Lelokelelo la Dikagare
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
Pono ya Modimo ka go Kgoga ke Efe? 4
Na o Latswitše Senkgwa sa Bophelo? 7
Kholofelo ke Efe ka Bagologolo ba ka? 10
Batsomi ba Therešo ba Bararo ba Lekgolong la bo-16 la Nywaga —Ba Hweditše Eng? 12
Dipotšišo tša Beibele di a Arabja 16
DIPOTŠIŠO TŠE DINGWE TŠA BEIBELE DI A ARABJA—Na re Swanetše go Bea Modimo Molato Bakeng sa go Tlaišega ga Rena?
(Lebelela ka tlase ga DITHUTO TŠA BEIBELE > DIPOTŠIŠO TŠA BEIBELE DI A ARABJA)
TABA YA LETLAKALA LA KA NTLE | PONO YA MODIMO KA GO KGOGA
Go kgoga go bolaya batho ba bantši.
Go bolaile batho ba 100 000 000 nywageng e lekgolo e fetilego.
Go bolaya batho ba e ka bago ba 6 000 000 ka ngwaga.
Ka kakaretšo, go kgoga go bolaya motho o tee metsotswaneng e mengwe le e mengwe e tshelelago.
Le gona ga go bonagale boemo bjo bo tla kaonefala.
Ditsebi di akanyetša gore ge e ba maemo a a ka tšwela pele, ka 2030, palomoka ya bao ba hwago ngwaga le ngwaga ka baka la go kgoga e tla fihla go batho ba fetago 8 000 000. Le gona di akanyetša gore go kgoga go tla ba go bolaile batho ba 1 000 000 000 mafelelong a lekgolo la bo-21 la nywaga.
Motšoko ga o kgome bao ba kgogago feela. O kgoma le ditho tša lapa tšeo di šalago di phela ge motho yoo a bolawa ke motšoko, tša šala di imelwa maikwelong le ditabeng tša ditšhelete, e bile o kgoma le batho ba 600 000 bao ba sa kgogego eupša ba hwago ngwaga le ngwaga ka baka la go hema muši wa bao ba kgogago. Bothata bjo bo kgoma motho yo mongwe le yo mongwe ka ge ditshenyagalelo tša kalafo di dula di hlatloga.
Ka go se swane le mauba a mangwe a malwetši ao a dirago gore dingaka di nyake pheko, leuba le le a alafega e bile tharollo ya lona e a tsebja. Ngaka Margaret Chan, e lego molaodipharephare wa Mokgatlo wa Lefase wa tša Maphelo ([World Health Organization]), o itše: “Leuba le la go kgoga le bakwa ke batho gomme go ka dirwa diphetogo tše dikgolo tša go le fediša ge go ka dirwa maiteko a mohlakanelwa a mebušo le batho ka kakaretšo.”
Maiteko a lefase ka bophara a go leka go fediša tlhobaboroko ye ya tša maphelo a foloditše. Go tloga ka August 2012, dinaga tše e ka bago tše 175 di ile tša dumelelana ka taba ya go gata megato ya go fediša go kgoga motšoko.* Lega go le bjalo, go na le tutuetšo e matla yeo e dirago gore leuba le le tseme medu. Ngwaga le ngwaga, intaseteri ya motšoko e senya diranta tše dibilione ka papatšo e le gore e goketše bareki ba bafsa, kudukudu basadi le bafsa bao ba dulago dinageng tšeo di hlabologago. Tsela yeo motšoko o lemalelwago gabonolo ka yona, e dira gore go bonagale eka o tla dula o lemaletšwe kudu ke batho ba bilione bao ba šetšego ba o lemaletše. Dipalopalo tša bao ba hwago di tla oketšega ka lebelo nywageng ya ka godimo ga e masome a mane e tlago, ka ntle le ge bao ga bjale ba kgogago ba ka tlogela.
Go bapatša motšoko le go o lemalela go dira gore batho ba bantši ba ikwe ba kgakgetšwe mokgweng wo woo ba nyakago go o tlogela. Naoko o bile le phihlelo yeo. O ile a thoma go kgoga ge e be e le mofsa. Ge a ekiša tsela yeo a bego a bona batho ba kgoga ka gona dipapatšong, o ile a ipona eka o bohlale. Le ge batswadi ba gagwe ba ile ba hwa ka baka la kankere ya maswafo, o ile a tšwela pele a kgoga le ge a be a godiša barwedi ba gagwe ba babedi. O dumela ka gore: “Ke be ke tshwenyegile gore nka ba le kankere ya maswafo e bile ke tshwenyegile ka boemo bja maphelo bja bana ba ka, eupša ke be ke sa kgone go kgaotša. Ke be ke nagana gore nka se tsoge ke kgaoditše go kgoga.”
Lega go le bjalo, Naoko o ile a kgaotša. O ile a hwetša tutuetšo ya gore a fenye mokgwa wo mothopong o swanago woo o thušitšego batho ba dimilione gore ba kgaotše go kgoga. Mothopo woo ke ofe? Hle tšwela pele ka go bala.
^ ser. 11 Megato ye e akaretša go ruta batho ka dikotsi tša go kgoga, go thibela intaseteri ya motšoko go bapatša motšoko, go rotoša lekgetho la motšoko le go hloma mananeo a go thuša batho gore ba kgaotše go kgoga.
TABA YA LETLAKALA LA KA NTLE | PONO YA MODIMO KA GO KGOGA
Ge Naoko, yo go boletšwego ka yena sehlogong sa mathomo, a bolela ka ntwa yeo a e fentšego ya go tlogela go kgoga, o itše: “Ke ile ka kgona go fetoša bophelo bja ka ka ge ke be ke ithuta ka dika tša Modimo le morero wa gagwe.” Seo a ithutilego sona se hwetšagala ka Beibeleng. Le ge Beibele e sa bolele selo ka motšoko, e re thuša go kwešiša tsela yeo Modimo a lebelelago go kgoga ka yona.* Go ba bantši, go tseba seo go ba thušitše go lwantšha goba go kgaotša mokgwa wo. (2 Timotheo 3:16, 17) Anke re eleng hloko dikotsi tše tharo tšeo di tsebjago tše di bakwago ke go kgoga gomme re bone seo Beibele e se bolelago ka tšona.
Motšoko o na le se sengwe sa diokobatši tše di lemalelwago kudu seo se tumilego, e lego nicotine. E šoma bjalo ka seokobatši goba tagi. Go kgoga go tsenya nicotine ka bjokong kapejana e bile seo se direga leboelela. Ka ge nako le nako ge motho a kgoga go e ba le tekanyo e itšego ya nicotine yeo e tsenago mmeleng, ge a kgoga lepokisana le letee ka letšatši o ba a kgogile di-nicotine tše e ka bago tše 200 ka letšatši, e lego tekanyo ya godimo go feta ya go dirišwa ga tagi le ge e le efe. Go tsenya mo go bjalo ga nicotine mmeleng go dira gore tagi yeo e be e lemalelwago ka tsela e sa tlwaelegago. Ge mokgogi a šetše a lemaletše motšoko, o ikwa a se a felela ge a sešo a kgoga.
“Le bahlanka ba yoo le mo kwago.”—Baroma 6:16
Na ruri o ka kwa Modimo ge e ba o lemaletše motšoko?
Beibele e re thuša go ba le pono e nepagetšego ka taba ye ge e re: “Na ga le tsebe gore ge e ba le tšwela pele le ikgafela motho le ge e le mang le le bahlanka ba ba kwago, le bahlanka ba yoo le mo kwago?” (Baroma 6:16) Ge monagano wa motho le ditiro tša gagwe di laolwa ke go kganyoga motšoko, o thoma go ba lekgoba la mokgwa wo o lešago dihlong. Lega go le bjalo, Modimo yo leina la gagwe e lego Jehofa, o nyaka re lokologa mekgweng yeo e gobatšago mebele ya rena le yeo e senyago moya wa rena, e lego tshekamelo ya monagano wa rena. (Psalme 83:18; 2 Bakorinthe 7:1) Ka go re’alo, ge motho a dutše a tšeela Jehofa godimo le go mo hlompha, o lemoga gore Jehofa o swanelwa go newa se kaonekaone e bile a ka se kgone go mo nea sona ge e sa dutše e le lekgoba la mokgwa wo o bolayago. Go lemoga seo go tla nea motho matla a go tlogela dikganyogo tše di gobatšago.
Olaf, yo a dulago Jeremane, o ile a kgona go fenya temalelo ya gagwe ya nywaga e 16 ya go kgoga yeo a e thomilego ge a be a na le nywaga e 12. O itše: “Sekerete sa mathomo se be se bonagala se se na bothata. Eupša ge nywaga e dutše e eya, go kgoga go ile gwa fetoga bothata bjo bogolo. Nakong e nngwe ge ke be ke feletšwe ke disekerete, ke be ke ferekane kudu moo ke ilego ka tšea dikagare tša mašaledi a metšoko yeo e kgogilwego gomme ka a kgoboketša, ke moka ka a tatetša ka kuranta ya kgale. Ge ke nagana ka seo, ke a bona gore mokgwa wo o be o tloga o leša dihlong.” O kgonne bjang go kgaotša mokgwa wo o lešago dihlong wa go kgoga? O itše: “Taba e bohlokwa e be e le kganyogo ya go kgahliša Jehofa. Go rata ga Jehofa batho le kholofelo yeo a e neago go mphile matla a go kgaotša mokgwa wo gatee ya ba moka.”
The Tobacco Atlas e re: “Go na le bohlatse bja thutamahlale bjoo bo bontšhago gore go kgoga motšoko go gobatša mo e ka bago karolo e nngwe le e nngwe ya mmele e bile go oketša dipalopalo tša batho bao ba babjago le bao ba hwago.” Go tsebja gabotse gore go kgoga go baka malwetši ao a sa fetelego a bjalo ka kankere, bolwetši bja pelo le malwetši a mangwe a maswafo. Eupša go ya ka Mokgatlo wa Lefase wa tša Maphelo (World Health Organization [WHO]), go kgoga ke sebaki se segolo sa mahu ao a bakwago ke malwetši a fetelago, a bjalo ka bolwetši bja mafahla.
“O rate Jehofa Modimo wa gago ka pelo ya gago ka moka, ka moya wa gago ka moka le ka monagano wa gago ka moka.”—Mateo 22:37
Na o bontšha gore o rata Modimo le go mo hlompha ge e ba o goboša mmele woo Modimo a go neilego wona ka go itšhilafatša ka mokgwa wo?
Jehofa Modimo o re ruta ka Lentšu la gagwe Beibele gore re be le pono e nepagetšego ka maphelo a rena, mebele ya rena le bokgoni bja rena. Morwa wa gagwe e lego Jesu o bontšhitše taba ye ge a be a re: “O rate Jehofa Modimo wa gago ka pelo ya gago ka moka, ka moya wa gago ka moka le ka monagano wa gago ka moka.” (Mateo 22:37) Go molaleng gore Modimo o nyaka gore re diriše maphelo le mebele ya rena gabotse gomme re di sware ka tlhompho. Ge re dutše re ithuta ka Jehofa le dikholofetšo tša gagwe, re tla rata le go tšeela godimo dilo ka moka tšeo a re diretšego tšona. Se se tla re tutueletša go kgaotša selo le ge e le sefe seo se šilafatšago mebele ya rena.
Jayavanth, e lego ngaka ya kua India, o kgogile motšoko ka nywaga e 38. O itše: “Ke ithutile ka dikotsi tša go kgoga dimakasineng tša kalafo. Ke be ke tseba gore go kgoga go fošagetše e bile ke be ke eletša balwetši ba ka gore ba kgaotše mokgwa wo. Eupša nna ke be ke palelwa go dira seo, gaešita le ge ke ile ka leka ka makga a mahlano goba a tshelelago.” Ke’ng seo se mo thušitšego gore a feleletše a kgaoditše go kgoga? O laodiša ka gore: “Ke ile ka kgaotša go kgoga ke thušwa ke go ithuta Beibele. Go nyaka go kgahliša Jehofa go ntutueleditše go kgaotša gateetee.”
Muši woo motho a o ntšhago ge a kgoga le woo o kuelelago go tšwa motšokong o kotsi. Ge motho yo mongwe a hema muši woo a ka swarwa ke kankere le malwetši a mangwe, e bile ngwaga le ngwaga muši wo o bolaya batho ba 600 000 bao ba sa kgogego, kudukudu basadi le bana. Pego ya WHO e lemoša ka gore: “Ge motho yo mongwe a hema muši wo o ba kotsing e kgolo.”
“O rate moagišani wa gago ka mokgwa wo o ithatago ka wona.”—Mateo 22:39
Na ruri o rata moagišani wa gago le ba lapa leno ge e ba o kgoga pele ga bona?
Go ya ka Jesu, ka morago ga molao wo o rego re rate Modimo go latela wo o rego re rate moagišani—ba malapa a rena, bagwera le batho ba bangwe bao re phelago le bona. O itše: “O rate moagišani wa gago ka mokgwa wo o ithatago ka wona.” (Mateo 22:39) Ge e ba re phegelela mokgwa wo o gobatšago bao re phelago le bona, gona ga re bontšhe gore re rata moagišani. Lerato la kgonthe le re šušumeletša gore re latele keletšo ya Beibele e rego: “Anke yo mongwe le yo mongwe a tšwele pele a tsoma seo se holago motho yo mongwe, e sego seo se holago yena a nnoši.”—1 Bakorinthe 10:24.
Armen, yo a dulago kua Armenia, o gopola gore: “Ka ge ba lapa lešo ba be ba kgongwa ke motšoko, ba ile ba nkgopela gore ke kgaotše go kgoga. Ke be ke sa nyake go dumela gore o be o ka se ba sware gabotse.” Ge a hlalosa seo se fetošitšego pono ya gagwe, o re: “Go ithuta Beibele le go rata Jehofa go nthušitše gore ke kgaotše go kgoga le go dumela gore go be go le kotsi e sego feela go nna eupša gape le go bao ke dulago le bona.”
Go ithuta Beibele go thušitše Olaf, Jayavanth, gotee le Armen gore ba tlogele mokgwa wo o lešago dihlong woo o bego o gobatša bona le ba bangwe. Ga se ba kgona go kgaotša feela ka baka la go tseba gore go kgoga go kotsi eupša ba dirile se ka gobane ba rata Jehofa e bile ba rata go mo kgahliša. Tema e bohlokwa yeo e kgathwago ke lerato e bontšhitšwe go 1 Johane 5:3, yeo e rego: “Se ke seo lerato la Modimo le se bolelago, gore re boloke ditaelo tša gagwe gomme ditaelo tša gagwe ga di boima.” Ke therešo gore go latela melao ya motheo ya Beibele ga se ka mehla go tla bago bonolo, eupša ge motho a šušumetšwa ke go rata Modimo kudu, go mo kwa go ka se be boima.
Ga bjale Jehofa Modimo o diriša lenaneo la go ruta batho la lefase ka bophara go thuša batho ba dimilione gore ba kgaotše go ba makgoba a motšoko. (1 Timotheo 2:3, 4) Go se go ye kae, a diriša Mmušo wa gagwe—pušo ya legodimong yeo e laolwago ke Morwa wa gagwe, Jesu Kriste—Jehofa o tla fediša tshepedišo ya kgwebo yeo e tletšego megabaru yeo e dirilego batho ba dimilione gore e be makgoba a motšoko. Leuba la go kgoga o tla le fedišetša sa ruri gomme a dira gore batho bao ba kwago ba be le mebele le menagano e phethagetšego.—Jesaya 33:24; Kutollo 19:11, 15.
Ge e ba o katana le go kgaotša go kgoga, o se ke wa fela matla. Ka go ithuta go rata Jehofa le go tšeela godimo tsela yeo a lebelelago go kgoga ka yona, le wena o tla hwetša matla a nyakegago gore o kgaotše go kgoga. Dihlatse tša Jehofa di ka rata go go bontšha tsela e kaone ya go ithuta le go diriša melao ya motheo ya Beibele. Kgodišega gore ge e ba o nyaka Jehofa a go thuša go kgaotša go lemalela motšoko, o tla go nea matla ao o a hlokago.—Bafilipi 4:13.
^ ser. 3 Go kgoga mo re bolelago ka gona ke go kgoga motšoko ka go lebanya go tšwa go disekerete, disikara, dipeipi goba diphaephe. Lega go le bjalo, melao ya motheo yeo go bolelwago ka yona mo e šoma le tabeng ya go sohla motšoko, go kgoga seneifi, disekerete tša elektroniki tšeo di nago le nicotine le ditšweletšwa tše dingwe tša motšoko.
BAO ba bonago lefelo ba be ba swerwe ke tlala. Go etela lefelo la histori la motse wa bogologolo wa Betlelehema go be go ba dirile gore ba dume dijo le gona ba be ba duma go ja dijo feela tše di tlwaelegilego. Yo mongwe wa bona o ile a bona lebenkele la go jela leo le bego le rekiša falafel—senkgwa sa pita seo se tsentšwego dinawa tše bose kudu, ditamati, dieie le merogo e mengwe. Go ja senkgwa seo se sebose go ile gwa ba fa matla a gore ba tšwele pele ka leeto.
Batho ba ba go tlo bona lefelo ba be ba sa tsebe gore go ja senkgwa seo sa pita ka letšatši leo e be e le tiragalo e kgahlišago kudu ya histori yeo e sa kago ya direga go ba bantši. Leina Betlelehema le bolela “Ngwako wa Senkgwa,” gomme senkgwa se be se apewa lefelong leo ka nywaga e diketekete. (Ruthe 1:22; 2:14) Lehono senkgwa sa pita ke se sengwe sa dinkgwa tše di tlwaelegilego kudu kua Betlelehema.
Moo e ka bago nywaga e dikete tše nne e fetilego, kgauswi le borwa bja Betlelehema, mosadi wa Aborahama e lego Sara o ile a ‘apea dinkgwa’ go fepa baeng ba bararo bao a bego a sa ba letela. (Genesi 18:6) “Bupi bja mathume” bjo Sara a ilego a bo diriša bo ka ba bo be bo dirilwe ka korong ya emmer goba ka garase. Sara o be a swanetše go apea senkgwa se kapejana e bile go ka direga gore o ile a se apea maswikeng a go fiša.—1 Dikgoši 19:6.
Lapa la Aborahama le be le ikapeela senkgwa, go etša ge pego ye e bontšha. Ka ge Sara le bahlanka ba gagwe ba be ba phela bophelo bja go huduga gantši, ba be ba ka se apee senkgwa ka dibešong tšeo ka tlwaelo di bego di dirišwa kua Uri, motseng wa gabo. O ile a apea senkgwa ka bupi bja mathume bjo bo dirilwego ka mabele a tikologong yeo. Wo e be e le mošomo o thata woo o bego o dirwa ka tšhilo mohlomongwe le lehudu le mose.
Nywaga e makgolo a mane ka morago, Molao wa Moshe o ile wa laela gore motho ga se a swanela go tšeelwa tšhilo e le seswareledi ka ge e be e le “mokgwa wa motho yoo wa go iphediša.” (Doiteronomio 24:6) Modimo o be a lebelela tšhilo e le selo sa bohlokwa ka gobane ka ntle le yona lapa le be le ka se kgone go itirela senkgwa sa letšatši.—Bona lepokisi leo le rego “Go Šila le go Apea Senkgwa Letšatši le Letšatši Mehleng ya Beibele.”
Mangwalo a bolela ka senkgwa ka makga a e ka bago a 350, le gona bangwadi ba Beibele ba be ba fela ba diriša senkgwa e le lehlalosetšagotee la dijo. Jesu o bontšhitše gore bao ba hlankelago Modimo ba ka rapela ka kgodišego gore: “Re nee lehono dijo tša rena tša letšatši le.” (Mateo 6:11) Jesu mo o bontšha gore re ka holofela gore Modimo o tla re nea dinyakwa tša rena tša letšatši le letšatši.—Psalme 37:25.
Lega go le bjalo, go na le selo se sengwe sa bohlokwa kudu go feta dijo. Jesu o itše: “Motho a ka se phele ka senkgwa feela, eupša o tla phela le ka polelo e nngwe le e nngwe e tšwago molomong wa Jehofa.” (Mateo 4:4) Mantšu a gagwe a be a bolela ka nako yeo Baisiraele ba bego ba ithekgile ka mo go feletšego ka Modimo gore a ba hlokomele. Se se thomile gateetee ge Baisiraele ba se na go tloga Egipita. Go be go šetše go fetile mo e ka bago kgwedi ga e sa le go tloga mola ba tsenago Leganateng la Sinai gomme ba be ba thoma go felelwa ke dijo. Ka ge ba be ba tšhošitšwe ke go bolawa ke tlala lešokeng leo le omilego, ba ile ba thoma go ngongorega o šoro ka gore: ‘Re be re eja senkgwa re khora’ kua Egipita.—Ekisodo 16:1-3.
Ga go pelaelo gore senkgwa sa Egipita se be se le bose. Mehleng ya Moshe, ditsebi tša go apea dinkgwa di be di nea Baegipita dinkgwa le dikuku tše dintši tše di sa swanego. Eupša Jehofa o be a sa ikemišetša go tlogela batho ba gagwe ba se na senkgwa sa mohuta le ge e le ofe. O ile a holofetša gore: “Bjale ke le nešetša senkgwa go tšwa magodimong.” Go etša ge a holofeditše, senkgwa se se tšwago legodimong se be se ena mesong, e lego “mafoforana a manyenyane” ao a bego a swana le phoka goba šobane. Ge ba bona senkgwa se la mathomo, Baisiraele ba ile ba botšiša gore: “Ke eng tše?” Moshe o ile a ba botša gore: “Ke senkgwa seo Jehofa a le neilego sona gore e be dijo tša lena.” Ba ile ba se bitša manna,* gomme ba ile ba tšwela pele ba eja senkgwa se ka nywaga e latelago e 40.—Ekisodo 16:4, 13-15, 31.
Go ka direga gore mathomong Baisiraele ba ile ba kgahlwa ke mohlolo wa manna. Tatso ya wona e be e le bjalo ka “dinkgwa tše di nago le dinose,” e bile e le a mantši bakeng sa batho ka moka. (Ekisodo 16:18) Eupša ge nako e dutše eya, ba ile ba thoma go gopola dijo tša mehutahuta tšeo ba bego ba di ja kua Egipita. Ba ile ba ngongorega ka gore: “Mahlo a rena ga a bone selo ge e se manna feela.” (Numeri 11:6) Ka morago ba ngongorega o šoro ba re: “Meoya ya rena e hlaswa senkgwa se seo se nyatšegago.” (Numeri 21:5) “Senkgwa se se tšwago legodimong” se ile sa thoma go se sa ba tsefela gomme sa ba tlapela.—Psalme 105:40.
Go molaleng gore go swana le dilo tše dingwe, senkgwa le sona se ka tšeelwa fase gabonolo. Eupša Beibele e bolela ka senkgwa se sengwe se se kgethegilego kudu seo se sa swanelago go tšeelwa fase. Senkgwa se, seo Jesu a se swantšhitšego le manna ao Baisiraele ba sa kago ba bontšha tebogo ya ona, se ka re hola ka mo go sa felego.
Jesu o boditše batheetši ba gagwe gore: “Ke nna senkgwa sa bophelo. Borakgolokhukhu ba lena ba jele manna lešokeng, eupša ba hwa. Se ke senkgwa se se theogilego legodimong, e le gore motho le ge e le ofe a se je gomme a se hwe. Ke nna senkgwa se se phelago se se theogilego legodimong; ge e ba motho le ge e le ofe a eja senkgwa se o tla phela ka mo go sa felego; ruri senkgwa seo ke tlago go se nea ke nama ya ka yeo ke e neago bakeng sa bophelo bja lefase.”—Johane 6:48-51.
Bontši bja batheetši ba Jesu ga se ba ka ba kwešiša seswantšho seo a se dirišitšego ge a be a bolela ka “senkgwa” le “nama.” Lega go le bjalo, seswantšho se se be se tloga se swanela. Senkgwa sa kgonthe se be se fepa Bajuda letšatši le letšatši, go etša ge manna a ile a fepa Baisiraele ka nywaga e 40 lešokeng. Le ge manna e be e le mpho e tšwago go Modimo, a be a sa nee batho bophelo bjo bo sa felego. Ka lehlakoreng le lengwe, sehlabelo sa Jesu se nea moputso o bjalo go bao ba dumelago go yena. Ka kgonthe ke yena “senkgwa sa bophelo.”
Mohlomongwe ge o swerwe ke tlala, o nyaka senkgwanyana. Le gona o ka leboga Modimo ka go go nea “senkgwa [sa gago] sa letšatši le letšatši.” (Mateo 6:11, The New English Bible) Ge re ipshina ka dijo tše di rothišago mare, anke re se lebale bohlokwa bja “senkgwa sa bophelo,” Jesu Kriste.
Re ka bontšha bjang gore ka go fapana le Baisiraele ba mehleng ya Moshe bao ba se nago tebogo, rena ga re tšeele fase senkgwa se se bohlokwa? Jesu o itše: “Ge e ba le nthata, le tla boloka ditaelo tša ka.” (Johane 14:15) Ka go latela ditaelo tša Jesu, re na le tebelelo ya go ja senkgwa seo se tla re thabišago ka mo go sa felego.—Doiteronomio 12:7.
^ ser. 10 Lentšu “manna” le ka ba le etšwa lentšung la Seheberu e lego “man hu’?” leo le bolelago gore “ke eng tše?”
GO KILE gwa ba le sehlogo sa ditaba se se kgahlišago kudu seo se bego se le kuranteng ya kua Korea yeo e bitšwago The Chosun Ilbo. Se be se na le potšišo e rego: “‘Shim Cheong wa Pelo e Botse,’ Yoo a Bego a sa Tsebe Selo ka Jesu—Na o Ile Diheleng?”
Sehlogo seo se be se galefiša ba bangwe ka ge Shim Cheong e be e le kgarebe e ratwago ya nonwane ya Makorea yeo e ilego ya gafa bophelo bja yona go thuša tatago yona wa sefofu. Go theoša le nywaga, e be e hlompšha kudu ke batho ba bantši. Ge e le gabotse, kua Korea, Shim Cheong o lebelelwa e le mohlala o mobotse wa go ba morwedi wa go ikgafa.
Go batho ba bantši, kgopolo ya gore motho yo bjalo o tla tlaišwa mollong wa dihele ka ge e be e se Mokriste yo a kolobeditšwego e be e sa loka e bile e be e kgopiša. Go ba gona, taba ye e swanetše go ba e diregile kgale pele molaetša wa Kriste o ka bolelwa motsaneng wa gabo.
Sehlogong se sa kuranta go be go ena le poledišano le moruti. O ile a botšišwa gore ge e ba batho ka moka bao ba hwilego ba sa tsebe selo ka Jesu ba lahletšwe mollong wa dihele. O arabile ka gore: “Ga re tsebe. Re fo ipotša gore go na le Seo Modimo a Tlago go se Dira [ka batho ba bjalo].”
The New Catholic Encyclopedia e re: “Kolobetšo e bohlokwa gore motho a phološwe. Go etša ge Kriste a boletše, ntle le gore motho a tswalwe gape ka meetse le Moya o Mokgethwa, a ka se tsene Mmušong wa Modimo (Jn 3.5).” Ka baka la se, ba bangwe ba dumela gore bao ba hwilego ba sa kolobetšwa ba lahlelwa mollong wa dihele goba ba tlaišwa ka tsela e itšego ka morago ga lehu.
Lega go le bjalo, go na le batho ba bangwe ba bantši bao ba rego tumelo yeo ga e kwagale. Batho ba dimilione ba hwile ba sa tsebe selo ka Beibele. Na ba swanelwa ke tlaišo ya ka mo go sa felego? Beibele e re’ng ka taba ye?
Beibele e bolela ka mo go kwagalago gore Modimo ga se a hloya bao ba bego ba phela ba sa tsebe melao ya gagwe. Ditiro 17:30 e re kgonthišetša ka gore: “Modimo o hlokomologile dinako tša go se tsebe mo go bjalo.” Ka gona, Beibele e holofetša eng ka bao ba hwilego ba sa hwetša sebaka sa go ithuta ka Modimo?
Karabo ya potšišo ye e ka hwetšwa tseleng yeo Jesu a ilego a araba sesenyi seo se bego se kokotetšwe kgauswi le yena. Monna yoo o ile a re go Jesu: “O nkgopole ge o tsena Mmušong wa gago.” Jesu o ile a araba ka gore: “Ruri ke go botša lehono, o tla ba le nna Paradeiseng.”—Luka 23:39-43.
Na Jesu o be a holofetša monna yo gore o tla ya legodimong? Aowa. Monna yo o be a sa “tswalwa gape” ka meetse le moya, e lego senyakwa sa pele sa go tsena Mmušong wa magodimo. (Johane 3:3-6) Go e na le moo, Jesu o be a holofetša monna yoo gore o tla phela gape Paradeiseng. Ka ge e be e le Mojuda, monna yo o swanetše go ba a be a tlwaelane le go phela Paradeiseng—serapeng sa Edene—seo se hlaloswago pukung ya pele ya Beibele. (Genesi 2:8) Kholofetšo ya Jesu e neile monna yo kholofelo ya go tsošetšwa Paradeiseng yeo e tlago go tsošološwa lefaseng.
Ge e le gabotse, Beibele e holofetša “tsogo ya ba lokilego gotee le ba sa lokago.” (Ditiro 24:15) “Ba sa lokago” ke bao ba bego ba sa phele ka melao ya Modimo ya go loka ka ge ba be ba sa tsebe thato ya Modimo. Jesu o tla tsoša sesenyi sa go se loke seo se boletšego le yena, gotee le ba dimilione goba mohlomongwe ba dibilione bao ba hwilego ba sa tsebe Modimo. Ke moka, lefaseng la Paradeise, ba tla rutwa melao ya Modimo gomme ba tla newa sebaka sa go bontšha gore ba rata Modimo ka go kwa ditaelo tša gagwe.
Ge ba sa lokago ba tsošwa, na ba tla ahlolwa go ya ka ditiro tša bona tša nako e fetilego? Aowa. Baroma 6:7 e re: “Yo a hwilego o hunologile sebeng sa gagwe.” Ba sa lokago ba tla be ba lefeletše dibe tša bona ka go hwa. Ka gona, ba tla ahlolwa go ya ka seo ba se dirago ka morago ga tsogo ya bona, e sego go ya ka mediro ya bona ya pele ba ehwa. Ba tla holega bjang?
Ka morago ga tsogo, ba sa lokago ba tla ba le sebaka sa go ithuta melao ya Modimo, yeo e tlago go utollwa ge go bulwa mangwalo a go phuthwa a seswantšhetšo. Ke ka nako yeo moo ba tlago go ahlolwa ‘go ya ka mediro ya bona,’ go bona ge e ba ba tla kwa melao ya Modimo goba aowa. (Kutollo 20:12, 13) Go bontši bja bao ba sa lokago, se e tla ba e se sebaka sa bobedi, eupša e tla ba e le sebaka sa bona sa pele sa kgonthe sa gore ba hwetše bophelo bjo bo sa felego mo lefaseng ka go ithuta le go dira thato ya Modimo.
Thuto ye ya Beibele e thušitše ba bantši go ba le tumelo gape go Modimo. Yeong Sug e bile yo mongwe wa batho ba bjalo. O godišitšwe e le Mokatholika yoo a ineetšego. Ditho tša lapa labo e be e le baruti. Ka ge a be a rata go ba moitlami wa mosadi, o ile a ya go dula moo go dulago basadi ba baitlami. Ka morago, o ile a tlogela ka ge a be a nyamišitšwe ke seo a se bonego moo. Go feta moo, o be a sa kgone go kwešiša thuto ya mollo wa dihele ka baka la gore o be a nagana gore go tlaiša batho mollong wa dihele ga go bontšhe toka goba lerato.
Ke moka, Hlatse ya Jehofa e ile ya bontšha Yeong Sug mantšu a a tšwago ka Beibeleng: “Bao ba phelago ba a tseba gore ba tlo hwa; eupša ge e le bahu ga ba tsebe selo le gatee.” (Mmoledi 9:5) Hlatse yeo e mo thušitše go bona gore bagologolo ba gabo ga ba tlaišwe mollong wa dihele. Go e na le moo, ba robetše lehung, ba emetše tsogo.
Ka ge a tseba gore batho ba bantši ga se ba ka ba kwa therešo e tšwago Beibeleng, Yeong Sug o ile a tšeela godimo mantšu a Jesu ao a hwetšwago go Mateo 24:14 a rego: “Ditaba tše tše dibotse tša Mmušo di tla bolelwa lefaseng ka moka gore e be bohlatse go ditšhaba tšohle, ke moka bofelo bo tla tla.” Ga bjale o bolela ditaba tše dibotse le go botša ba bangwe ka kholofelo ya gagwe e kgahlišago yeo e theilwego Beibeleng.
Beibele e re botša gore: “Modimo ga a bebe sefahlego, eupša setšhabeng se sengwe le se sengwe motho yo a mmoifago gomme a dira se se lokilego o a amogelega go yena.” (Ditiro 10:34, 35) Ye ke yona toka yeo ka moka re ka e letelago go Modimo, yoo ‘a ratago toko le toka.’—Psalme 33:5.
“THEREŠO ke eng?” Ye ke potšišo yeo Pontio Pilato, mmuši wa Moroma wa Judea wa lekgolong la pele la nywaga, a ilego a e botšiša Jesu yo a bego a sekišwa ke mmuši yoo. (Johane 18:38) Ke therešo gore ge e le gabotse Pilato o be a sa nyake therešo. Go e na le moo, potšišo ya gagwe e be e bontšha go belaela goba go ba le lenyatšo. Go bonagala Pilato a be a lebelela therešo e le selo seo motho a ka ikgethelago sona goba a ilego a se rutwa gore a se dumele; go be go se na tsela yeo ge e le gabotse motho a ka tsebago therešo ka yona. Batho ba bantši lehono ba nagana ka tsela e bjalo.
Badumedi ba lekgolong la bo-16 la nywaga ba kua Yuropa ba ile ba lebeletšana le boemo bjo thata mabapi le seo ba swanetšego go se dumela e le therešo. Ka ge ba godišitšwe ba dumela gore mopapa o neilwe matla ka moka le gore o phagametše dithuto tše dingwe tša kereke, ba ile ba lebeletšana le dikgopolo tše difsa tšeo di bakilwego ke Mpshafatšo, yeo ka nako yeo e bego e apareditše kua Yuropa. Ba be ba swanetše go dumela eng? Ba be ba tla tseba therešo bjang?
Nakong yeo, gare ga batho ba bangwe ba bantši go be go na le banna ba bararo bao ba bego ba ikemišeditše go tsoma therešo.* Ba kgonne bjang go kgethologanya therešo go maaka? Le gona ba hweditše eng? Anke re boneng.
Wolfgang Capito e be e le lesogana leo le nweletšego kudu ditumelong tša bodumedi. Ka ge Capito a be a ithutela tša bongaka, tša molao le tša thutatumelo, o ile a ba moruti wa motseng ka 1512 gomme a ba moruti wa mašole ka tlase ga mopišopomogolo wa Mainz.
Mathomong, Capito o ile a leka go fokodiša phišego ya Bampshafatši bao ba bego ba phatlalatša molaetša wo o bego o sa sepedišane le dithuto tša Katholika. Lega go le bjalo, go se go ye kae, Capito o ile a thoma go thekga mpshafatšo. O ile a dira’ng? Radihistori e lego James M. Kittelson o ngwala gore ge Capito a be a rutwa dithuto tše di fapafapanego, o be a dumela gore “mothopo o kaonekaone woo ba bego ba ka hlahloba seo ba se bolelago e be e le Beibele, ke yona feela yeo e nago le therešo.” Ka go re’alo, Capito o ile a phetha ka gore dithuto tša kereke tša gore senkgwa le beine di fetoga mmele le madi a kgonthe a Jesu le go rapela bakgethwa di be di sa thewa Mangwalong. (Bona lepokisi le le rego: “Bona ge e ba Dilo tše di be di le Bjalo.”) Ge a be a tlogela maemo a gagwe a phagamego a go ba ka tlase ga mopišopomogolo ka 1523, Capito o ile a hudugela motseng wa Strasbourg, e lego lefelo leo mpshafatšo ya bodumedi e bego e tsemile medu ka nako yeo.
Legae la Capito kua Strasbourg le ile la fetoga lefelo leo go kopanago batho bao ba sa dumelelanego ka ditaba tša bodumedi e bile ga go pelaelo gore ditaba tše dintši tša bodumedi le dithuto tše dingwe tša Beibele di be di ahlaahlwa moo. Le ge Bampshafatši ba bangwe ba be ba sa dutše ba thekga thuto ya Boraro Botee, puku ya The Radical Reformation e re dingwalwa tša Capito “di be di sa bolele ka thuto ya Boraro Botee.” Ka baka la’ng? Ka gobane Capito o be a kgahlilwe kudu ke tsela yeo rathutatumelo wa Mosepanishi e lego Michael Servetus a bego a diriša ditemana tša Beibele go ganetša thuto ya Boraro Botee.*
Go latola thuto ya Boraro Botee go be go ka ba le mafelelo a sa kgahlišego, ka gona Capito o be a le šedi go bolela maikwelo a gagwe phatlalatša. Lega go le bjalo, dingwalwa tša gagwe di bontšha gore a ka ba a ile a belaela thuto ya Boraro Botee ka sephiring le pele a ka kopana le Servetus. Ka morago, moruti yo mongwe wa Katholika o ngwadile gore Capito le badirišani ba gagwe ba ile ba “tšwela pele ba boledišana ka taba ye ka sephiring, go se na setho se sengwe sa kereke—ba bolela le ka dithuto tše dingwe tša bodumedi; [gomme] ba gana ye ya Boraro Botee bjo Bokgethwakgethwa.” Ngwagakgolo ka morago, Capito e be e le wa mathomothomo go bangwadi ba tsebjago bao ba bego ba ganetša Boraro Botee.
Capito o be a dumela gore Beibele ke mothopo wa therešo. O itše: “Anke Beibele le molao wa Kriste di dule di na le matla go feta thutatumelo.” Go ya ka Dr. Kittelson, Capito “o gateletše gore sebaki se segolo sa go palelwa ga diithuti tša thutatumelo e be e le ka baka la go hlokomologa ga tšona Mangwalo.”
Martin Cellarius (yoo gape a tsebjago e le Martin Borrhaus), e lego lesogana leo le bego le dula le Capito ka 1526, le yena o be a na le kganyogo ye e tšwago pelong ya go ithuta therešo go tšwa Lentšung la Modimo.
Cellarius o belegwe ka 1499, e be e le morutwana yo mafolofolo wa thutatumelo le filosofi. O ile a amogela mošomo wa go ruta kua Wittenberg, Jeremane. Ka ge Mpshafatšo e be e thekgwa kudu kua Wittenberg, gateetee Cellarius o ile a tlwaelana le Martin Luther le ba bangwe bao ba bego ba nyaka gore go mpshafatšwe dithuto tša kereke. Cellarius o be a ka kgethologanya bjang seo e fo bago dikgopolo tša batho therešong ya Mangwalo?
Go ya ka puku ya Teaching the Reformation, Cellarius o be a dumela gore kwešišo ya kgonthe e be e tlišwa “ke go bala Mangwalo ka mafolofolo, go dula o bapiša Mangwalo ka bowona le ka thapelo yeo e sepedišanago le boitsholo.” Cellarius o ile a hwetša’ng ge a be a hlahloba Beibele?
Ka July 1527, Cellarius o ile a ngwala seo a se hweditšego ka pukung yeo e bitšwago On the Works of God. O ngwadile gore ditirelo tša kereke tše bjalo ka gore senkgwa le beine di fetoga mmele le madi a kgonthe a Jesu, di be di fo ba di swantšhetša selo se itšego. Go ya ka Moprofesara Robin Barnes, puku ya Cellarius e ile ya ba ya “bolela ka tlhathollo ya diporofeto tša mangwalo tša nakong e tlago moo tshenyego le tlaišego di bego di tla latelwa ke go tsošološwa ga legohle le go phethagatšwa ga diporofeto tšeo.”—2 Petro 3:10-13.
Seo se lemogegago ke mantšu a makopana ao a boletšwego ke Cellarius mabapi le semelo sa Jesu Kriste. Gaešita le ge a sa ka a ganetša thuto ya Boraro Botee ka go lebanya, Cellarius o bontšhitše phapano magareng ga “Tate wa Legodimong” le “Morwa wa gagwe Jesu Kriste,” le gona o ile a ngwala gore Jesu e be e le yo mongwe wa medimo e mentši le barwa ba Modimo ramatlaohle.—Johane 10:34, 35.
Pukung ya gagwe ya Antitrinitarian Biography (ya 1850), Robert Wallace o ngwadile gore dingwalwa tša Cellarius di be di sa latele thuto ya Boraro Botee ya bo-orthodox yeo e bego e tlwaelegile lekgolong la bo-16 la nywaga.* Ka go re’alo, diithuti tše mmalwa di phethile ka gore Cellarius o swanetše go ba a be a ganetšana le thuto ya Boraro Botee. O hlalositšwe e le se sengwe sa didirišwa tša Modimo “go nweletšeng tsebo ya Modimo wa therešo le Kriste.”
Mo e ka bago ka 1527, Wittenberg e ile ya ba legae la rathutatumelo Johannes Campanus, yo a bego a lebelelwa e le seithuti se segologolo sa mehleng ya gagwe. Gaešita le ge Campanus a be a dula moo mpshafatšo ya bodumedi e bego e direga gona, o be a sa rate dithuto tša Martin Luther. Ka baka la’ng?
Campanus o be a sa thekge thuto ya gore senkgwa le beine di fetoga mmele le madi a kgonthe a Kriste le thuto ya gore senkgwa le beine di tšwela pele di le gotee le mmele wa Kriste.* Go ya ka mongwadi André Séguenny, Campanus o be a dumela gore “Senkgwa se tla dula e le senkgwa, eupša ka ge e le tirelo, se emela nama ya Kriste.” Lekgotleng la Marburg ka 1529 moo go bego go na le seboka seo se bego se ahlaahla dipotšišo tšona tše, Campanus ga se a dumelelwa gore a bolele seo a ithutilego sona Mangwalong. Ka morago ga moo, o ile a hlanogelwa ke Bampshafatšigotee le yena kua Wittenberg.
Bampshafatši ba be ba galefišitšwe kudu ke ge Campanus a be a dumela gore Tate, Morwa le moya o mokgethwa ga se selo setee. Pukung ya gagwe ya 1532 ya Restitution, Campanus o ile a ruta gore Jesu le Tatagwe ke batho ba babedi bao ba sa swanego. O hlalositše gore Tate le Morwa ke “batee,” go fo swana le ge go thwe monna le mosadi ke “nama e tee”—ke batee, gaešita le ge e le batho ba babedi. (Johane 10:30; Mateo 19:5) Campanus o ile a lemoga gore Mangwalo a diriša papišo e swanago go bontšha gore Tate o laola Morwa: “Hlogo ya mosadi yona ke monna; hlogo ya Kriste yona ke Modimo.”—1 Bakorinthe 11:3.
Go thwe’ng ka moya o mokgethwa? Le tabeng ye, Campanus o ile a lebelela ka Beibeleng, a ngwala gore: “Ga go na mo Mangwalo a thekgago taba ya gore Moya o Mokgethwa ke motho wa boraro . . . Moya wa Modimo o tšewa e le matla ao a a dirišago go laola dilo, ka kgopolo ya gore Modimo o rulaganya le go phetha dilo ka moka a diriša matla a gagwe a moya.”—Genesi 1:2.
Luther o ile a bitša Campanus gore ke morogaki le lenaba la Morwa wa Modimo. Mompshafatši yo mongwe o ile a nyaka gore Campanus a bolawe. Lega go le bjalo, Campanus o be a sa boife. Go ya ka The Radical Reformation, “Campanus o be a kgodišegile gore go se kwešiše seo Beibele le baapostola ba se dumelago mabapi le bohlogo bja Modimo le bja monna, go ile gwa dira gore Kereke e we.”
Campanus o be a sa ikemišetša go rulaganya sehlopha sa bodumedi. Maiteko a gagwe a go tsoma therešo “gare ga dihlotswana le bahlanogi ka moka” a ile a folotša. Ka gona o ile a holofela gore Kereke ya Katholika, ka go diriša tsošološo, e be e tla bušetša thuto ya kgonthe ya Bokriste. Lega go le bjalo, balaodi ba Katholika ba ile ba feleletša ba golegile Campanus, gomme a ka ba a ile fetša nywaga ya ka godimo ga e 20 a le kgolegong. Boradihistori ba nagana gore o hwile mo e ka bago ka 1575.
Go ithuta Beibele ka mafolofolo go thušitše Capito, Cellarius, Campanus le ba bangwe gore ba kgetholle therešo go maaka. Le ge e se diphetho ka moka tšeo di fihleletšwego ke batsomi ba ba therešo tšeo di bego di dumelelana ka botlalo le Beibele, banna ba ka boikokobetšo ba ile ba hlahloba Mangwalo gomme ba tšeela godimo therešo yeo ba bego ba ithuta yona.
Moapostola Paulo o kgothaleditše Bakristegotee le yena gore: “Kgonthišetšang dilo tšohle; kgomarelang se sebotse.” (1 Bathesalonika 5:21) Dihlatse tša Jehofa di gatišitše puku e nago le sehlogo se swanetšego se se rego Ke Eng Seo ge e le Gabotse Beibele e se Rutago? gore di go thuše go tsoma therešo. Ge o nyaka go ikhweletša kopi ya mahala ya puku ye, hle bona letlakala 16 la makasine wo goba o etele Wepesaete ya rena ya jw.org/nso.
^ ser. 4 Bona lepokisi le rego: “Lesang di Xolê xa Mmôxô, xo bê xo tlê Punô,” go letlakala 44 la puku ya Dihlatse tša Jehofa—Bagoeledi ba Mmušo wa Modimo, yeo e gatišitšwego ke Dihlatse tša Jehofa.
^ ser. 8 Bona sehlogo se se rego: “Michael Servetus—A Solitary Quest for the Truth,” seo se lego tokollong ya Phafoga! (ya Seisemane) ya May 2006 yeo e gatišitšwego ke Dihlatse tša Jehofa.
^ ser. 17 Mabapi le go diriša ga Cellarius lentšu “modimo” ge a šupa go Kriste, puku yeo e re: “Le ngwalwa e le deus, e sego Deus, ye ya mafelelo e hlaola feela Modimo yo a Phagamego.”
^ ser. 20 Ke Luther a tlilego le thuto ya gore senkgwa le beine di tšwela pele di le gotee le mmele wa Kriste Selalelong sa Morena.
Polanete ya rena e hlametšwe gore go be le bophelo go yona. E na le meetse a mantši, ao a lego bohlokwa gore re phele. Go sekama ga lefase ge le dikologa go loketše go thibela mawatle gore a se kgahle goba go bela. Le gona moya wa sebakabakeng le matlakgogedi a lefase a le šireletša phišong e kotsi. Go tswalana ga dimela le diphoofolo mo lefaseng go tloga go makatša. Ka baka leo, batho ba bantši ba phethile ka gore polanete ya rena e hlamilwe ka morero—Bala Jesaya 45:18.
Eupša o ka ipotšiša gore: ‘Na tlaišego le go hloka toka ke karolo ya morero woo?’—Bala Doiteronomio 32:4, 5.
Lefase le be le bopetšwe gore e be legae leo le thabelwago ke batho bao ba hlomphanago le go rata Mmopi wa bona. Ka go re’alo, morero ka batho o feta wa dimela goba diphoofolo. Re ka kwešiša seo Mmopi wa rena a lego sona gomme ra hlompha le go ekiša lerato le toka ya gagwe.—Bala Mmoledi 12:13; Mika 6:8.
Mmopi wa rena o kgona go phethagatša dilo ka moka tšeo a di rerago. Ka gona re ka kgonthišega gore o tla fediša tlaišego le go hloka toka gomme a dira gore polanete ya rena e be legae le le phethagetšego la batho.—Bala Psalme 37:11, 29; Jesaya 55:11.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
^ ***jv letl. 44 Go Tsebatša Maboo a Morena (1870-1914)***
“Lesang di Xolê xa Mmôxô, xo bê xo tlê Punô”
Go diregile’ng ka Bokriste bja therešo ka morago ga lekgolo la pele la nywaga? Seswantšhong, Jesu o be a ile a lemoša gore Diabolo o be a tla bjala “mefoka,” e lego Bakriste ba mankekišane gare ga “peu e botse,” Bakriste ba therešo, e lego “bana [“barwa,” “NW”] ba mmušô.” Bobedi bja tšona di be di tla gola gotee go fihlela nakong ya “punô,” e lego “bofêlô bya lebaka leno.” (Mat. 13:24-30, 36-43) Nakong ya bohlanogi bjo bogolo bjo bo tšweletšego ka morago ga lehu la baapostola, “mefoka” e ile ya aparetša ka nywaga e mentši.
Eupja go thwe’ng ka “peu e botse”? Ke bomang bao ba bego ba le gare ga “bana ba mmušô” nakong ya bohlanogi bja nywaga-kgolo? Re ka se ke ra bolela ka go kgonthišega. Mefoka ya kgonthe ya seswantšho sa Jesu ka kakaretšo e lebelelwa e le mofoka o bago le maledu, wo o bego o swana kudu-kudu le korong go fihlela ge e gotše, e lego nakong yeo e ka kgethollwago gabonolo go korong ka dipeu tša yona tše dinyenyane tše diso. Ka mo go swanago, ke feela nakong ya “punô” mo go bego go ka hlaolwa gabotse Bakriste ba mankekišane le “bana [ba therešo] ba mmušô.” Lega go le bjalo, Jesu o itše: “Lesang di xolê xa mmôxô, xo bê xo tlê punô.” Ka gona, Bokriste bja therešo ga se bja ka bja fedišwa ka mo go feletšego.
Nywaga-kgolong ka moka ka mehla go be go e-na le barati ba therešo. Go bolela ba sego kae feela: John Wycliffe (mo e ka bago ka 1330-1384) le William Tyndale (mo e ka bago ka 1494-1536) ba ile ba tšwetša pele modiro wa go fetolela Beibele gaešita lege ba be ba beile maphelo a bona goba tokologo ya bona kotsing. Wolfgang Fabricius Capito (1478-1541), Martin Cellarius (1499-1564), Johannes Campanus (mo e ka bago ka 1500-1575) le Thomas Emlyn (1663-mo e ka bago ka 1741) ba ile ba amogela Beibele e le Lentšu la Modimo gomme ba gana Boraro botee. Henry Grew (1781-1862) le George Storrs (1796-1879) ga se feela gore ba ile ba amogela Beibele le go gana Boraro botee eupja gape ba ile ba bontšha tebogo bakeng sa sehlabelo sa Kriste sa topollo.
Gaešita lege re ka se ke ra hlaola lege e le mang wa batho ba bjalo ka kgodišego e le “peu e botse” ya seswantšho ya Jesu, ruri “Morêna o tseba ba xaxwe.”—2 Tim. 2:19.
^ ***bh matl. 27-36 Morero wa Modimo ka Lefase ke Ofe?***
Kgaolo ya Boraro
Morero wa Modimo ka Lefase ke Ofe?
Morero wa Modimo ka batho ke ofe?
Modimo o ile a hlohlwa bjang?
Bophelo lefaseng bo tlo ba bjang nakong e tlago?
MORERO wa Modimo ka lefase ke o kgahlišago e le ruri. Jehofa o nyaka gore lefase le tlale ka batho ba ba thabilego e bile ba phetše gabotse. Beibele e re “Modimo a dira thšemo ya Edene” gomme “a mediša dihlare tšohle tše di kxahlišaxo xe di bônwa, tše bose xe di lewa.” Ka morago Modimo a bopa monna wa pele le mosadi, Adama le Efa, A ba bea legaeng leo le lebotse gomme a ba botša gore: “Tswalang Le atê, tlalang lefase, Le le fenyê.” (Genesi 1:28; 2:8, 9, 15) Ka gona e be e le morero wa Modimo gore batho ba be le bana, ba katološe mellwane ya legae leo la paradeise go phatlalala le lefase gomme ba hlokomele diphoofolo.
2 Na o nagana gore morero wa Jehofa Modimo wa gore batho ba phele lefaseng la paradeise o tla ka wa phethagala? Modimo o re: “Ke boletše; ke tlo di tliša.” (Jesaya 46:9-11; 55:11) Ee, seo Modimo a se rerilego o tlo se dira e le ka kgonthe! O re ‘ga se a bopa lefase gore e be la lefela,’ eupša ‘o le diretše go dulwa ke batho.’ (Jesaya 45:18) Ke batho ba mohuta mang bao Modimo a bego a nyaka gore ba phele mo lefaseng? Le gona o be a nyaka gore ba phele moo ka nako e kaaka’ng? Beibele e araba ka gore: “Baloki e ba beng ba naxa, ba dula mo xo yôna ka mehla le ka mehla.” (Mongwalo o sekamego ke wa rena.)—Psalme 37:29; Kutollo 21:3,4.
3 Go molaleng gore se ga se sa tšwa se direga. Batho ga bjale ba a babja gomme ba a hwa; e bile ba a lwa le go bolayana bona seng. Go na le phošo e diregilego. Lega go le bjalo, ruri Modimo ga se a ka a rera gore lefase le be ka tsela ye re le bonago le le ka yona lehono! Go diregile’ng? Ke ka baka la’ng morero wa Modimo o sa phethagala? Ga go na puku ya histori ye e ngwadilwego ke motho yeo e ka re botšago seo ka gobane bothata bo thomile legodimong.
MATHOMO A LENABA
4 Puku ya pele ya Beibele e bolela ka moganetši wa Modimo yo a ilego a iponagatša tšhemong ya Edene. Moganetši o hlaloswa e le “noga,” eupša e be e se phoofolo feela. Puku ya mafelelo ya Beibele e mo hlalosa e le ‘yo a bitšwago Diabolo le Sathane, yo a timetšago lefase ka moka le go agilwego go lona.’ E bile o bitšwa “noga ya kgale.” (Genesi 3:1; Kutollo 12:9) Morongwa yo yo matla goba sebopiwa sa moya seo se sa bonagalego, o ile a diriša noga go bolela le Efa, go swana le ge motho yo a nago le bokgoni a ka dira gore go bonagale eka lentšu la gagwe le tšwa go popi ye e lego kgaufsi le yena. Ga go pelaelo gore motho yoo wa moya o be a le gona ge Modimo a lokišetša lefase gore le dulwe ke batho.—Jobo 38:4, 7.
5 Lega go le bjalo, ka ge dibopiwa ka moka tša Jehofa di phethagetše, ke mang a dirilego “Diabolo” yo, yena “Sathane”? Ge e bewa ka tsela e bonolo, yo mongwe wa barwa ba matla ba Modimo ba moya o ile a iphetoša Diabolo. Se se ile sa kgonega bjang? Re swanetše go lemoga gore lehono motho yoo pele a kilego a itshwara gabotse e bile a botega a ka ba lehodu. Seo se direga bjang? Motho a ka dumelela kganyogo e fošagetšego gore e gole ka pelong ya gagwe. Ge e ba a dula a nagana ka yona, kganyogo yeo e fošagetšego e ka ba e matla kudu. Ka baka leo, ge sebaka se bulega, a ka dira ka go dumelelana le kganyogo e mpe yeo a bego a dutše a nagana ka yona.—Jakobo 1:13-15.
6 Se se diregile tabeng ya Sathane Diabolo. Go bonagala a kwele ge Modimo a botša Adama le Efa gore ba be le bana gomme ba tlatše lefase ka bana ba bona. (Genesi 1:27, 28) Go bonagala Sathane a ile a nagana gore: ‘Batho ba ka moka ba ka rapela nna go e na le Modimo!’ Ka gona kganyogo e fošagetšego e ile ya gola ka pelong ya gagwe. Mafelelong o ile a gata mogato wa gore a fore Efa ka go mmotša maaka ka Modimo. (Genesi 3:1-5) Ka gona o ile a ba “Diabolo,” e lego seo se bolelago gore “Mothomeletši.” Ka nako e swanago, o ile a ba “Sathane” e lego seo se bolelago gore “Moganetši.”
7 Ka go diriša maaka le boradia, Sathane Diabolo o ile a dira gore Adama le Efa ba se kwe Modimo. (Genesi 2:17; 3:6) Ka baka leo, mafelelong ba ile ba hwa, bjalo ka ge Modimo a ile a bolela gore ba tla hwa ge e ba ba ka se kwe. (Genesi 3:17-19) Ka ge Adama a ile a ba yo a sa phethagalago ka morago ga go dira sebe, bana ba gagwe ka moka ba ile ba abelwa sebe sa gagwe. (Ba-Roma 5:12) Boemo bjo bo ka swantšhwa le pane yeo e dirišetšwago go paka borotho. Ge e ba pane e e-na le sekoti mo go yona, go direga’ng ka lofo e nngwe le e nngwe ya borotho yeo e dirilwego ka pane yeo? Lofo e nngwe le e nngwe e ba le sekoti goba go se phethagale go yona. Ka mo go swanago, motho yo mongwe le yo mongwe o abetšwe seo re ka rego ke sekoti sa go se phethagale go tšwa go Adama. Ke ka baka leo batho ka moka ba tšofalago le go hwa.—Ba-Roma 3:23.
8 Ge Sathane a be a dira gore Adama le Efa ba dire sebe malebana le Modimo, ge e le gabotse o be a etile borabele pele. O be a hlohla tsela ya Jehofa ya go buša. Ge e le gabotse, Sathane o be a re: ‘Modimo ke mmuši yo mobe. O bolela maaka e bile o tima bahlanka ba gagwe dilo tše dibotse. Ga go nyakege gore batho ba bušwe ke Modimo. Ba ka itirela phetho mabapi le seo e lego se sebotse le seo e lego se sebe. E bile ba tla phela gakaone ge ba bušwa ke nna.’ Modimo o be a tla swaragana bjang le tlhohlo e bjalo ya thogako? Ba bangwe ba nagana gore Modimo ge e le gabotse nkabe a ile a bolaya marabele. Eupša na seo se ka be se ile sa araba tlhohlo ya Sathane? Na se ka be se ile sa hlatsela gore tsela ya Modimo ya go buša e lokile?
9 Maikwelo a phethagetšego a Jehofa a toka a ile a se mo dumelele gore a bolaye marabele le semeetseng. O ile a phetha ka gore go be go nyakega nako gore go arabje tlhohlo ya Sathane ka tsela e kgotsofatšago le go hlatsela gore Diabolo ke moaketši. Ka gona Modimo o ile a phetha ka gore o tla dumelela batho gore ba ipuše ka nako e itšego ka tlase ga tutuetšo ya Sathane. Taba ya lebaka leo ka lona Jehofa a ilego a dira seo le lebaka leo a ilego a dumelela gore go fete nako e ntši gakaakaa pele a rarolla dikgang tše e tla ahla-ahlwa go Kgaolo 11 ya puku ye. Lega go le bjalo, ga bjale re swanetše go nagana ka se: Na Adama le Efa ba be ba swanetše go dumela Sathane, yo le ka mohla a sa kago a ba direla selo le ge e le sefe se sebotse? Na go be go swanetše gore ba dumele gore Jehofa yo a ilego a ba nea dilo ka moka tšeo ba bego ba e-na le tšona ke moaketši yo šoro? Ke’ng seo nkabego o ile wa se dira?
10 Ke mo gobotse go nagana ka dipotšišo tše ka gobane yo mongwe le yo mongwe wa rena o lebeletšane le dikgang tše di swanago lehono. Ee, o na le sebaka sa gore o thekge lehlakore la Jehofa e le go araba tlhohlo ya Sathane. O ka amogela Jehofa e le Mmuši wa gago le go thuša go bontšha gore Sathane ke moaketši. (Psalme 73:28; Diema 27:11) Ka manyami, ke ba sego kae feela gare ga batho ba dimilione tše dikete lefaseng le bao ba dirago kgetho e bjalo. Se se rotoša potšišo e bohlokwa e rego, Na Beibele ge e le gabotse e ruta gore Sathane o buša lefasele?
KE MANG YO A BUšAGO LEFASELE?
11 Jesu le ka mohla ga se a ka a belaela gore Sathane ke yena mmuši wa lefase le. Ka tsela e itšego ya mohlolo, Sathane ka nako e nngwe o ile a bontšha Jesu “mebušo ka moka ya lefase le letago la yona.” Ke moka Sathane a holofetša Jesu gore: “Dilo tše ka moka ke tla go nea tšona ge o ka wela fase wa ntirela tiro ya borapedi.” (Mateo 4:8, 9; Luka 4:5, 6) Nagana ka se. Na mpho yeo nkabe e bile teko go Jesu ge e ba Sathane e be e se mmuši wa mebušo ye? Jesu ga se a ka a gana gore mebušo ye ka moka ya lefase ke ya Sathane. Ruri Jesu nkabe a ile a dira seo ge e ba Sathane e be e se yena a laolago mebušoye.
12 Ee, Jehofa ke Modimo yo Matla-ohle, Mmopi wa legohle le le makatšago. (Kutollo 4:11) Lega go le bjalo, ga go na moo Beibele e bolelago gore Jehofa Modimo goba Jesu Kriste ke mmuši wa lefase le. Ge e le gabotse, Jesu o ile a bolela ka go lebanya ka Sathane gore ke “mmuši wa lefase le.” (Johane 12:31; 14:30; 16:11) E bile Beibele e bolela ka Sathane Diabolo e le “modimo wa tshepedišo ye ya dilo.” (2 Ba-Korinthe 4:3, 4) Ge e le mabapi le moganetši yo, goba Sathane, moapostola wa Mokriste Johane o ile a ngwala gore: “Lefase ka moka le rapaletše matleng a yo kgopo.”—1Johane 5:19.
KAMOO LEFASE LA SATHANE LE TLAGO GO FEDIšWA
13 Ngwaga o mongwe le o mongwe ge o feta, lefase e ba le kotsi kudu le go feta. Le tletše ka madira a ntwa, bo-radipolitiki ba sa botegego, baetapele ba nago le boikaketši ba bodumedi le disenyi tše di retetšego. Ga go kgonege go mpshafatša lefase ka moka. Beibele e utolla gore nako e kgaufsi yeo ka yona Modimo a tlago go fediša lefase le kgopo nakong ya ntwa ya gagwe ya Haramagedone. Lona le tla tšeelwa legato ke lefase le lefsa la go loka.—Kutollo 16:14-16.
14 Jehofa Modimo o kgethile Jesu Kriste gore e be Mmuši wa Mmušo, goba pušo ya Gagwe ya legodimong. Nakong e fetilego, Beibele e ile ya bolela e sa le pele gore: “Re tswaletšwe ngwana, re neilwe morwa, yo pušô e lexo lexetleng la xaxwe. Leina la xaxwe ké: . . . Kxoši ya kaxišô. Mmušô wó ké wa kênêlô, wa khutšô ye e sa felexo.” (Jesaya 9:5, 6) Ge e le mabapi le mmušo wo, Jesu o ile a ruta balatedi ba gagwe go rapela ka gore: “Mmušo wa gago a o tle. Thato ya gago a e direge le mo lefaseng bjalo ka ge e direga legodimong.” (Mateo 6:10) Go etša ge re tla bona ka morago pukung ye, Mmušo wa Modimo kgaufsinyane o tla fediša mebušo ka moka ya lefase, gomme wona ka bowona o tla tšeela yeo ka moka legato. (Daniele 2:44) Ke moka Mmušo wa Modimo o tla tliša lefase la paradeise.
LEFASE LE LEFSA LE KGAUFSI!
15 Beibele e re kgonthišetša gore: “Go na le magodimo a mafsa le lefase le lefsa tše re di letetšego go ya ka kholofetšo ya gagwe, gomme toko e tla aga go tšona.” (2 Petro 3:13; Jesaya 65:17) Ka dinako tše dingwe ge Beibele e bolela ka “lefase” e bolela ka batho bao ba phelago lefaseng. (Genesi 11:1) Ka gona “lefase le lefsa” la go loka ke lekoko la batho leo le amogelwago ke Modimo.
16 Jesu o holofeditše gore lefaseng le lefsa le le tlago, bao ba amogelwago ke Modimo ba tla hwetša mpho ya “bophelo bjo bo sa felego.” (Mareka 10:30) Hle phetla Beibele ya gago go Johane 3:16 le 17:3, gomme o bale seo Jesu a boletšego gore re swanetše go se dira e le gore re hwetše bophelo bjo bo sa felego. Ga bjale, ela hloko go tšwa Beibeleng ditšhegofatšo tšeo di tlago go thabelwa ke bao ba swanelwago ke mpho yeo e kgahlišago ye e tšwago go Modimo Paradeiseng e tlago ya lefaseng.
17 Bobe, ntwa, bosenyi le bošoro di tla be di fetile. “E mobe ó tlo ba a ile . . . Ba bolêta e tlo ba bôná beng ba naxa.” (Psalme 37:10, 11) Khutšo e tla ba gona ka gobane ‘Modimo o tla fediša dintwa go fihla magomong a lefase.’ (Psalme 46:9; Jesaya 2:4) Ka nako yeo ‘moloki o tlo taga, gomme khutšo e gole e e-ya le dikgwedi di sa kgaotše go balama’—gomme seo se bolela gore ka mo go sa felego!—Psalme 72:7.
18 Barapedi ba Jehofa ba tla phela ka polokego. Ge feela ba-Isiraele ba mehleng ya Beibele ba be ba e-kwa Modimo, ba be ba phela ka polokego. (Lefitiko 25:18, 19) E tla ba mo go kgahlišago gakaakang go thabela polokego e swanago Paradeiseng!—Jesaya 32:18; Mika 4:4.
19 Go hlaela ga dijo go ka se be gona. Mopsalme o opetše ka gore: “Xo tlo ba le mohora wa mabêlêʼ mo naxeng; ’phoxong tša thaba meré ya dienywa e tlo xwaša.” (Psalme 72:16) Jehofa Modimo o tla šegofatša baloki ba gagwe, gomme “lefase le [tla ntšha] dikenyô tša lôna.”—Psalme 67:6.
20 Lefase ka moka le tla fetoga paradeise. Magae a mafsa a kgahlišago gotee le dirapa di tla hlongwa nageng yeo pele e bego e sentšwe ke batho ba nago le sebe. (Jesaya 65:21-24; Kutollo 11:18) Ge nako e dutše e feta, dikarolo tša lefase tšeo di bego di šetše di le ka tlase ga taolo di tla katološwa go fihlela ge lefase ka moka e le le lebotse e bile le tšweletša dienywa go swana le tšhemo ya Edene. E bile Modimo a ka se ke a palelwa ke go ‘khupurolla seatla sa gagwe gomme a kgotsofatša kganyogo ya dilo ka moka tše di phelago.’—Psalme 145:16.
21 Khutšo e tla ba gona gare ga batho le diphoofolo. Diphoofolo tša naga le tša ka gae di tla ja gotee. Gaešita le ngwana yo monyenyane a ka se boife diphoofolo tšeo ga bjale di lego kotsi.—Jesaya 11:6-9; 65:25.
22 Bolwetši bo tla hwelela. E le Mmuši wa Mmušo wa Modimo wa legodimong, Jesu o tla dira diphodišo tše dintši go feta nakong yela ya ge a be a le lefaseng. (Mateo 9:35; Mareka 1:40-42; Johane 5:5-9) Ka nako yeo “xo ka se bê le e a rexo: Ke a babya!”—Jesaya 33:24; 35:5, 6.
23 Baratiwa ba ba hwilego ba tla tsošetšwa bophelong ba e-na le kholofelo ya go se sa hwa le ka mohla. Ka moka bao ba robetšego lehung bao ba lego mogopolong wa Modimo ba tla bušetšwa bophelong. Ge e le gabotse, “go tla ba le tsogo ya ba lokilego gotee le ba sa lokago.”—Ditiro 24:15; Johane 5:28,29.
24 A bokamoso bjo bo kgahlišago gakaakang bjo bo letetšego bao ba kgethago go ithuta ka Mmopi wa rena yo Mogolo, Jehofa Modimo, gaešita le go mo hlankela! Jesu o be a bolela ka Paradeise e tlago mo lefaseng ge a be a holofetša sesenyi seo se ilego sa hwa kgaufsi le yena gore: “O tla ba le nna Paradeiseng.” (Luka 23:43) Ke gabohlokwa gore re ithute mo go oketšegilego ka Jesu Kriste, yoo ka yena ditšhegofatšo tše ka moka di tlago go kgonega.
SEO BEIBELE E SE RUTAGO
▪ Morero wa Modimo wa go dira lefase gore e be paradeise o tla phethagala.—Jesaya 45:18; 55:11.
▪ Ga bjale Sathane o buša lefase le.—Johane 12:31; 1Johane 5:19.
▪ Lefaseng le lefsa le le tlago, Modimo o tla tšhollela batho ditšhegofatšo tše dintši.—Psalme 37:10, 11,29.
[Dipotšišo tša Thuto]
1. Morero wa Modimo ka lefase ke ofe?
2. (a) Re tseba bjang gore morero wa Modimo ka lefase o tla phethagala? (b)Ke batho ba mohuta ofe bao ba tlago go phela ka mo go sa felego?
3. Ke maemo afe a nyamišago ao a lego gona lefaseng mo nakong ye, gomme se se rotoša dipotšišo dife?
4, 5.(a) Ge e le gabotse ke mang yo a ilego a bolela le Efa ka go diriša noga? (b)Motho yo pele a kilego a itshwara gabotse e bile a botega a ka ba bjang lehodu?
6. Morwa yo matla wa Modimo wa moya o ile a fetoga bjang Sathane Diabolo?
7. (a) Ke ka baka la’ng Adama le Efa ba ile ba hwa? (b) Ke ka baka la’ng bana ka moka ba Adama ba tšofala le go hwa?
8, 9.(a) Ke tlhohlo efe yeo go bonagalago Sathane a ile a e dira? (b)Ke ka baka la’ng Modimo a ile a se fediše marabele le semeetseng?
10. O ka thekga bjang lehlakore la Jehofa e le go araba tlhohlo ya Sathane?
11, 12. (a) Teko ya Jesu e utolla bjang gore Sathane ke mmuši wa lefase le? (b)Ke’ng se sengwe seo se hlatselago gore Sathane ke mmuši wa lefasele?
13. Ke ka baka la’ng lefase le lefsa le nyakega?
14. Ke mang yo Modimo a mo kgethilego gore e be Mmuši wa Mmušo wa Gagwe, gomme se se ile sa bolelwa bjang e sa le pele?
15. “Lefase le lefsa” ke’ng?
16. Ke mpho efe ya bohlokwa yeo e tšwago go Modimo ye e yago go bao a ba amogelago, gomme ke’ng seo re swanetšego go se dira gore re e hwetše?
17, 18. Re ka kgonthišega bjang gore go tla ba le khutšo le polokego kae le kae lefaseng?
19. Ke ka baka la’ng re tseba gore go tla ba le motlalo wa dijo lefaseng le lefsa la Modimo?
20. Ke ka baka la’ng re ka kgodišega gore lefase ka moka le tla fetoga paradeise?
21. Ke’ng seo se bontšhago gore khutšo e tla ba gona gare ga batho le diphoofolo?
22. Go tla direga’ng ka bolwetši?
23. Ke ka baka la’ng tsogo e tla thabiša dipelo tša rena?
24. O ikwa bjang ka go phela Paradeiseng mo lefaseng?
[Tlhaloso ya seswantšho go letlakala 30]
Ke bjang Sathane a bego a tla nea Jesu mebušo ka moka ya lefase ge e ba e be e se ya gagwe?
[Full-page picture on page 35]
nso_Latn zul_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn unk nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn tsn_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn eng_Latn