Ifyebo na Fimbi
1 BAYAWE
Ishina lya baLesa ni baYawe kabili lilaalula ati “Balafilenga Ukuba.” BaYawe ni baLesa ba makosa onse, kabili ebalengele ifintu fyonse. Balikwete amakosa akucita icili conse ici balukufwaya.
Mu ciEbeya, ishina lya baLesa lyalukulembwa mu filembo fine. Mu cisungu, ifi filembo filyalwilwe ati YHWH neli JHVH. Mu malembo aciEbeya umu Baibolo yalembelwe pa kutanga, lilasangwamo ukufika ku mikwi 7,000. Abantu mu calo conse balalemba neli ukushimbula ishina lya kweba ati baYawe mu nshila ishipusene-pusene ukwelelwa na fyefyo lishimbulwa mu mulaka wabo.
2 BAIBOLO “ILIFUMINE KULI BALESA”
Abaalembele Baibolo ni baLesa, pano baalipyungishe abantunshi pa kuilemba. Ici tungacipalanya ku bafyashi ababuula umwana wabo ukubalembelako inkalata. Ukulanguluka konse muli yeyo inkalata kwa bafyashi. BaLesa baalipyungishe umupashi wabo uuswetelele ukutangilila abaalukulemba Baibolo pakweba ati balembemo ifyebo fya baLesa. Umupashi wa baLesa walibantangilile mu nshila ishipusene-pusene, shimbi mpindi walukubalengesha ukubona ifyakubona neli ukulota eli pano bafilemba.
3 UKUFUNDA KWA MU BAIBOLO
Kusambisha kwa mu Baibolo ukubuulishisha bucine ubu tabwalukapo. Ku cakubwenako, amashiwi akweba ati “ukwambaale’fibipile kulabifyo’mucinshi” alatusambisha ati abantu tusangwa nabo bangatulengesha ukuba ne mibelo iweme neli iibipile. (1 AbaKolinto 15:33) Kabili amashiwi akweba ati “ifi abyala umuntu, fyopele’fyo kabili akalongela” alatusambisha ati ifi tusalululapo ukucita filatukuma.—AbaGalatya 6:7.
4 UKUSHIMIKA
Ukushimika, mashiwi aafumine kuli baLesa. Kungaba kubuulishisha ukufwaya kwa baLesa, ukufunda ukulungeme, ifunde, neli ukusololola. Kabili kungaba kulabila pa fintu ifikacitika kuntangiile. Muli Baibolo muli ukushimika ukwingi ukukonshiwilwe kale.
5 UKUSHIMIKA UKULABILA PALI BAMASAYA
Ukushimika ukwingi ukulabila pali baMasaya kulikonshiwilwe muli baYesu. Boneni akabokoshi apali ati “ Ukushimika Ukulabila Pali Bamasaya.”
▸ Icap. 2, pal. 17, tumashiwi twa panshi.
6 IFI BALESA BAFWAYA UBWIKASHI BWA BANTUNSHI UKUBA
BaYawe baalukufwaya ati icalo conse cikabe paladaiso umwakwikala abantunshi ababatemenwe. Ukufwaya kwabo takwalukilepo. Bukumo lukoso baLesa bakafumyapo ifibipile fyonse ne kupeela abantunshi umweo wa muyayaya.
7 SATANA UMUSENSESHI
Satana ni nkalamba iyatatikiilepo ukufutukila baLesa. Aletwa ati Satana, icalula ati “Uuciicila,” pakuti alalwisha baYawe. Kabili aletwa ati Umusenseshi, icalula ati “Uwa lwefyo.” Ili ishina lyalipeelwe kuli ye ni pakuti alalabila ifya bufi pali baLesa Kabili alatumpaika abantu.
8 INKALAMBA
BaYawe baalilengele inkalamba akale ili tabangalenga icalo. Shalilengelwe ne mibili ya kwikala kwiulu. Kuli inkalamba ukucila pa ma milioni umwanda umo. (Danyeli 7:10) Shilikwete amashina ne mibelo iipusene-pusene. Ishi inkalamba sha bucine, mu kulicefya shilakaana ukushipempela ku bantunshi. Shili mu mabumba mabumba kabili shilipeelwe imilimo iipusene-pusene. Shimbi shilapyungila kwi tebe lya bufumu ilya baYawe, eli shimbi shilabuulishisha amashiwi abaYawe, shimbi shilalama ne kutangilila abapyungishi ba baLesa pa calo, ukusololola, ne kofweleshako umulimo wa kutulisha. (Amasamo 34:7; Ukufisulula 14:6; 22:8, 9) Kuntangiile, shikofwako baYesu ukulwa inkondo ya Amagedono.—Ukufisulula 16:14, 16; 19:14, 15.
▸ Icap. 3, pal. 5; Icap. 10, pal. 1
9 UKUBIFYA
Ukubifya, kucita icili conse, neli ukulanguluka icipusene ne kufwaya kwa baYawe. Pakuti ukubifya kulonaala bucibusa bwesu na baLesa, balitupeele amafunde aatofwako ukubula ukubifya ku mushikila. Pa kutanga, fyonse ifi baYawe baalengele fyaliwaminine, pano ili Adama na Efa baasalululwilepo ukubula ukumfwila baYawe, baalibifishe kabili baalibele aba tabawamininepo. Baalicekwile ne kufwa, kabili pakuti fwebo fwense tulifumine kuli Adama, na fwebo tulacekula ne kufwa.
10 AMAGEDONO
Ni nkondo ya BaLesa iikonaala icalo cakwe Satana ne kushilisha bumbifi bonse.
11 UBUFUMU BWA BALESA
Ubufumu bwa baLesa buteko baYawe babikileko ubuli kwiulu. BaYesu Klistu e balukwikalika muli buubu ubufumu. Kuntangiile, baYawe bakapyungisha ubu bufumu pa kufumyapo bumbifi bonse. Ubufumu bwa baLesa bukekalika icalo conse.
12 BAYESU KLISTU
BaLesa baalilengele baYesu ili tabangalenga ifintu fyonse. BaYawe baalitumine baYesu ukwisa pa calo mu kufwila abantunshi bonse. Panuma ili baYesu baipaiwe, baalibabuushishe kuli baYawe. BaYesu pano ni mfumu iilukwikalika mu bufumu bwa baLesa kwiulu.
13 UKUSHIMIKA UKULABILA PA MILUNGU 70
Baibolo yalishimikile ili baMasaya baali ne kuboneka. Baali ne kuboneka mu kushila kwa mpindi ya milungu 69, iyatatikile mu 455 B.C.E. ne kushila mu mwaka wa 29 C.E.
Tulishi shani ati imilungu 69 yalishilile mu 29 C.E.? Imilungu 69 yalitatikile mu mwaka wa 455 B.C.E. ili Neyamiya afikile mu Jelusalemi ne kutatika ukwibaka libili umushi wa Jelusalemi. (Danyeli 9:25; Neyamiya 2:1, 5-8) Koti ni fyefyo ishiwi lya kweba ati “umwaka” litulengesha ukwishiba ati myenshi 12, efi ne shiwi lya kweba ati “umulungu” litwanushako pa nambala 7. Imilungu iishimbwilwe muli kuku ukushimika talipo milungu umuli inshiku 7, sombi milungu umuli imyaka 7, ukwelelwa na fyefyo ifibuulishishiwe mu kushimika ukulabila ati “inshiku shonse imo imo emwaka.” (Ifyakupenda 14:34; Esiceli 4:6) Ici cilukwalula ati mu mulungu umo muli imyaka 7, na muli fyefyo kani imilungu 69 yafushiwa imikwi 7 ilukutupeela imyaka 483 (69 x 7). Kani twapenda imyaka 483 ukufuma mu 455 B.C.E., ilukutufisha mu 29 C.E. Muli wopele uyu mwaka emo baYesu babatishiwe ne kuba baMasaya!—Luku 3:1, 2, 21, 22.
Ukushimika kuntu kumo kulilabiile pa mulungu na umbi, icilukwalula imyaka 7 na imbi. Muli yenke’yi mpindi, mu mwaka wa 36 C.E, emo baMasaya baali ne kwipaiwa, kabili ukutatika mu mwaka wa 36 C.E, icebo iciweme pa Bufumu bwa baLesa cali ne kutulishiwa ku mikoka yonse, talipo ni ku baJuda lukoso.—Danyeli 9:24-27.
14 ICISAMBISHO CA BUFI ICA BULESA BUTATU
Baibolo ilasambisha ati baYawe e balengeshi ba fintu fyonse kabili baalitatikiilepo ukulenga baYesu ili tabangalenga ifintu fyonse. (AbaKolosai 1:15, 16) BaYesu talipo e baLesa ba Makosa Onse. Tabalilinganyapo kuli baLesa neli panini. Nacine, kabalabila ati: “BaTata balincilile nebo ubukulu.” (Yoane 14:28; 1 AbaKolinto 15:28). Pano amapempelo ambi alasambisha ati baLesa balimo Patatu: baWishi, Umwana, ne mupashi uuswetelele. Muli Baibolo tamulipo ishiwi lya kweba ati “Bulesa Butatu”. Uku kusambisha kwa bufi.
Umupashi uuswetelele makosa abaLesa, yayo bapyungisha pa kukonsha ukufwaya kwabo. Talipo muntu. Ku cakubwenako, abaKlistu bakutanga “baaliiswile umupashi uuswetelele,” kabili baYawe baalilabiile ati: “Nketila-po umupashi wanji pa bamunefu bonse.”—Ifyacitilwe 2:1-4, 17.
15 UMUTALIKO
AbaKlistu bacine tabapyungishapo umutaliko pa kupempela. Mba nindo?
Umutaliko ulipyungishiwe mu kupempela kwa bufi pa mpindi iitali. Akale walukupyungishiwa ne bantu abalukupempela ifilengelwe na babo abasuminishe ubucencemeshi mu kupempela kwabo. Mu myaka 300 panuma ili baYesu bafwile, AbaKlistu tabalukupyungishapo umutaliko mu kupempela kwabo. Pano ili papitile impindi iikulu, Imfumu ya baLoma Constantine iyalukwikalika ifyalo ifingi eyapangile umutaliko ati cakwishibilako abaKlistu. Aka akeshibilo kalipangilwe pa kweba ati ubuKIlistu bwishibikwe makosa. Pano umutaliko tawalukwalulapo ifili fyonse ukulosha kuli baYesu Klistu. Ibuuku lya New Catholic Encyclopedia lilalabila ati: “Umutaliko eko wali ili takwali ubuKlistu na kuli babo aba tabali baKlistu.”
BaYesu tabaafwililepo pa mutaliko. Ishiwi lya ciGiliki ilyalwilwe ati “umutaliko” lilaalula ati “umulando uololokele,” “ipulanga,” neli “iciti.” Baibolo iibeta ati The Companion Bible ilabuulishisha ati: “Mu ciGiliki cenka cilya balembelemo [Ukulayana kwa bukumo] tamulipo ifitubuulishisha ati ili shiwi lilaalula ati mapulanga abili.” BaYesu baalifwilile pa citi icololokele.
BaYawe tabafwayapo fwebo ukupyungisha ifibumbwabumbwa mu kupempela kwesu.—Ifyakufuma 20:4, 5; 1 AbaKolinto 10:14.
16 ICAKWANUKA
BaYesu baalifundile abasambile babo ukulukwanuka imfwa yabo. Balacita ifyo umwaka ne mwaka pa Nisani 14, pa mpindi intu imo ili abaIshilaele baalukucite’citenje ca Muciluko. Pa mpindi ya Cakwanuka, balapishamo shinkwa ne mfaina ifimakaninako umubili ne milopa ya baYesu. Abakekalika na baYesu kwiulu balalyako shinkwa ne kunwako imfaina. Abali ne bucetekelo bwa kwikala umuyayaya pa calo tabalyako shinkwa neli ukunwako imfaina.
17 UMWEO
Muli Baibolo ya Cibemba iya Amalembo ya Calo Cipya, ishiwi “umweo” lilipyungishiwe ukwalula (1) umuntu, (2) inama, na (3) umweo wa muntu neli uwa nama. Boneni ifyakubwenako fimo fimo:
Umuntu. “Pa nshiku shakwe Noa, pa kulukwibakwa ubwato ubo ubukulu, ubu bapulukiilemo pakuti pa menda, abantu abace, abakumene imitima [imyeo] isanu na itatu.” (1 Petilo 3:20) Pali lili ilembo ishiwi “imitima” neli imyeo lilukulosha ku bantu, ekweba ati Noa ne bakashi bakwe, abana babo batatu, ne bakashi ba bana babo.
Inama. “Popele baLesa ati: ‘Mu menda nga mufyalilwe ne kufunukilamo ifilengelwe ifyenda, ifili ne “mweo” kabili ifyuni nga filukupalala peulu pa calo mu mucelebela uuswetele uwa kwiulu.’ Popele baLesa ati: ‘Pa calo nga pafyalilwe ifilengelwe ifya “mweo,” koti mikoka ya fifyo, ing’ombe ne filongolo ifikalaba panshi, ne nama isha pa calo koti mikoka ya shisho: Lomba fyalibele’fyo.”—Ifyakutanga 1:20, 24.
Umweo wa muntu neli uwa nama. BaYawe baalibuulile Mose ati: “Balifwile bonse abantu abafwaile ukukwipaya [neli abaalukufwaya umweo obe].” (Ifyakufuma 4:19) Ili baYesu baali pa calo, baalilabiile ati: “Nebo ene mwembesi uuweme; umwembesi uuweme alaupoosa “umweo” wakwe pakuti pambelele.”—Yoane 10:11.
Na kabili, kani umuntu acita icintu ne “mweo wakwe onse,” cilaalula ati acite’fyo mu kulitemenwa kabili apapelele amakosa akwe. (Matayo 22:37; Ndutelonomi 6:5) Ishiwi “umweo” lingapyungishiwa na pa kubuulishisha ukufwaisha kwa kucita icintu. Umuntu umufwile neli icitumbi angetwa ati umweo uufwile.—Ifyakupenda 6:6; Ifisimpi 23:2; Yisaya 56:11; Agayi 2:13.
18 UMUPASHI
Amashiwi ya ciEbeya ne ya ciGiliki ayalwilwe ati “umupashi” muli Baibolo ya Cibemba iya Amalembo ya Calo Cipya alaalula ifintu ifipusene-pusene. Nangabe’fyo alalabila lukoso pa fintu ifi abantunshi tekuti babonepo ifili koti ni kabesha neli ukupeema kwa muntu ne kwa nama. Aya amashiwi alalosha na ku filengelwe fya mupashi ne mupashi uuswetelele, ekweba ati amakosa abaLesa. Baibolo taisambishapo ati kuli icipuluka ili muntu afwa.—Ifyakufuma 35:21; Amasamo 104:29; Matayo 12:43; Luku 11:13.
▸ Icap. 6, pal. 5; Icap. 15, pal. 17
19 GEENA
Geena lishina lye’shala ilyali posonde ya Jelusalemi umu baalukocela ifintu fyalukoso. Takulipo ifilangisha ati ili baYesu baali pa calo kwali ukukululusha neli ukoca abantu ne nama muli lili ishala. Popele Geena tayalulapo umupunda uutaubonekapo umu bakululusha abantu abafwile ne kuboca umuyayaya. Ili baYesu baalabiile pa bantu abapooswa mu Geena, baalukulabila pa konaalwa kwa muyayaya.—Matayo 5:22; 10:28.
