BAKUBUSI BALABUZYA
Ino Inga Ndacita Buti Kuti Muntu Umwi Kandicitila Luta?
Amwiiye kuzwa kutwaambo ntobakaamba bakubusinyoko alimwi amwiiyi umwi kujatikizya kucita luta, alimwi amwiingule mibuzyo yesu iijatikizya kucita luta..
Makani aajatikizya luta ayelede kubikkilwa maano. Kweelana akwaambilizya ikwakacitwa mulisikapepele, buvwuntauzi bwaku cisi ca Britain bwakatondezya kuti 40 pesenti yabakubusi ibalijaya, balalijaya akaambo kakucitilwa luta.
Ino luta nzi?
Ikucita luta tacaambi buyo kuuma muntu, pele cilabikkilizya azyintu eezyi zitobela.
Kwaambila muntu majwi mabi. Celine, musimbi uujisi myaka yakuzyalwa iili 20 wakaamba kuti: “
Basimbi balakonzya kubelesya majwi mabi. Tandikalubi mazyina ngobakali kundiita naa zyintu nzyobakali kundaamba. Bakandipa kulimvwa kubula mpindu, kutayandika, alimwi akuti ndili muntu wabuyo. Nicakabota buyo kuumwa.”
Kutantamukwa abeenzinyoko. Haley uujisi myaka yakuzyalwa iili 18 wakaamba kuti: “
Basicikoloma bakatalika kunditantamuka.Bakali kucita zyintu zyakali kutondezya mbuli kuti tiikwakali busena bwakuti ndikkale akulya ambabo cakulya camasyikati. Mwaka woonse ndakali kulya endikke alimwi ndakali kulila.”
Kucita luta kwiinda mukubelesya Intaneti. Daniel uujisi myaka yakuzyalwa iili 14 wakaamba kuti: “
Kwiinda mukulemba buyo majwi masyoonto akkompyuta, ulakonzya kunyonyoona mpuwo yamuntu naa buumi bwakwe. Cilimvwisya mbuli kuti nkubeja pesi cilakonzya kucitika!” Kucita luta kwiinda mukubelesya nzila eeyi kulabikkilizya akutuma zifwanikiso zibyaabi naa tugwalo tubyaabi kwiinda mukubelesya fooni.
Nkaambo nzi bantu bamwi ncobacitila luta?
Ntootu twaambo tumwi kanji-kanji itupa kuti bantu bamwi kabacita luta.
Abalo bakacitilwa luta. Mukubusi umwi uutegwa Antonio wakaamba kuti: “
Ndakasika mpondicimwa akaambo kakupenzyegwa abakubusima cakuti andime ndakatalika kucitila bamwi luta kutegwa bakubusima batalike kundiyanda. Mukuya kwaciindi ndakaliyeeya alimwi ndakabona mbocakali cibi kucitila bamwi luta.”
Tabajisi zikozyanyo zibotu zyakutobela. Mubbuku lyabo litegwa Life Strategies for Dealing With Bullies, ba Jay McGraw bakalemba kuti: “
Bunji bwaziindi bakubusi bacitila bantu bamwi luta. . . kweelana ambobabona bazyali babo, banabokwabo, naa banamukwasyi bamwi mbobeendelezya bantu.”
Bacita mbuli kuti mbaasicamba kakuli mbakandu. Mubbuku lyabo litegwa The Bully, the Bullied, and the Bystander, ba Barbara Coloroso bakalemba kuti: “
Bana ibacitila beenzinyina luta kanji-kanji basisa buumba mbobajisi akulitenga.”
Nguni uulangilwa kucitilwa luta?
Balendeledwe. Ibakubusi bamwi ibatakonzyi kuyanzana kabotu abamwi balalizandula kubantu alimwi eeci cipa kuti kabapenzyegwa abasiluta.
Bakubusi ibabonwa kuti bali bumbi. Eeci cilakonzya kucitika akaambo kambobaboneka, musyobo wabo, cikombelo cabo, naa ambweni akaambo kakuti mbalema
—kufwumbwa ncakonzya kusala muntu siluta.
Bakubusi ibalitenga. Ibacitila beenzinyina luta balakonzya kubazyiba bantu ibalitenga. Kanji-kanji aaba balitenga mbebatakatazyi kupenzya nkaambo tabakonzyi kulikwabilila.
Ncinzi ncomukonzya kucita kuti bamwi kabamucitila luta?
Mutanyemi. Mukaintu umwi uucili mwana uutegwa Kylie wakaamba kuti: “
Makanze aabasiluta ngakuyanda kuti munyeme alimwi bamvwa kabotu kuti bamunyemya. Ikuti tiimwanyema balaleka kumucitila luta.”Ibbaibbele lyaamba kuti: “
Musongo ulabukasya [bukali] akubutontozya.”
—Tusimpi 29:11.
Mutajoleli. Kujolela kulakonzya kupa kuti penzi likomene, ikutali kumana. Ibbaibbele lyaamba kuti: “
Mutapilusizyi muntu uuli woonse bubi.”
—Baloma 12:17; Tusimpi 24:19.
Mutalibikki muntenda. Kweelana ambomukonzya, amubatantamuke bantu alimwi abukkale bukonzya kupa kuti mucitilwe luta.
—Tusimpi 22:3.
Amusole kwiingula munzila njobatayeeyeli. Ibbaibbele lyaamba kuti: “
Kuvuwa kabotu kulalesya bukali.”
—Tusimpi 15:1.
Kamuseka-seka. Mucikozyanyo, ikuti siluta waamba kuti mwaindila kuneneya, mulakonzya kwaamba buyo kuti: “
Inga ndayanda kukoka asyoonto!”
Amuzwe abusena aawo. Nora, uujisi myaka yakuzyalwa iili 19 wakaamba kuti: “
Kuumuna buyo kutondezya kuti mulisimide alimwi akuti mulaanguzu kwiinda muntu uumucitila luta.Kutondezya kuti mulalilesya, ibube mbwatajisi muntu ooyo.”
Mutanoolitengi. Musimbi uutegwa Rita wakaamba kuti: “
Bantu bacita luta balazyiba ciindi nomuyoowede, alimwi balakonzya kumulya coolwe kutegwa mwiindile kulitenga.”
Amwaambile muntu umwi. Kweelana abuvwuntauzi bumwi, bantu bainda kucisela cabantu ibacitilwa luta kwiinda mukubelesya Intaneti tabaambi zibacitikila ambweni akaambo kansoni, (kwaambisya basankwa) naa akaambo kakuyoowa kucitilwa luta alimwi. Pele kamuyeeya kuti, basiluta balazumanana kuti tiimwabalipoota. Kwaamba zimucitikila inga camugwasya kumana penzi lyakucitilwa luta.
lug_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn run_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn eng_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn nya_Latn bem_Latn bem_Latn smo_Latn bem_Latn bem_Latn lin_Latn bem_Latn smo_Latn nya_Latn bem_Latn smo_Latn nya_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn sna_Latn bem_Latn bem_Latn