TABA YA LETLAKALA LA KA NTLE
O ka Phela Nako e Telele Gakaaka’ng?
HARRIET o hwile ka 2006, a na le nywaga e 175. Go ba gona, Harriet e be e se motho. E be e le khudu ya dihlakahlakeng tša Galapagos yeo e bego e dula serapeng sa diphoofolo sa Australia. Ge bophelo bja rena bo bapetšwa le bja khudu e bitšwago Harriet, yona e phetše nako e telele kudu. Eupša botelele bja bophelo bja yona bo be bo sa makatše ge bo bapetšwa le bja diphedi tše dingwe. Ela hloko mehlala e mengwe.
Banyakišiši ba kua Finland ba re kgopa ya diperela ya meetseng a se nago letswai e ka phela nywaga e 200.
Kgopa yeo e ikepelago santeng (kgopa ya lewatleng ya kgapetla e thata) gantši e phela nywaga e fetago e 100, e bile go ile gwa begwa gore e ka phela nywaga e fetago e 400.
Dihlare tše di fapafapanego, tše bjalo ka mophaene wa khoune ya boditsi, sehlare se segolo kudu sa sequoia le mehuta e mengwe ya mosiprese le ya sehlare sa spruce, di phela nywaga e dikete.
Eupša batho, bao ka kakaretšo ba lebelelwago e le mehuta e phagamego ya diphedi lefaseng, ba phela nywaga e 80 goba e 90 feela—le ge ka dinako tše dingwe re katana kudu go telefatša maphelo a rena!
O nagana’ng—na nywagasome e seswai goba go feta moo ke yona feela yeo re ka holofelago go e phela? Goba na go ka kgonega gore re phele nako e telele go feta yeo? Batho ba bantši ba nagana gore thutamahlale le thekinolotši ya tša kalafo e ka re thuša go phela nako e telele.
Na Thutamahlale e ka Thuša?
Thutamahlale e kgathile tema e kgolo kudu lefapheng la tša maphelo le thekinolotšing ya tša kalafo. Makasine wa Scientific American o re: “Batho ba mmalwa [kua United States] ba bolawa ke malwetši a fetelago goba mathata ao a bago gona ge motho a belega. Go hwa ga masea go fokotšegile ka tekanyo ya 75 lekgolong ga e sa le go tloga ka 1960.” Eupša thutamahlale ga se ya kgona gakaalo go telefatša bophelo bja batho. Kgatišo e nngwe ya Scientific American e re: “Le ge go fetile nywagasome e mentši go dirwa nyakišišo, botšofadi bo sa dutše bo sa kwešišege.” Lega go le bjalo, “bohlatse bo bontšha gore go tšofala go bakwa ke ge megato ya tshepedišo ya dikarolwana tša leabela tša kgolo ya motho di kgaotša go šoma ka tshwanelo.” Sehlogo seo se tšwela pele ka gore: “Ge e ba ruri botšofadi bo bakwa ke tshepedišo ya dikarolwana tša leabela, gona go a kwagala go nagana gore ka letšatši le lengwe bo ka thibelwa.”
“Le ge go fetile nywagasome e mentši go dirwa nyakišišo, botšofadi bo sa dutše bo sa kwešišege”
Ge borathutamahlale ba bangwe ba dutše ba nyakišiša dibaki tša botšofadi, go akaretša le malwetši ao a tswalanago le botšofadi, ba ile ba fetleka mekgwa ya morago bjale lefapheng la dikarolwana tša leabela leo le bitšwago epigenetics. Ge go bolelwa ka epigenetics (go laola go šoma ga dikarolwana tša leabela ntle le go fetoša tsebišo yeo e lego go tšona), go bolelwa ka’ng?
Disele tše di phelago di na le tsebišo e tšwago dikarolwaneng tša leabela, yeo e nyakegago gore go tšweletšwe disele tše difsa. Bontši bja tsebišo ye bo hwetšwa dikarolwaneng tša leabela, e lego polelwana yeo e šupago go DNA (deoxyribonucleic acid [dikarolwana tša leabela]) ka moka yeo e lego seleng. Lega go le bjalo, morago bjale, borathutamahlale ba sa tšwa go nyakišiša ka mo go tseneletšego ka dibopego tše dingwe tša seo se diregago ka gare ga sele—seo se bitšwa epigenome. Epigenetics ke nyakišišo e makatšago ya dibopego tša seo se diregago ka gare ga sele le phetogo yeo e bago gona ge go tswakwa dikhemikhale.
Dimolekule tše di bopago epigenome di fapane kgole le DNA. Le ge DNA e le bjalo ka llere la manyokenyoke, ge e le gabotse epigenome ke tshepedišo ya maswao a dikhemikhale ao a kgomaretšego go DNA. Mošomo wa epigenome ke’ng? Go etša mohlahli yo a hlahlago sehlopha sa mmino wa diletšo, epigenome e hlahla tsela yeo tsebišo ya dikarolwana tša leabela go DNA e tšweletšwago ka yona. Maswao a dimolekule a laola go šoma le go se šome ga dikarolwana tše tša leabela go ya ka seo se nyakwago ke disele le seo se diregago go di dikologa, go etša dijo, kgateletšego le diela tšeo e ka bago mpholo. Dilo tšeo di sa tšwago go utollwa tše di akaretšago epigenome di dirile gore go be le phetogo e kgolo tseleng yeo thutamahlale ya thutaphedi e lebelelwago ka gona, e lego thuto yeo e tswalanago le go laola go šoma ga dikarolwana tša leabela ntle le go fetoša tsebišo yeo e lego go tšona le malwetši a mangwe go akaretša le botšofadi.
Monyakišiši wa go šoma ga dikarolwana tša leabela ntle le go fetoša tsebišo yeo e lego go tšona e lego Nessa Carey o re: “[Go šoma ga dikarolwana tša leabela ntle le go fetoša tsebišo yeo e lego go tšona go] bonagala malwetšing a go swana le tšharakano ya monagano le bolwetši bja marapo mmogo le kankere le gore motho a dule a ekwa bohloko.” E bile “ruri go kgatha tema tabeng ya go tšofala ga motho.” Ka gona, nyakišišo yeo e dirilwego tabeng ya go šoma ga dikarolwana tša leabela ntle le go fetoša tsebišo yeo e lego go tšona e ka dira gore go hwetšwe dikalafo tšeo di ka kaonefatšago maphelo le go lwa le malwetši—go akaretša le kankere—ke moka gwa telefatšwa bophelo. Lega go le bjalo, ga bjale go sa letilwe. Carey o re: “Re sa kgomaretše mokgwa wa rena wa kgale [gore re lwantšhe botšofadi]” wa gore “eja merogo e mentši” o be “o itšhidulle kudu.”
Lega go le bjalo, ke ka baka la’ng batho ba itapiša gakaakaa gore ba telefatše bophelo? Ke ka baka la’ng re nyaka go phela ka mo go sa felego? Kuranta ya Brithania ya The Times e botšišitše gore: “Ke ka baka la’ng batho lefaseng ka bophara ba leka go hwetša mekgwa ya go phema go hwa, e ka ba ka go dumela tabeng ya go se hwe, tsogo, bophelo ka morago ga lehu goba go tswalwa gape ka mmele o mongwe?” Go etša ge re tla bona gona bjale, karabo e dira gore re bone gabotse sebaki sa kgonthe sa botšofadi.
Ke ka Baka la Eng re Nyaka go Phela ka mo go sa Felego?
Batho ba feditše nywaga e dikete ba kalokana le potšišo ye. Na go na le tlhaloso e kwagalago le e kgotsofatšago—yeo e dumelelanago le tsela yeo re bopegilego ka yona le kganyogo ya rena ya tlhago ya go nyaka go phela ka mo go sa felego? Batho ba dimilione ba ka araba ka mafolofolo ba re “ee”! Ka baka la’ng? Ka gobane ba hweditše dikarabo tše di kgotsofatšago kudu ka Beibeleng mabapi le tsela yeo motho a bopegilego ka yona.
Go tloga mathomong, Beibele e boletše phaa gore gaešita le ge batho ba swana le diphedi tše dingwe ka tsela e itšego, ge e le gabotse ba fapane kudu le tšona. Ka mohlala, go Genesi 1:27, re bala gore Modimo o bopile batho ka seswantšho sa gagwe. Ka kgopolo efe? Ka gore o re neile bokgoni bja go bontšha lerato, toka le bohlale. E bile ka ge e le Modimo yo a phelago ka mo go sa felego, o bjetše ka gare ga rena kganyogo ya go nyaka go phela ka mo go sa felego. Mmoledi 3:11 e re o “bjetše bosafelego dipelong le menaganong ya batho.”—The Amplified Bible.
Bohlatse bjo bo bonagalago bja gore go tloga mathomong batho ba be ba bopetšwe go phela nako e telele go feta kamoo re phelago ka gona bo ka bonwa matleng a bjoko, kudukudu bokgoni bja bjona bja go ithuta dilo. The Encyclopedia of the Brain and Brain Disorders e re bokgoni bja bjoko bja motho bja go gopola dilo tša kgale “bo bonagala bo se na mo bo gomago gona.” Go ba le bokgoni bjo bjalo go be go tla hola ka’ng ge e ba bo be bo ka se dirišwe? Ee, batho ba na le ditsela tše bohlokwa tša go bonagatša seo Modimo a bego a se rerile ka batho go tloga mathomong. Bjale ke ka baka la’ng re tšofala, re tlaišega le go hwa?
Lebaka Leo ka Lona re Tšofalago le go hwa
Monna le mosadi ba pele ba be ba na le mebele e phethagetšego le tokologo ya go ikgethela. Ka maswabi, ba ile ba diriša tokologo yeo gampe ka go rabela go Mmopi wa bona. * (Genesi 2:16, 17; 3:6-11) Go se kwe ga bona, goba sebe, go ba baketše letswalo leo le lego molato le manyami. E bile go ile gwa senya mebele ya bona, gwa dira gore ganyenyane-ganyenyane ba thome tsela e sa thibelegego yeo e lebišago lehung. Bakorinthe ba Pele 15:56 e re: “Lebolela le le tšweletšago lehu ke sebe.”
Ka baka la melao ya tlhago ya leabela, ditlogolo ka moka tša Adama le Efa di abetše go se phethagale le tshekamelo ya go dira sebe, goba go dira se se fošagetšego. Baroma 5:12 e re: “Ka baka leo go etša ge ka motho o tee sebe se tsene lefaseng gomme lehu la tsena ka sebe, ka go re’alo lehu le aparetše batho bohle gobane bohle ba dirile sebe.”
Go ya ka seo se lego ka mo godimo, re ka phetha ka gore’ng? Re ka phetha ka gore: Seo se tla tlišago bophelo bjo bo sa felego se ka se hwetšwe laporatoring. Ke Modimo feela yo a ka fedišago tshenyo yeo e bakilwego ke sebe. Eupša na o tla e fediša? Beibele e araba e sa dikadike ge e re “ee”!
“O tla Metša Lehu ka mo go sa Felego”
Modimo o šetše a dirile selo se bohlokwa kudu gore a fediše sebe le lehu. O rometše Jesu Kriste gore a tle a re hwele. Lehu la Jesu le ka re hola bjang? Jesu o belegwe a phethagetše e bile “ga se a ka a dira sebe.” (1 Petro 2:22) Ka baka leo, o be a na le tshwanelo ya go ka phela bophelo bjo bo sa felego le bjo bo phethagetšego e le motho. O ile a dira’ng ka bophelo bja gagwe bjo bo phethagetšego? O ile a bo gafa ka go rata gore a lefelele dibe tša rena. Ee, Jesu o gafile bophelo bja gagwe “gore e be topollo bakeng sa ba bantši.” (Mateo 20:28) Go se go ye kae, topollo yeo e tla šoma ka botlalo go rena. Seo se ka go hola bjang? Ela hloko mangwalo a:
“Modimo o ratile lefase kudu mo a ilego a gafa Morwa wa gagwe yo a tswetšwego a nnoši gore yo mongwe le yo mongwe yo a dumelago go yena a se ke a fedišwa, eupša a be le bophelo bjo bo sa felego.”—Johane 3:16.
“O tla metša lehu ka mo go sa felego, gomme Mmuši Morena Jehofa o tla phumola megokgo difahlegong ka moka.”—Jesaya 25:8.
“Lehu ke lenaba leo le tlago go fedišwa mafelelong.”—1 Bakorinthe 15:26.
“Tente ya Modimo e bathong . . . O tla phumola megokgo ka moka mahlong a bona gomme lehu le ka se hlwe le sa ba gona.”—Kutollo 21:3, 4.
O ka phela nako e telele gakaaka’ng? Karabo ya Beibele e kwagala gabotse gomme e re: Batho ba ka ba le kholofelo ya go phela ka mo go sa felego—kholofelo yeo e tla phethagatšwa ka morago ga ge Modimo a hlwekišitše lefase ka go tloša bobe ka moka. (Psalme 37:28, 29) Jesu o be a naganne ka kholofelo yeo ge a be a botša monna yo a bego a kokotetšwe kgauswi le yena gore: “O tla ba le nna Paradeiseng.”—Luka 23:43.
Ee, kganyogo ya motho ya go nyaka go phela ka mo go sa felego e a kwagala e bile ke ya tlhago. Modimo o re bopile ka tsela yeo! Go oketša moo, o tla kgotsofatša kganyogo yeo. (Psalme 145:16) Lega go le bjalo, le rena re swanetše go kgatha ya rena tema. Ka mohlala, re swanetše go ba le tumelo go Modimo. Baheberu 11:6 e re: “Ka ntle le tumelo go kgahliša Modimo gabotse ga go kgonege, gobane yo a batamelago Modimo o swanetše go dumela gore o gona le gore e ba moputsi wa bao ba mo tsomago ka phišego.” Tumelo e bjalo ga se ya go fo ba madumelatšohle eupša ke kgodišego e kwagalago yeo e theilwego tsebong e nepagetšego ya Beibele. (Baheberu 11:1) Ge e ba o ka rata go ba le tumelo e bjalo, hle boledišana le Dihlatse tša Jehofa tša lefelong la geno goba o ye Wepesaeteng ya rena ya www.jw.org/nso.
^ ser. 21 Borabele bja Adama le Efa bo ile bja tsoša kgang e kgolo ya boitshwaro yeo e akaretšago Modimo. Kgang ye, yeo e bontšhago gore Modimo o kgotleletše bokgopo ka nakwana, e ahlaahlwa kgatišong ya go ithuta Beibele ya Ke Eng Seo ge e le Gabotse Beibele e se Rutago? O ka e bala Inthaneteng go www.jw.org/nso.
Ithute ka mo go oketšegilego
Disele tša Gago
—Makgobapuku ao a Phelago!
Ke’ng seo se dirilego gore borathutamahlale bao ba hlomphegago ba se sa dumela thutong ya tlhagelelo?
nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn nso_Latn