20 ITEMBELO LYA BASHIKULU
Litembelo baYesu batembeele ili baalukusambisha abasambile babo ifya kutembela. Liletwa na kabila ati itembelo lya Mwe Bawishifwe neli itembelo lya cakulangilila. Ku cakubwenako, baYesu baalitusambishe ukutembela ati:
“Ishina lyenu licindikwe”
Tulatembela kuli baYawe ati bafumyepo umupufyo pe shina lyabo. Tulacite’fyo ni pakuti tulafwaya bonse kwiulu na pa calo bakalukulemya ne kucindika ishina lya baLesa.
“Ubufumu bwenu bwise”
Tulatembelela ubuteko bwa baLesa ati bukekalike pa calo ne kufumyapo bumbifi Satana aletele, ne kwalula icalo ukuba paladaiso.
“Ukufwaya kwenu kucitwe panshi pano”
Tulatembela ati ukufwaya kwa baLesa kucitwe pa calo pakweba ati abantu bacumfwila kabili abawaminine bakekale umuyayaya mu paladaiso pa calo, koti ni fyefyo baYawe baalukufwaya ukufuma lukoso pa kutanga.
21 UMULUBULO
BaYawe balyanshikile umulubulo pa kweba ati bapulushe abantunshi ku kubifya ne mfwa. Umulubulo, cintu icalukupengelwa ukulipila pa kubwesha umweo uuwaminine, woyo Adama alufishe, na bucibusa bwa bantunshi na baYawe. BaLesa baalitumine baYesu ukwisa mu kufwila abantu abakubifya. Pakuti pa mfwa ya baYesu, abantunshi bonse balikwete ishuko lya kwikala umuyayaya ne kuba abawaminine.
▸ Icap. 8, pal. 21; Icap. 9, pal. 13
22 NINDO UMWAKA WA 1914 UCINDAMIINE?
Ukushimika ukuli muli Danyeli icapitala 4 kulatusambisha ati baLesa baali ne kwimika Ubufumu bwabo mu 1914.
Ukushimika: BaYawe baalilengeshe Imfumu Nebukadinesa ukulota umuloto uwabuulishishe ukushimika kwabo umu abwene iciti icikulu makosa ici baatemene. Icishinga ca ceco iciti, calipambilwe ku cakupambako ca mfitwe ne lubemba pakweba ati ciikasonsa ukufikila “impindi shisanu na shibili” shikapitepo. Panuma ya fyefyo, cali ne kusonsa ne kutatika ukukula na kabili.—Danyeli 4:1, 10-16.
Ifi uku ukushimika kwalula kuli fwebo: Iciti cilemakaninako ukwikalika kwa baLesa. Pa myaka iyakuti ubwingi baYawe baalukupyungisha imfumu mu Jelusalemi ukwikalika abaIshilaeli. (1 Ifyebo 29:23) Pano isho imfumu shalilekele ukuba isha bucine, penka ukwikalika kwa shiko kwalishilile. Jelusalemi yalyonawilwe mu 607 B.C.E. Uko ekwali kutatika kwa “mpindi shisanu na shibili.” (2 Imfumu 25:1, 8-10; Esiceli 21:25-27) Ili baYesu baalabiile ati, “Jelusalemi nawo ukanyantaalwa ku bena fyalo, ili tashingakonshiwa impindi sha bena fyalo,” baalukulabila pa “mpindi shisanu na shibili.” (Luku 21:24) Popele “impindi shisanu na shibili” tashashililepo ili baYesu baali pa calo. BaYawe baalilaile ati bakasalulula imfumu pa kushila kwa “mpindi shisanu na shibili.” Ukwikalika kwa iyi Mfumu ya bukumo, baYesu, kwali ne kushukisha abantu ba baLesa mu calo conse, umuyayaya.—Luku 1:30-33.
Ukutalimpa kwa “mpindi shisanu na shibili”: “Impindi shisanu na shibili” yali myaka 2,520. Kani twapenda imyaka 2,520 ukufuma mu 607 B.C.E., ilukutufisha mu 1914. Muli opele uyo umwaka eli baYesu, baMasaya, baikalikilwe pa Bufumu bwa baLesa kwiulu.
Kani tulishi shani ati palipitile imyaka 2,520? Baibolo ilabuulishisha ukweba ati impindi shitatu ne yafu ni nshiku 1,260. (Ukufisulula 12:6, 14) Na muli fyefyo, “impindi shisanu na shibili”, ni nshiku 2,520, ukwelelwa ne kufushiwa imikwi ibili ukwa nshiku 1,260. Nakabili inshiku 2,520, myaka 2,520 ukwelelwa ne kushimika ukulabila ati “inshiku shonse imo imo emwaka.”—Ifyakupenda 14:34; Esiceli 4:6.
23 MIKAYELI INKALAMBA IIKULU
Ishiwi “inkalamba iikulu” lilalula ati “inkalamba iikulu pali shonse.” Baibolo ililabiile lukoso pa nkalamba iikulu imo, kabili iletwa ati Mikayeli.—Danyeli 12:1; Juda 9.
Mikayeli ni nkalamba iitangilila inkalamba sha baLesa isha bucetekelo. Pa Ukufisulula 12:7 palalabila ati: “Mikayeli ne nkalamba shakwe shalilwile inkondo na kongamato . . . ne nkalamba shakwe.” Ibuuku lya Ukufisulula lilalabila ati baYesu e batangilila amabumba ankalamba sha baLesa, popele Mikayeli lishina na limbi ilya baYesu.—Ukufisulula 19:14-16.
24 INSHIKU SHA KUPELAKO
Aya amashiwi alalosha ku mpindi ili ifyakucitika ifikulu fyali ne kucitika pa calo ili Ubufumu bwa baLesa tabungonaala icalo cakwe Satana.Amashiwi aapalileko aali koti ni ‘ukushila kwa mpindi’ na ‘ukubapo kwa Mwana wa muntunshi,’ alipyungishiwe mu kushimika kwa mu Baibolo ukulosha ku mpindi intu imo. (Matayo 24:3, 27, 37) ‘Inshiku sha kupelako’ shalitatikile ili Ubufumu bwa baLesa bwatatikile ukwikalika mu 1914 kabili shikashila ili icalo cakwe Satana cikonaalwa pa Amagedono.—2 Timote 3:1; 2 Petilo 3:3.
25 UKUBUUKA KWA BAFWILE
Kani baLesa balengesha umuntu umufwile ukuba ne mweo na kabili, ico ciletwa ati ukubushiwa. Ukubuushiwa kwa bafwile ukuli 9 kulishimbwilwe mu Baibolo. Elaija, Elisha, baYesu, Petilo, na Paulu bonse baalibuushishepo abafwile. Ifi ifimpelampela fyalicitilwe pakuti pa makosa abaLesa. BaYawe balilaile ukubuusha “abalungeme ne basendeme” ati bakekale pa calo. (Ifyacitilwe 24:15) Baibolo ililabiile na pa kubuukila kwiulu. Uku kubuuka kulacitwa ili abasalulwilwe, neli abasufishiwe kuli baLesa babuushiwa ukuya kwiulu mu kwikala na baYesu.—Yoane 5:28, 29; 11:25; AbaFilipoi 3:11; Ukufisulula 20:5, 6.
26 UKUMFWANA NE FIBANDA (UKUPUPE’MIPASHI)
Ukumfwana ne fibanda neli ukupupe’mipashi ni nshila iya kumfwaninamo ne mipashi iibipile, mu kushinkamika neli ukupitila mu muntu umbi, uuli koti mulaye wa fisoko. Abantu abapupe’mipashi balacite’fyo ni pakuti balisumiine mu cisambisho ca bufi ica kweba ati kani umuntu afwa umupashi wakwe ulaaluka cibanda icikwatishe amakosa. Nakabili, ifibanda filalengesha abantu ukubula ukumfwila baLesa. Ukulonda ukutela kwa tubangabanga, ukubuka, na fimbi lukoso ifya bufwiti, fyonse fili kabeya ka kupupe’mipashi. Amabuuku aengi, ama makashini, amafilimu, ifyangalo, ne nyimbo, filalengesha ukumfwana ne fibanda ukuboneka koti kuli lukoso bwino. Ifingi ificitika pa fililo, ifili koti kwipaila abafwile imilambu, ifitenje fya pa cililo, ukwanuka abafwile ukwa pa mwaka, ukulubuka, na fimbi lukoso ificitwa pa fililo ifipuseneko ne mafunde amu Baibolo, fyonse ifi, kupupe’mipashi. Impindi ishingi abantu balapyungisha imiyanda pa kumfwana ne fibanda.—AbaGalatya 5:20; Ukufisulula 21:8.
27 UKWIKALIKA KWA BAYAWE
BaYawe ni baLesa ba makosa onse, kabili e balengele ifintu fyonse. (Ukufisulula 15:3) Emulandu babelele ebene ba fintu fyonse kabili e bakwete ubukulu pa fintu fyonse neli amakosa akwikalika ifilengelwe fyabo fyonse. (Amasamo 24:1; Yisaya 40:21-23; Ukufisulula 4:11) Fyonse ifi balengele balifipeele amafunde akulonda. Nakabili baYawe balikwete amakosa akupeelako bambi ukwikalika. Tulofwelesha ukwikalika kwa baLesa kani tulukubatemwa ne kubomfwila.—1 Ifyebo 29:11.
28 UKUPULUMUSHA IPAFU KU MUSHIKILA
Ukupulumusha ipafu ku mushikila, kwipaya umwana uutangafyalwa. Talipo kupulumuka kwe pafu ukwa kupwalamukilwa lukoso neli ukucitika pa kuti pa kubula ukuwamina kwa mubili wa buntunshi. Ukutatika lukoso pa kwimita, umwana tabapo lukoso cilewa ca mubili wa mufyashi. Umwana naye muntu pa lwakwe.
29 UKUBIKWAMO IMILOPA
Ni nshila ya kutendulushiwilwamo ukupyungisha imilopa neli cimo pa fintu 4 ifipanga imilopa ukufuma mu muntu umbi neli iilaminwe, ukubika mu mulwashi. Ifintu 4 ifipanga imilopa ni fifi: Ifyamenda menda(plasma), ifintu ifikashikile(red blood cells), ifitubile(white blood cells), ne filengesha imilopa ukutimba(platelets).
30 UKUCENJESHA
Muli Baibolo, ishiwi “ukucenjesha” talyalulapo lukoso ukupanika. Ili batucenjesha, balatubuula, ukutusambisha, eli ne kutulungika. BaYawe tabalipo ne lukansa kabili tabapaatilapo aba balukusambisha. (Ifisimpi 4:1, 2) BaYawe cakubwenako iciweme ku bafyashi. Ukucenjesha kwabo kulapyunga bwino icakweba ati umuntu angakutemwa. (Ifisimpi 12:1) BaYawe balitemenwe abantu babo kabili balabasambisha. Balabapeela amafunde aabalengesha ukwishiba bucine, ukubasambisha, ne kubofwako ukulukulanguluka ne kucita ifintu ifisangalasha baLesa. Ku bafyashi, ukusambisha abana kulisankenemo ukubofwako ukumfwisha umulandu belelwe ukubeela ne cumfwila. Kabili cilaalula ukubasambisha ukutemwa baYawe, Amashiwi abo Baibolo, ne kumfwisha ukufunda ukulimo.
31 IFIBANDA
Mipashi iibipile, iitaibonekapo. Ifibanda fyali ni nkalamba, pano filibeele mipashi iibipile makosa. Ishi inkalamba, shalyalukile ifibanda ili shabeele abapate ba baLesa pa kukaana ukubomfwila. (Ifyakutanga 6:2; Juda 6) Shalilondele Satana uwafutukiile baLesa.—Ndutelonomi 32:17; Luku 8:30; Ifyacitilwe 16:16; Jakobo 2:19.
bem_Latn ssw_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn fur_Latn bem_Latn bem_Latn ssw_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lin_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn wol_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kin_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn fur_Latn fuv_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn fur_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn ssw_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn