Ifilimo
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
IBULA 3 • INYIMBO: 33, 133
IBULA 8 • INYIMBO: 81, 132
Takuli Uwingabombela Bashikulu Wakwe Babili
IBULA 17 • INYIMBO: 62, 106
Shipeni, Yehova E Kaafwa Wenu!
IBULA 22 • INYIMBO: 22, 95
Bushe Mulatasha pa fyo Yehova Amubikako Amano?
IBULA 27 • INYIMBO: 69, 120
▪ Beni ne Citetekelo nga Mose
▪ Bushe Mulamona “Uushimoneka”?
Pa mulandu wa kuti Mose alikwete icitetekelo, alemona ifyacila pa fyo abantu balemona. Ifi fipande fyalalanda pa fyo twingaba ne citetekelo nga cilya Mose akweteko no kutwalilila ‘ukulamona Uushimoneka.’—Heb. 11:27.
▪ Takuli Uwingabombela Bashikulu Wakwe Babili
▪ Shipeni, Yehova E Kaafwa Wenu!
Abantu abengi balaya mu kufwaya incito ku fyalo fimbi. Abengi balasha abena mwabo na bana. Ifi fipande fyalatwafwa ukwishiba imilimo Yehova atupeela mu lupwa ne fyo atwafwa ukuti tubombe bwino iyo milimo.
▪ Bushe Mulatasha pa fyo Yehova Amubikako Amano?
Nga twabelenga ukuti, “amenso ya kwa Yehova yali mu ncende shonse,” bamo kuti tulemona kwati afwaya fye ukumona ifilubo fyesu, kabili ici kuti calenga twaba sana no mwenso. (Amapi. 15:3) Nomba ici cipande calalanda pa nshila 5 ishingatwafwa ukunonkelamo mu fyo Yehova atubikako amano.
13 Imilimo Nabomba mu Mulimo wa Nshita Yonse
ICIKOPE CILI PA NKUPO: Munyinefwe mu Istanbul aleshimikila ku ulemubeya umushishi, alemulanga broshuwa ya Imbila Nsuma
75,627,384
2,312
1,632
Ukutula mu 2004 bapainiya mu Turkey balifulilako ukufika ku mapesenti 165
“Citetekelo calengele ukuti ilyo Mose akulile, akaane ukwitwa umwana wa mwana mwanakashi wa kwa Farao.”—HEB. 11:24.
1, 2. (a) Cinshi Mose asalilepo ukucita ilyo ali ne myaka 40? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.) (b) Mulandu nshi Mose asalilepo ukuculila pamo na bantu ba kwa Lesa?
MOSE alishibe ukuti mu calo ca Egupti mwali icuma sana. Abakankaala balikuulile amayanda ayakalamba kabili ayasuma nga nshi. Mose akuliile mwi sano. “Asambilishiwe amano yonse aya bena Egupti,” pamo nga ifya kulengalenga no kupangapanga, alisambilile pa fya ntanda na maplaneti, insamushi, e lyo ne fya sayansi. (Imil. 7:22) Ali no kukwata icuma, icifulo icikalamba, e lyo ne fintu fimbi ifisuma ifyo abena Egupti abengi bashali na kukwata!
2 Nomba ilyo Mose ali ne myaka 40, ifyo asalilepo ukucita fifwile fyalipapwishe ulupwa lwa mfumu ya bena Egupti aba mukushishe. Tasalilepo ukulaikala nge fyo abena Egupti abengi baleikala, lelo asalilepo ukulaikalapamo na basha! Mulandu nshi? Pantu Mose ali ne citetekelo. (Belengeni AbaHebere 11:24-26.) Icitetekelo ico Mose akwete calengele alemona ifyacilile pa fyuma fya mu Egupti. Apo Mose alitemenwe Lesa, ali ne citetekelo muli Yehova “Uushimoneka,” kabili alicetekele no kuti Lesa akafikilisha amalayo yakwe.—Heb. 11:27.
3. Mepusho nshi yatatu ayo twalalanshanyapo muli cino cipande?
3 Na ifwe bene tufwile ukulamona ifyacila pa fyo tumona muli cino calo. Tufwile ukuba “abantu abakwata icitetekelo.” (Heb. 10:38, 39) Pa kuti na ifwe tube ne citetekelo icakosa, twalasambilila pa fyo Baibolo yalanda pali Mose, ifyaba pa AbaHebere 11:24-26. Ilyo twakulasambilila, mule-esha ukufwaya amasuko kuli aya mepusho: Bushe icitetekelo ca-afwile shani Mose ukukanacita ififwaya umutima? Bushe ilyo bamusaalwile, icitetekelo camwafwile shani ukutemwa imilimo bamupeele? Kabili mulandu nshi Mose “atontele amenso pa kupoka icilambu”?
4. Bushe Mose alemona shani ‘ubusuma bwa lubembu’?
4 Pa mulandu wa kuti Mose ali ne citetekelo alishibe ukuti mu kucita ifyabipa mwali “ubusuma bwa pa kashita fye ubwa lubembu.” Nalimo bamo kuti batila icalo ca Egupti pali ilya nshita e cakwatishe amaka nangu ca kuti mwali ukupepa utulubi no kupupa imipashi, lelo abantu ba kwa Yehova bena bali basha! Mose ena alishibe ukuti Lesa ali no kucitapo cimo. Nangu ca kuti abalecita ifyabipa balemoneka kwati ifintu fyalebendela bwino, Mose alishininkishe ukuti bali no kuloba. Ici e calengele ukuti ‘eipakishako ubusuma bwa pa kashita fye ubwa lubembu.’
5. Cinshi cingatwafwa ukukaana “ubusuma bwa pa kashita fye ubwa lubembu”?
5 Kuti mwacita shani pa kuti mukaane “ubusuma bwa pa kashita fye ubwa lubembu”? Muleibukisha ukuti ubusuma bwaba mu kucita ifyabipa tabubelelela. Lekeni icitetekelo cenu cilenge mulemona ukuti “icalo cileya pamo no lunkumbwa lwa ciko.” (1 Yoh. 2:15-17) Muletontonkanya sana pa cikacitikila ababembu abashilapila. Baba ‘apatelela kabili bakafika ku mpela yabo mu bucushi bwa kupumikisha!’ (Amalu. 73:18, 19) Nga mwatunkwa ukucita icabipa, muleyipusha amuti, ‘Finshi fikafuma muli ifi ndefwaya ukucita?’
6. (a) Mulandu nshi Mose akaanine “ukwitwa umwana wa mwana mwanakashi wa kwa Farao”? (b) Mulandu nshi mwingalandila ukuti ifyo Mose asalilepo ukucita fyali fye bwino?
6 Icitetekelo Mose akwete calengele no kuti asale bwino ifya kucita mu bumi. Baibolo itila: “Citetekelo calengele ukuti ilyo Mose akulile, akaane ukwitwa umwana wa mwana mwanakashi wa kwa Farao.” (Heb. 11:24) Mose taletontonkanya ukuti akatwalilila ukubombela Lesa uku ninshi alebomba kwi sano lya mfumu, no kuti akabomfya ifyuma ne cifulo akwete ku kwafwa abena Israele banankwe. Lelo ico Mose alefwaya sana kutemwa Yehova no mutima wakwe onse, umweo onse, e lyo na maka yakwe yonse. (Amala. 6:5) Ico Mose asalilepo ukucita calengele e kalipwa no mutima ku fyaishilecitika ku ntanshi. Ifyuma fya bena Egupti ifyo Mose ashabikileko amano, pa numa balifisendele ku bena Israele! (Ukufu. 12:35, 36) Farao aliseebene kabili pa numa alifwile. (Amalu. 136:15) Lelo Mose tafwile kabili Lesa alimupeele umulimo wa kutungulula abena Israele. Ali ne nsansa sana mu bumi.
7. (a) Ukulingana na Mateo 6:19-21, mulandu nshi tulingile ukulatontonkanishisha sana pa fya ku ntanshi? (b) Shimikeni icacitike icilanga ubupusano bwaba pa kukwata icuma na pa kuba cibusa wa kwa Lesa.
7 Mwe bacaice, bushe icitetekelo kuti camwafwa shani ukusala bwino ifyo mukacita mu bumi? Kuti cawama nga mwasalile kabeela ifyo mukacita. Bushe icitetekelo mu fyo Lesa atulaya cikalenga mukasale ifintu ifikamwafwa pa nshita fye iinono nelyo ifikamwafwa umuyayaya? (Belengeni Mateo 6:19-21.) Natulande pali Sophie umukashana uwaishibe sana ukucinda. Pa mulandu wa kuti alecinda bwino, bali no kumutwala ku koleji uko bali no kulamulipilila, kabili alefwaisha ukuba mwi bumba lya balecinda sana mu United States. Atile: “Naleumfwa bwino pantu abantu balintemenwe. Na kuba nalilumbwike ukucila abacaice banandi, lelo nshali ne nsansa.” Nomba ilyo Sophie atambile vidio itila Young People Ask—What Will I Do With My Life? atile: “Naishileiluka ukuti mu nshita ya kubika amano ku kupepa Yehova no mweo onse, nabikile sana amano ku kukwata icuma no kulumbuka. E ico nalipepele kuli Yehova ukufuma panshi ya mutima. Kabili nalilekele ukucinda.” Bushe Sophie alomfwa ububi pa kuleka ukucinda? Atile: “Nshifuluka ifyo nalecita kale. Ino nshita naliba sana ne nsansa, kabili ine na bena mwandi ni fwe bapainiya. Tatwalumbuka kabili tatuli bakankaala. Lelo tuli fibusa fya kwa Yehova, twalikwata abo tusambilisha Baibolo, e lyo tulafwaya ukubombako imilimo na imbi iya kwa Lesa. Nshilanguluka nangu fye panono pa fyo nasha.”
8. Kufunda nshi ukwa mu Baibolo ukwingafwa abacaice ukupingula pa fyo bakacita mu bumi?
8 Yehova alishiba ifingamulenga ukuba ne nsansa. Mose atile: “Cinshi Yehova Lesa wenu alefwaya kuli imwe? Yehova Lesa wenu alefwaya ukuti mulemutiina, pa kuti mule-enda mu nshila shakwe shonse no kumutemwa no kubombela Yehova Lesa wenu no mutima wenu onse no mweo wenu onse; ukuti mulekonka amafunde ya kwa Yehova ne fipope fyakwe ifyo ndemweba lelo, pa kuti ifintu filemuwamina.” (Amala. 10:12, 13) Ino ine nshita ilyo mucili abaice, e lyo musale ifyo mukacita ku ntanshi ifikamulenga ukutemwa Yehova no kumubombela “no mutima wenu onse no mweo wenu onse.” Nga mwacita ifi, ‘ifintu fikamuwamina’ icine cine.
9. Londololeni umulandu nalimo cakoseele kuli Mose ukubomba umulimo Lesa amupeele.
9 Mose “alishibe ukuti ukuseebana aseebene ico ali Uwasubwa kwali no bucindami ukucila ifyuma fya mu Egupti.” (Heb. 11:26) Mose ali “Uwasubwa” pantu Yehova alimusalile ukufumya abena Israele mu Egupti. Mose alishibe ukuti uyu wali mulimo wa-afya, kabili ali no ‘kuseebaninapo.’ Abena Israele bamo balimufulilwe kabili bamwebele ukuti: “Nani akusontele ukuba cilolo kabili kapingula pali ifwe babili?” (Ukufu. 2:13, 14) Pa numa, Mose aipwishe Yehova ati: “Bushe Farao ena akakutika shani kuli ine?” (Ukufu. 6:12) Pa kuti aipekanye ku fyo bamo bali no kumusaalula, Mose alyebele Yehova ifyalemusakamika. Bushe Yehova ayafwile shani Mose pa kuti abombe umulimo amupeele?
10. Bushe Yehova acitile shani pa kwafwa Mose ukubomba umulimo amupeele?
10 Ica kubalilapo, Yehova aebele Mose ukuti: “Ine nkaba na iwe.” (Ukufu. 3:12) Ica bubili, Yehova aebele Mose ubupilibulo bwe shina lyakwe ilya kuti Yehova pa kuti amucetekele, atile lipilibula ukuti: “Nkaba uo nkaba.”* (Ukufu. 3:14) Ica butatu ca kuti, Yehova apeele Mose amaka ya kucita ifipesha mano ku kulanga ukuti e wamutumine. (Ukufu. 4:2-5) Icalenga bune, Yehova amupeele Aarone, uwa kumwafwa no kumulandilako pa kuti abombe bwino umulimo. (Ukufu. 4:14-16) Ilyo Mose ali mupepi no kufwa, alishininkishe ukuti Lesa alapeela ababomfi bakwe fyonse ifyo bakabila pa kuti babombe umulimo wakwe, kabili aebele Yoshua uwamupyene ukuti: “Yehova e ulekutangilila. Akulaba na iwe. Takakushe nangu ukukulekelesha. Witiina kabili witutuma.”—Amala. 31:8.
11. Cinshi calengele Mose alemona umulimo bamupeele ukuti walicindeme sana?
11 Pa mulandu wa kuti Yehova alemwafwa, Mose alicindamike sana umulimo bamupeele uwali uwa-afya, kabili aleumona ukuti ‘walicindeme ukucila ifyuma fya mu Egupti.’ Na kuba, bushe ukubombela Farao kwalicindemepo ukucila ukubombela Lesa Uwa Maka Yonse? Bushe ukuba cilolo mu Egupti kwalicindemepo ukucila ukuba “Uwasubwa” uwa kwa Yehova? Mose balimulambwile pa kubika amano ku mulimo Lesa amupeele. Mose ali ni cibusa wapalamisha uwa kwa Yehova, kabili alimwafwile ukucita “ifya kutiinya ifikalamba” ilyo aletungulula abena Israele ukuya ku Calo ca Bulayo.—Amala. 34:10-12.
12. Milimo nshi iyacindama iyo Yehova atupeela iyo tufwile ukucindamika?
12 Na ifwe bene Lesa alitupeela umulimo. Yehova ukupitila mu Mwana wakwe alitupeela umulimo wa kushimikila, nga filya apeele no mutumwa Paulo e lyo na bambi. (Belengeni 1 Timote 1:12-14.) Ifwe bonse twalikwata ishuko lya kushimikila imbila nsuma. (Mat. 24:14; 28:19, 20) Bamo baba mu mulimo wa nshita yonse. Bamunyinefwe bambi ni baeluda nelyo ababomfi batumikila mu filonganino. Lelo balupwa lwenu abashili ba Nte na bantu fye bambi nalimo te kuti beshibe ifyo iyi milimo mubomba yacindama, e lyo kuti balemusuusha no kumusuusha pa fyo mwaipeelesha muli iyi milimo. (Mat. 10:34-37) Nga mwabomfwila, kuti mwatendeka ukutwishika nampo nga mwalicita fye bwino ukulabombela Lesa nelyo iyo, e lyo kuti mwalatwishika nga ca kutila kuti mwabomba bwino umulimo Lesa amupeela. Bushe icitetekelo kuti camwafwa shani ukushipikisha nga ca kuti ica musango yu camucitikila?
13. Bushe Yehova atwafwa shani ukubomba imilimo atupeela?
13 Mulelomba kuli Yehova ukuti alemwafwa. Mulemweba fyonse fye ifilemusakamika. Pantu na kuba, ni Yehova e wamupeela uyu mulimo kanshi akamwafwa uku-ubomba. Akamwafwa shani? Akacita nga filya fine acitile kuli Mose. Ica kubalilapo, Yehova akamukosha, atila: “Nkakukosha. Nkakwafwa. Nkakutungilila no kuboko kwandi ukwa ku kulyo ukwa bulungami.” (Esa. 41:10) Ica bubili, alitweba ukuti alafikilisha ifyo alaya, atila: “Nalisosa; kabili nkafikilisha. Nalipanga, kabili nkacicita.” (Esa. 46:11) Ica butatu, Yehova alimupeela “amaka yacila aya bantunse” pa kuti mulebomba bwino umulimo wa kushimikila. (2 Kor. 4:7) Ne calenga bune ca kuti, pa kuti mushipikishe, Shifwe uwaba no kutemwa alimupeela aba bwananyina aba mwi sonde lyonse abatwalilila ‘ukusansamushanya no kukuulana.’ (1 Tes. 5:11) Ilyo mulemona ifyo Yehova alemwafwa ukubomba imilimo amupeela, mukamucetekela sana kabili mukalamona imilimo amupeela ukuti cuma icacila pa fyuma fyonse ifya pano calo.
14. Cinshi calengele Mose acetekele ukuti Lesa akamulambula?
14 Mose “atontele amenso pa kupoka icilambu.” (Heb. 11:26) Nangu ca kuti Mose taishibe ifingi ifyali ku ntanshi, ifyo fine aishibepo fyalengele ukuti atonte amenso ku fyali ku ntanshi. Nga filya Abrahamu icikolwe cakwe ali, Mose na o alicetekele ukuti Yehova ali no kubuusha abafwa. (Luka 20:37, 38; Heb. 11:17-19) Ukutontonkanya pa fisuma ifyali ku ntanshi kwalyafwile Mose ukukanamona ukuti aonawile fye ilya myaka 40 iyo ali imbutushi, na ilya myaka 40 iyo ali mu matololo. Nangu ca kuti taishibe ifingi pa fyo Lesa ali no kucita pa kufikilisha ifyo alaile, icitetekelo akwete calengele ashininkishe ukuti Lesa akamulambula.
15, 16. (a) Mulandu nshi tulingile ukulatontonkanishisha pa cilambu tukapokelela ku ntanshi? (b) Mapaalo nshi ayo mukatemwa ukupokelela mu Bufumu bwa kwa Lesa?
15 Bushe na imwe ‘mulatonta amenso pa kupoka’ icilambu? Nga filya cali kuli Mose, na ifwe tatwaishiba fyonse pa malayo ya kwa Lesa. Ku ca kumwenako, ‘tatwaishiba inshita’ ilyo ubucushi bukalamba bukesa. (Marko 13:32, 33) Lelo twalishiba ifingi pali Paradaise ukucila ifyo Mose aishibe. Nangu ca kuti te fyonse twaishiba, ifintu ifingi ifyo Lesa atulaya pa fyo ubumi bukaba ilyo Ubufumu bwa kwa Lesa bukalateka filenga ‘tuletonta amenso’ ku ntanshi. Nga tule-elenganya ifyo icalo cipya cikaba cikalenga tukalefwaya Ubufumu intanshi. Twalosha mwi? Natulangilile: Bushe kuti mwashita ing’anda iyo mushaishiba bwino? Awe nakalya! E fyo caba na kuli ifwe, te kuti tulebika amano yesu yonse ku fintu fya fye. Icitetekelo kuti catwafwa ukwelenganya bwino bwino ifyo ifintu fikawama pa calo ilyo Ubufumu bukalateka.
16 Pa kuti muletontonkanya sana pa Bufumu bwa kwa Lesa, ‘muletonta amenso’ pa fyo mukalaikala mu Paradise. Mule-elenganya. Ku ca kumwenako, nga mwasambilila pa bantu abo Baibolo yalandapo, muletontonkanya pa fyo mwingatemwa ukubepusha ilyo bakabuuka. Elenganyeni ifyo nalimo bakamwipusha pa fyo ifintu fyali mu nshiku sha kulekelesha. Tontonkanyeni ifyo mukatemwa ukumona ifikolwe fyenu, ne fyo mukalabasambilisha pa fyo Lesa abacitila. Elenganyeni ifyo mukatemwa ukusambilila pa nama ilyo mukalashimona mu calo cipya. Muletontonkanya na pa fyo mu kapalama kuli Yehova ilyo muleya mulepwililika.
17. Bushe ukutontonkanya pa cilambu tukapokelela kuti kwatwafwa shani?
17 Ukwelenganya ifyo ifintu fikaba kulatwafwa ukutwalilila ukubombela Lesa bwino, ukuba ne nsansa, no kupingula bwino pa fintu. Paulo alembeele Abena Kristu abasubwa ukuti: “Nga tusubila ico tushilamona, tulacilolela no kushipikisha.” (Rom. 8:25) Ifi Paulo alandile fyalikuma na Bena Kristu abakwata isubilo lya kwikala umuyayaya pe sonde. Nangu ca kuti tatulapokelela icilambu, icitetekelo cesu calikosa ica kuti tulalolela ukuti ‘tukapoke icilambu.’ Nga filya Mose ali, na ifwe tatumona ukuti tonaula fye inshita yesu ukubombela Yehova. Lelo, twalishininkisha ukuti “ifimoneka fya pa kashita fye, lelo ifishimoneka fya muyayaya.”—Belengeni 2 Abena Korinti 4:16-18.
18, 19. (a) Mulandu nshi tulingile ukwesha na maka ukutwalilila ukuba ne citetekelo? (b) Cinshi tukasambililapo mu cipande cikonkelepo?
18 Icitetekelo cilenga tulemona ‘ifintu nangu tafilamoneka ukuti fya cine cine.’ (Heb. 11:1) Umuntu uukonkelela ififwaya umutima tamona ubusuma bwaba mu kubombela Yehova. Uyu muntu amona ifya kwa Lesa ukuti “buwelewele.” (1 Kor. 2:14) Nomba ifwe tulafwaya ukukwata umweo wa muyayaya no kumonako uko abafwa bakalabuuka, ifintu ifyo abantu ababa muli ici calo bashitontonkanyapo. Nga filya aba mano ya buntunse abaliko mu nshiku sha kwa Paulo balemwita ukuti ni “cilandelande,” na bantu muno nshiku bamona ukuti isubilo ilyo tushimikilapo lya cabe cabe fye.—Imil. 17:18.
19 Apo twikala na bantu abashakwata icitetekelo, tufwile ukwesha apapela amaka yesu ukutwalilila aba citetekelo. Mulelomba kuli Yehova ukuti ‘icitetekelo cenu cinenuka.’ (Luka 22:32) Muletontonkanya pa fyabipa ifyo ulubembu lwaleta, ubusuma bwaba mu kubombela Yehova, ne subilo mwakwata ilya kuba no mweo wa muyayaya. Icitetekelo Mose akwete e calengele ukuti elatontonkanya fye pa fya pali ilya ine inshita, lelo aletontonkaya pa fya ku ntanshi. Mu cipande cikonkelepo, tukalanda pa fyo icitetekelo Mose akwete calengele ukuti alemona “Uushimoneka.”—Heb. 11:27.
^ par. 10 Uwasambilila pa fya mu Baibolo alandile pa mashiwi ya kwa Lesa ayaba pa Ukufuma 3:14, ukuti: “Tapali nangu cimo icingalesha Yehova ukucita ifyo alefwaya . . . Ili ishina lya kuti Yehova lyali cubo ku bena Israele, lyabalengele ukuba ne subilo muli fyonse, kabili lyalelenga baleba ne nsansa.”
“Atwalilile uwashangila kwati alemona Uushimoneka.”—HEB. 11:27.
1, 2. (a) Londololeni umulandu twingalandila ukuti Mose ali no kuba mu bwafya. (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.) (b) Mulandu nshi Mose ashatiinine imfumu?
FARAO aali ni mfumu iya maka sana kabili abena Egupti balemupepa. Icitabo cimo citila: “Abena Egupti balemumona ukuti alicilile abantu bonse amano na maka.” (When Egypt Ruled the East.) Pa kuti abo aleteeka balemutiina, Farao alefwala icisote ca bufumu apali icipasho ca kwa ngoshe naimya umutwe kwati alefwaya ukusuma. Ici cipasho calelangilila ukuti imfumu yalikwete amaka ya kulofya abalwani baiko mu nshita fye iinono. Nomba elenganyeni ifyo Mose aumfwile ilyo Yehova amwebele ukuti: “Kabiye kuli Farao, uye ufumye abantu bandi, abana ba kwa Israele, mu Egupti.”—Ukufu. 3:10.
2 Mose aliile ku Egupti no kweba Farao ifyo Lesa amwebele, kabili Farao alikalipe icine cine. Pa numa ya fikuko 9 ifyaponene mu Egupti, Farao asokele Mose ukuti: “Wikesha ukumona icinso candi na kabili, pantu mu bushiku ukamona icinso candi ukafwa.” (Ukufu. 10:28) Ilyo Mose ashilafuma pali Farao, asobele ukuti umwana mwaume ibeli lya mfumu ali no kufwa. (Ukufu. 11:4-8) Pa numa, Mose aebele abena Israele bonse ukwipaya umwana wa mbushi nelyo uwa mpaanga, no kukana umulopa pa minshi ya mayanda yabo. Abena Egupti balemona ukuti umwana wa mpaanga alicindeme sana kuli Ra, lesa wa bufi uo balepepa. (Ukufu. 12:5-7) Cinshi Farao ali no kucita? Mose tatiinine ifyo Farao ali no kucita. Mulandu nshi? Apo ali ne citetekelo, aumfwilile Yehova, “tatiinine icipyu ca mfumu, pantu atwalilile uwashangila kwati alemona Uushimoneka.”—Belengeni AbaHebere 11:27, 28.
3. Finshi twalasambilila pali filya Mose atetekele “Uushimoneka”?
3 Bushe icitetekelo cenu calikosa ica kuti mwaba kwati ‘mulamona Lesa’? (Mat. 5:8) Pa kuti tukwate icitetekelo cakosa ica kuti tulemona “Uushimoneka,” natulande pali Mose. Bushe icitetekelo akwete muli Yehova camwafwile shani ukukanatiina abantu? Bushe Mose alangile shani ukuti alitetekele mu malayo ya kwa Lesa? Kabili bushe ukumona “Uushimoneka” kwa mukoseshe shani ilyo ena na bantu bakwe bali mu bwafya?
4. Ukulingana ne fyo abantu baletontonkanya, bushe balemona shani Mose nga bamulinganya kuli Farao?
4 Abantu kuti batontonkanya ukuti Farao alicindemepo sana pali Mose. Calemoneka kwati Farao e wakwete amaka pa mikalile ya kwa Mose na pa bumi bwakwe bonse. Mose umwine aipwishe Yehova ukuti: “Nine nani uwa kuya kuli Farao no kufumya abana ba kwa Israele mu Egupti?” (Ukufu. 3:11) Pali iyi nshita ninshi palipita ne myaka 40 ukutula apo Mose afulumwike mu Egupti. Afwile aletontonkanya ukuti, ‘bushe cili fye bwino ukubwelela ku Egupti no kuyacita ifingakalifya imfumu?’
5, 6. Finshi fya-afwile Mose ukutiina Yehova no kukanatiina Farao?
5 Ilyo Mose ashilabwelela ku Egupti, Lesa alimwebele amashiwi ayacindama sana ayo pa numa aishilelemba mwi buuku lya kwa Yobo, aya kuti: “Ukutiina Yehova, e mano.” (Yobo 28:28) Pa kulenga Mose ukuba na katiina na mano, Yehova amwebele pa bupusano bwaba pa bantu na pali Lesa Uwa Maka Yonse. Amwipwishe ati: “Nani wapeele umuntu akanwa kabili nani uulenga umuntu ukuba cibulu nelyo nkomamatwi nelyo ukumona nelyo ukuba impofu? Bushe te ine, ne Yehova?”—Ukufu. 4:11.
6 Cinshi Lesa alefwaya Mose ukwishiba? Ca kuti talingile ukuba no mwenso. Yehova e wamutumine, kanshi ali no kumwafwa ukulanda amashiwi amutumiine kuli Farao. Pantu na kuba Farao talingene na Yehova nangu fye panono. Kabili uyu tawali e muku wa kubalilapo ababomfi ba kwa Lesa balipo mu bwafya ku bena Egupti. Nalimo Mose alitontonkenyepo pa fyo Yehova acingilile Abrahamu, Yosefe, e lyo ne fyo bamucingilile ku mfumu sha Egupti shimbi ishatekelepo. (Ukute. 12:17-19; 41:14, 39-41; Ukufu. 1:22–2:10) Apo Mose ali ne citetekelo mu “Uushimoneka,” aliile kuli Farao no kumweba fyonse ifyo Yehova amwebele.
7. Bushe icitetekelo muli Yehova cacingilile shani nkashi umo?
7 Icitetekelo muli Yehova calyafwile ba Ella, aba ku Estonia ukukanatiina abantu. Mu 1949, ba Ella balibekete kuli bakapokola baba KGB kabili balibafuulile ifya kufwala fyonse e lyo batendeka ukubatamba. Nkanshi Ella atile: “Ala nalyumfwile ububi, lelo ilyo napepele, Yehova alimpeele umutende kabili nshaumfwile sana ububi.” Pa numa, ba Ella bailebabika beka ukutali no kwali abafungwa banabo pa nshiku shitatu. Balandile ukuti: “Bakapokola batile, ‘Tukashininkisha ukuti takuli umuntu nangu umo uukalumbulapo ishina lya kuti Yehova mu Estonia! Twalamutwala ku cifungo, e lyo bambi twalabatwala ku cifungo ca ku Siberia!’ Balelanda kutumfyakutumfya abati, ‘Bushe ali kwi Yehova wine uyo?’” Bushe ba Ella balitiinine abantu nelyo bacetekele Yehova? Ilyo balebalubulwisha, baebele abalebapumya ukuti: “Nintontonkanyapo sana, cawamapo ukuba muno mwine mu cifungo no kutwalilila ukuba cibusa wa kwa Yehova ukucila imfume mu cifungo no kukanaba icibusa wakwe.” Ba Ella balishininkishe ukuti Yehova e ko aba, tabaletwishika nangu panono. Pa mulandu wa kuti bali ne citetekelo, balitwalilile ukuba aba cishinka kuli Yehova.
8, 9. (a) Cinshi cingamwafwa ukukanalatiina abantu? (b) Nga ca kuti mwakwata umwenso, cinshi mufwile ukwibukisha?
8 Nga mwatetekela Yehova tamwakulatiina abantu. Nga ca kuti abalashi balefwaya ukumulesha ukulapepa Lesa, kuti camoneka kwati abantu e bakwete amaka pa bumi bwenu na pa nshita yenu iya ku ntanshi. Nalimo kuti mwalatontonkanya ukuti te kuti ciwame ukutwalilila ukubombela Yehova no kulakalifya ubuteko. Muleibukisha ukuti: Pa kuti mwilatiina abantu mufwile ukutetekela sana Lesa. (Belengeni Amapinda 29:25.) Yehova atweba ati: “Bushe ni mwe bani pa kuti mutiine umuntunse uukafwa, no mwana wa muntu uukaba nge cani?”—Esa. 51:12, 13.
9 Mulecetekela Shinwe Uwa Maka Yonse. Alamona, alalangulukilako, kabili alafwa bonse abo bacusha kuli bakateka abashaba na mulinganya. (Ukufu. 3:7-10) Nangu fye bamutwala ku balashi ba buteko no kumulubulwisha pa fyo mwasuminamo, “mwikasakamikwa pa nshila mukalandilamo ne co mukalanda; pantu mukapeelwa ifya kusosa muli ilya ine nshita.” (Mat. 10:18-20) Bakateka te kuti balingane na Yehova nangu fye panono. Nga mwakosha icitetekelo cenu ino ine nshita, mukashininkisha ukuti Yehova cine cine e ko aba, kabili alafwaya sana ukumwafwa.
10. (a) Cinshi Yehova aebele abena Israele ukucita mu mweshi wa Nisani mu 1513 B.C.E.? (b) Mulandu nshi Mose acitile fyonse ifyo Lesa amwebele?
10 Mu mweshi wa Nisani 1513 B.C.E., Yehova aebele Mose na Aarone ukweba abena Israele ukuti: Basale impaanga nelyo imbushi iilume, bepaye, no kusansa umulopa waiko pa minshi ya mayanda. (Ukufu. 12:3-7) Bushe Mose acitile shani? Umutumwa Paulo alembele ukuti: “Citetekelo calengele asefye ica kucilila no kusansa umulopa pa ncenshi sha pa mwinshi, pa kuti uwa konaula ekumyako ku mabeli yabo.” (Heb. 11:28) Mose alishibe ukuti Yehova wa cishinka, kabili alicetekele ifyo Yehova amwebele ukuti ali no kwipaya amabeli yonse aya bena Egupti.
11. Cinshi calengele ukuti Mose asoke abantu?
11 Pali iyi nshita, abana abaume ba kwa Mose bafwile bali ku Midiani, ukutali na ku Egupti ukwali ‘uwaleonaula’ amabeli.* (Ukufu. 18:1-6) Lelo alyebele abena Israele ifya kucita pa kuti amabeli yabo yefwa. Abana bali pa kubepaya, kabili Mose alitemenwe abantu. Baibolo itila: “Apo pene fye Mose aitile abakalamba bonse aba kwa Israele no kusosa kuli bena ati: ‘Buuleni no kusenda impaanga ne mbushi . . . no kwipaya iya pa ca kucilila.’”—Ukufu. 12:21.
12. Ni mbila nshi iyacindama iyo Yehova afwaya tulebila ku bantu?
12 Bamalaika balatungulula abantu ba kwa Yehova ukubila imbila yacindama iya kuti: “Tiineni Lesa no kumupeela umucinshi, pantu inshita ya bupingushi bwakwe naifika, e ico pepeni Uwapangile umuulu ne sonde na bemba no tumfukumfuku twa menshi.” (Ukus. 14:7) Ino ine e nshita ya kweba abantu iyi mbila. Tufwile ukweba abantu ukufuma muli Babiloni Mukalamba, pa kuti ‘ifinkunka fyakwe fikesa pali bena.’ (Ukus. 18:4) Aba mu “mpaanga shimbi” babombela pamo na Bena Kristu abasubwa ukwafwa abantu ‘ukubwelela kuli Lesa.’—Yoh. 10:16; 2 Kor. 5:20.
13. Cinshi cikalenga mukalefwaisha ukushimikilako abantu imbila nsuma?
13 Twalishininkisha ukuti ino ni “nshita ya bupingushi.” Kabili twalicetekela ukuti Yehova takukumya fye ilyo atweba ukuti tufwile ukuba abacincila mu mulimo wa kushimikila no kulenga abantu ukuba abasambi. Mu cimonwa, umutumwa Yohane atile amwene “bamalaika bane nabeminina pa makoona yane aye sonde, nabekatilila imyela ine iye sonde.” (Ukus. 7:1) Bushe icitetekelo mwakwata cilalenga mulemona aba bamalaika abaipekanya ukulekela kuli iyi myela iikalenga kukabe ubucushi bukalamba pano calo? Icitetekelo cikalenga ukuti mukalebamona, kabili ici cikalenga mukatwalilile ukushimikila imbila nsuma ukwabula umwenso.
14. Finshi filenga ukuti tulefwaisha “ukusoka umubifi ukuti aleke imibele yakwe iyabipa”?
14 Abena Kristu ba cine kale kale fibusa fya kwa Yehova kabili balikwata isubilo lya kwikala umuyayaya. Lelo twalishiba ukuti twalikwata umulimo wa “kusoka umubifi ukuti aleke imibele yakwe iyabipa pa kuti abe no mweo.” (Belengeni Esekiele 3:17-19.) Kwena, tatushimikila fye pa kuti twikaba no mulandu wa mulopa. Twalitemwa Yehova na bantu banensu. Yesu alitulangile ifyo tufwile ukulanga ukutemwa no luse ilyo alandile icilangililo ca mwina Samaria. Tufwile ukuyipusha atuti, Bushe ilyo ndeshimikila ‘ndomfwila abantu uluse’ nga ulya umwina Samaria? Pantu na kuba tatufwaya ‘ukupita mu mbali’ ukukanashimikila abantu, nga filya fyacitile shimapepo no mwina Lebi abo Yesu alandilepo mu cilangililo. (Luka 10:25-37) Icitetekelo mu fyo Lesa atulaya, no kutemwa twatemwa abanensu fikalenga tulebombesha mu mulimo wa kushimikila ilyo impela ishilaisa.
15. Mulandu nshi abena Israele bamwenene kwati tabakwete ukwa kubutukila?
15 Icitetekelo Mose akwete mu “Uushimoneka” calimwafwile ilyo abena Israele bali mu bwafya pa numa ya kufuma mu Egupti. Baibolo itila: “Abana ba kwa Israele bainwine amenso yabo kabili moneni abena Egupti balebakonka ulubilo; kabili abana ba kwa Israele batiinine icibi kabili batendeke ukulilila kuli Yehova.” (Ukufu. 14:10-12) Bushe tabaishibe ukuti bali no kubakonka pa numa? Balishibe. Yehova alandile ukuti: “Nkaleka umutima wa kwa Farao ukutalama, na o akabakonka kabili nkaicindamika pa kucimfya Farao na bashilika bakwe bonse; e lyo abena Egupti bakeshiba ukuti nine Yehova.” (Ukufu. 14:4) Lelo abena Israele baletontonkanya fye pa fintu ifyo balemona e kutila, Bemba Wakashika uwali ku ntanshi, amaceleta ya bashilika ba kwa Farao ayalebakonka pa numa, e lyo na Mose, kacema umukote uwalebatungulula uwali ne myaka 80! Balemona kwati takwali ukwakubutukila.
16. Bushe icitetekelo cakoseshe shani Mose ilyo ali pali Bemba Wakashika?
16 Mose ena tatiinine. Mulandu nshi? Pantu icitetekelo akwete calengele ukuti amone icacilile pali bemba nelyo abashilika. Alishibe ukuti ‘Yehova alabapususha,’ no kuti alelwilako abena Israele. (Belengeni Ukufuma 14:13, 14.) Icitetekelo cali na Mose calikoseshe abantu ba kwa Lesa. Baibolo itila: “Citetekelo calengele bapite pali Bemba Wakashika kwati ni pa mushili uwauma, lelo ilyo abena Egupti baeseshe ukupitapo, balifwile.” (Heb. 11:29) E ico “abantu batendeke ukutiina Yehova no kutetekela Yehova na Mose umubomfi wakwe.”—Ukufu. 14:31.
17. Finshi fili no kucitika ifikesha icitetekelo cesu?
17 Nomba line na ifwe bene tuli no kuba mu bwafya. Ilyo ubucushi bukalamba bukalafika ku mpela, ninshi amabuteko nayonaula no kupwisha imipepele iikalamba kabili iyakwata amaka ukucila iyesu. (Ukus. 17:16) Yehova alisobela ukuti tukaba nga “imishi iishacingililwa . . . , ukushaba amalinga, kabili abashakwata imipindo nangu fiibi.” (Esek. 38:10-12, 14-16) Nga tatuli ne citetekelo cakosa tukalamona kwati tatwapusuke. Bushe mukacita shani?
18. Londololeni ico tukabela abashipa ilyo ubucushi bukalamba bukesa?
18 Tatufwile ukuba no mwenso. Mulandu nshi? Pantu Yehova alitweba ukuti fwe bantu bakwe bakatusansa ku balwani. Kabili alilanda no kuti akatupususha. Atila: “‘Mu bushiku ubo Goge akesa pa calo ca kwa Israele,’ Shikulu Mulopwe Yehova atila, ‘e lyo ubukali bwandi bukema kabili nkakalipa nga nshi. E lyo mu kucincila kwandi, mu bukali bwandi ubupya ngo mulilo, e mo nkalandila.’” (Esek. 38:18-23) Pa numa, Lesa akonaula bonse abafwaya ukonaula abantu ba kwa Yehova. Nga mwalicetekela ukuti Yehova akamupususha mu ‘bushiku bwakwe ubukalamba kabili ubwa kutiinya,’ cikamwafwa ukutwalilila aba cishinka, kabili ‘mukamonako uko Yehova akamupususha.’—Yoele 2:31, 32.
19. (a) Bushe bucibusa bwali pali Yehova na Mose bwali shani? (b) Mapaalo nshi mukakwata nga ca kuti lyonse muleumfwila Yehova?
19 Ino e nshita mufwile ukuipekanishisha kabeela pa kuti ilyo ifi fikacitika mukatwalilile ‘abashangila kwati mulemona Uushimoneka’! Muleisambilisha no kupepa lyonse pa kuti mulekosha bucibusa bwenu na Yehova Lesa. Mose ali ni cibusa wapalamisha uwa kwa Yehova kabili Lesa alimubomfeshe mu kucita ifintu ifya maka, ica kuti Baibolo itila Yehova aishibe Mose “icinso ne cinso.” (Amala. 34:10) Takwatalile ukuba kasesema uwali nga Mose. Lelo na imwe bene nga muli ne citetekelo, kuti mwaba cibusa wapalamisha uwa kwa Yehova ica kutila kuti caba kwati mulemumona no kumumona. Nga ca kuti mulemumfwila ‘konse uko mwenda’ nge fyo Icebo cakwe cilanda, ‘na o akatambalika inshila shenu.’—Amapi. 3:6.
^ par. 11 Yehova e watumine bamalaika abaletele ubupingushi pa bena Egupti.—Amalu. 78:49-51.
UBUMI BWABO
Naliba sana ne nsansa pa myaka 65 iyo nabomba mu mulimo wa nshita yonse. Lelo ici tacilolele mu kutila lyonse mba fye uwa nsansa, limo ndaba no bulanda kabili ndafuupulwa. (Amalu. 34:12; 94:19) Nomba icishinka ca kuti naliba ne nsansa nga nshi!
Pa 7 September, mu 1950, natendeke ukubombela pa Bethel ya ku Brooklyn. Pali iyi nshita, bamunyinefwe ne nkanshi abalebombela pa Bethel bali 355, kabili bafumine mu fyalo fyalekanalekana, e lyo bali ne myaka pa kati ka 19 na 80. Abengi pali aba bali Bena Kristu basubwa.
Bamayo e bansambilishe ukulabombela “Lesa wa nsansa.” (1 Tim. 1:11) Batendeke ukubombela Yehova ninshi ndi fye umwaice. Pa 1 July mu 1939, ilyo nali ne myaka 10, nalibatishiwe pa kulongana kwa muputule ukwaliko mu Columbus, Nebraska, ku U.S.A. Twalonganine mu cikuulwa twasonkeele, kabili twalimo nalimo 100 fwe balekutika kwi lyashi lya kwa munyinefwe Joseph Rutherford, ilyali no mutwe waleti “Fascism or Freedom.” Ilyo ilyashi lyafikile pa kati, kwali ibumba lya bantu ilyalongene pa nse ya cikuulwa twalimo. Pa numa, balingile umo twali no kututamfyamo, kabili balitutamfishe na mwi tauni twalelonganina. Twailepwishisha ukulongana pe farmu lya kwa munyinefwe umo uwaleikala mupepi na ili tauni. Pa mulandu ne cacitike, nshalaba nangu fye panono ubushiku nabatishiwilwepo!
Bamayo balibombeshe sana pa kunsambilisha icine. Nangu ca kuti batata bali bwino kabili abafyashi abasuma, tababikile amano ku fya mapepo. Bamayo na babwananyina abali mu cilonganino ca Omaha, balenkoselesha sana.
Ilyo nali mu kupwisha isukulu lya ku sekondari, nalisalile kabeela ifyo nali no kucita ku ntanshi. Lyonse nga twaisala isukulu, nalebombako bupainiya bwa kwafwilisha na baice banandi.
Bamunyinefwe babili abacaice abasangilwe kwi Sukulu lya Gileadi ilyalenga 7, ba John Chimiklis na ba Ted Jaracz babatumine ku ncende twaleikala ku kubomba umulimo wa kutandalila ifilonganino. Nalipapile ilyo naishileishiba ukuti bali fye ne myaka ukucilako panono pali 20. Pali ilya nshita nali ne myaka 18 kabili nali mupepi no kupwisha isukulu lya ku sekondari. Ndebukisha ilyo munyinefwe Chimiklis anjipwishe ifyo nalefwaya ukucita ku ntanshi. Ilyo namwebele ifyo nalefwaya ukucita, atile: “Walicita bwino ukusalapo umulimo wa nshita yonse. Ukabomba imilimo iingi sana ku ntanshi.” Ifyo anjebele, e lyo ne fyo aba bamunyina babili balebomba fyalinkoseleshe sana. Kanshi ilyo fye napwile isukulu, nalitendeke bupainiya bwa nshita yonse mu 1948.
Mu July mu 1950, ine na bafyashi bandi twaile ku kulongana kwa bafuma mu fyalo ifingi ukwabelele mu Yankee Stadium, mu New York City. Ilyo twali pali uku kulongana, nasangilwe ku kukumana kwa balefwaya ukuya mu kubombela pa Bethel. Nalipokeleko formu kabili nalisaine.
Nangu ca kuti batata tabalenkaanya ukubomba bupainiya no kwikala nabo pa ng’anda, banjebele ukulasonkela umuputule nalelalamo no kulashitako ifya kulya pa ng’anda. E ico bushiku bumo mu August, naile mu kufwaya incito, lelo nabalile ukuya mu kumona umo twalepokela amakalata. Nasangilemo kalata banembele iyafumine ku Brooklyn. Abalembele ni ba Nathan H. Knorr. Banembele ukuti: “Twalipokelela formu wasaine umo watile ulefwaya ukulabombela pa Bethel ubumi bobe bonse. Kanshi ukese ku Bethel pa 7 September, 1950, pa 124 Columbia Heights, ku Brooklyn, mu New York.”
Ilyo batata bainwike, nabebele ukuti ninsanga incito. Batile: “Cawama, ni kwi usangile incito?” Natile: “Ni ku Bethel, ku Brooklyn, kabili nakulafola amadola 10 pa mweshi.” Calibapapwishe, lelo batile cili fye bwino apo ni we we mwine usalile iyo ncito, ukaye mu kubombesha. Tapakokwele, batata balibatishiwe mu 1953 pa kulongana kwa citungu ukwabelele mu Yankee Stadium!
Icaweme ca kutila Alfred Nussrallah uo nalebomba nankwe bupainiya na o balimwitile ku Bethel kanshi twaendele fye pamo. Pa numa alyupile, kabili ena no mwina mwakwe Joan baile ku Gileadi, lyena babatumine muli bumishonari ku Lebanon, pa numa babweleele ku United States uko baletandalila ifilonganino ne fitungu.
Ilyo naile ku Bethel, umulimo nabalilepo ukubomba wa kupanga ifitabo. Icitabo caleti What Has Religion Done for Mankind? e co nabalilepo ukupanga. Pa numa ya myeshi 8, natendeke ukubombela ku Dipatimenti ya Mulimo uko munyinefwe Thomas J. Sullivan aleangalila imilimo. Ala nalitemenwe ukulabombela pamo no yu munyinefwe kabili nalisambilileko ifingi ku fyo aishibe pa mulandu ne myaka iingi iyo abombele mu cilonganino ca kwa Lesa.
Pa numa ya kubomba muli Dipatimenti ya Mulimo mupepi ne myaka itatu, ba Max Larson, abaleangalila imilimo mu fakitare banjebele ukuti munyinefwe Knorr alefwaya ukulanda na ine. Nalitiinine, nalemona kwati pali ico nalufyenye. Lelo umwenso walipwile ilyo naishibe ukuti alefwaya fye ukwishiba nga ca kutila nalikwete amapange ya kufuma pa Bethel. Alefwaya uwa kumwafwako imilimo mwi ofeshi lyakwe, kabili alefwaya ukwishiba nga ca kutila kuti naitemenwa ukumwafwa. Namwebele ukuti nshaletontonkanya pa kuleka ukubombela pa Bethel. Nalibombele nankwe pa myaka 20, kabili ili lyali lishuko nga nshi.
Lyonse ndalandapo ukuti nga nali no kulipila indalama pa fyo nasambilile, nga nshakumanishe, pantu nalisambilile ifingi kuli ba Sullivan, ba Knorr, ba Milton Henschel, ba Klaus Jensen, ba Max Larson, ba Hugo Riemer, ba Grant Suiter, na bamunyinefwe bambi mu Bethel.*
Bamunyinefwe abo nabombele nabo balibikile sana amano ku ncito, kabili balepekanya bwino ifintu. Munyinefwe Knorr alebombesha, alefwaya umulimo wa Bufumu ukulaya pa ntanshi. Tali uwaifinya kanshi abo alebomba nabo balyangukilwe ukulanda nankwe. Limo ifyo twaletontonkanya fyalepusana ne fyo aletontonkanya, lelo twalelanda ukwabula umwenso kabili na o alekutika.
Bushiku bumo, ba Knorr banjebele ukuti mfwile ukulabika amano na ku fintu ifyalemoneka kwati tafyacindama sana. Ku ca kumwenako, banjebele ukuti ilyo baleangalila imilimo mu fakitare, ba Rutherford balebatumina foni no kubeba ukuti: “Munyina Knorr, pa kwisa mu kulya wilaba ukundetelako ifya kufuutilako pa mapepala. Wise ubike pa tebulo.” Munyinefwe Knorr atile, alesenda ifya kufuutilako no kubikila limo mu tumba. Lyena akasuba aletwala kwi ofesi lya ba Rutherford. Ukutwala ifya kufutilako kwali mulimo uunono, lelo ifya kufuutilako fyalicindeme sana kuli ba Rutherford. Pa numa, ba Knorr banjebele abati: “Ndabomfya sana amapensulo, kanshi ulensongwelako no kumbikila pe tebulo.” Pa myaka iingi nalebasongwela ama pensulo.
Ba Knorr lyonse baletweba ukuti tufwile ukulakutikisha nga baletweba ifya kucita. Bushiku bumo balinondolwelele bwino fyonse ifyo nalingile ukucita pa kubomba umulimo bampeele, lelo nshakutikiishe. Pa numa icafuminemo tacaweme, pantu nalibalengele insoni. Nalyumfwile sana ububi, e ico nabalembele kalata ya kulomba ubwelelo, no kubalomba ukuti bampeeleko imilimo imbi iyo ningabomba bwino. Bulya bwine ubushiku ulucelo, ba Knorr balishile umo nalebombela, kabili banjebele ati: “Robert, nimbelenga kalata yobe. Walilufyenye, e lyo twalilandapo pali ili lyashi, kabili ninjishiba ukuti tawakabwekeshepo. Ilyashi lyalipwa, natutwalilile ukubomba.” Nalitemenwe sana pa fyo bamfundile cikuuku cikuuku.
Pa numa ya kubomba mu Bethel pa myaka 8, nalefwaya fye ukutwalilila ukubombela pa Bethel. Lelo ifintu fyalyalwike. Ilyo nali pa kulongana kwa citungu ukwa fyalo ifingi, ukwabelele mu Yankee Stadium na mu Polo Grounds mu 1958, namonene na Lorraine Brookes, uo twaishibene nankwe mu 1955 ilyo alebomba bupainiya mu Montreal, ku Canada. Nalitemenwe sana ukwishiba ukuti alitemenwe umulimo wa nshita yonse, kabili ali uwaitemenwa ukuya ukuli konse uko bengamutuma. Lorraine alefwaisha ukuya kwi Sukulu lya Gileadi. Mu 1956, ilyo ali ne myaka 22, balimwitile kwi kalasi lyalenga 27. Ilyo apwishishe isukulu, balimutumine muli bumishonari ku Brazil. Mu 1958, nalitendeke na kabili ukumfwana na Lorraine, kabili alisumine ukuti tukopane. Twapangene ukuupana mu mwaka wakonkelepo, kabili twalepepa fye ukuti bakatutume muli bumishonari.
Ilyo naebele ba Knorr ukuti nalefwaya ukuupa, banjebele ukutila kuti cawama nga twalolelako pa myaka itatu pa kuti nga twaupana tukalebomba bonse pa Bethel. Pali ilya nshita, pa kuti umuntu atwalilile ukubomba pa Bethel nga aupa, kano abomba pa myaka 10 nelyo ukucilapo, kabili uo alefwaya ukupana nankwe na o afwile ukubombako pa Bethel pa myaka nalimo itatu. Lorraine alisumine ukulabomba pa Bethel ya ku Brazil, alibombeleko na pa Bethel ya ku Brooklyn pa mwaka umo ilyo tushilaupana.
Pa myaka ibili iya kubalilapo muli bunkobekela, twalelembeshanya fye amakalata. Ukubomfya foni kwalikosele sana umutengo, kabili takwali na makompyuta ya kumfwaninamo! Ilyo twaupene pa 16 September mu 1961, ba Knorr e balandile ilyashi lya bwinga. Ukulanda fye icishinka, ilya imyaka itatu twalolelele yalilepele icine cine. Nomba ino nshita, nga twatontonkanya pa myaka ukucila 50 iyo twaikala mu cupo, tumona ukuti twalicitile bwino sana ukulolela!
Mu 1964, bampeele umulimo wa kulatandalila amaofeshi ya Nte sha kwa Yehova. Pali iyi nshita, ba nkashi tabalebasuminisha ukulaya na bena mwabo mu kutandalila amaofeshi. Lelo ukufuma mu 1977, nabo balitendeke ukukonka. Muli uyu mwaka, ine no mwina mwandi twaile na ba Grant Suiter na bena mwabo ba Edith mu kutandalila amaofeshi ya Nte sha kwa Yehova mu Germany, Austria, Greece, Cyprus, Turkey, na mu Israel. Mu myaka nabombele uyu mulimo, natandalile ifyalo 70.
Mu 1980 ilyo twaleya ku Brazil, twalipitile na mu musumba wa Belém, umo Lorraine abombeele ilyo ali mishonari. Twalimweneko na ba bwananyina mu Manaus. Abena Brazil abanakashi pa kuposhanya, balatomona abanabo, e lyo abaume baposhanya fye mu minwe. Nomba ilyo twaile mu kulongana mu cibansa, twamwene ibumba lya bantu abaikele beka, abashaleposhanya muli uyu musango. Mulandu nshi?
Aba aba bwananyina balilwele ifibashi kabili baleikala mu kati na nkati ka mpanga ya Amazon ukwikala aba fibashi. Ico bashalefwaila ukuposesha abanabo ni co tabalefwaya ukwambukishako bambi. Ukubamona fye pali uku ukulongana kwalitukoseshe, kabili tatwakalabe ifyo balemoneka aba nsansa! Amashiwi yalandile Esaya ya cine, ayatila: “Ababomfi bandi bakaula utupundu pa mulandu wa kusekelela mu mitima.”—Esa. 65:14.
Ilingi line, ine na Lorraine tulalanda pa fyo twabombela Yehova pa myaka ukucila 60. Twaliba sana ne nsansa pa fyo Yehova atupaala no kututungulula mu cilonganino cakwe. Nangu ca kuti nalileka ukutandalila amaofeshi ya Nte sha kwa Yehova mu fyalo fimbi, ndafwako aba mwi Bumba Litungulula imilimo, mombela muli Komiti ya ba Kampanya na muli Komiti ya Mulimo. Ndatasha sana pa mulimo mombako uwa kwafwa aba bwananyina ababa mwi sonde lyonse. Tulomfwa bwino sana ukumona uko abacaice abengi, balebombako umulimo wa nshita yonse, kabili baba nga Esaya uwatile: “E po ndi! Ntumeni.” (Esa. 6:8) Aba aba bwananyina bonse banjibukisha amashiwi yanjebele kangalila wa muputule, aya ukuti: “Walicita bwino ukusalapo umulimo wa nshita yonse. Ukabomba imilimo iingi sana ku ntanshi.”
