bapwishe lukatazho lwa kupepa fwanka. * Pano bino, bipamo bipanga fwanka bilengela luno lukatazho kubula kupwa kabiji ne bantu bekala bazha ku fwanka kibakatazha kuleka. Pa mwaka pa mwaka, bipamo bilenga fwanka bitaya mali avula pa kutentemesha fwanka pa kuba’mba bantu bapotenga kikatakata babakazhi ne banyike bekala mu byalo binonshi. Na mambo a mujojo wa kukeba kupepa fwanka, pa bantu 1 bilyonyi bapepa fwanka bavula bo bakakolwa. Umvwe kya kuba bantu bapepa fwanka babula kuleka, bantu bakafwa panyuma ya myaka 40 bakavula bingi.
Bantu bavula kibakatazha kuleka kupepa fwanka na mambo a kumutentemesha ne kutekwa buzha. Bino byo byamwekejile Naoko. Watendekele kupepa byo ajingatu mwanyike. Byo baambanga mu mapepala a byambo ne pa mwela, byamulengejile kutendeka kupepa. Nangwa kya kuba wayukile kuba’mba bansemi yanji bafwile na mambo a kansa wa ku mapwapwa, watwajijile na kupepa saka aji na baana banji babakazhi babiji. Waambile’mba: “Naakaminwe amba nkekala na kansa wa ku mapwapwa kabiji nalangulukanga ne pa bumi bwa baana bami, pano bino kechi nalekele ne. Kyankatezhe kuleka.”
Nangwa byonkabyo, Naoko walekele kupepa fwanka. Kyamulengejile kuba’mba aleke kupepa kyo kyakwasha ne bantu bavula kuleka kupepa fwanka. Ñanyi kintu kyamukwashishe? Kino kintu kyaambiwapo mu mutwe walondelapo.
^ par. 11 Bintu byo bafwainwa kuba ke kulumbulwila bantu pa bintu byatama bifuma mu kupepa fwanka, kukanya bipamo bipotesha fwanka, kubaishako misonko ya fwanka ne kumonapo mashinda a kukwashishamo bantu pa kuba’mba baleke kupepa fwanka.
bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn