CAAMBILIZYO CA MULAWO WA MASI OONSE WA LWAANGULUKO LWA MUNTU MATALIKO
[Preamble]
Mbuli mbokunga kulemeka muntu oonse ncizyalilwa ca lwaanguluko lwa mikwasyi yoonse kuba
matalikilo akuliiba, kukwabililwa amulawo alimwi aluumuno munyika:
Kakuli kutalemeka alimwi akutyola milawo ya lwaanguluko lwa muntu kuleta micito
yabujayi mibyaabi kulanyemya akutakkazyika kabotu bantu alimwi kwazungaanya nyika kuti
ijane nzila yakwaangulula bantu kuti kabaliiba kukanana zyobayanda alimwi akutobela
zyobasyoma alimwi akwaanguluka kwakutayoowa kwakaambilizyigwa kuba nenzila mpati veelede
kuyumya muntu.
Kakuli ncintu cipati, kuti muntu tasungilizyi kulomba lugwasyo kuba nenzila ilikke
yamamanino, ulakonzya kucita zyintu zyimbi zyibyaabi zyakulikwabilila kudyaamininwa, kuti
buumi bwa muntu weelede kukwabililwa amulawo.
Kakuli ncintu cipati kusumpula lumvwano akati kamasi, kakuli bantu bamasi aali mu
mbunga ya United Nations mu milawo ya malembo amumbunga eeyi akasyomenzya lusyomo mu
milawo ya lwaanguluko lwa muntu, kubulemu alimwi abuvubi bwamuntu alimwi alwanguluko
lweelene ku basankwa abakaintu alimwi akuba amakanze akusumpula bukkale bwabuumi bwabo
mukuliiba kunji.
Kakuli masi aali ma memba ambunga eeyi akasyomezya kuya kuzwidilila, mukubelekela
antoomwe ambunga ya United Nationes, kusumpula akucita kulemeka mulawo wa lwaanguluko lwa
muntu alimwi akulekela bantu kuliiba, kakuli kumvwa kwa lwaanguluko oolu alimwi akuliiba
nkupati mukubona kuti kusyomezya ooku kwabeleka.
Lino aboobo, Muswaangano Mupati (Generl Assembly) waambili zya zyeezyi: Eeci cizumino
ca kwaambilizya lwaanguluko lwa muntu kuba nenzila ngubauba yabantu boonse alimwi amasi
oonse kujana, kumasimpilo kuti muntu oonse alimwi azyibeela zya buleya, kuyeeya cisyomezyo
eeci lyoonse mu myoyo, ciya kusola mbocikonzya kuyiisya alimwi akusumpula kulemeka
lwaanguluko alimwi akuliiba alimwi kwiinda munzila isumpukide, masi alimwi akubantu
bamumasi aali mubweendelezi bwa bantu bambi.
CIZUMINANO CA MULAWO UJATIKIZYA MASI OONSE CAKULESYA BUTUNDULUZI BWA MUNTU
Kapango 1
Bantu boonse balazyalwa kabaangulukide alimwi kabeelene alimwi akwaanguluka kucita
zyobayanda. Balazyalwa amaanu akuyeeya, aakusala alimwi beelede kulanga bambi mbuli
banabokwabo.
Kapango 2
Mukuya ambele, kunyina kusalaula kweelede kucitwa akaambo katwaambo twacisi,
bweendelezi bwa milawo antela bulemekwa cisi nkwazwa muntu, cibe cisi cakalilela kale,
citaninga kulilela nokuba kuba amweele wakutaindilizya.
Muntu oonse ulaangulukide ku zyintu zyoonse zyili mucizuminano, kakunyina kusalaula
mbuli kwakusiyana cikanda, musyobo, buzyale, cikombelo, makani a twaambo twacisi antela
kwiimpana kwakuyeeya, busicisi antela bukkale, buvubi, nkokazyalilwa antela kwiimpana
kumbi.
Kapango 3
Muntu oonse ulaangulukide kubukkale bwabuumi, lwaanguluko alimwi akukwabililwa.
Kapango 4
Kunyina weelede kuba muzike antela cibelesyo, buzike alimwi amakwebo aabuzike zyeelede
kukasyigwa munzila zyoonse.
Kapango 5
Kunyina weelede kupezyegwa, kutalanganyizyigwa mbuli muntu antela kubelesyegwa mbuli
cibbalo antela kupegwa cisubulo.
Kapango 6
Muntu oonse ulaangulukide kulemekwa koonse nkwabede kuba muntu kubusyu bwa mulawo.
Kapango 7
Bantu boonse baleelene kubusyu bwa mulawo alimwi balizumizyidwe kakunyina kusalaula
kubukwabilizi bwa mulawo bweelene. Boonse balaangulukide kukwabililwa kweelene kumicito
yakusalaula mukutyola cizuminano eeci alimwi akumicito ya kubisya zyintu zyikonzya kuleta
kusalaula.
Kapango 8
Muntu oonse ulaangulukide kwiimininwa ambunga ya bantu basalwa mucisi kubona kaambo
kakwe nkasinkilwa kulwaanguluko lwakucita ncayanda ncazumizyilwe amulawo.
Kapango 9
Kunyina muntu weelede kwaangwa, kuyobolwa muntolongo kakunyina mulandu antela kutija
kuya kukkala kucisi cimbi.
Kapango 10
Muntu oonse ulaangulukide kakunyina kwaandana kubetekwa ambunga yasalwa inyina
nkoilikumbtizya alimi isitikene kulanga kukwabililwa ku lwaanguluko ndwajisi alimwi ayimwi
milandu njakonzya kupegwa.
Kapango 11
- Oonse wapegwa mulandu ulaangulukide kwiitwa kuti ucisalalakusikila akaianwe amulandu mu
nkuta mbuli bwaamba mulawo libetekwa alimwi ulizumizyilwe kujmana bamwiimiminina libetekwa
mulandu wakwe.
- Kunyina ukonzya kujanwa mulandu kuti kakuli cintu comwe cicaala citakonzyi kupa kuti ube
mulandu, kwiinda mu milawo ya cisi antela ijatikizya masi oonse, ciindi mulandu ooyu
niwakacitika. Lyalo kunyina cisubulo cipati ceelede kupegwa kunze aacisubulo ceendelana
amulawo ciindi mulandu niwakacitwa.
Kapango 12
Kunyina muntu weelede kunyonganyizyigwa kutayelede kuzyintu zyakwe, mukwasyi, munzi
antela magwalo, antela kumutalika akaambo kabulemu bwakwe. Oonse ulaangulukide
kukwabililwa amulawo kukunyonganyizyigwa antela kutalikwa ooku.
Kapango 13
- Oonse muntu ulaangulukide kweenda mbwayanda alimwi akukkala kufumbwa mucisi.
- Oonse muntu ulaangulukide kuzwa kufumbwa mucisi, kusanganizya acisi cokwabo, alimwi
akupiluka kucisi cokwabo.
Kapango 14
- Oonse muntu ulaangulukide kulomba kukkala akuliiba mucisi cimbi mwaatijila kuyuba
kwaangwa antela kupezyegwa musi mwazwa.
- Kukwabililwa kulwaanguluko oolu kulakozya kutyolwa kubantu batija kubetekwa milandu
isalala kabotu itali mbuli ya makani atwaambo twacisi antela itayendelani anzila alimwi
amilawo ya mbunga ya manyika oonse (United Nations).
Kapango 15
- Oonse muntu ulaangulukide kuba munacisi wacisi ncayanda kukkala.
- Kunyina uyedele kukasyigwa kucinca busicisi antela kukasyigwa kutacinca.
Kapango 16
- Basankwa abakaintu bakakomena, kakunyina kubakasya akaambo kacikanda cabo, cisi ncobazwa
antela cikombelo, balangulukide kukwata kufumbwa ngobayanda alimwi akubamba mukwasyi.