^ par. 20 Nga mulefwaya ukubelenga pali bamunyinefwe bamo pali aba, kuti mwabelenga mu Ulupungu lwa kwa Kalinda ulwa mu Cingeleshi: Pali ba Thomas J. Sullivan (August 15, 1965); pali ba Klaus Jensen (October 15, 1969); pali ba Max Larson (September 1, 1989); pali ba Hugo Riemer (September 15, 1964); e lyo na pali ba Grant Suiter (September 1, 1983).
“Takuli uwingabombela bashikulu babili. . . . Te kuti mubombele Lesa ne Fyuma.”—MAT. 6:24.
1-3. (a) Mafya nshi aya ndalama abantu abengi bakwata muno nshiku, kabili finshi bambi bacita pa kuti bayapwishe? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.) (b) Finshi fisakamika abafyashi pa fya kukuusha abana?
BA MARILYN* batile: “Abalume bandi ba James cila bushiku balebwela ku ncito ninshi nabanaka icine cine, nomba indalama balefola shali shinono ica kuti tatwalekumanisha no kushita ifyo twalekabila pa bushiku fye bumo. Nalefwaya ukulabafwako ukusakamana ulupwa no kushitilako umwana wesu umwaume Jimmy ifintu ifisuma ifyo abana besukulu banakwe balekwata.” Ba Marilyn balefwaya no kula-afwilishako balupwa lwabo bambi no kusungako indalama sha kubomfya ku ntanshi. Abanabo abengi baliile mu kubombela ku fyalo fimbi pa kuti balekwata indalama ishingi. Lelo ilyo batontonkenye pa kuya mu kubombela ku calo cimbi, baletwishika nga ca kutila kuti caba fye bwino. Mulandu nshi?
2 Ba Marilyn tabalefwaya ukusha ulupwa ulo batemenwe sana kabili ulwali ulwakosa mu fya kwa Lesa. Lelo baletontonkanya ukuti, bambi baliya mu kubombela ku fyalo fimbi, e lyo ne ndupwa shaba fye ishakosa mu fya kwa Lesa. Lelo tabaishibe ifyo bali no kucita pa kukusha umwana wabo Jimmy nga baya ku calo cimbi. Bushe ukulanshanya no mwana pa Intaneti kwali no kubafwa ukumukusha bwino “ukulingana no kusalapula kwa kwa Yehova”?—Efes. 6:4.
3 Ba Marilyn balifwaile aba kubapandako amano. Abalume babo tabalefwaya ukuti ba Marilyn baye mu kubombela ku calo cimbi, nangu ca kuti batile tabakabaleshe nga basalapo ukuya. Baeluda na bambi mu cilonganino babebele ukuti bekaya, lelo bankashi bamo balebakoselesha ukuti bakaye. Balebeba ukuti: “Nga mwalitemwa ulupwa lwenu, mukaye. Na kulya kwine kuti mwalabombela Yehova.” Nangu ca kuti baletwishika nga cali fye bwino ukuya ku calo cimbi, ba Marilyn balishalikepo ba James no mwana wabo Jimmy kabili baile mu kubombela ku calo cimbi. Balaile ulupwa lwabo ukuti: “Nshakakokole nkabwela nomba line.”
4. Finshi filenga abengi ukuya mukubombela ku calo cimbi, kabili ni bani ilingi line abasakamana abana babo?
4 Yehova tafwaya ukuti ababomfi bakwe baleba abapiina icine cine, kabili ukutula na kale abantu balitemwa ukuya mu kubombela ku fyalo fimbi pa kuti bapwishe ubupiina. (Amalu. 37:25; Amapi. 30:8) Pa kuti Yakobo no lupwa lwakwe bapusuke ku cipowe, Yakobo atumine abana bakwe abaume ku Egupti ku kushita ifya kulya.* (Ukute. 42:1, 2) Muno nshiku, abaya ku fyalo fimbi tabayila pa mulandu wa cipowe. Nalimo icilenga ku bengi kufula kwa nkongole isho bakwata. Bambi nabo ni co bafwaya ukwikala bwino sana. Pa kuti bacite ifyo mu calo umo imikalile yayafya, balafuma pa ng’anda no kuya mu kubombela kwi tauni limbi nelyo ku calo cimbi. Ilingi line, basha abana babo abanono ku bafyashi babo, ku mwana wabo umukalamba, kuli banakulwibo na bashikulwibo, kuli balupwa bambi, nelyo ku fibusa fyabo. Nangu ca kuti abaya ku fyalo fimbi tabatemwa ukusha abena mwabo nangu abana babo, abengi abaya balanda ukuti tabakwete mwakulosha.
5, 6. (a) Finshi Yesu alandile ukuti e fingalenga twaba ne nsansa no mutelelwe? (b) Finshi ifyo Yesu aebele abasambi bakwe ukulapepela? (c) Bushe Yehova atupaala shani?
5 Ilyo Yesu ali pano calo, abantu abengi bali abapiina kabili balecula sana, kabili nalimo baletontonkanya ukuti nga bakwata indalama ishingi e lyo bengaba ne nsansa no kulaumfwa abacingililwa. (Marko 14:7) Lelo Yesu talefwaya ukuti abantu bacetekele mu fyuma. Alefwaya ukuti bacetekele Yehova, uupeela ifyuma ifishonaika. Mu Lyashi lyakwe ilya pa Lupili, Yesu alondolwele ukuti nga tulefwaya ukuba ne nsansa sha cine cine no kucingililwa tatufwile ukubika amano ku fyuma, nelyo ukushintilila pa maka yesu, lelo tufwile ukubika amano kuli bucibusa bwesu na Shifwe wa ku muulu.
6 Mwi pepo lya cilangililo, Yesu atusambilishe ifya kupepa, te kupepela ukuba ne cuma, lelo ukupepela ifyo tukabila cila bushiku, e kutila ‘ifya kulya fya ubo bwine bushiku.’ Aebele abalekutika ku lyashi lyakwe ukuti: “Mwilalonganikila ifyuma pano isonde . . . Lelo mulelonganikila ifyuma ku muulu.” (Mat. 6:9, 11, 19, 20) Tatutwishika ukuti Yehova akatupaala nga filya fine atulaya. Lesa tapelela fye pa kutweba ukuti akatupaala, lelo alatupeela fyonse ifyo tukabila sana. Ukwabula no kutwishika, nga tulefwaya ukuba ne nsansa sha cine cine no kucingililwa tufwile ukucetekela Shifwe uutusakamana, te ndalama iyo.—Belengeni Mateo 6:24, 25, 31-34.
7. (a) Ni bani abo Yehova apeela umulimo wa kukusha abana? (b) Mulandu nshi abafyashi bonse babili balingile ukulasambilishisha abana?
7 Nga ca kuti ‘intanshi tulafwaya ubulungami bwa kwa Lesa,’ tukalamona imilimo ya kusakamana ulupwa nga fintu Yehova aimona. Mu Mafunde ayo Lesa apeele Mose mwali ne funde ilyo Abena Kristu bafwile ukukonka ilya kuti: Abafyashi e bafwile ukusambilisha abana babo ifya kwa Lesa. (Belengeni Amalango 6:6, 7.) Lesa apeela umulimo wa kusambilisha abana ku bafyashi, te kuli bashikulwibo nelyo banakulwibo nangu ku bantu bambi iyo. Imfumu Solomone yatile: “We mwana wandi, umfwila ukusalapula kwa kwa wiso, kabili wisuula amafunde ya kwa noko.” (Amapi. 1:8) Yehova afwaya ukuti abafyashi bonse babili baletungulula no kusambilisha abana babo. (Amapi. 31:10, 27, 28) Abana nga baleumfwa ifyo abafyashi balanda pali Yehova no kumona ifyo bamubombela cila bushiku nabo bakalacita cimo cine.
8, 9. (a) Finshi ficitika nga ca kuti umufyashi taleikala no lupwa lwakwe? (b) Ciba shani nga ca kuti abafyashi tabaleikala no lupwa, kabili mibele nshi nalimo aba mu lupwa bengakwata?
8 Ilyo abantu bashilaya ku calo cimbi, balatontonkanishisha kabeela pa mafya yengafumamo lelo banono sana abatontonkanya pa bubi bwaba mu kusha ulupwa lwabo lweka. (Amapi. 22:3)* Ilyo fye ba Marilyn baile ku calo cimbi, batendeke ukumfwa sana ubulanda filya bashali pamo no lupwa lwabo. E fyo na balume babo no mwana wabo baleumfwa. Jimmy lyonse aleipusha banyina ati, “Cinshi mwanshilile?” Ba Marilyn abapangile ukuti bakekalako fye imyeshi iinono baikele imyaka, kabili batendeke ukumona ukuti ifintu tafyali bwino mu lupwa lwabo. Panono panono Jimmy alilekele ukulanda sana na banyina kabili talebeba ifyo aleumfwa. Ba Marilyn balandile bulanda bulanda ukuti: “Umwana wandi alilekele ukuntemwa.”
9 Abafyashi nga tabaleikala pamo na bana babo, bonse balaba no bulanda kabili nalimo kuti batendeka ukuba ne mibele iyabipa.* Nga ca kuti abafyashi basha abana ilyo bali abanono sana kabili bakokola uko baya, ififumamo tafiwama. Ba Marilyn bale-eba Jimmy ukuti ico bailile kufwaya ukuti akekale bwino. Lelo Jimmy ena alemona fye kwati banyina balimubutuka. Ilyo baile fye alebafuluka. Lelo ilyo papitile inshita, nga babwela mu kutandala, alefwaya ukuti babwelelemo bwangu. Filya fine abana abengi abashikala na bafyashi babo bomfwa, Jimmy na o alemona kwati talingile ukutemwa banyina no kulabomfwila.—Belengeni Amapinda 29:15.
10. (a) Cinshi cingacitika nga ca kuti abafyashi baletumina fye abana ifintu mu nshita ya kuba nabo? (b) Finshi ifyo umufyashi ashingacita nga ca kuti ali ukutali na bana bakwe?
10 Nangu ca kuti ba Marilyn baletumina sana umwana indalama ne fintu, tafyalengele ukuti abatemwe kabili tabaishibe no kwishiba ukuti ifi balecita balesambilisha umwana ukutemwa sana ifyuma ukucila ifya kwa Lesa e lyo no lupwa. (Amapi. 22:6) Jimmy ale-eba banyina ati, “Mwikabwela, mulentumina fye ifintu nga ifi fine mucita lyonse.” Ba Marilyn baishileiluka ukuti te kuti bakushe umwana wabo bwino pa foni, mu makalata, nelyo ukulanda nankwe pa intaneti. Batile: “Pa Intaneti te kuti ukumbatilepo umwana nelyo ukumutomona pa kuya mu kulaala.”
11. (a) Bushe ukukanaba pamo no lupwa pa mulandu wa ncito kuti kwakuma shani icupo? (b) Cinshi calengele nkashi umo ukwiluka ukuti alingile ukuba pamo no lupwa lwakwe na kabili?
11 Bucibusa ba Marilyn bakwete na Yehova e lyo na bena mwabo ba James, na bo bwali mu bwafya. Baleya fye mu kulongana na mu kushimikila ubushiku bumo mu mulungu, e lyo limo tabaleyako no kuya. Ababengishe incito balefwaya no kucita nabo ubupulumushi. Apo tabali na bena mwabo aba kubakoselesha, ba Marilyn batendeke ukulaumfwana no mwaume umbi e lyo na ba James nabo e fyo bacitile kabili kwashele fye kwempe nga balicitile ubupulumushi. Ba Marilyn bailwike ukuti nangu ca kuti bena na bena mwabo tabacitile bucende, icupo cabo cali mu bwafya. Baibolo yalanda kuti abaupana balingile ukulanga abena mwabo icitemwiko no ‘kulabapeela ifyo bafwile ukubapeela’ mu cupo. (Ulwimbo 1:2; 1 Kor. 7:3, 5) Kabili tabalepepela Yehova pamo no mwana wabo. Ba Marilyn batile: “Ilyo naile mu kulongana kwa citungu, balandile ukuti pa kuti tukapusuke ubushiku bukalamba ubwa kwa Yehova, calicindama ukulakwata amapepo ya lupwa lyonse, naishileiluka ukuti mfwile ukubwelela ku ng’anda. Mfwile na kabili ukukosha bucibusa bwandi na Lesa no lupwa.”
12. Kufunda nshi ukwa mu Malembo ukwingafwa abashikala pamo ne ndupwa shabo?
12 Bamo tabatemenwe pa fyo ba Marilyn basalilepo ukubwelelamo ku mwabo. Baeluda mu cilonganino baali ku calo baile balibatashishe sana pa citetekelo cabo no kushipa. Lelo bamo abakuukile kuli cilya calo kabili abashile abena mwabo ne ndupwa tabatemenwe. Mu cifulo ca kusambililako ku fyo ba Marilyn bapingwilepo ukucita, batendeke ukubaseka. Balebeba ati: “Ala ukabwela nomba line fye. Ni ncito nshi ukulabomba pa kusakamana ulupwa nga wabwelelamo?” Mu nshita ya kulafuupula bambi, Abena Kristu balingile ‘ukulasambilisha abakashana ukutemwa abalume babo, ukutemwa abana babo, ukulasunga bwino amayanda yabo, pa kutila icebo ca kwa Lesa cipontelwa.’—Belengeni Tito 2:3-5.
13, 14. Mulandu nshi twingalandila ukuti icitetekelo cilakabilwa pa kuti tubike ifyo Yehova afwaya pa ntanshi ukucila ifyo balupwa balefwaya? Langilileni.
13 Abengi abakuukila ku fyalo fimbi bakuulila mu ncende umo bacindikisha intambi shabo no kwafwa ulupwa, maka maka abafyashi, ukucila ifyo bacindika ifintu fimbi. Kanshi icitetekelo calicindama sana pa kuti Umwina Kristu acite ifyo Yehova afwaya no kucita ifipuseneko ne fyo abantu bacindikisha nelyo ukukanacita ifyo balupwa balefwaya.
14 Natulande pali ba Carin. Ba Carin batile: “Ilyo Don umwana wesu umwaume afyelwe, ninshi twikala ku calo cimbi, kabili e lyo fye natendeke ukusambilila Baibolo. Balupwa bonse balefwaya ukuti nkatume umwana ku bafyashi ukufikila tukakwate indalama ishingi e lyo tukamusende.” Ilyo ba Carin bakeene ukutuma Don, balupwa, ukubikako fye na balume babo, balebaseka no kubeta ati banang’ani. Ba Carin batile: “Ukulanda fye icishinka, nshaishibe ububi bwali mu kutuma umwana ku bafyashi pa myaka fye iinono. Lelo nalishibe ukuti Yehova alitupa umulimo wa kusunga umwana wesu.” Ilyo ba Carin baimite na kabili, abena mwabo abashali ni ba Nte babele ukuti bafumye ifumo. Filya bacitile pa kubala fyalikoseshe icitetekelo cabo, ica kuti no yu wine muku bacitile ukulingana ne fyo Yehova afwaya. Pali ino nshita, ba Carin na bena mwabo pamo na bana baliba ne nsansa pa fyo bacitile. Nga ca kuti ba Carin balisumine ukutuma umwana wabo umo nelyo bonse babili kuli balupwa, nga tababa ne nsansa.
15, 16. (a) Londololeni ifyo nkashi umo omfwa pa mulandu wa kuti takushiwe na bafyashi bakwe. (b) Mulandu ena apingwililepo ukukanaseekesha umwana kuli banyina?
15 Nte umo uwe shina lya Vicky atile: “Naikele na bamama pa myaka iinono, abafyashi bandi bena bashele no mwaice wandi umukashana. Ilyo nabwelele mu kwikala nabo ninshi nshabatemwa nge fyo nabatemenwe kale. Nkashinandi ena alebeba fyonse ifyo alefwaya, alebakumbatila, kabili aleumfwana nabo sana. Naleumfwa kwati ndi mweni, nangu fye ilyo nakulile nalefilwa ukubeba ifyo naleumfwa. Ine no mwaice wandi twale-eba abafyashi ukuti tukalamusunga nga mwakota. Nomba ine nkabasungila fye ico cine, nkashinandi ena akabasunga pa mulandu wa kuti alibatemwa.”
16 Ba Vicky batile: “Bamayo balefwaya ukuti nkatume umwana wandi umwanakashi pa kuti bakalemusunga, nga filya fine bantumine kuli bamama. Lelo nalikeene, pantu ine na bena mwandi tufwaya ukuti tukakushe umwana ukulingana ne fyo Yehova afwaya. Kabili mfwaya ukuti umwana wandi akantemwe.” Ba Vicky balishiba ukuti icacindama sana kubika Yehova intanshi mu bumi no kucita ifyo afwaya ukucila indalama ne fyo balupwa bafwaya. Yesu atile: “Takuli uwingabombela bashikulu babili,” te kuti tubombele Lesa ne fyuma.—Mat. 6:24; Ukufu. 23:2.
17, 18. (a) Finshi Abena Kristu bafwile ukusalapo ukucita? (b) Mepusho nshi tukaasuka mu cipande cikonkelepo?
17 Shifwe wesu Yehova, alilaya ukuti akulatwafwa ukukwata ifyo tukabila nga twabika Ubufumu no bulungami bwakwe intanshi. (Mat. 6:33) Kanshi Abena Kristu ba cine lyonse bafwile ukusalapo ifya kucita. Nangu ifintu fyafye shani, Yehova alitulaya ukuti ‘akafwaya ne nshila apa kuti tukafumine,’ inshila iishakalenge ukuti tukafilwe ukukonka ifyo Baibolo yalanda. (Belengeni 1 Abena Korinti 10:13.) Nga ca kuti ‘twatekanya pa kulolela’ Yehova, nga ‘twamutetekela’ ilyo tulepepa ukuti atupe amano no kututungulula na lintu tulekonka amafunde yakwe ne fyo atweba, lyena akatwafwa. (Amalu. 37:5, 7) Akatupaala ilyo tule-esha na maka ukubombela fye ena eka, apo e Shikulwifwe uwa cine. Nga twamubika pa ntanshi, ‘akapaala’ conse ico tulecita.—Linganyeniko Ukutendeka 39:3.
18 Finshi mwingacita pa kuti mutemwane na kabili pa numa ya kubwela ukufuma ku calo cimbi uko mwaile? Finshi mwingacita pa kuti mulesakamana ulupwa lwenu ukwabula ukulusha? Kabili kuti twa-afwa shani bambi ukupingula bwino ifya kucita nga balefwaya ukuya mu kubombela kumbi? Icipande cikonkelepo cikasuka aya mepusho.
