CIPANDE 7
Uzye Mwacindika Umi Wakwe Vino Leza Waucindika?
“U mu cumi intendekelo ya umi yaya kunuli.”—MASAMU 36:9.
1, 2. Uzye u wila ci uwafuma kuli Leza ucindame sana ndakai, nupya u mulandu ci uno uwila uwo wacindamila?
TATA witu uwa mwiyulu watupeela uwila ucindame cuze—kulikuti umi uno watupeela swe yantunze swemuno twakwata amaka ya kukolanya imiyele yakwe. (Utandiko 1:27) Tukataizya sana pa wila uu, pano tukaya na maka ya kuvwikisya ivisinte vya muli Baibo. Ukuvwila ivisinte vivyo, kukatwavwa ukulunduluka muli ukapepa nu kutwalilila ukutemwa Yeova alino nu kuya “asambilila ningo kupalula visuma ni viipe.”—Ayebulai 5:14.
2 Ndakai alino cikalondekwa sana ukumvwikisya ivisinte vya muli Baibo. Ivintu vyatala sana umu nsi icakuti kutanga kuye amasunde akutunena tonsi sile tuno tufwile ukucita. Icisinka cii cikalolekela mu milandu ya vipatala, muno ya sayansi yalunduluka muli vino yakapanga imilembo nu kupozya antu ukuomvya uwazi. Antu yonsi aakalonda ukuzanzya Yeova yakalondesya ukumanya ningo ilyasi lii. Lelo kwene, ndi twamanya ivisinte vya muli Baibo, tungakwanisya ukupingula ningo ivyakucita pakuti itusyala na kampingu musuma nu kutwalilila ukwikala mu kutemwa kwakwe Leza. (Mapinda 2:6-11) Lekini tusambilile pa visinte vya masunde vimwi pali vii.
LEZA WACINDIKA SANA UMI NU WAZI
3, 4. Alilaci lino Leza walumbwile umuku wakutandikilako ukuti uwazi wacindama sana, nupya i cisinte ci icikatungilila isunde lii?
3 Yeova wasokolwile vino uwazi nu umi vyalemana na vino vyacindama, lino paapisile sile insita inono ukufuma pano Kaini wakomiile Abeli. Leza waneenyile Kaini ati: “Uwazi wa munyonko ukulila kunondi ukufuma mu musili.” (Utandiko 4:10) Ukulingana ni milolele yakwe Yeova, uwazi wakwe Abeli wimililangako umi, uononyilwe umu unkalwe. Fwandi, tungati, uwazi wakwe Abeli walililanga kuli Yeova ukuti alandule.—Ayebulai 12:24.
4 Pa cisila cakwe mulamba uwaliko umu manda yakwe Nowa, Leza wazumilizye antu ukulya inyama, nomba ataayazumilizye ukulya uwazi. Leza walanzile ati: “Mutakezye ukulya inyama muno mucili uwazi, pano uwazi uli umi wakweyo.” (Utandiko 9:4, 5) Isunde lii likaomba ku yantu yonsi aafumile kuli Nowa kumwi naswe kwene. Likalanga icisinka cino Leza walanzile lino wavwanzizye Kaini ukuti umi wa ciumbwa consi waya umu wazi. Isunde kwene lilyo likalanga ni cisinka cakuti Yeova wino ali Ntulo ya umi, alapingula yonsi asicindika umi nu wazi.—Masamu 36:9.
5, 6. U mu nzila ci muno Masunde Yakwe Mose yalangilile ukuti uwazi wacindama sana kuli Leza? (Mulole na kambokosi apifwa 78.)
5 Visinte vii viili vyali nu mu Masunde Yakwe Mose. Pa Ina Levi 17:10, 11 tukawelengapo ukuti: ‘Mwina Izlaeli wensi . . . ndi walya inyama ino mucili uwazi, Yeova ali nu kumusukula mu antu yakwe. Pano umi wa ciumbwa consi waya mu wazi. Uli mulandu uno ne Yeova namupeelile uwazi pakuti mupepele umi winu pa kavuwa ipepo lya lutambi lwa kufuta amaifyo inu.’ *—Lolini akambokosi akakuti “ Vino Uwazi Ukalenga Ukuti Maifyo Yelelwe,” akali apifwa 76.
6 Ndi cakuti uwazi wa nyama utaomviwe pa kavuwa, isunde lyalanzile ukuti uwazi uwo walondekwanga ukwitilwa pansi. Fwandi cali ngati umi yauswilizya kuli Katandika wa umi uwo. (Malango 12:16) Nomba asi kuti aina Izlaeli yalondekwanga ukuombesya ukuluta umu cipimo kuti yafumye utuwazi tonsi pyu. Cikulu sile ndi inyama yatizwa uwazi umu nzila ya mpomvu, aina Izlaeli yaali nu kulya inyama iyo, pano ala iyazwisya uwazi umu nzila ino Kapeela wa umi walanda.
7. Uzye Davidi walangilile uli ukuti wacindike sana uwazi?
7 Davidi wino Baibo ikati “ali muntu wino mwenzo wane watemwa,” wamanyile ningo ivisinte vya masunde yakwe Leza ivikalanda pa wazi. (Milimo 13:22) Uwanda umwi ala Davidi watauvwa sana ulusala, aomvi yakwe yatatu yaayisile umu uzanzo nu kusookelela umu nkambi ya alwani yao iyaya yasemba manzi nu kumuletela. Uzye Davidi wacisile uli? Uzizye ati, “Uzye citakoline nu kumwa uwazi wa antu yano iyapusuka kwempe lino yali yaya ku kusemba amanzi kwene yaa?” Davidi wene waweni amanzi yano aonsi yaaya yaile yasemba ukuya uwazi wao pano yayisile umu uzanzo pa kuya kuuku. Fwandi nanti cakuti wali nu lusala, ‘wapongolwile manzi yayo inkoleelo yakwe Yeova.’—2 Samueli 23:15-17.
8, 9. Uzye lino icilongano ca Ina Klistu catandiike, Leza watiile ukulola uwazi ukuti wacindama sana? Londololini.
8 Myaka apipi na 2,400 kufuma pano Nowa wapeelilwe isunde lilyo, nanti myaka 1,500 kufuma pano yaapanzile icipangano ci Sunde, Yeova watumile umupasi wakwe pa ina amwiumba ilyatungululanga ilya ina Klistu akutandikilako ukulemba yati: “Umupasi wamuzilo pamwi naswe twati tuzumilizyanya ukuti tutalinzile kumutwika cisendo nacuze kuluta pali vii vikalondekwa, mutalya vyakulya ivyapeelwa ku tuluwi, mutalya uwazi. Mutalya inyama zinyongwe. Muisunge ku ulalelale.”—Milimo 15:28, 29.
9 Tutanga tutwisike ukuti iumba ilyatungululanga lyamanyile ukuti uwazi wacindama kuli Leza nu kuti ukuomvya uwazi mu nzila iipe, u mulandu ukulu wakwe vino ukupepa utuluwi nanti ulalelale vyaya. Na Ina Klistu acumi ndakai avino yamanya vivyo kwene. Nakapya, yene yakalondesya ukulondela ivisinte vya muli Baibo, fwandi yakapingula ningo pa miomvezye ya wazi iikazanzya Yeova.
KUOMVYA UWAZI KU KUPOZYA ANTU
10, 11. (a) Uzye ya Nte Yakwe Yeova yakaelenganyapo uli pa kwikwamo uwazi ni vintu 4 ivikapanga uwazi? (b) A muli vyani muno Aina Klistu yangapingulapo ivipusane pa kupoziwa ukuomvya uwazi?
10 Ya Nte Yakwe Yeova yamanya ukuti ukusenka uku wazi, kulikuti ‘ukukanalya uwazi,’ kukapiliula nu kukanaikwamo uwazi, nanti ukupeela uwazi wao kuli yauze, nanti sile ukusungiisya uwazi wao kwene ukuti yayikemo insita yuze. Lyene vino yacindika sana amasunde yakwe Leza, yasizumila nu kwikwamo ivintu 4 ivikapanga uwazi, ni vintu vivyo aevi: nsandensande iziyenzu (Red cells), nsandensande zitiswe (white cells), nsandensande zitimbe (plateletes), ni nsandensande izyakolana na manzi (plasma).
11 Ndakai vino ya sayansi yafika patali mu vyakupangapanga, ivintu vii ivikapanga uwazi navyo kwene yakaviika muli ya masyini kuti yafumyemo utuntu tunono sana utukafuma mu vintu kwene vii 4. Uzye Umwina Klistu angazumila ukumwikamo utuntu kwene tuu utunono sana? Uzye nato angati i cilicimwi sile nu “wazi”? Cila-muntu alinzile ukuipingwila pa mulandu uwo. Isunde lilyo likaomba nu ku nzila zipusane-pusane zino yakapozezyamo alwale wakwe zino yakati hemodialysis, hemodilution, na cell salvage kuomvya uwazi wa muntu kwene wiyo, cikulu sile ala yatausungiile kuuze kuti ndi papita insita alino ize yamwikemo.—Muwelenge Ivyeo Navyuze, pa mafwa 215-218.
12. Uzye tufwile ukwelenganyapo uli pa milandu ino cila-muntu alinzile ukuipingwila umwineco?
12 Uzye imilandu yakuti cila-muntu angaipingwila ivya kucita, ala yene Yeova asisumbako amano? Awe, pano wene wasumbako sana mano kuli vino tukaelenganya na vino tukalonda ukucita. (Welengini Mapinda 17:3; 24:12.) Fwandi lino tukwelenganya pa kupoziwa tufwile ukupepelapo sana pakuti Yeova atutungulule ukumanya ningo pa mipozezye iyayako, nupya tufwile ukuvwila ya kampingu itu asambiliziwa ningo Baibo. (Loma 14:2, 22, 23) Antu yauze yatafwile ukutupingwila ivyakucita nanti ukutupatikizya kuti tucite vino yakwelenganya, nakapya tutalinzile nu kuuzya yauze ituti, “Uzye nga mwemwe camucitikila vii, mungacita uli?” Umuntu wenga na wenga “alinzile kuisendela cisendo cakwe umwisikulu.” *—Galatiya 6:5; Loma 14:12; mulole akambokosi akakuti “ Uzye Nkacindika Uwazi?” akali apifwa 81.
MASUNDE YAKWE YEOVA YAKALANGA UKUTI WAYA NU KUTEMWA
13. Uzye masunde ni visinte vyakwe Yeova vikalanga ukuti waya uli? Langililini.
13 Masunde ni visinte vya muli Baibo vikasokolola ukuti Yeova a Kapeela wa Masunde napya a Tata uwaya nu kutemwa, nakapya wasakamala sana ana yakwe. (Masamu 19:7-11) Isunde lyakuti “mutalya wazi” litayelileko uku kusunda antu pa umi, lelo likatucingilila uku ntazi izingi izikaiza pa mulandu nu kwikwamo uwazi. (Milimo 15:20) Nakapya, ya dokota aingi yakati ukupoziwa ukwaula ukwikwamo uwazi kuli kupozya kwampomvu ukwayako ndakai. Aina Klistu yene yakalola malyasi yaayo ukuya usininkizyo wakuti Yeova wakwatisya mano nu kutemwa.—Welengini Ezaya 55:9; Yoane 14:21, 23.
14, 15. (a) Uzye vino Leza watemwa antu yakwe vyalangiliilwe umu masunde ci? (b) Uzye mungaomvya uli ivisinte ivikalanda pali vino tulinzile ukucita pa kucingilila uzanzo?
14 Vino Leza wapeelanga aina Izlaeli amasunde aingi calangililanga vino wayasakamalanga. Wakwe vino isunde limwi lyali i lyakuti aina Izlaeli yaalinzile ukukuula kalung’umba ukulizizya ipaala pakuti kutacitike uzanzo, pano mapaala aaliko insita iiya yaali aapapatane nupya antu yizizyangapo sana. (Malango 22:8; 1 Samueli 9:25, 26; Neemiya 8:16; Milimo 10:9) Leza wapeezile ni sunde lyakuti cipambasi wa ng’ombe aangacisa antu, walondekwanga ukumusunga ningo. (Kufuma 21:28, 29) Ukukana uvwila masunde yaa, kwalangililanga ukuti umuntu atacindika umi wa yantu yauze, nupya umuntu wiyo wali nu kupeelwa umulandu.
15 Uzye mungacita uli pakuti namwe mwauvwila ivisinte vii ivya muli Baibo? Mwatala imwelenganya pali motoka winu nanti injinga alino ni mipisizye inu, iviteekwa vinu, ing’anda inu, kuno mukaombela, na vino mukasoolola ukuya ivyakumuzanzya. Ku mpanga zimwi, alumendo na akazyana aingi yakafwa ku mulandu nu kucita ivintu ivikaleta mazanzo. Nomba, alumendo na akazyana aakalonda ukutwalilila ukwikala mu kutemwa kwakwe Leza, yaacindika umi nupya yasicita ivintu ivingaleta uzanzo. Yene yasielenganya ukuti mazanzo yasiponela ance. Lelo yakaomba ningo nu kuipakizya ulumendo wao pano yakasenka uku mazanzo.—Kasambilizya 11:9, 10.
16. Uzye i visinte ci ivikalanda pa kuponya inda? (Lolini na futunoti.)
16 Nu umi wa kanya akatali kavyalwe nao Leza waucindika sana. Mpiti umu Izlaeli, ndi cakuti umwi wacisa umwanaci uwali ni ndilwa, nupya ndi umwanaci wiyo nanti umwanakwe aatali avyalwe wafwa, Leza walolanga ukuti uwacita vivyo ala inkomi, nupya kwayanga ukulipa “uumi pa uumi.” * (Welengini Kufuma 21:22, 23.) Elenganyini vino Leza akauvwa lino akulola antu aingi cuze yakuponya inda cila-mwaka, aingi yakacita vivyo pakuti yatwalilile ukucita upulumusi.
17. Uzye mungakomelezya uli umuntu uwaponyizyepo inda lino atatala wasambilila icumi?
17 Nomba, nga mama uwaponyizye inda lino atatala wasambilila icumi ca muli Baibo, cilaya uli? Uzye wene Leza atanga amwelele? Angamwelela! Nupya, umuntu wensi uwalapila nu mwenzo onsi, angataila ukuti Yeova angamwelela pa mulandu nu wazi uno Yesu wazwisizye. (Masamu 103:8-14; Efeso 1:7) Klistu umweneco walanzile ati: “Ntiza ku kwama aololoke, lelo nizila yakaifya kuti yazenzuke.”—Luka 5:32.
MUTAAYA NU LUPATO!
18. Uzye Baibo ikati i cani icikalenga sana ukumola antu yauze?
18 Yeova akalonda ukuti tutaaya nu lupato ulukalenga antu ukumola auze, fwandi asi kupelela sile pa kusenka uku kukanacisa antu yauze. Mutumwa Yoane walemvile ati, “Wino wensi uwapata umwina wakwe wene inkomi.” (1 Yoane 3:15) Umuntu wa musango uwo asi kuti asilonda sile umuntu muze, lelo akaalonda nu kuti umuze afwe. Lupato lwakwe lungalolekela muli vino akalanda iviipe pa muntu muze nanti ukumusombezya icakuti ndi cali i cacumi, na Leza angapingula umuntu wiyo. (Aina Levi 19:16; Malango 19:18-21; Mateo 5:22) Fwandi icicindama sana ukuti tutaezya ukupata antu yauze!—Yakobo 1:14, 15; 4:1-3.
19. Uzye umuntu aakalondela ivisinte vya masunde, akaelenganya uli pa malembelo wakwe Masamu 11:5 na Filipi 4:8, 9?
19 Antu aakacindika umi ndi vino Yeova waucindika, nupya aakalonda ukutwalilila ukwikala umu kutemwa kwakwe, yakasenka nu ku unkalwe onsi pano wapela. Pa Masamu 11:5 pakati: Leza “wapata uwatemwa ukang’ansi.” Amazwi yaayo yasilanda sile pali vino Leza waya; yakatupeela isunde ilingatwavwa ukumanya ivya kwikala. Cisinka cico cikalenga yonsi aatemwa Leza ukusenka uku vyakutuzanzya ivikakomelezya ukuya nu unkalwe. Nakapya, amazwi yakuti “Leza wino akatupeela mutende” yakalenga aomvi yakwe ukwelenganya lyonsi pa vintu visuma, ivyampomvu, ivikapeela umutende.—Welengini Filipi 4:8, 9.
MWASENKA UKU TUUNGWE UTWAYA NU MULANDU WA WAZI
20-22. Uzye Aina Klistu yapusanako uli na antu amu nsi, nupya u mulandu ci?
20 Kulingana na vino Leza akalola ivintu, insi yakwe Satana yaaya nu mulandu wa kukoma antu. Tuungwe twa vikanza vya miteekele tuno Malembelo yakati i vilyanyi vipisye, tuumola antu aingi wakwe cimwi kumwi na aomvi yakwe Yeova. (Danieli 8:3, 4, 20-22; Umbwilo 13:1, 2, 7, 8) Aakaombela pamwi nu tuungwe tuuto, aakacita ivya uculuzi na vyakwe sayansi, yakapanga ivyanzo ivikali cuze nupya ivya ononyi ala yakuzanilamo impiya izingi wakwe cimwi. I cumicumi “insi yonsi ili pisika lya utesi wa mwipe wilya”!—1 Yoane 5:19.
21 Alondezi yakwe Yesu ‘yasi amu nsi,’ yasiyika umu vikanza vya miteekele ni vya nkondo, fwandi yasiiya nu mulandu wa kumola antu. * (Yoane 15:19; 17:16) Yakakolanya Yesu, yasilandula ndi cakuti yamwi yakuyazunya. Lelo, yakalanga ukutemwa uku yalwani yao, nu kuyapepelako.—Mateo 5:44; Loma 12:17-21.
22 Icacindama sana i cakuti, Aina Klistu ya cumi yasitungilila “Babiloni Mukulu,” kulikuti mipepele yonsi yaufi umu nsi, nupya wino wakwatisya umulandu wa kumola antu. Baibo ikati, “Naweni ukuti mwanaci wakolike uwazi wa antu yakwe Leza nga nu wazi wakwe yao akomilwe pa mulandu wa kuyela Yesu.” Acino Baibo ikatucelwila ukuti: “Fuminimo, mwe antu yane.”—Umbwilo 17:6; 18:2, 4, 24.
23. Uzye ukufuma muli Babiloni mukulu calola mwi?
23 Ukufuma muli Babiloni Mukulu kukapiliula ivintu ivingi ukuluta sile pa kufutisya izina umwi buku lya ku calici. Cikapiliula nu kupata ivicitwa iviipe vino imipepele yaufi ikazumilizya nanti ukutungilila—wakwe upulumusi, ukuya umu vikanza vya miteekele, nu kulondesya sana ivyuma pa mulandu na ukaitemwe. (Welengini Masamu 97:10; Umbwilo 18:7, 9, 11-17) Ivintu vii ilingi vikalenga antu ukuya nu mulandu wa wazi!
24, 25. Uzye Leza angaomvya cani pakuti alange icikuuku ku muntu uwalapila aali nu mulandu wa wazi, nupya cii calangiliilwe uli umu nsita ya ina Izlaeli?
24 Lino tutata twasambilila icumi, swensi kwene cila-muntu, twatungililanga ukateeka wakwe Satana umu nzila imwi, nupya twaliko nu mulandu wa wazi. Nomba pa mulandu wakuti twasenwike nu kuta ivicitwa viipe, itutandika ukuya nu utailo umu mpolelwa yakwe Klistu, nupya twapeezile umi witu kuli Leza, nawe watandike ukututemwa nu kutucingilila kuli vino vingonoona ucuza witu na aliwe. (Milimo 3:19) Ukucingililwa kuu kwalangiliilwe ningo ni misumba ya kupusukilako umu nsita ya ina Izlaeli.—Mpendwa 35:11-15; Malango 21:1-9.
25 Uzye ukupekanya kuu kwaombanga uli? Ndi cakuti umwina Izlaeli wakoma umuze ukwaula ukumanya, wali nu kuutukila uku musumba uwa kupusukilako. Lino ya kapingula aamanya ningo yapingula pa mulandu uwo, umuntu uwakomile umuze ukwaula ukumanya, wali nu kutwalilila ukwikala umu musumba wa kupusukilako ukufikila lino simapepo mukalamba alafwa. Lyene ndi caya vivyo, ala waaya nu untungwa uwa kwikala uku musumba uze uno akulonda. Cii cali icintu icisuma sana icikalanga icikuuku cakwe Leza na vino wacindika sana umi! Imisumba iiya iya kupusukilako yakolana na vino Leza wacita ndakai, kulikuti ukupitila umu mpolelwa yakwe Klistu, tukacingililwa uku mfwa ndi cakuti umu kukanamanya, twatama isunde ilikati tufwile ukucindika umi nu wazi. Uzye mwacindika sana icintu cii cino Leza watucitila? Mungalanga uli vivyo? Icintu conga cino mungacita u kwama antu yauze ukuti yaye namwe umu musumba wa unkolanya uwa kupusukilako, sana-sana ndakai lino ‘ucuzi uwipisye’ uli apiipi.—Mateo 24:21; 2 Kolinto 6:1, 2.
NGA MUKUSIMIKILA PA WENE ALA MUKULANGA UKUTI MWACINDIKA UMI
26-28. Uzye ivintu ndakai vyakolana uli ni vyacitikanga umu manda yakwe kasema Ezekelo, nupya tungacita uli pakuti twikale umu kutemwa kwakwe Leza?
26 Miombele ya antu yakwe Leza ndakai ikatwiusya pali kasema Ezekelo uwaliko mpiti, wino Yeova wapeezile umulimo wa kusoka ina Izlaeli. Yeova walanzile ati: “Umayaceulanga kuli vino nemo namakunenanga.” Ndi cakuti Ezekelo wali nu kutazyela umulimo uwo, wali nu kupeelwa umulandu wa wazi pa antu aali nu kufwa lino Yelusalemu onoonwa. (Ezekelo 33:7-9) Nomba, Ezekelo uvwilile, nupya ataapeezilwe umulandu wa wazi.
27 Ndakai, tuli apiipi nu kulola kuno insi yonsi iikateekwa na Satana ilonoonwa. Acino, Inte Zyakwe Yeova zyamanya ukuti zyaya nu mulimo ukulu, nupya i syuko sana ukuneena antu pa wanda wakwe Leza uwa cilanduzi alino nu kukosola uku yantu pa Wene. (Ezaya 61:2; Mateo 24:14) Uzye mukaombesya sana umu mulimo kwene uu? Umutumwa Paulo wasumvile sana mano uku mulimo wa kusimikila. Acino walandiile ati: “Caleka namunena icumi nati mu wanda wilelo ndi cakuti wenga uwa munomuli walowa, ale asi pamulandu wane.” (Milimo 20:26, 27) Naswe tulinzile ukukolanya sana Paulo!
28 Pakuti twikale umu kutemwa kwakwe Yeova, tulinzile ukuombesya, asi sile ukulola umi nu wazi vino Yeova akavilola. Tulinzile nu kuya ausaka, nanti amuzilo, umu manso yakwe Leza, wakwe vino tuli nu kusambilila umu cipande icilondeliilepo.
^ par. 5 Ibuku lyakuti Scientific American lyalanzile pa mazwi akati “umi wa ciumbwa consi waya umu wazi,” iliti: “Amazwi yaa aacumi, asi cilangililo sile: Pano cila-lusandesande lwa mu wazi lukalondekwa sana pakuti umwi aye nu umi.”
^ par. 12 Muwelenge magazini wakwe Loleni! Okotoba-Dizemba 2006, mafwa 19-28, uwa Nte Zyakwe Yeova.
^ par. 16 Antu aasambilila amazwi ya muli Baibo yakati amazwi ya ciYebulai aaya paa “yasilanda sile pa kucisa umwanaci mutupu.” Nupya ilembelo lilyo litalanda ukuti Yeova akapingula ukulingana nu musinku wa mwana kwene wiyo aacili umunda.
^ par. 21 Lolini Cipande 5, icikati “Vya Kucita Pakuti Tutaaya wa Yantu Amu Nsi.”
^ par. 70 Lolini Ivyeo Navyuze, pa mafwa 215 ukufika 216, pakuti mumanyilepo ivingi.
bem_Latn bem_Latn cjk_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn smo_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lua_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn vec_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn wol_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn tum_Latn tum_Latn