Balangulukide kuba alwaanguluko lweelene lwa bakwetene ciindi nobacikwetene alimwi
anobalekana.
- Kukwatana kuya kulembezyegwa abaabo basikuyandana bobile kakunyina kuyoowa.
- Mukwasyi ncilenga cabuleya kukkala antoomwe alimwi mukwasyi weelede kukwabililwa ku
buleya alimwi akucisi.
Kapango 17
- Oonse muntu ulaangulukide kuba alubono alikke antela kubeleka aatomwe abamwi.
- Kunyina weelede kunyonganizyigwa antela kunyangwa lubono lwakwe.
Kapango 18
Muntu oonse ulaangulukide kuliyeeyela, kulisalila cikombelo ncayanda; lwaanguluko oolu
lulajatikizya alusyomo ndwajisi alikke antela mu mbunga ya bana maleya nokuba kuliiba
alikke, kutobela buyiisya cikombelo antela walo kuyyiisya, alimwi akukomba.
Kapango 19
Muntu oonse ulaangulukide kwaamba zyili kumoyo; kwaanguluka ooku kulajatikizya
akubuzya, kulaigwa alimwi akupa mizeezo kwiinda mumapepa antela mulisikapepele kakunyina
munyinza.
Kapango 20
- Muntu oonse ulaangulukide kuba mukabunga antela kubungana kwaluumuno.
- Kunyina weelede kusungilizyigwa kuba mukabunga nkatayandi.
Kapango 21
- Muntu oonse ulaangulukide kutola lubazu mubweendelezi bwa mfulumende mucisi cokwabo
antela kwiinda kumuntu usalwa biya abana maleya antela lwakwe mukamwini.
- Muntu oonse ulaangulukide kupegwa lugwasyo lweelene alugwasyigwa bana maleya mucisi.
- Kuyanda kwabantu kweelede kuba ciiminizyo ca mfulumende; kuyanda ooku kweelede
kutondezyegwa kwainda ciindi alimwi akusala kwamasimpe kweelede kucitwa abana maleya
bamucisi bazumizyigwa amulawo kusala alimwi akuzumizyigwa kusala ngwayanda kakunyina
kunyonganyizyigwa.
Kapango 22
Muntu oonse, muna maleya, ulaangulukide kuyobwedwa mali ngakoswedwa ku mali ngavwola ku
nkampani yakabambwa mucisi antela kwiinda mukumvwana acisi cimbi kweelene amulawo wacisi.
Alimwi ulaangulukide kulyeezyela buvubi, kuba abukkale alimwi akucita zyilengwa zyacisi
zyitakonzyi kumusala akaambo ka ciimo cakwe alimwi alwaanguluko lwa kusumpula bukkale
bwakwe.
Kapango 23
- Muntu oonse ulaangulukide kujana mulimo, kulisalila mulimo ngwayanda, kububotu bujanwa
amulimo ooyo alimwi akukwabililwa kupenzi lyakubula milimo.
- Oonse, kakunyina kusalaula, ulakwabililwa kuvwozyegwa mali ayelene amulimo ngwabeleka.
- Oonse ubeleka ulaangulukide kupegwa mali abikkilwa atala antela bbonasi alimwi
akukwabililwa buumi bwakwe alimwi abwamukwasyi wakwe azyintu zyimbi zyeelede kukwabililwa.
- Muntu oonse ulaangulukide kunjila antela kutalika mbunga ilwanina akukwabilila babelesi.
Kapango 24
Muntu oonse ulaangulukide kupumuna akulyookezya kubeleka, kusanganizya kupegwa mawoolo
ayelede ciindi cakubeleka alimwi akubbadelwa mali waunka kukupumuna kwa mazuba manji.
Kapango 25
- Muntu oonse ulaangulukide ku buumi abukkale bubotu antoomwe amukwasyi wakwe, mbuli kuli
cakulya, zyakusama, ng'anda yakukkala alimwi amicelo yakusilikwa azyintu zyimbi ziyandika
kumuntu, alimwi akukwabililwa buumi bwakwe wani kubeleka, kukwabililwa kumalwazi, bulema,
kufwidwa, kucembaala alimwi azyimbi zyikonzya kusinkila muntu kubuumi zyatakonzyi kucita
akaambo kakubula nzila yakuzyicita.
- Bamatumbu alimwi abana balaangulukide kulugwasyo luyandika. Bana boonse, abe wamung'anda
antela wamusyokwe, beelede kulangwa kabotu alimwi akukwabililwa kweelene.
Kapango 26
- Muntu oonse ulaangulukide kuyiya, lwiiyo lweelede kupegwa biyo kakunyina kubbadela,
kapati muma giledi akutalisya masyoonto alimwi aakati-kati. Kunjila cikolo kumagiledi
akutalisya weelede kuba mulawo natayandi nayanda mwana. Lwiiyo lwa milimo ya maanza alimwi
aiyandika kuba haanzyibwene wa mulimo umwi lweelede kuti lyoonse kaluliko alimwi lwiiyo
lwa mabbuku mapati alwalo lweelede kupegwa kuli baabo bajisi maanu.
- Lwiiyo lweelede kuba lwakusumpula bukkale bwa muntu alimwi akuyumya lwaanguluko alimwi
akusala ciyanda muntu. Lupa bantu kumvwisisya, kuba sicamba alimwi akusumpula
lumvwanoakati kamasi, kakunyina kusalaula cikanda, cikombelo alimwi akuyumya milimo ya
mbunga ya masi oonse munyika ya United Nations kutontozya luumuno munyika.
- Bazyali balaangulukile kusala lwiiyo ndobayanda antela ndobayeeyela kuba lubotu kubana
babo.
Kapango 27
- Oonse muntu ulaangulukide kakunyina kukasyigwa kutola lubazu mubuumi bukkala bana
maleya, kuyiya zyilenwa zyacisi alimwi akwaabana busongo.
- Oonse muntu ulaangulukide kukwabililwa ku zyintu zyayanda mbuli zya kulyaanzila, nyimbo
azyisobano zyalilembela mukamwini.
Kapango 28
Oonse muntu ulizumizyilwe Kuba mumakamu alimwi amunkamu zyijatikizya masi manji oomo
mujanwa lwaanguluko lwakazuminanwa akwaambilizyigwa amilawo ya mbunga eeyi.
Kapango 29
- Muntu oonse ujisi mulimo kubuleya ooko nkwaangulukide kuliiba akusumpula buntu bwakwe.
- Mukubelesya lwaanguluko anguzu zyapedwe, muntu oonse ulaangulukide kulikkalila
kwakutaindilizya ku lwaanguluko ndwapedwe amulawo kutegwa awalo kalemeka lwaanguluko lwa
bantu bambi alimwi abulemu buyandika kumuntu alimwi akuliiba kwa bana maleya.
- Lwaanguluko alimwi akuliiba takweelede kwiindilizyigwa ku mizeezo yakabambwa ambunga ya
masi oonse aamunyika ya United Nations.
Kapango 30
Kunyina cili mucizuminano eeci ceelede kwendelezyegwa amasi aambi, mbunga ya bantu
antela muntu biyo, kuba anguzu zyakucita zyilengwa zyimbi zyikonzya kutyola milawo ya
lwaanguluko lupedwe ku bantu lwapandulwa kale.
bem_Latn hun_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn xho_Latn bem_Latn xho_Latn xho_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn run_Latn tgl_Latn zul_Latn xho_Latn tgl_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn sag_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn nya_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn run_Latn bem_Latn bem_Latn nya_Latn tgl_Latn bem_Latn ssw_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn xho_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn xho_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn zul_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn tgl_Latn run_Latn xho_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn swh_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn kon_Latn bem_Latn zul_Latn tgl_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn xho_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn cjk_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn bem_Latn cjk_Latn nya_Latn tgl_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn