SHAPITA WA BUBIDI
Bible—Dibuku Ditambile Kudi Leza
Bible i mwishile namani na mabuku makwabo o-onso?
Bible ukokeja kukukwasha namani ulwe na makambakano akutana?
Mwanda waka ufwaninwe kukulupila bupolofeto busonekelwe mu Bible?
LELO ukokeja kuvuluka kitatyi kyowatambwile kyabuntu kiyampe kyakupele mulunda nobe wa pa mutyima? Bine, kwaikelepo’nka na nsangaji kete, mhm, ino waivwene ne maloa ku mutyima. Eyo, kyabuntu kikusokwelanga kintu kampanda kitala pa mwine ukupele’kyo—amba mulunda nobe ukwete bulunda bwenu na bulēme. Na bubine, wafwijije’ko mulunda nobe pangala pa kyabuntu kyandi kyaakupele na mutyima tō.
2 Bible nandi i kyabuntu kitamba kudi Leza, kyabuntu kyotufwaninwe kumufwijija’ko. Dino dibuku dishile na onso disokolanga bintu byoketwadipo ba kubwanya kuyuka nansha dimo. Kimfwa, ditulombola mwāpangilwe diulu ditoyole ñenyenye, ntanda, ba mwana-mulume ne mwana-mukaji babajinji. Kadi mu Bible mudi misoñanya ikulupilwa itukwasha tulwe na makambakano ne bikoleja bya umbūmi. Ushintulula muswelo ukafikidija Leza mpango yandi ne kuleta ngikadilo milumbuluke pano pa ntanda. Bine, Bible i kyabuntu kiyampe mpata!
3 Kadi Bible i kyabuntu kitupa maloa ku mutyima, mwanda kitusokwelanga kintu kampanda kitala padi Yewa witupele’kyo, ke Yehova Leza kadi. Kwitupa kwaetupele dino dibuku kulombola amba usakanga tumuyuke biyampe. Bine, Bible ukokeja kukukwasha ufwene kudi Yehova.
4 Shi nobe udi na Bible obe, nankyo yuka amba kudipo bunka bobe. Bible i mulupulwe yense mutuntulu nansha kipindi mu ndimi 2300 ne kupita, kadi mu bekadi bonso ba ntanda, bantu 90 ne musubu pa katwa badi nandi. Bine, yenga ne yenga kwabanibwanga kintu kya Mabible mudiyo ne kupita! Ke kulupulwe midiyala ne midiyala ya Mabible matuntulu nansha bipindi. Bine, kekudipo dibuku dikwabo didi pamo bwa Bible.
5 Pakwabo kadi, Bible i musonekwe “ku bukomo bwa mushipiditu wa Leza.” (2 Temote 3:16, New World Translation) Namani? Bible aye mwine ulondolola’mba: “Bantu bapandulwemo ba Leza banenene monka mo batwadilwetwadilwe kudi Mushipiditu Sandu.” (2 Petelo 1:21) Tulete kimfwa: Mukulumpe wa mingilo ukokeja kunena mulembi amulembele mukanda. Uno mukanda udi na myanda ne milangwe ya mukulumpe wa mingilo. Nanshi na bubine i mukanda wandi ,ke wa mulembipo, mhm. Ne Bible nandi mo monka, udi na musapu wa Leza, ke wa bantupo balembele’ye. Nanshi, Bible mutuntulu i “mwanda wa Leza” binebine.—1 Tesalonika 2:13.
MUKWATAÑANE PAMO KADI WA BINE
6 Bible wāsonekelwe mu bula bwa kintu kya myaka 1600. Balembi bandi bāikele’ko mu bitatyi bishileshile kadi bādi na būmi bwa miswelo pala pala. Bamo bādi babidimye, babiluwe, ne bakumbi. Bakwabo nabo bādi bapolofeto, batyibi, ne balopwe. Luka mulembi wa Evanjile wādi muñanga. Eyo, nansha balembi byobādi na būmi bwishileshile, ino Bible i mukwatañane pamo tamba ku ngalwilo ne ku mfulo.*
7 Mukanda umbajinji wa Bible witulombola mwāshilwidile makambakano a muzo wa muntu. Mukanda wa mfulo ulombola amba ntanda yonso isa kwikala paladisa, nansha budimi. Myanda yonso idi mu Bible i mānga ya bintu bilongekele mu myaka tununu na tununu kadi ilombola mu muswelo kampanda mwenda musokokela mpango ya Leza. Kukwatañana kukwatañene Bible i kutulumukwa, ino na bubine mo mufwaninwe kwikadila dibuku ditamba kudi Leza.
8 Bible i wa bine ne mu myanda ya sianse mine. Mudi’nka ne misapu ya buyuki bwendelele kumeso kupita bwa mu mine myaka’ya. Kimfwa, mukanda wa bene Levi wādi na bijila byādi bilomba bene Isalela kutūla muntu wa luba kufula ne kwikala na bukundwe, ino mizo ibajokolokele papo kuyuka bino bintu mpika. Mu myaka yādi bantu na milangwe mifwe pa bupunga bwa ntanda, aye Bible wādi unena’mba i mijokoloke, nansha’mba idi bwa kifunda. (Isaya 40:22) Bible wānene bya bine amba ntanda i ‘mikobeke patuputupu.’ (Yoba 26:7) Shako, Bible ke dibukupo dya sianse. Ino unenanga bya bine ponso patenga myanda ya sianse. Mwene momufwaninwe kwikadila dibuku ditambile kudi Leza?
9 Kadi Bible i wa bine ne ukulupilwa mu kusekununa myanda ya kala. Nsekununi yandi i mipotoloke. Keitelangapo enka majina a bantu, ino i ne a bankambo babo bene.# Kadi balembi ba Bible i beshile na balembi ba mānga ya ntanda bapelanga kusekununa divule kushindwa kwa mizo yabo, ino balembi ba Bible abo kebādipo na budimbidimbi, bādi basekununa’nka ne bilubo byabo ne bya muzo wabo mwine. Kimfwa, Mosesa, mulembi wa mukanda wa mu Bible wa Umbadilo, usapula aye mwine kilubo kikatampe kyaālongele kupwa bāmudingila bisansa mutyima. (Umbadilo 20:2-12) Kuno kubulwa budimbidimbi kekuvudilepo kutanwa mu nsekununi ya mānga mikwabo, ino kutanwa mu Bible mwanda i dibuku ditambile kudi Leza.
DIBUKU DYA TUNANGU TWA KAMWENO UMBŪMI
10 Bible byalembelwe ku bukomo bwa mushipiditu wa Leza, i wa “kamweno pa kufundija, pa kutopeka, pa kolola bintu senene.” (2 Temote 3:16, NW) Bine, Bible i dibuku dya kamweno. Wilombola amba i muyuke ne pa mfulo kipangila kya bantu. Bine, kino ke kya kutulumukapo, mwanda Mushiludi wandi, Yehova Leza, ye Umpangi! Uyukile biyampe milangwe ne mifwatakanyo yetu kupita ne batwe bene. Kadi Yehova uyukile i bika bitusakilwa pa kwikala ba nsangaji. Ujingulwile ne mashinda otufwaninwe kwepuka.
11 Tala bidi’tu mwisambo wa Yesu witwa bu Busapudi bwa ku Lūlu, usonekelwe mu Mateo shapita wa 5 kufika ku wa 7. Mu buno bufundiji bwa bwino, Yesu wānene myanda mivule, kimfwa ya mwa kusokwela nsangaji ya bine, mwa kupwijija lupotopoto, mwa kulombelela, ne mwa kwikadila na mumweno muyampe wa bintu bya ku ngitu. Kutūla ne ku dyalelo binenwa bya Yesu bikidi na lupusa ne kamweno umbūmi, monka mobyādi bikadile paānene’byo’pa.
12 Misoñanya imoimo ya mu Bible īsambilanga pa būmi bwa kisaka, pa bibidiji mu kaji, ne pa kipwano kya kupwana na bantu bakwabo. Ino misoñanya ya mu Bible idi na mvubu ku bantu bonsololo, ne madingi andi i a kamweno nyeke. Tunangu tudi mu Bible i tunenwe mu kīpi mu bino binenwa bya Leza kupityila kudi mupolofeto Isaya, amba: “Ami ne Yehova Leza obe ukulombola kakumwenamo.”—Isaya 48:17.
DIBUKU DYA BUPOLOFETO
13 Mu Bible mudi bupolofeto kebubadika, kadi buvule bwine ke bupwe kala kufikidila. Tala kimfwa kimo. Yehova wālaile kupityila kudi mupolofeto Isaya, wādi’ko mu myaka katwa ka mwanda K.K.K., amba kibundi kya Babiloni kikonakanibwa fututu. (Isaya 13:19; 14:22, 23) Wātela ne myanda pala pala ilombola muswelo okikonakanibwa. Balwana bādi bidi ba kūmija munonga wa Babiloni ne kukwata kibundi pambulwa ne kulwa kwine. Kekupwilepo. Bupolofeto bwa Isaya bwātelele’nka ne dijina dya mulopwe ukanekenya Babiloni—ke Shilusa kadi.—Isaya 44:27-45:2.
14 Kintu kya myaka 200 kupita’po—mu bufuku bwa mafuku 5 ne 6 Kweji 10, 539 K.K.K.—kibumbo kya bashidika kyātūla kitūlo kubwipi na Babiloni. Le kalāla wakyo wādi ani? I Shilusa, mulopwe mwine Peleshia. Dishinda dya kufikidila kwa bupolofeto butulumukwa dyāshilula kwiseba. Ino le kibumbo kya Shilusa kyādi kya kukwata Babiloni pambulwa bulwi, na mokyālailwe?
15 Bwine bufuku’bwa Bene Babiloni bādi badya masobo, belwe’ko ne kwilwa mwanda bādi bekulupile mpembwe mikatakata ya kibundi. Papo Shilusa na bunwa, wākupwila pafula mema a munonga wādi upita mu kibundi. Na pano kala, mema āonga, bantu bandi bāabuka mu kyalo kya munonga ne kufwena bāfwena ku mpembwe ya kibundi. Le penepo bibumbo bya Shilusa byādi bya kupita namani lubumbu’lwa? Na bya dyese, bwine bufuku’bwa binjilo bya bibelo bya kibundi byāshilwe pululu!
16 Ne kadi kyālailwe pa mwanda utala Babiloni amba: “Ke masala onkaonka, kadi muntu kwikalamo mpika, nansha kwikalamo muntu ku nkongo ne nkongo; mwine Alabia nandi kakapopapo dipema dyandi ponka, ehe; nansha bakumbi kukalādika ñombe yabo ponka.” (Isaya 13:20) Buno bupolofeto kebwālailepo’nka kupona kwa kibundi kete, anha. Bwālombwele kadi amba Babiloni ukashala lonsololo masala. Ukokeja kwimwena bukamoni bwa kufikidila kwa bino binenwa. Kifuko kyambulwa bantu kyādi’po Babiloni wa kala—kidi ku kintu kya makilometele 80 kunshi kwa Baghdad, mu Irake—i bukamoni bulombola amba byānene Yehova kupityila kudi Isaya i bifikidile. Amba: “Nkakombapo ne lweyo lwa bonakani.”—Isaya 14:22, 23.%
17 Kujingulula amba nanshi Bible i dibuku dya bupolofeto bukulupilwa kukomejanga lwitabijo, mwene i amo? Bine i amo, mwanda shi Yehova Leza wāfikidije milao yandi pa kala, nanshi tudi na bubinga bwa kukulupidila amba ne mulao wandi wa kuleta paladisa pano pa ntanda nao ukafikidila. (Umbadilo 23:19) Bine, tudi na “kukulapila kwa būmi bwa nyeke, bwālaīle Leza, aye kayūkile kubepa, kala ne kalā, ne myaka ya ngalwilo mīne keyafikile.”—Tetusa 1:2.^
“MWANDA WA LEZA I WA BŪMI”
18 Byotwapwa kubandaula mu uno shapita bibetulombola patōka amba Bible i dibuku dishile na onso. Inoko mvubu yandi keimaninepo enka pa kukwatañana pamo kwandi, pa bubine bwandi mu myanda ya sianse ne ya mānga, pa tunangu twa kamweno umbūmi tudi’mo ne pa bupolofeto bwandi bukulupilwa. Polo mutumibwa mwine Kidishitu wāsonekele amba: “Mwanda wa Leza i wa būmi ne bukomo, mutabuke buī bwa lupanga lwa buī kubidi, wa kusaba ne kulala aku mutyima aku mushipiditu, aku maningo, aku mani a umikondo, kadi i wa kampeja bukidi kakuyūkidila kufwatakanya ne kukanina kwa mutyima.”—Bahebelu 4:12.
19 Kutanga “mwanda” wa Leza, musapu wandi udi mu Bible kukokeja kushinta būmi bwetu. Kwitukwasha twibandaule mu muswelo oketwebandawile kashā. Tukokeja kunena amba tuswele Leza, ino muswelo otwitaba ku bifundija Bible, Kinenwa kyandi kya ku bukomo bwa mushipiditu, o ulombola milangwe yetu minemine, ne kukanina kwetu kwa mutyima kwine.
20 Bine Bible i dibuku ditambile kudi Leza. I dibuku difwaninwe kutanga, kwifunda ne kuswa. Nobe fwija’ko Leza pangala pa kino kyabuntu na kwela’mo nyeke diso. Shi ulonge namino, ukajingulula biyampe shē mpango ya Leza itala pa bantu. Eyo, ino mpango ne muswelo oikafikidila byo bintu bikesambilwa’po mu shapita ulonda’ko.
BYOBYA BIFUNDIJA BIBLE
- Bible i mulembwe ku bukomo bwa mushipiditu wa Leza, o mwanda i wa bine ne ukulupilwa.—2 Temote 3:16.
- Myanda idi mu Kinenwa kya Leza i ya kamweno umbūmi bwa difuku ne difuku.—Isaya 48:17.
- Milao ya Leza idi mu Bible ikafikidila binebine.—Umbadilo 23:19.
* Nansha bamo byobanena amba kudi bipindi bya mu Bible bipatanya na bikwabo, kunena uno muswelo kekudipo na kyalwilo. Tala dibuku La Bible : Parole de Dieu ou des hommes ? mu shapita wa 7, dilupwilwe na Batumoni ba Yehova.
# Kimfwa, tala musuku wa Yesu moulombwedilwe kamo ne kamo mu Luka 3:23-38.
% Shi usaka kuyukila’ko myanda mikwabo pa bupolofeto bwa Bible, tala boloshile Un livre pour tous, pa paje 27-29, mulupulwe na Batumoni ba Yehova.
^ Konakanibwa kwa Babiloni i kimfwa’tu kimo kya kufikidila kwa bupolofeto bwa Bible. Mu bimfwa bikwabo mudi ne konakanibwa kwa Tyila ne kwa Nineva. (Ezekyele 26:1-5; Zefenia 2:13-15) Kadi, bupolofeto bwa Danyele bwālaile imbikalo ya ntanda yādi ya kulonda’po kupwa kwa lupusa lwa Babiloni. Tutela kimfwa Mede-Peleshia ne Ngidiki. (Danyele 8:5-7, 20-22) Tala Mbwejo, shi usaka kuyuka bupolofeto buvule butala padi Meshiasa bwāfikidile padi Yesu Kidishitu.
Bipangujo bya Kifundwa
1, 2. I kika kinenenwa amba Bible i kyabuntu kiyampe mpata kitambile kudi Leza?
3. Kupebwa kotupelwe Bible kulombola bika padi Yehova, ne mwanda waka kino kitupanga maloa ku mutyima?
4. I bintu’ka byakutulumuja pa mwanda utala kwabanibwa kwa Bible?
5. Bible i musonekwe “ku bukomo bwa mushipiditu wa Leza” namani?
6, 7. Mwanda waka kukwatañana kukwatañene myanda idi mu Bible i kwa kutendelwa?
8. Leta bimfwa bilombola amba Bible i wa bine mu myanda ya sianse.
9. (a) Bible wilombolanga namani amba udi na mānga ya bine ne ikulupilwa? (b) Kubulwa budimbidimbi kwa balembi ba Bible kukulombola bika pa mwanda utala Bible?
10. Mwanda waka ke kya kutulumukapo shi Bible i dibuku dya kamweno?
11, 12. (a) I myanda’ka yēsambīle’po Yesu mu Busapudi bwandi bwa ku Lūlu? (b) Le i myanda’ka mikwabo ya mvubu umbūmi īsambilwe’po mu Bible, ne mwanda waka madingi andi i a kamweno nyeke?
13. I myanda’ka pala pala Yehova yaānene mupolofeto Isaya kusoneka ku bukomo bwa mushipiditu pangala pa Babiloni?
14, 15. I myanda’ka imoimo ya bupolofeto bwa Isaya butala pa Babiloni yāfikidile?
16. (a) Isaya wālaile namani bintu bya mfulo bikafikila Babiloni? (b) Bupolofeto bwa Isaya butala pa masala a Babiloni i bufikidile namani?
17. Le kufikidila kwa bupolofeto bwa Bible kukomejanga lwitabijo namani?
18. Le i binenwa’ka binane byānene Polo mutumibwa mwine Kidishitu pangala pa “mwanda wa Leza
19, 20. (a) I muswelo’ka ukokeja Bible kukukwasha wibandaule? (b) Ukokeja kufwija’ko Leza namani pangala pa Bible, kyabuntu kyandi kishile na byonso?
lua_Latn lua_Latn kik_Latn lin_Latn kon_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn tso_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn tso_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn lua_Latn kin_Latn bem_Latn kmb_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tso_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn run_Latn bem_Latn lua_Latn lua_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn run_Latn kin_Latn lua_Latn lua_Latn