^ par. 1 Te mashina yabo.
^ par. 4 Ilyo abana baume ba kwa Yakobo baleya ku Egupti tabalekokola sana, balepwako fye imilungu itatu. Ilyo Yakobo na bana bakwe bakuukile ku Egupti balisendele abakashi na bana babo.—Ukute. 46:6, 7.
^ par. 8 Moneni icipande cileti, “Ukukuukila ku Calo Cimbi—Ifyo Abakuuka Benekela ne Ficitika,” muli Loleni! ya March-April 2013.
^ par. 9 Cumfwika ukuti mu fyalo ifyalekanalekana, abantu abakuukila ku calo cimbi ku kubomba incito no kusha abena mwabo nelyo abana, balaba na mafya ayengi nga nshi. Amafya yamo ya kuti, umo pa baupana nelyo bonse babili balacita ubucende, balalaala no mwaume munabo nelyo no mwanakashi munabo, nelyo ukulungana na lupwa. E lyo abana bena, imibele yabo ilabipa, balaba na mafya ku sukulu, balaba no lubuli, balasakamana sana, balaba no bulanda sana, nelyo ukufwaya ukuikulika.
“E mulandu wine twingabela abashipa no kusosa atuti: ‘Yehova e kaafwa wandi.’”—HEB. 13:6.
1, 2. Mafya nshi yakwata aba kuti balebombela mu fyalo fimbi e lyo babwelela ku mwabo? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.)
BA EDUARDO* batile: “Ilyo naile mukubombela ku calo cimbi, nalebomba incito iisuma kabili nalefola ne ndalama ishingi. Nomba ilyo natendeke ukusambilila Baibolo ne Nte sha kwa Yehova, naishileishiba ukuti nalikwata umulimo uwacindama sana, no yu mulimo wa kusambilisha ulupwa lwandi ifya kwa Lesa, te kubapekanishisha fye ifyo bakabila. E ico, nalibwelelemo ku lupwa lwandi.”—Efes. 6:4.
2 Ba Eduardo balishibe ukuti nga babwelelamo ku lupwa lwabo, bali no kulenga Yehova ukusekelela. Lelo nga filya fine cali kuli ba Marilyn abo twalandilepo mu cipande cafumineko, ba Eduardo nabo bali no kutendeka fye cipya cipya ukuba na bucibusa busuma no lupwa. Ubwafya bumbi bwa kuti, balingile no kulafwaila abena mwabo na bana ifyo balekabila mu calo umushali sana indalama. Ni ncito nshi bali no kulabomba pa kuti bakalesakamana ulupwa? Bushe aba mu cilonganino bali no kulabafwa?
3. Bushe abana bomfwa shani umufyashi nga abasha no kuya ku calo cimbi?
3 Ba Eduardo batile: “Nalilwike ukuti nalilekeleshe abana bandi pa nshita nalingile ukubatungulula no kubalanga ukuti nalibatemwa. Nshababelengelepo amalyashi ya mu Baibolo, ukupepa nabo, ukubakumbatila, no kwangala nabo.” (Amala. 6:7) Anna, umwana wabo umukalamba, atile: “Ukukanaba na batata pa ng’anda kwalengele ukuti ndeumfwa umwenso. Ilyo babwelele, twabeshibe fye ishiwi na pa menso. Nga bankumbatila nshaleumfwa nga filya umwana uwatemwana na bafyashi omfwa nga bamukumbatila.”
4. Bushe umulume nga asha ulupwa, cikuma shani umulimo akwata mu lupwa?
4 Umufyashi umwaume nga ali ukutali no lupwa lwakwe te kuti abe umutwe uusuma. Ba Ruby abakashi ba ba Eduardo batile: “Nali nyina wa bana kabili nali kwati nine shibo, kanshi nine nalepingula ifingi ifya kucita mu lupwa. Ilyo ba Eduardo babwelele pa ng’anda, natendeke fye na kabili ukusambilila ukubanakila. Nangu ni ino ine nshita, limo ndalaba ukuti abena mwandi e mutwe.” (Efes. 5:22, 23) Ba Eduardo nabo batile: “Abana bandi abanakashi balibeleshe ukupoka ulusa kuli banyina. Ine no mwina mwandi twamwene ukuti pa kuti tukushe bwino abana, twalekabila ukulalanda akanwa kamo, e lyo na ine nalekabila ukusambilila ifya ku kutungulula ulupwa mu nshila iyo Lesa afwaya.”
5. Finshi umufyashi umo umwaume acitile pa kuti atendeke na kabili ukubombela pamo no lupwa lwakwe, kabili finshi fyafuminemo?
5 Ba Eduardo balibombeshe pa kuti baleumfwana sana na ba mu lupwa, na pa kuti ulupwa lube ulwakosa mu kupepa Lesa. Batile: “Ico nalefwaisha kusambilisha abana icine, te kulabeba fye ukuti nalitemwa Yehova lelo no kulacita ifilelanga ukuti cine cine nalimutemwa.” (1 Yoh. 3:18) Bushe Yehova alipaalile ba Eduardo pa fyo balebombesha? Umwana wabo Anna atile: “Ilyo twamwene ukuti batata balebombesha pa kuti babe umufyashi umusuma, no kufwaya sana ukuipalamika kuli ifwe, kwalengele ifintu ukuwama mu lupwa. Ilyo batendeke ukubombako imilimo mu cilonganino, twalitemenwe sana. Ukutemwa ifya muli ici calo nga kwalitutalwishe kuli Yehova. Nomba twalimwene ukuti abafyashi besu babikile sana amano ku cine, e ico na ifwe twalefwaya ukucita cimo cine. Batata balitulaile ukuti tabakabale ababwelelamo, kabili ifi fine e fyo bacitile. Nga balibwelelemo ku calo cimbi, nalimo nga nshatwalilila ukuba mu cilonganino ca kwa Yehova.”
6. Finshi abafyashi bamo basambilileko ilyo kwali inkondo?
6 Ilyo kwali inkondo ku ncende yabela lwa ku kapinda ka ku kulyo aka Asia, abana ba Nte sha kwa Yehova bali ne nsansa sana ukucila ifyo bali ninshi inkondo tailatendeka. Mulandu nshi? Pantu abafyashi abengi abashaleya ku ncito, baleikala fye pa ng’anda no kulasambilisha abana, ukwangala nabo, no kulalanshanya nabo. Kanshi ico abana tabakabila fye ukubapeela ndalama nelyo ifya bupe, ico bafwaisha kuba pamo na bafyashi babo. Nga filya Icebo ca kwa Lesa calanda, abana balakula bwino nga ca kuti abafyashi na bababikako amano.—Amapi. 22:6.
7, 8. (a) Finshi ifyo abafyashi bamo ababwelela ku mwabo balanda ifingakalifya abana? (b) Finshi abafyashi bengacita pa kuti batendeke na kabili ukulaumfwana na bana babo?
7 Ica bulanda ca kuti abafyashi bamo nga babwela uko baile, nga bamona ukuti abana tabalebabikako amano nelyo balecita ifintu kwati tababacetekela, balafulwa no kutendeka ukweba abana ukuti, “Kwena tamutasha, ifyo na mucitila ubwingi!” Lelo icilenga abana ukucita ifi mulandu wa kuti abafyashi tabalipo. Finshi abafyashi bengacita pa kuti abana babatemwe na kabili?
8 Mufwile ukulomba Yehova ukuti amwafwe ukutekanishisha ulupwa lwenu. Kabili ilyo mulelanda na ba mu lupwa, mulesumina ukuti na imwe bene mwalisangwilako ku mafya mulekwata. Nalimo mulingile fye no kulomba ubwelelo ku lupwa. Nga ca kuti abena mwenu na bana bamona ukuti mule-esha na maka ukucita icalungama, bakeshiba ukuti mulefwaisha ukuti mwikatane mu lupwa. Nga mwaipeelesha no kuba abatekanya nalimo ulupwa lukamutemwa no kumucindika na kabili.
9. Bushe pa kuti umuntu ‘alesakamana abantu bakwe,’ akabila ukukwata ifyuma?
9 Umutumwa Paulo alandile ukuti nga ca kuti Abena Kristu abakalamba balefilwa ukusanga umwakulila, abana babo na beshikulu bafwile “ukulabweseshapo ico bafwile ukupeela abafyashi babo na bashikulwibo na banakulwibo.” Lyena Paulo akoseleshe Abena Kristu bonse ukuteka umutima nga nabakwata ifyo bakabila cila bushiku pamo nga ifya kulya, ifya kufwala no mwa kwikala. Tatufwile lyonse fye ukulafwaisha ukwikala nga basambashi nelyo ukusunga indalama sha kubomfya ku ntanshi. (Belengeni 1 Timote 5:4, 8; 6:6-10.) Pa kuti Umwina Kristu ‘alesakamana abantu bakwe,’ takabila ukukwata ifyuma ifya muli cino calo icileya nomba line. (1 Yoh. 2:15-17) Tatufwile ukuleka “amasakamika ya mikalile” nelyo “ukubeleleka kwa fyuma” ukulenga indupwa shesu shifilwe ‘ukwikatisha ku mweo wine wine’ uukaba mu calo cipya ica kwa Lesa!—Marko 4:19; Luka 21:34-36; 1 Tim. 6:19.
10. Mulandu nshi cingawamina ukukanaba ne nkongole?
10 Yehova alishiba ukuti tulakabila indalama. Lelo indalama te kuti shitucingilile no kutupeela umweo nga fintu amano ayo Lesa atupeela yengacita. (Luk. Mil. 7:12; Luka 12:15) Abengi abaya ku kubombela ku fyalo fimbi, tabeshiba ukuti mwaliba amafya mu kucita ifi, kabili te lyonse baya mu kupanga indalama ishingi. Na kuba, mwaliba amafya ayakalamba. Abengi nga babwelela ku calo cabo balaba ne nkongole ishingi nga nshi. Mu nshita ya kulabombela Lesa ne nsansa, baba abasha ku bo bakwatako inkongole. (Belengeni Amapinda 22:7.) Kuti cacilapo ukuwama ukukanaba ne nkongole.
11. Bushe ukwishiba ifya kubomfya indalama kuti kwa-afwa shani indupwa ukukanalasakamikwa?
11 Ba Eduardo balishibe ukuti pa kuti besha ulupwa lwabo na kabili, balingile ukwishiba ifya kubomfya bwino indalama. Bena na bena mwabo batendeke ukutantikila kabeela ifyo balekabila sana pa ng’anda ifyo bafwile ukushita. Kwena ifyo baletantika ifya kushita, tafyalefula sana nga filya cali kale. Lelo ulupwa lwalesuminishanya pa kushita ifintu kabili tabaleshita fye icishiteshite.* Ba Eduardo batile: “Nafumishe abana bandi ku masukulu ya bantu no kubatwala ku masukulu aya buteko.” Ba Eduardo no lupwa lwabo balipepele ukuti bakasange incito iikalabashilako inshita ya kubombela Lesa. Bushe Yehova ayaswike shani ipepo lyabo?
12, 13. Finshi umufyashi umo acitile pa kuti alesakamana ulupwa lwakwe, kabili Yehova amupaalile shani pa fyo ayangwishe imikalile?
12 Ba Eduardo batile: “Pa myaka ibili iya kubalilapo, ifintu fyalyafishe. Indalama nakwete shalepwilako fye, isho nalefola nasho shali ishinono ica kuti twalefilwa ukukwata fyonse ifyo twalekabila, kabili nalenaka sana. Lelo lyonse twaleya mu kulongana na mu kushimikila.” Ba Eduardo balipangile ukuti tabakengilepo incito iingalenga basha ulupwa lwabo pa myaka nelyo fye pa myeshi iingi. Batile: “Nalisambilila incito ishalekanalekana pa kuti incito imo nga yayafya, kuti nabombako imbi.”
13 Pa mulandu wa kuti ba Eduardo balikwete inkongole isho balelipila panono panono, bali no kubikapo nsonsela iikalamba. Lelo bamwene ukuti ukucita ifi kwali fye bwino pa kuti bena no lupwa balebombela Yehova. Ba Eduardo batile: “Ino nshita indalama nkwata shinono nga kushilinganya kusho nalekwata ilyo nalebombela ku calo cimbi, nangu cibe ifi tatulaala insala. ‘Ukuboko kwa kwa Yehova takwaipipa.’ Na kuba, twalitendeka na bupainiya. Pa numa ifintu fyalyangwikeko kabili twalekwata ifyo twalekabila.”—Esa. 59:1.
14, 15. Cinshi ulupwa lwingacita nga balelupatikisha ukubika sana amano ku fyuma, kabili cinshi cingafumamo nga lwabika sana amano ku fya kwa Lesa?
14 Mu fyalo ifingi, abantu batontonkanya ukuti balingile ukulapeela balupwa ne fibusa indalama ne fya bupe. Ba Eduardo batile: “Ifi e fyaba ulutambi lwesu, kabili na ifwe tulomfwa bwino ukupeela. Lelo te kupeela fye icipelepele. Nalilondolwelele balupwa ukuti nkalabapeela ukulingana napo nkwatile ukwabula ukuya kumbi pa kuti nshilekeleshe ulupwa lwandi mu fya kwa Lesa.”
15 Abantu abaya mu kubombela ku calo cimbi nga babwelela ku mwabo, e lyo na balya abakaana ukuya no kusha ulupwa lwabo, ilingi balupwa abenekela ukupokako indalama balabafulilwa, ukubashobaula, no kubasuula. Bamo babeba ukuti tabakwata ukutemwa. (Amapi. 19:6, 7) Anna umwana wa ba Eduardo atile: “Nga twakaana ukubika sana amano ku fyuma no kutangisha ifya kwa Lesa, balupwa lwesu bamo kuti basuka bailuka ukuti twalicindamika sana ukubombela Lesa. Nomba kuti bailuka shani nga ca kuti tulecita fye fyonse ifyo balefwaya?”—Linganyeniko 1 Petro 3:1, 2.
16. (a) Bushe umuntu kuti ‘aibepa’ shani ilyo alepingula pa fintu?(Yako. 1:22) (b) Ni lilali Yehova engatupaala?
16 Nkashi umo ilyo afikile ku calo cimbi ninshi alisha abena mwakwe na bana, aebele baeluda ukuti: “Twali-ipeeleshe sana pa kuti njise kuno. Abena mwandi balilekelapo na bueluda. Kanshi ndepepa fye ukuti Yehova akampaale.” Yehova lyonse alatupaala nga twapingulapo ukucita ifintu ifilelanga ukuti twalimucetekela, nomba kuti atupaala shani nga twapingulapo ukucita ifishileumfwana no kufwaya kwakwe, maka maka nga twalekelapo no kubomba imilimo yakwe?—Belengeni AbaHebere 11:6; 1 Yohane 5:13-15.
17. Mulandu nshi tulingile ukulombela ukuti Yehova atwafwe ilyo tushilapingula ifya kucita, kabili kuti twacita shani ifyo?
17 Mulingile ukulomba ukuti Yehova amwafwe ilyo mushilapingula ifya kucita, te pa numa ya kupingulapo. Mufwile ukupepa ukuti amutungulule, amupeele umupashi wa mushilo e lyo na mano. (2 Tim. 1:7) Yipusheni amuti: ‘Finshi ningacita pa kulanga ukuti nali-ipeelesha ukubombela Yehova?, Bushe kuti nakonka ukufunda kwakwe ukwa kukaanasha ulupwa, nangu ca kuti ukucita ifi kuti kwalenga twiba ne cuma? (Luka 14:33) Ebeni baeluda ukuti bamwafwe kabili konkeni ifyo Amalembo yalanda, nga mwacita ifi ninshi mulelanga ukuti mwalicetekela ifyo Yehova amulaya ukuti akamwafwa nga mwakonka ifyo alanda. Baeluda tabakamwebe ifya kucita, lelo bakamwafwa fye ukupingula bwino pa fintu ifingalenga mwaba ne nsansa.—2 Kor. 1:24.
18. Nani uulingile ukusakamana ulupwa, lelo finshi twingacita pa kwafwa bambi?
18 Yehova alipeela mutwe wa lupwa umulimo wa kusakamana aba mu ng’anda yakwe mu fyo bakabila cila bushiku. Tufwile ukutasha no kupepelako ababomba uyu mulimo bwino ukwabula ukusha abena mwabo nelyo abana, nangu ca kutila kuli ababapatikisha nelyo abene kuti bafwaya ukuyabombela ku calo cimbi. Nga kwacitika ifintu ifyo tushale-enekela pamo nga akayofi nelyo ukulwala, e nshita tulingile ukulanga Abena Kristu banensu ukuti twalibatemwa no kuti tulabalangulukilako. (Gal. 6:2, 5; 1 Pet. 3:8) Ica musango yu nga cacitika, bushe kuti mwapeelako Umwina Kristu munenu indalama nelyo kuti mwamwafwako ukusanga incito mupepi ne cifulo uko e kalila? Nga mwacita ifi, ninshi munyinefwe nelyo nkashi te kuti ashe ulupwa no kuya mu kufwaya incito ku cifulo cimbi.—Amapi. 3:27, 28; 1 Yoh. 3:17.
19, 20. Mulandu nshi Abena Kristu bengacetekela ukuti Yehova akabafwa?
19 Amalembo yatukoselesha ukuti: “Mu mikalile yenu mwilatemwa indalama, lelo muteke imitima ku fintu ifyo mukwete. Pantu [Lesa] atila: ‘Nshakakushe nakalya nangu ukukulekelesha nakalya.’ E mulandu wine twingabela abashipa no kusosa atuti: ‘Yehova e kaafwa wandi; nshakatiine. Cinshi ico umuntu engancita?’” (Heb. 13:5, 6) Bushe kuti twakonka shani ili lembo?
20 Munyinefwe umo uwikala mu calo icipiina kabili uwabomba bueluda pa myaka iingi atile: “Abantu ilingi balanda pali ba Nte ukuti baliba ne nsansa. Kabili balamona no kuti nangu ni ba Nte abapiina balafwala bwino kabili balamoneka bwino ukucila bambi.” Ifi aba balanda e fyo na Yesu alandile ukuti e fyo abantu ababika Ubufumu intanshi baba. (Mat. 6:28-30, 33) Shinwe wa ku muulu Yehova, alimutemwa kabili alafwaya ukuti ifintu filemuwamina pamo na bana benu. Baibolo itila: “Amenso ya kwa Yehova, yalamona mu calo conse pa kuti alange amaka yakwe aya kwafwa ababa ne mitima ya cishinka kuli ena.” (2 Imila. 16:9) Alitupeela amafunde ayengatwafwa, mu mikalile e lyo na mu lupwa. Ilyo twakonka aya mafunde tulanga ukuti twalimutemwa no kuti twalimucetekela. Baibolo itila: “Uku e kutemwa Lesa, ukuti tulekonka amafunde yakwe; kabili amafunde yakwe taya-afya.”—1 Yoh. 5:3.
21, 22. Mulandu nshi mwasalilapo ukucetekela Yehova?
21 Ba Eduardo batile: “Nalishiba ukuti tapali ifyo ningacita pali filya nashile umwina mwandi na bana. Lelo nshaikalilila fye ukutontonkanya pa fyo nalufyenye. Abanandi abengi abo nalebomba nabo balikwata icuma, lelo tababa ne nsansa. Balikwata amafya ayakalamba mu ndupwa shabo. Lelo ine no lupwa lwandi twaliba ne nsansa sana! Kabili nalitemwa nga nshi ukumona ifyo aba bwananyina abapiina aba muli cino calo babika amano ku fya kwa Lesa. Bonse fye twalishininkisha ukuti amashiwi Yesu alandile ya cine.”—Belengeni Mateo 6:33.
22 Twalilileni ukuba abashipa! Muleumfwila Yehova no kumucetekela. Nga ca kuti mwalitemwa Lesa, abena mwenu, na bana benu ninshi mukalabomba bwino umulimo Lesa amupeela uwa kusakamana ulupwa lwenu. Ne ci cikalenga mukamone ukuti ‘Yehova e kaafwa wenu.’
^ par. 1 Te mashina yabo.
^ par. 11 Moneni icipande cileti, “Ukulabomfya Fye Indalama Isho Mukwata—Ifyo Mwingacita,” mu Ulupungu lwa kwa Kalinda ulwa June 1, 2011.
“Amenso ya kwa Yehova yali mu ncende shonse,yalamona ababi na basuma.”—AMAPI. 15:3.
1, 2. Bupusano nshi bwaba pa makamera, e lyo na filya Baibolo itila amenso ya kwa Yehova yaba mu ncende shonse?
MUNO nshiku, mu fyalo ifingi balebomfya sana amakamera ayakopa ifyo abantu bale-ensha imyotoka pa musebo, e lyo na masanso yonse ayacitika. Nga ca kutila namutekenya apunka umuntu e lyo abutuka, pa kuti bakapokola beshibe uwacimupunka, balamona ifyo amakamera yakopele. Ifi babomfya amakamera mu ncende ishingi, te kuti umuntu abutuke nga apanga umulandu.
2 Ifi abantu babomfya amakamera kuti calenga twatontonkanya pali filya Baibolo yalanda pali Shifwe Yehova uwatutemwa ukuti, amenso yakwe “yali mu ncende shonse.” (Amapi. 15:3) Bushe ici cilepilibula ukuti lyonse fye afwaya fye ukumona ifilubo muli ifwe pa kuti atukande? (Yer. 16:17; Heb. 4:13) Awe nakalya! Ico amenso ya kwa Yehova yabela pali ifwe ni co alitemwa umuntu umo na umo kabili afwaya ukuti tuleba ne nsansa.—1 Pet. 3:12.
3. Ni nshila nshi shisano isho twalasambililapo umo Lesa alangila ukuti alitutemwa?
3 Finshi fingalenga twashininkisha ukuti ico Lesa alolesesha pali ifwe ni co alitutemwa? Twalasambilila pa nshila shisano umo alangila ukuti alitutemwa. (1) Alatusoka nga tuli ne mibele yabipa, (2) alatulungika nga twalufyanya, (3) alatutungulula ukubomfya Icebo cakwe, (4) alatwafwa nga twaba na mafya, na (5) alatulambula nga amona ukuti tulecita ifisuma.
4. Mulandu nshi Yehova asokeele Kaini ukuti ulubembu ‘lwalimubelamine pa mwinshi’?
4 Natulande pa fyo Lesa atusoka nga amona ukuti twatendeka ukuba ne mibele yabipa. (1 Imila. 28:9) Moneni ifyo acitile kuli Kaini ‘uwakalipe nga nshi’ pa mulandu wa kuti Lesa tamusekelele. (Belengeni Ukutendeka 4:3-7.) Yehova aebele Kaini ukuti atampe ‘ukucita icisuma.’ Yehova amusokele ukuti nga tacitile icisuma, ulubembu ‘lwalimubelamine pa mwinshi.’ Lesa amwipwishe ati: “Bushe walalucimfya?” Lesa alefwaya ukuti Kaini acitepo cimo pa kuti na o ‘amusekelele.’ Ne ci cali no kulenga bucibusa bwakwe na Lesa ukutwalilila.
5. Bushe Yehova atusoka shani pa mibele yabipa iyo nalimo twingakwata?
5 E fyo caba na muno nshiku. Yehova alamona mu mitima yesu; te kuti tumufise ifyo tuleumfwa ne fyo tulefwaya ukucita. Shifwe uwaba no kutemwa afwaya ukuti tulecita ifyalungama; lelo tatupatikisha ukwaluka. Ukubomfya Icebo cakwe Baibolo, alatusoka nga twatendeka ukucita ifyabipa. Bushe abomfya shani Icebo cakwe? Nga tulebelenga Baibolo cila bushiku, ilingi tulasangamo amashiwi ayatwafwa ukuleka ukucita ifyabipa. E lyo impapulo shesu nalimo kuti shalanda pa bwafya twakwata no kutwafwa ukwishiba ifyo twingacitapo. Kabili mu kulongana tulapokelela ukufunda uko tukabila pa nshita yalinga!
6, 7. (a) Mulandu nshi twingalandila ukuti ifyebo balembela abantu abengi filanga ukuti Lesa alamusakamana? (b) Finshi mufwile ukucita pa kuti munonkelemo mu fyo Yehova amusoka?
6 Ifi Yehova atusoka mu nshila shalekanalekana bushininkisho bwa kutila alitutemwa, kabili alitubikako amano. Ca cine ukuti Baibolo yalembelwe kale sana, e lyo impapulo isho icilonganino ca kwa Lesa cilemba sha bantu abengi, no kufunda uko batufunda pa kulongana na ko kwa bantu fye bonse. Lelo Yehova afwaya ukuti mumfwe ifyo alemusoka mu Cebo cakwe pa kuti mwaluke no kutendeka ukucita icalungama. Kanshi ico Yehova acitila ifi, mulandu wa kuti alimutemwa.
7 Pa kuti tunonkelemo mu fyo Lesa atusoka, intanshi tufwile ukwishiba ukuti Lesa alitubikako amano. Lyena tufwile ukucita ifyo Icebo cakwe cilanda, no kwesha na maka ukucimfya amatontonkanyo yabipa. (Belengeni Esaya 55:6, 7.) Nga tuleumfwila ifyo Lesa aletufunda, tatwakulacita ifingalenga twaumfwa ububi. Inga ca kuti twacita ifyabipa, bushe Shifwe Yehova uwatutemwa kuti atwafwa shani?
8, 9. Bushe ukufunda uko Yehova atupeela ukupitila mu babomfi bakwe kulanga shani ukuti alitutemwa? Landeni icacitike.
8 Yehova nga atulungika, e lyo nalimo twingamona ukuti alitubikako amano. (Belengeni AbaHebere 12:5, 6.) Kwena tatumfwa bwino nga batufunda nelyo ukutusalapula. (Heb. 12:11) Baleni tontonkanyeni pa fyo uuletufunda acita ilyo talatufunda. Afwile ukwishiba ifyo tulecita ifingalenga twaleka ukuba ifibusa fya kwa Yehova Lesa, afwile ukubika amano ku fyo tuleumfwa, kabili afwile ukuitemenwa ukubomfya inshita yakwe pa kuti atwafwe ukulungika amatontonkanyo yesu ukubomfya Baibolo pa kuti tulecita ifyo Lesa afwaya. Ifi fine, e fyo na Yehova uutusalapula atubikako amano.
9 Natulande pa fyo umuntu uuletufunda engalanga ukuti alitubikako amano nga filya Lesa aba. Munyinefwe umo ilyo ashilaba Nte aletamba ifye shiku lyonse, lelo pa numa alilekele. Nomba inshita shimo aletontonkanyapo. Ilyo ashitile foni iipya, alitendeke na kabili ukutamba ifye shiku. (Yako. 1:14, 15) Alebomfya foni ukutamba ifye shiku pa ma adresi ya pa Intaneti. Bushiku bumo ilyo baleshimikila ukubomfya foni, ayashimishe foni yakwe kuli eluda bali nankwe pa kuti amonemo ama adresi yamo. Ilyo eluda atendeke ukubomfya foni ya kwa uyu munyinefwe amwene fye ama adresi ayo batambishapo ifye shiku yaisapo. Ici calengele ukuti eluda bwangu bwangu afwe uyu munyinefwe. Uyu munyinefwe alikutiike ku fyo bamufundile, kabili mu kupita kwa nshita alilekelele ukutamba ifye shiku. Ala tulatasha nga nshi kuli Shifwe wa mu muulu uumona ne membu tucita mu bumfisolo, no kutulungika ilyo tushilakunkuma!
10, 11. (a) Bushe Lesa kuti atutungulula shani? (b) Landeni ifyo ulupwa lumo lwanonkelemo mu kukonka ubutungulushi bwa kwa Yehova.
10 Uwaimbile amalumbo aimbiile Yehova ukuti: “Ku mano ayo mwampanda e ko mukantungulwila.” (Amalu. 73:24) Nga tulefwaya ukupingula pa cintu cimo, tufwile ‘ukwishiba’ ifyo Yehova amona ifyo fintu ukupitila mu kubelenga Icebo cakwe. Ukucita ifyo Baibolo ilanda takukosha fye bucibusa bwesu na Lesa, lelo limo kulatwafwa no kwishiba ifyo twingasakamana indupwa shesu mu fyo shikabila.—Amapi. 3:6.
11 Kuti twashininkisha ukuti Yehova alatutungulula nga twamona ifyo ayafwa bamo. Natulande pa lupwa lumo ulwalesonkela ifarmu mu citungu ca mpili ica Masbate ku Philippines. Munyinefwe no mwina mwakwe bali ni bapainiya kabili balikwete ulupwa ulukalamba. Bushiku bumo calibapapwishe ilyo umwine we farmu abebele ukuti bafumepo pe farmu lyakwe. Mulandu nshi abatamfishe? Balibabepeshe ukuti tabali na cishinka mu fyo balecita. Nangu ca kuti munyinefwe taishibe uko alakuukila no lupwa lwakwe, atile: “Yehova alatupekanishisha. Lyonse alatupeela ifyo tukabila, nangu ifintu fyafye shani.” Na cine ifi fine e fyo Yehova acitile. Ilyo papitile fye inshiku ishinono, abene be farmu baebele ulu lupwa ukuti tababatamfye. Cinshi calengele? Abene be farmu balimwene ukuti nangu ca kuti ulu lupwa balilubepeshe ubufi, pa mulandu wa kuti balishiba ifyo Baibolo ilanda balitwalilile fye ukuba aba mutende no mucinshi. Pa mulandu wa mibele yabo, umwine we farmu abebele ukuti bekafumapo kabili alibalundileko ne mpanga ya kulimamo. (Belengeni 1 Petro 2:12.) Twamona ukuti Yehova alatutungulula ukubomfya Icebo cakwe pa kuti tushipikishe amafya.
12, 13. Ni lilali nalimo bamo bengamona kwati Lesa tabikako amano ku macushi yabo?
12 Inshita shimo, tulafilwa ukupwisha ubwafya tukwete. Nalimo kuti twalilwalilila, balupwa lwesu balatukaanya nelyo balatucusha. E lyo ubwafya ubwayafya ukushipikisha, bwa kupusana no wa bwananyina mu cilonganino.
13 Ku ca kumwenako, nalimo kuti mwaumfwa ububi pa fyo bamo bengalanda. Kuti mwasosa no kuti, ‘Ifi tafifwile ukucitika mu cilonganino ca kwa Lesa!’ Ilyo mwamona ukuti munyinefwe uwalandile amashiwi aya mukalifye nabamupeela imilimo iisuma mu cilonganino kabili abantu bambi balamushimika icisuma kuti mwapapa amuti, ‘Nga cinshi bengamupeelela imilimo? Bushe Yehova tamona ifyo uyu acita? Bushe tapali ifyo akacitapo?’—Amalu. 13:1, 2; Haba. 1:2, 3.
14. Cinshi nalimo icingalenga ukuti Lesa e citapo icili conse pa mafya yamo ayo tukwata na bamunyinefwe?
14 Kulaba nalimo icilenga ukuti Yehova e citapo icili conse. Ku ca kumwenako, imwe kuti mwamona kwati muntu umbi e walufyenye, lelo Lesa e na ninshi aishiba ukuti ni mwe mwalufyenye. Amashiwi ayo mwalemona ukuti tayaweme, nalimo kwali kufunda ukusuma fye uko mwalekabila pali iyo nshita uko mwalingile ukutontonkanyapo. Mu lyashi ilyo munyinefwe Karl Klein alembele ilyafumine mu cipande citila ubumi bwabo, alandile pa cacitike ilyo munyinefwe J. F. Rutherford amukalipile. Ilyo papitileko inshita ukutula apo bamukalipilile, munyinefwe Rutherford aposeshe munyinefwe Klein ne nsansa ati, “Ba Karl muli shani?” Lelo ba Klein bena apo balifulilwe pa fyo babakalipile, bayaswike fye ne shiwi lya pa nshi. Ilyo ba Rutherford bailwike ukuti ba Klein balifulilwe, balibasokele ukukanapeela Satana Kaseebanya apa kwikala. Ilyo Ba Klein baishileba mwi Bumba Litungulula batile: “Nga tule-enda ne cikonko ku mukoshi pa fyo munyinefwe acitile maka maka nga atufundile pa fintu ifyo tushilecitamo bwino, ninshi Satana Kaseebanya kuti akwata apa kwingilila.”*
15. Finshi tufwile ukwibukisha ilyo tulelolela ukuti Yehova atwafwe ilyo tuli na mafya?
15 Na lyo line, nalimo kuti twafilwa ukutekanya nga ca kuti amafya tukwete tayalepwa. Nomba kuti twashipikisha shani? Elenganyeni ukuti mule-ensha motoka mu musebo umuli imyotoka ishingi ica kuti shile-enda fye panono. Tamwishibe nelyo shalaceepako pa musebo. Nga mwafulwa bwangu, mwafuma mu musebo mwaciba, mwabomfya umusebo umbi nalimo kuti mwaluba ica kuti mwakokola no kufika uko muleya ukucila ne fyo mwaciba no kukokola amulolela mu musebo mwaciba. E fyo caba na kuli ifwe, nga twakonka ifyo Icebo ca kwa Lesa cilanda, Yehova akatwafwa ukushipikisha.
16. Mulandu nshi na umbi uo Yehova nalimo ashingafumishapo amesho twingakwata?
16 Yehova limo kuti asuminisha ukuti tupite mu mesho yamo ukwabula ukutwafwa pantu ninshi aletusambilisha. (Belengeni 1 Petro 5:6-10.) Lelo Lesa te ulenga amesho. (Yako. 1:13) Uulenga amesho ayengi “mulwani wenu, Satana Kaseebanya.” Lelo Lesa kuti abomfya amafya ayo tukwete pa kutwafwa ukuti tube abakosa mu fya kwa Lesa. Alamona ifyo tucula, kabili apo ‘alatusakamana,’ akasuminisha fye ukuti tucule pa “nshita iinono.” Bushe mulatasha pa fyo Yehova amubikako amano no kucetekela ukuti ilyo muli na mafya akafwaya na pa kuti mukafumine?—2 Kor. 4:7-9.
17. Finshi Yehova abebeta, kabili mulandu nshi?
17 Ica kulekelesha ca kutila Lesa alabebeta imitima yesu pa kuti amone nga ca kuti twalimutemwa sana. Yehova aebele kasesema Hanani ukweba Imfumu Asa ati: “Amenso ya kwa Yehova, yalamona mu calo conse pa kuti alange amaka yakwe aya kwafwa ababa ne mitima ya cishinka kuli ena.” (2 Imila. 16:9) Lesa alimwene ukuti Asa tali no mutima wa cishinka, lelo imwe ‘akamulanga amaka yakwe’ nga mwatwalilila ukucita icalungama.
18. Ilyo twamona ukuti tapali abaletasha ifyo tulecita, mulandu nshi tulingile ukutontonkanishisha pali Yehova? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.)
18 Lesa afwaya ukuti ‘tulefwaya ubusuma,’ ‘tutemwe ubusuma,’ kabili ‘tulecita ne fisuma’ pa kuti ‘atupaale.’ (Amose 5:14, 15; 1 Pet. 3:11, 12) Yehova alamona abalungama kabili alabapaala. (Amalu. 34:15) Tontonkanyeni pali Shifra na Pua banacimbusa abaHebere. Ilyo abena Israele bali mu busha mu Egupti, aba banakashi baletiina sana Lesa ukucila ifyo baletiina Farao uwabebele ukulaipaya abana abaume abaHebere ilyo bafyalwa fye. Pa mulandu wa kuti bakampingu wabo balisambilishiwe bwino balikeene ukucita ifyo Farao abebele. Pa numa, Lesa apaalile Shifra na Pua ica kuti baishilekwata na bana. (Ukufu. 1:15-17, 20, 21) Yehova alemona ifisuma ifyo balecita. Inshita shimo na ifwe kuti twamona kwati tapali ababika amano ku fisuma ifyo tulecita. Lelo Yehova alibikako amano. Alamona ifisuma fyonse ifyo tucita, kabili akatulambula.—Mat. 6:4, 6; 1 Tim. 5:25; Heb. 6:10.
19. Bushe nkashi umo ailwike shani ukuti Yehova alemona ifisuma ifyo alecita?
19 Inshita shimo kuti twaumfwa kwati Lesa tamona ifyo tubombesha mu mulimo wa kushimikila, lelo te fyo caba. Nkashi umo umwina Hungary uwikala ku Austria aishileishiba ukuti Lesa alemona ifyo alebombesha. Apo ali mwina Hungary, balimupeele adresi ya muntu uuwalelanda iciHungarian pa kuti akaye mushimikila. Bwangu bwangu alile no kusanga apo aleikala, lelo tapali umuntu pa ng’anda. Alileko imiku iingi lelo talemusanga pa ng’anda. Limo alemona ukuti nangu takwali abaleasuka, mu ng’anda mwaleba umuntu. Alesha impapulo, amakalata, adresi yakwe, e lyo na fimbipo. Pa numa ya mwaka umo ne myeshi 6 ukutula apo atendekele ukuya pali ilya ng’anda, mu ng’anda mwafumine umwanakashi uwa muposeshe ne nsansa kabili amwebele ati: “Kalibu mukwai. Ndabelenga fyonse ifyo mundetela kabili ndafwaya ukulanshanya na imwe.” Uyu mwanakashi alebomfya umuti wa kansa uwalengele ukuti elafumina panse. Alitendeke ukusambilila Baibolo. Ca cine, Lesa alipaalile uyu nkashi pa fyo abombeshe!
20. Bushe mumfwa shani ifi amenso ya kwa Yehova yaba pali imwe?
20 Yehova alamona fyonse ifyo mucita kabili akamulambula. Nga mwaishiba ukuti Lesa alamumona, mwilatontonkanya ukuti ico afwaya ukumona muli imwe filubo. E ico twalilileni ukulapalama kuli Lesa uumusakamana!
^ par. 14 Ilyashi pali munyinefwe Klein lyaba mu Ulupungu lwa kwa Kalinda ulwa mu cingeleshi ulwa October 1, 1984.
BAIBOLO yalilondolola ifintu ifingi ifyalelenga abantu bamo ukulepula ifya kufwala fyabo. Muno nshiku, abantu nga babelenga pali ifi aba ku kale balecita, te kuti beluke icalelenga balecita ifi. Lelo ku ba Yuda, cali cishibilo ca kutila umuntu naumfwa sana ububi pa cicitike, na kalipa, ali no bulanda, nelyo aleloosha.
Ku ca kumwenako, Rubene ‘alilepwile ifya kufwala fyakwe’ ilyo asangile ukuti bamunyina nabashitisha Yosefe umwaice wakwe uo alefwaya ukupususha. Yakobo shibo ‘alilepwile ica kufwala cakwe’ ilyo amwene kwati Yosefe nabamulya ku ciswango. (Ukute. 37:18-35) Yobo ‘alilepwile ica kufwala cakwe’ ilyo bamwebele ukuti abana bakwe bonse nabafwa. (Yobo 1:18-20) Inkombe imo yaishile ne ‘fya kufwala ifyalepulwa’ ilyo yaishile mukweba Shimapepo Mukalamba Eli ukuti abena Israele nababacimfya mu bulwi, na bana bakwe abaume babili nababepaya, ne cipao ca cipangano nabacisenda. (1 Sam. 4:12-17) Ilyo Yoshia aumfwile amashiwi bamubelengele mwi buuku lya Mafunde, aishiba no kuti ena na bantu bakwe balibembwike, ‘alepwile ifya kufwala fyakwe.’—2 Isha. 22:8-13.
Ilyo Yesu balemulubulwisha, Shimapepo Mukalamba Kayafa “alepwile ifya kufwala fyakwe” ilyo aumfwile ifyo Yesu alandile ifyo amwene ukuti miponto. (Mat. 26:59-66) Bakafundisha aba Yuda bafumishe ifunde lya kuti umuntu nga aumfwa ishina lya kwa Lesa lyasaalulwa, alingile ukulepula ica kufwala cakwe. Lelo pa numa ya konaulwa kwe tempele lya mu Yerusalemu, aba bakafundisha batile “pali ino nshita umuntu nga umfwa uko umo alepontela ishina lya kwa Lesa talingile ukulepula ifya kufwala fyakwe, pantu ifya kufwala fyakwe fyonse kuti fyapwa ku kulepuka.”
Kwena ukulepula ica kufwala takwacindeme kuli Lesa nga ca kutila umuntu uwacita ifyo ali no bumbimunda, tali no bulanda bwa cine cine. E co Yehova aebeele abantu bakwe ukuti: “Lepuleni imitima yenu, mwilepula ifya kufwala iyo; bweleleni kuli Yehova.”—Yoele 2:13.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn amabu. 42-43 Mwilatiina Abalwani!***
Ulwimbo 33
Mwilatiina Abalwani!
(Mateo 10:28)
1. Bantu bandi twalilileni
ukubile mbila.
Mwilatiino mulwani.
Bilisheni ukuti,
Kristu Yesu ‘Mwana wandi
alicimfya Satana.
Nomba line alamukaka
no kumilubula.
(Korasi)
2. Nangu ca kuti mwalikwata
balwani abengi
Abamisembeleka,
No kulamipontela,
Nangu fye bamicushe
Te kwesho kulabatiina.
Nkasunga mwe ba cishinka,
Mpaka fye na ku mpela.
(Korasi)
3. Bantu bandi nshamilaba
Ncili bucingo bwenu.
Nangu fye bamwipaye,
Imfwa nkaifumyapo.
Mwilatiina abashingamupoka
isubilo
Lya mweo wa pe uo ine
ndi no kumipeela!
(KORASI)
Mwilatiina abalwani.
Ine nalimitemwa;
Lyonse nakulamisunga
Kwati fye linso lyandi.
(Moneni na Amala. 32:10; Nehe. 4:14; Amalu. 59:1; 83:2, 3.)
^ ***sn ibu. 157 Fwayeni Lesa pa Kuti Mukapusuke***
Ulwimbo 133
Fwayeni Lesa pa Kuti Mukapusuke
(Sefania 2:3)
1. Inko shaumfwana
Ati shilwishe Yesu.
Lesa ’tila ukuteka
Kwa bantunse nakupwa.
Ino nshita Kristu
Ni mfumu ya mu muulu.
Alashonaula balwani
Bakwe bonse pa calo.
(Korasi)
2. Abantu pe sonde
Nomba kuti basala
Ukumfwa ku mbila nsuma
Nangula ukukaana.
Nangu batucushe,
Yehova alatwafwa
Nga twalilila kuli ena.
E co tushitiinina!
(KORASI)
Fwayeni Yehova Lesa,
Fwayeni ubulungami,
Kabili mube
Aba cishinka.
Mulenakila Yehova,
Na o akamupususha
Pantu wa maka.
(Moneni na 1 Sam. 2:9; Amalu. 2:2, 3, 9; Amapi. 2:8; Mat. 6:33.)
^ ***sn ibu. 98 “Tulundileniko Icitetekelo”***
Ulwimbo 81
“Tulundileniko Icitetekelo”
(Luka 17:5)
1. Mwe Yehova ifwe tuli babembu,
Mitima yalola ku fyabipa.
Kwabo lubembu lutwikata bwangu,
Ukubulwa icitetekelo.
(Korasi)
2. Kwabule citetekelo takuli
Umuntu uwingamisekesha.
Citetekelo cilacingilila;
Tatutiine fikesacitika.
(KORASI)
Tulundileniko citetekelo;
Twafwilisheni umo twanaka.
Tulundileniko citetekelo,
Pa kutila tulemicindika.
(Moneni na Ukute. 8:21; Heb. 11:6; 12:1.)
^ ***sn ibu. 156 Ulwimbo lwa Kucimfya***
Ulwimbo 132
Ulwimbo lwa Kucimfya
(Ukufuma 15:1)
1. Twimbile Lesa.
Shina lyakwe nalicindikwa.
Abena Egupti nabapoosa mu menshi.
Tulumbanye Jah;
E Lesa Uwa Maka Yonse
Lesa uwacimfya ishina ni Yehova.
(Korasi)
2. Moneni inko
Shilelwisha Mulopwe Lesa.
Na sho shine
shikaloba fye nga Farao.
Shikonaulwa
Pa nkondo ya Armagedone.
Bonse bakeshiba ‘ti Yehova E Lesa.
(KORASI)
Yehova Lesa, Wapulamo,
Uwabako fye umuyayaya,
Nomba alaonaula babi
Pa kutila acindikwe.
(Moneni na Amalu. 2:2, 9; 92:8; Mal. 3:6; Ukuso. 16:16.)
^ ***sn ibu. 73 Tuli ba kwa Nani?***
Ulwimbo 62
Tuli ba kwa Nani?
(Abena Roma 14:8)
1. Uli wa kwa nani?
Ni Lesa nshi umfwila?
Uo ufukamina ninshi
E shikulu ubombela.
Teti ubombele
Bashikulu babili
Pantu kuti wapatapo umo
No kutemwapo umbi.
2. Uli wa kwa nani?
Walaumfwila nani?
Bushe ni Lesa uwa cine
Nangu ni lesa wa bufi?
Bushe walasalo
Buteko ubwa calo?
Nangu walasalapo Yehova
No kulamubombela?
3. Ndi wa kwa nani ’ne?
Nasalapo Yehova.
Nakulabombela Yehova
No kucite fyo nalapa.
Apo alinshita
Mu mulopa wa Mwana
Nshakaleke ukulamupepa
No kulamucindika.
(Moneni na Yosh. 24:15; Amalu. 116:14, 18; 2 Tim. 2:19.)
^ ***sn ibu. 125 Ukuba Cibusa wa kwa Yehova***
Ulwimbo 106
Ukuba Cibusa wa kwa Yehova
(Amalumbo 15)
1. Ni nani mwe Lesa,
Wingabo munenu?
Nani engekala na imwe?
Nani wamwishiba?
Ni uyo wakwata
Icitetekelo,
Uwakwata umulinganya
E lyo ne cumfwila.
2. Ni nani mwe Lesa,
Wingesa ku mwenu?
Nani engasekesha imwe?
Nani mwaishiba?
Ni’u yo umilumba,
Uumfwila imwe,
Muntu uwa bufumacumi,
Ulanda icine.
3. Lyonse tulamyeba
Ifiletucusha.
Tulamilomba mu mapepo,
Ne mwe mulatwafwa.
Tufwaya ‘ti mube
Icibusa cesu.
Takwaba cibusa musuma
Ukucila imwe.
(Moneni na Amalu. 139:1; 1 Pet. 5:6, 7.)
^ ***sn amabu. 28-29 “Yehova E Mucemi Wandi”***
Ulwimbo 22
“Yehova E Mucemi Wandi”
(Amalumbo 23)
1. Yehova Mucemi wandi;
Cinshi ningatiinina?
Alasunga impaanga shakwe
Te kuti ashilabe.
Antungulula ku menshi,
Ambweseshamo mweo.
Atungulule nkasa shandi
Mu nshila shalungama.
Atungulule nkasa shandi
Mu nshila shalungama.
2. Nangula ndi umwafiita,
Nshitiina nangu cimo.
Pantu Mucemi Wapulamo
Alancingilila pe.
Anjisushisho lukombo;
No kunsuba ku mutwe.
Cikuuku cakwe cikankonka,
Nkaba mu ng’anda yakwe.
Cikuuku cakwe cikankonka,
Nkaba mu ng’anda yakwe.
3. Mucemi wandi wa mano!
Ndamwimbila ne nsansa.
Nkashimikilako na bambi
Ifyo ansakamana.
Nkomfwila mashiwi yakwe,
No kucite fya ‘fwaya.
Ukulabombela Yehova,
E cume co nakwata.
Ukulabombela Yehova,
E cume co nakwata.
(Moneni na Amalu. 28:9; 80:1.)
^ ***sn ibu. 112 “Sondeni no Kumona Ukuti Yehova Musuma”***
Ulwimbo 95
“Sondeni no Kumona Ukuti Yehova Musuma”
(Amalumbo 34:8)
1. Twalicindiko mulimo
Wa kubilisha imbila.
Tubomfya bwino inshita yesu
Kuti tubile ku bengi.
(Korasi)
2. Kwaliba bamo babomba
Mulimo wa nshita yonse.
Lesa ’bapeela ’fyo bakabila,
Baliteka imitima.
(KORASI)
Yehova ’leti: ‘Nsondeniko
Mumone fyo nawama.’
Bukapepa bulatunonsha.
’Co natulebombesha.
(Moneni na Marko 14:8; Luka 21:2; 1 Tim. 1:12; 6:6.)
^ ***sn ibu. 81 Nengeni Ukwishiba Inshila Shenu***
Ulwimbo 69
Nengeni Ukwishiba Inshila Shenu
(Amalumbo 25:4)
1. Mwe Lesa wesu twalongana pamo,
Pantu natumfwo bwite bwenu.
Icebo cenu ni nyali iyesu
E mufume fyo mutufunda.
(Korasi)
2. Mwalikwatisha amano mwe Lesa;
Bupingushi bwenu busuma.
Cebo cenu cilatupesha mano;
Fyebo fyenu tafyakapite.
(KORASI)
Nengeni kwishibe nshila shenu;
Nengeni ukumfwila mafunde.
Shi nengeni ukwenda mu cine;
Lekeni ntemwe mafunde yenu.
(Moneni na Ukufu. 33:13; Amalu. 1:2; 119:27, 35, 73, 105.)
^ ***sn amabu. 142-143 Muleba ne Cumfwila E lyo Mukapaalwa***
Ulwimbo 120
Muleba ne Cumfwila E lyo Mukapaalwa
(Luka 11:28)
1. Nga twakutika kuli Yesu Kristu,
Tukalaenda mu nshila shakwe.
Twalitemwe fyo atusambilisha,
Tukapaalwa nga tulefyumfwila.
(Korasi)
2. Ing’anda iyakuulwa pa mwalala
Yalikosa teti ‘bongoloke.
E fyo na ifwe twingatunguluka
Nga lyonse tulenakila Yesu.
(Korasi)
3. Umuti balimba pa tumilonga
Ulatwala ifisabo lyonse.
Nga twaumfwila Lesa tukapaalwa,
Bonse tukekalo muyayaya.
(KORASI)
Nga mwaumfwila Lesa
E lyo fye mwingapaalwa.
Mukaba ne nsansa no mutende,
Nga mwaumfwila Lesa.
(Moneni na Amala. 28:2; Amalu. 1:3; Amapi. 10:22; Mat. 7:24-27.)
^ par. 6 (Ukufu. 1:22-2:10) Asukile Farao aeba abantu bakwe bonse ati: “Abana baume bonse aba baHebere abafyalwa mulebapoosa mu mumana wa Naelo, lelo abana banakashi bena mulebaleka baba no mweo.”
2 Pali ilya ine nshita, umwaume umo uwa mu mukowa wa kwa Lebi aileupa umwana mwanakashi wa kwa Lebi. 2 No mwanakashi alimite no kufyala umwana umwaume. Ilyo amwene ukuti umwana afyele alemoneka bwino, alimufishile pa myeshi itatu. 3 Ilyo amwene ukuti nomba ca-afya ukumufisa, amubuuliile umuseke wa macinda no kumasako amanenekela na sefeti no kubikamo umwana no kuyaubika mu matete mu mbali ya mumana wa Naelo. 4 Kabili, nkashi ya uyu mwana aiminine akatalamukila pa kutila alemona ifilecitika ku mwana. 5 Pa numa ya kashita umwana mwanakashi wa kwa Farao atentemukile ku Mumana wa Naelo mu kowa, na babomfi bakwe abakashana bale-endela mu mbali ya Mumana wa Naelo. Na o amwene umuseke mu matete. Apo pene fye atumine umubomfi wakwe umwanakashi ukuti abuule umuseke. 6 Ilyo akupukwilepo amwenemo umwana umwaume, kabili moneni uyu mwana alelila. Awe amumfwilile uluse, nangu line atile: “Uyu mwana wa baHebere.” 7 E lyo inkashi ya uyu mwana yatile ku mwana mwanakashi wa kwa Farao: “Bushe njemwitila umwanakashi uuleonsha pa banakashi abaHebere pa kuti alemonseshako umwana?” 8 Umwana mwanakashi wa kwa Farao amwebele ati: “Kabiye!” Apo pene fye umukashana aileita nyina wa mwana. 9 E lyo umwana mwanakashi wa kwa Farao amwebele ati: “Senda umwana uyu, uleng’onseshako, na ine ndi no kukulipila.” Awe umwanakashi asendele umwana no kulamonsha. 10 No mwana alikulile. Kabili amutwele ku mwana mwanakashi wa kwa Farao, ukuti abe umwana wakwe; kabili amwinike ati Mose no kutila: “Pantu ni mu menshi namufumishe.”
^ par. 14 (Luk. 10:25-37) Kabili, moneni! umwaume umo uwaishibisha Amafunde alimine, ku kumwesha, ati: “Mwe Kasambilisha, cinshi ningacita pa kuti nkakwate ubumi bwa muyayaya?” 26 Na o amwipwishe ati: “Mu Mafunde mwalembwa cinshi? Ubelengamo shani?” 27 Na o amwaswike ati: “Uletemwa Yehova Lesa obe no mutima obe onse, no mweo obe onse, na maka yobe yonse, no kutontonkanya kobe konse,’ kabili ‘uletemwa umunobe nge fyo waitemwa we mwine.’” 28 E lyo amwebele ati: “Wayasuka bwino; ‘ulecita ifyo fine kabili ukaba no bumi.’” 29 Lelo pa kufwaya ukuilungamika, ulya mwaume aebele Yesu ati: “Nga kanshi umunandi nani?” 30 Na o Yesu amwaswike ati: “Umuntu umo alefuma ku Yerusalemu aleya ku Yeriko, kabili ifipondo fyalimusanshile, fyamufuulile ifya kufwala no kumupumaula, no kuya, fyamusha impondo. 31 Awe cali nkuma, shimapepo umo alepita mu musebo ulya, lelo ilyo amumwene, apitile ku mbali. 32 No mwina Lebi na o wine, ilyo afikile palya no kumumona, apitile ku mbali. 33 Lelo umwina Samaria umo uwalepita mu musebo ulya afikile apali uyu muntu uo bapumine, kabili ilyo amumwene, amumfwilile uluse. 34 Awe aile apo ali no kukakila ifilonda fyakwe, aitilepo na mafuta no mwangashi. Kabili amuninike pa citekwa cakwe cine no kumutwala ku ng’anda ya beni no kumutensha. 35 Kabili ubushiku bwakonkelepo, abuulile badenari babili, apeele no mwine wa ng’anda ya beni, no kutila, ‘Ulemutensha, na shonse isho ukapoosa ukucila pali ishi, nkakubwesesha ilyo nkabwela.’ 36 Bushe iwe uleti nani pali aba batatu uwali umunankwe wa wawile mu fipondo?” 37 Atile: “Uwamumfwilile uluse.” E lyo Yesu amwebele ati: “Kabiye, ulecita ifyo fine na iwe.”
^ ***g 3/13 amabu. 6-9 Ukukuukila ku Calo Cimbi—Ifyo Abakuuka Benekela ne Ficitika***
ILYASHI LIKALAMBA
Ukukuukila ku Calo Cimbi—Ifyo Abakuuka Benekela ne Ficitika
Ukufwaya imikalile isuma
BA GEORGE balisakamene sana. Balefilwa ukusanga ifya kulya fya kuliisha ulupwa lwabo lonse. Pa nshita imo ine, na bena mupalamano babo balemoneka abalwele, e lyo bambi balemoneka ukuba ne nsala icine cine. Lelo ba George balishibe ukuti amakilomita ukucila pali 100 ukulola ku kapinda ka ku kulyo kwali icalo icikankaala. E ico batontonkenye ukuti: ‘Nalakuukila ku calo cimbi, nkafwaye incito, e lyo nkesesenda ulupwa lwandi.’
Ba Patricia nabo balefwaisha ukukuukila ku calo cimbi pa kuti bakaleikala bwino. Tabakwete incito kabili tabasambilile sana. Balikwete umwaume bale-enda na o, kabili bonse babili bafumine ku calo cabo ica Nigeria no kuya ku Algeria, pa kuti bakakuukile ku Spain, kabili tabaishibe no kuti ulu lwendo lwali ulwayafya pantu bali no kupita mu ciswebebe ca Sahara Desert. Ba Patricia batile: “Nali ne fumo, kabili nalefwaisha ukukuuka pa kuti umwana wandi akekale bwino.”
Ba Rachel balefwaya ukukuukila ku Bulaya pa kuti imikalile yabo ibeko bwino. Ku Philippines uko baleikala, incito yabo yalipwile, kabili balupwa babele ukuti ku Bulaya, incito sha kubomba pa mayanda ya bantu shilamoneka. E ico bakongwele indalama sha kuninina indeke, awe e fyo bashalikepo abalume babo no mwana wabo umwanakashi, no kubalaya ukuti, “Nomba line fye tuli no kuba pamo bonse.”
Aba fwailisha ifishinka batunganya ukuti abantu ukucila pali 200 milioni, ababa nga ba George, ba Patricia, na ba Rachel balikuukila ku fyalo fimbi mu myaka ukucila pa 10 iyapita. Nangula icilenga bamo ukukuuka ni nkondo, amasanso, nelyo ukubacusha, abengi bakuukila pa mulandu wa mikalile ukwafya. Mafya nshi abakuukila ku fyalo fimbi bakwata mu fyalo bakuukila? Bushe bonse balasanga imikalile isuma iyo bafwaya? Nga abana bashala shani ilyo umufyashi wabo aya mukufwaya incito ku calo cimbi? Moneni amasuko kuli aya mepusho.
Ubwafya bwa kubalilapo ubo abakuukila ku calo cimbi bakwata, myendele. Ba George, abo twacilandapo mu cipande ca kubalilapo, baendele amakilomita ayengi nga nshi ninshi bakwete fye utwa kulya utunono. Batile: “Ulu lwendo ala lwalibipile icine cine.” Abengi abakuukila ku calo cimbi tabafika no kufika iyo.
Ba Patricia abo twacilandapo, bena balefwaya ukukuukila ku Spain. Baninine mu cimbayambaya icapitile mu ciswebebe ca Sahara Desert. Batile: “Ukufuma ku Nigeria ukuya ku Algeria twaendelepo inshiku 7, kabili mu cimbayambaya twalimo abantu 25 kabili twalititikene nga nshi. Mu nshila twalemona ifitumbi fya bantu ifingi, na bantu abalendauka fye mu ciswebebe abali mupepi no kufwa. Ku ca bulanda, banamutekenya bamo ukwabula no kumfwako uluse, balasha na bantu pa kati ka nshila.”
Ukupusanako na ba George na ba Patricia, ba Rachel bena baninine indeke no kuya ku Bulaya, baileingila incito ya kuwamya pa ng’anda. Nomba balefuluka sana umwana wabo umwanakashi uwa myaka ibili. Batile: “Lyonse nga namona namayo alesakamana umwana wakwe, naleumfwa icikonko ku mutima.”
Ba George baliculile pa kuti babeleshe ukwikala mu calo bakukiile. Palipitile imyeshi ukwabula ukuti batumineko ulupwa lwabo indalama. Batile: “Ilingi, mu nshita ya bushiku, nalelila pantu nalefuluka e lyo umutima wandi walefuupuka.”
Ba Patricia baikele imyeshi iingi mu Algeria, awe basukile bafika ku mupaka wa calo ca Morocco. Batile: “Kulya kwine eko napapiile umwana umwanakashi. Nalefisama ku fipondo ifisenda abanakashi ku bukangalume no kubapatikisha ukulaulungana na baume. Nasukile nasanga indalama sha kuninina ubwato ubwaleya ku Spain. Ulu lwendo lwali lwa kapoosa mweo pantu twali abengi kabili ubwato nabo bwali ubwaonaika. Twalepila amenshi mu bwato ukubomfya insapato! Ilyo twafikile ku kulamba lwa Bemba ulwa Spain, nshakwete na maka ya kwenda.”
Kwena abafwaya ukukuukila ku fyalo fimbi balingile ukutontonkanya na pa mafya yambi ayacila pa fyo imyendele yabo ikaba. Bafwile ukutontonkanya na pa bwafya bwa kusambilila intambi ne citundu ku calo bakuukila, na mafya ya kupoka ifitupa fya kwikalila muli cilya calo nelyo pa kuti babasuminishe ukuba abekala calo. Abafilwa ukukwata ifitupa ku buteko, ilingi line tabakwata incito, amayanda, amasambililo, nelyo ukundapwa kusuma. Limo balafilwa fye no kupoka icitupa ca kwenseshapo motoka nelyo ukusungisha indalama shabo ku banki. E lyo ilingi line bamwisa abashakwata ifitupa fya buteko, balabaliila amasuku pa mutwe, ica kuti limo balabomba incito iikalamba e lyo babapeela indalama ishinono sana.
Cimbi ica kutontonkanyapo ni ndalama shiine. Bushe batini indalama cintu ico twingacetekela? Baibolo ilatupanda amano yasuma ilyo itila: “Wilaicusha pa kuti unonke ifyuma. Wishintilila pa mano yobe we mwine, . . . Pantu icuma cilamena amapindo nga kapumpe no kupupuka caya.” (Amapinda 23:4, 5) Muleibukisha ukuti ifyo tukabila sana fintu ifyo tushingashita ne ndalama, ifintu pamo nga, ukutemwa, ukukanakwata amasakamika, no kwikatana mu lupwa. Cilabipa sana nga ca kuti abafyashi batemwisha indalama ukucila ifyo batemwana abene nelyo ukucila ifyo batemwa abana babo!—2 Timote 3:1-3.
Fwe bantunse tulafwaisha no kwishiba Lesa. (Mateo 5:3) E ico abafyashi abatemwa abana babo, balabombesha umulimo Lesa abapeela uwa kusambilisha abana babo pali Lesa, ubufwayo bwakwe, na mafunde atupeela.—Abena Efese 6:4.
Ukuba Pamo No Lupwa—kwalicindama Ukucila Indalama
Amalyashi ya bakuukila ku fyalo fimbi yalapusanapusana, lelo ilingi line ifibacitikila fimo fine, nga fintu cali kuli ba George, ba Rachel, na ba Patricia abo tulandilepo mu fipande fifumineko. Aba mu lupwa balacula nga ca kutila umufyashi akuuka nelyo umo pa baupana asha umwina mwakwe no kukuukila ku calo cimbi, e lyo papita ne myaka iingi pa kuti babe capamo no lupwa. Nga ni ba George bena, papitile imyaka ukucila pali 4 pa kuti babe capamo no lupwa na kabili.
Ba Rachel basukile banina indeke no kubwelelamo ku Philippines no kuyasenda umwana wabo umwanakashi uo bapatukene nankwe mupepi ne myaka 5. Ba Patricia balifikile ku Spain ninshi nabafukata no mwana wabo umwanakashi. Batile: “Uyu mwana, e lupwa uo nakwata fye, kanshi ndamusunga bwino sana.”
Abengi abakuukila ku fyalo fimbi balatwalilila fye ukwikala kulya kwine nangu ca kuti balomfwa icitendwe, imikalile ilabafya, kabili tababa no lupwa lwabo pa nshita ntali. Balapoosapo inshita, amaka ne ndalama ishingi nga nshi ica kuti nangu ifintu tafyendele bwino abengi tabafwaya ukubwelela ku mwabo pa mulandu wa kutiina ukuseebana.
Nomba ba Allan aba ku Philippines, bena balishipile no kubwelela ku mwabo. Balisangile incito iisuma ku Spain, lelo ilyo papitile imyeshi 18 balibwelelemo ku mwabo. Batile: “Nalifulwike sana umukashi wandi no mwana wandi umwanakashi. Natile nshakatale momba incito ku calo cimbi, nga kubomba ninshi mfwile ukusenda na ba mu ng’anda yandi bonse. Kabili ifi fine, e fyo twaishilecita. Ulupwa lwalicindama sana ukucila indalama.”
Ba Patricia basangile ukuti kwaliba icintu na cimbi icacindama sana ukucila indalama. Bafikile mu Spain ninshi nabakwata ne “Cipingo Cipya,” e kutila Amalembo ya Bena Kristu aya ciGriki. Batile: “Nalemona kwati ili ibuuku kuti lyandetela ishuko nangu ukuncingilila. Lyena nakumene no mwanakashi Inte ya kwa Yehova. Akale nshalefwaya ukulanshanya ne Nte sha kwa Yehova. E ico naipwishe uyu Nte amepusho ayengi nga nshi pa kuti eshibe ukuti ifyo asuminamo fya bufi. Lelo alilondolwele bwino bwino ifyo asuminamo kabili alyaswike amepusho yandi yonse ukubomfya Baibolo.”
Ba Patricia basambilile ukuti indalama te shingalenga umuntu ukukwata insansa lyonse no kukwata isubilo lya kuti ifintu ku ntanshi fikawama, lelo icingalenga kwishiba Lesa no kwishiba ifyo afwaya ukutucitila. (Yohane 17:3) Ukulunda pali ifi, ba Patricia basambilile no kuti Lesa wa cine alikwata ishina, ne lyo ishina ni Yehova. (Amalumbo 83:18) Balibelengele na muli Baibolo ukuti Lesa nomba line akapwisha ubupiina ukubomfya Ubufumu bwakwe ubo Yesu Kristu aba e Mfumu. (Daniele 7:13, 14) Amalumbo 72:12, 14 yatila: “[Yesu] akapususha umulanda uulekuuta mutuule, no wacula na onse uushakwata wa kumwafwa. Akalubula imyeo yabo ukufuma ku ba mutitikisha na ku ba bunkalwe.”
Tulemikoselesha ukufwailisha ifishinka ifyaba mu Baibolo! Ici citabo umwaba amano ya kwa Lesa kuti camwafwa ukupanga ifya kucita ifisuma, ukupingula bwino nga mwakwata ubwafya, no kushipikisha amafya mwingakwata pali ino nshita no kuba ne nsansa ne subilo.—Amapinda 2:6-9, 20, 21.
[Akabokoshi pe bula 7]
UMWINA KALE UWAKUUKILE
Uwasambilila pa bunonshi bwa calo, J. K. Galbraith atile: “Ukukuukila ku calo cimbi . . . e nshila ya kale sana iyo abantu balepwishishamo ubupiina.” E fyacitile ne cikolwe Yakobo, wishi wa bena Israele. Pa mulandu wa cipowe icali mu Kanaani, Yakobo no lupwa lwakwe abali bonse pamo 70 bakukiile ku Egupti, uko baikele pa nshita ntali. (Ukutendeka 42:1-5; 45:9-11; 46:26, 27) Na kuba, Yakobo afwilile kulya kwine, na bana bakwe batwalilile ukwikala mu Egupti pa myaka 200, lyena babwelele ku Kanaani.
[Akabokoshi pe bula 8]
“NGA CALIWEME NGA TABAKUUKILE”
Airen, uwaleikala mu Philippines atile, “Nine nali umukalamba pa bakashana batatu, kabili nali ne myaka 9 ilyo bamayo batushiile no kuya ku Bulaya. Batulaile ukuti bakulatupeela ifya kulya ifisuma, tukalasambilila bwino, no kwikala mu ng’anda iisuma. Na nomba ndebukisha bulya bushiku batushiile. Balinkumbatiile no kunjeba ati ndesakamana abaice bandi, Rhea na Shullamite. Nalililile pa nshita ntali.
“Ilyo papitile imyaka 4, batata nabo balitushiile no kukonka bamayo. Ilyo twali na batata, nalebakonkaisha konse uko baya. Ilyo batulaile ine na baice bandi twalibekatilile mpaka fye na lintu bakwelele basi. Na kabili nalililile pa nshita ntali.”
Shullamite, uwacepeshe pa bakashana bonse, atile: “Ilyo Airen ali ne myaka 9, e waishileba nga mayo. Nga nakwata ubwafya e o nale-eba, kabili alinsambilishe ukucapa ifya kufwala, ukwanshika ubusanshi bwandi, ne fintu fimbi. Limo abafyashi nga batutumina foni, naleesha ukubalondolwela ifyo naleumfwa mu mutima, lelo nalefilwa ukulondolola bwino. Katwishi nga baleumfwa ne fyo nalelanda.
“Abantu ilingi balenjipusha nga nalefuluka abafyashi bandi. Naleasuka ati, ‘ee, ndabafuluka.’ Nomba ukulanda fye icishinka, bamayo bena nalibalabile, pantu ilyo batushiile nali fye ne myaka 4, kabili nalibelela ukwikala ukwabula bena.”
Airen atile: “Ilyo nali ne myaka 16, ine na baice bandi twalimine no kukonka abafyashi besu. Nalitemenwe icine cine! Nomba ilyo twafikile, cali fye kwati twasanga abantu abo tushaishibe bwino bwino.”
Rhea na o atile: “Amafya nalekwata naleyasungila fye mu mutima. Nali ne nsoni kabili nalefilwa ukutemwa abantu bambi. Ku Philippines, twaleikala na ba yama na ba muka yama, abakwete abana batatu. Nangula aba balupwa lwesu baletusakama, tabali nga bafyashi besu aba cine cine.”
Mu kulekelesha Airen atile: “Ilyo twali abapiina ulupwa lwesu talwalecula—tatwatalile atulalapo insala. Lelo ine na abaice bandi twaliculile ilyo abafyashi besu batushiile. Napapita imyaka 5 nomba ukutula apo twabela capamo na bafyashi besu, lelo iyi myaka tushali pamo yalilenga ulupwa lwesu ukunaikatana bwino bwino. Twalishiba ukuti abafyashi besu balitutemwa, lelo nga caliweme nga tabakuukile.”
^ (Ukute. 37:18-35) Awe ilyo aali akatalamukila balimumwene, kabili ilyo ashilafika mupepi, mu bucenjeshi batendeke ukupangana ukumwipaya. 19 E ico basoseshenye abati: “Moneni! Kalota wa filoto ulya aisa. 20 E ico nomba iseni uleke tumwipaye no kumupoosa mu cilindi ca menshi cimo pali ifi; na ifwe tukatila iciswango icikali e cimuliile. E lyo tukamona ifyo fikaba ifiloto fyakwe.” 21 Nomba Rubene pa kumfwa ifi aeseshe ukumupokolola mu minwe yabo. E ico atile: “Twimwipaya.” 22 Kabili Rubene atile kuli bena: “Mwisumya umulopa. Mupooseni muli ci cilindi ca menshi ica mu matololo kabili mwimwipaya.” Ico alefwaya ukumupokolola mu minwe yabo pa kuti amubweseshe kuli wishi. 23 Nomba ilyo fye Yosefe afikile kuli bamunyina, bafuulile Yosefe ica kufwala cakwe icitali, kabili ica mindoloshi ico afwele; 24 e lyo bamubuulile no kumupoosa mu cilindi ca menshi. Pa nshita iyi icilindi cali fye; tamwali menshi. 25 E lyo baikele balalya. Nomba ilyo bainwine amenso no kulolesha, kabili moneni, abena Ishmaele abalendo balefuma ku Gileadi, ne ngamila shabo shisendele ifinyamuti na mafuta ya balsamu ne mikwa ukwali ifinyamuti, bali pa lwendo balefitwala ku Egupti. 26 E lyo Yuda atile kuli bamunyina: “Cinshi twalasangamo mu kwipaya munyinefwe no kufimba pa mulopa wakwe? 27 Iseni tumushitishe ku bena Ishmaele, uleke twiba no mulandu wa kumwipaya. Na kuba, ni munyinefwe, mulopa wesu.” Awe baumfwile kuli munyinabo. 28 Nomba kwaishilepita abaume abena Midiani aba makwebo. E ico batintile Yosefe no kumufumya mu cilindi ca menshi kabili bashitishe Yosefe ku bena Ishmaele mu sha silfere amakumi yabili (20). Kabili aba basendele Yosefe ku Egupti. 29 Ilyo Rubene abwelele ku cilindi ca menshi no kusanga ukuti Yosefe talimo, alepwile ifya kufwala fyakwe. 30 Ilyo abwelele kuli bamunyina abilikishe ati: “Umwaice talimo! Bushe ine—ndecita shani ine?” 31 Lelo, babuulile ica kufwala ca kwa Yosefe icitali, baipeye na sawe no kucitumpika mu mulopa imiku iingi. 32 E lyo basendele ica kufwala ico icitali ica mindoloshi no kucitwala kuli shibo no kutila: “Ifi e fyo tusangile. Mukwai lolekesheni, mumone nga ca kufwala ca mwana wenu nelyo iyo.” 33 Na o alicilolekeshe no kusosa ati: “Ca kufwala ca mwana wandi! Iciswango ca mu mpanga cifwile nacimulya! Cine cine Yosefe nabamutaakanya!” 34 Apo pene Yakobo alepwile ica kufwala cakwe no kufwala insamu mu musana wakwe kabili alooseshe umwana wakwe inshiku ishingi. 35 Kabili abana bakwe bonse abaume na bana bakwe abanakashi baimine ku kumusansamusha, lelo akeene ukusansamuka, atile: “Pantu nkatentemukila ku Nshiishi ku mwana wandi ndeloosha!” E fyo wishi alemulila.
bem_Latn zul_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn unk unk unk bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn unk bem_Latn bem_Latn bem_Latn ayr_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn umb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn est_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn umb_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn sag_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lin_Latn bem_Latn lin_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lij_Latn bem_Latn lij_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kea_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn