Viñanda vya Kushongo
1 YEHOVA
Lithzina lya Njambi likelyo Yehova, cho lilumbununa ngwavo “Akalingitha Vyuma Kukalako.” Yehova ikeye watangele vyuma vyoshe mwafwa wapwa Njambi wa ndthzili yoshe. Wakala na ndthzili ya kulinga vyoshe vyashaka kulinga.
Mu chiHevelu, lithzina lya Njambi valithonekele mu vithona viwana. Cho mu vundele vavithona ngwavo YHWH nambe JHVH. Mu vithoneka vya chiHevelu vya kulivanga, lithzina lya Njambi valithonekamo lwa kupwa 7,000. Vanu mu kaye koshe vakatumbula lithzina lya Yehova mu vingila vya kulithethzathethza kwetheketha na ndaka yavo.
2 MBIMBILIYA ‘VAIHWIMINININE’ KULI NJAMBI
Njambi ikeye vavenya Mbimbiliya, oloni wapangethele vanu mu kuithoneka. Wapangethele ava vanu ngwe mwakalingi kuku ya munu uje aleka mutekulyendi amuthonekele mukanda. Njambi wapangethele sipilitu yendi ya kujela mu kutwamenena vaje vathonekele Mbimbiliya mangana vathoneke vithinganyeka vyendi. Sipilitu ya Njambi yavakwathele mu vingila vya kulithethzathethza. Vamo vatambwile mithzimbu kwitila mu vimona veka mu vilota, cho vaithoneka.
3 VINANGULO
Evi vinapu vilongetha vya mu Mbimbiliya vije vilumbununa vuthunga. Chakumwenako, chinangulo cha “vuilanyo vwavuvi vuviyitha vilinga vyavivwa,” chimwetha ngwavo vanu vatulithzema navo vatha kutushongangeya kulinga vyavivwa nambe vyavivi. (1 Kolinte 15:33) Cho chinangulo cha kwendeka ngwavo “munu ateja vije vyanakuvile,” chimwetha ngwavo kutwatha kutewa vukalu vuje vutunda mu vilinga vyetu.—Ngalatiya 6:7.
4 VUPOLOFWETO
Vunapu majwi a kutunda kuli Njambi. Vunatha kupwa majwi a kulumbununa chithzango cha Njambi, nambe kulongetha futithi yaivwa, nambe lishiko nambe majwi a kuthompa. Vunatha lalo kupwa majwi a vyuma vikalingiwa kulutwe. Vupolofweto vwavwingi vwa mu Mbimbiliya vwalishulithilila laja.
5 VUPOLOFWETO VUJE VWENDEKA HALI MESIYA
Yesu ikeye washulithilile vupolofweto vwavwingi vwa mu Mbimbiliya vuje vwendekele hali Mesiya. Kengeni chipalo cha “ Vupolofweto Vuje Vwendeka Hali Mesiya.”
▸ Kape. 2, pala. 17, majwi ali mwithi.
6 YEHOVA VYATANGELELE LINO LIFUTI-LIVU
Yehova watangele lino lifuti-livu mangana lipwe palandaisi, limbo lyalivwa lya vanu vaje vamuthzema. Viyongola vyendi kuvyatengulukile. Njambi ololo atundithako vuvi na kwana vanu vendi kuyoya kwa myaka yoshe.
7 SATANA LIYAVOLO
Satana wapwa kangelo uje watengulukilile Njambi. Vamuthana ngwavo Satana, kulumbununa “Muka-kulwitha,” mwafwa walwithile Yehova. Vamuthana lalo ngwavo Liyavolo, kulumbununa ngwavo “Muka-kuvangeya.” Vamulukile eli lithzina, mwafwa akavangeya Njambi viñanda vya makuli cho akakwithi vanu.
8 TUNGELO
Yehova wavangelele kutanga tungelo thimbu kanda atange lifuti-livu. Wavatangele kuyoya mwilu. Tungelo vapwa vavangi manene. (Ndanyele 7:10) Vakala na mathzina na vifwa vya kulithethzathethza. Tungelo va kulongwa vakavyana kuvalemetha. Vakala na vitwamo na vipangi vya kulithethzathethza. Vamo vakapangela ku litanda lya Yehova, vamo vapwa vaka-kutwala mithzimbu yendi, vamo vakanyungu na kutwamenena vangamba vendi va hano hathi, vamo vapwa vaka-kuthompa, veka vakakundwiya chipangi cha kwambulula. (Myatho 34:7; Kujombolola 14:6; 22:8) Kulutwe, tungelo vakakwatha Yesu mu kulwa ndthzita ya Alamangindone.—Kujombolola 16:14, 16; 19:14, 15.
9 VUVI
Vuvi vwapwa vilinga nambe vithinganyeka vije kuvilitombola na chithzango cha Yehova. Njambi natwana mashiko na vinangulo kutewa tulinga vuvi vwa shakelo, mwafwa vwatha kuthsiya vuthamba vwetu nendi. Yehova mwatangele vyuma ha kulivanga, vyoshe vyalumbunukile. Oloni va Andama na Eva muvalingile vuvi, kuvapwile lalo va kulumbunuka. Vakuluvalele na kuthsa, mukemwo netu tukakuluvala na kuthsa mwafwa tunatambula ku vuvi vwa Andama.
10 ALAMANGINDONE
Ndthzita ya Njambi ije ikanyongetha kaye ka Satana na kutundithako vuvi vwoshe.
11 VUMWENE VWA NJAMBI
Vumwene vwa Njambi vwapwa fulumende yanashimbika Yehova mwilu. Yesu Kilisitu ikeye Mwene wayo. Yehova akapangetha ovu Vumwene mu kutundithako vuvi vwoshe. Vumwene vwa Njambi vukayula na hano hathi hoshe.
12 YESU KILISITU
Njambi wavangele kutanga Yesu athina atange vyuma vyoshe. Yehova watumine Yesu hano hathi akuthsile vanu voshe. Yesu vamuthsiyile, oloni Yehova wamuthangwile ku vathsi. Yesu ikeye Mwene uje ali na kuyula mu Vumwene vwa Njambi vwa mwilu.
13 VUPOLOFWETO VWA VYALUMINGO 70
Mbimbiliya yapolofwetele thimbu ije yakasholoka Mesiya. Yamwethele ngwavo akasholoka ku mamanethelelo a thimbu ivatumbula ngwavo vyalumingo 69, ije yashangumukile mu mwaka wa 455 B.C.E, na kuhwa mu mwaka wa 29 C.E.
Tuthzivuka vati ngwetu yahwile mu 29 C.E.? Thimbu ya vyalumingo 69, yashangumukile mu mwaka wa 455 B.C.E. omwo Nehemiya waile ku Yelusalema na kushangumuka kutungulula nganda. (Ndanyele 9:25; Nehemiya 2:1, 5-8) Lijwi lya “chalumingo” likatwanukitha matangwa 7. Ngechi, vyalumingo vivanendeka omu mu vupolofweto kethi vyalumingo vya matangwa 7, oloni myaka 7 kwetheketha na lavethi ya vupolofweto ya “litangwa limo ha mwaka.” (Kulava 14:34; Ezekiyele 4:6) Oku kulumbununa ngwe chalumingo chimo chimanena myaka 7, cho vyalumingo 69 vinapu myaka 483 (69 x 7). Nga tulava myaka 483 kushangumukila mu mwaka wa 455 B.C.E., itutwala ku mwaka wa 29 C.E. Ou ukewo mwaka uvambwitikile Yesu na kupwa Mesiya.—Luka 3:1, 2, 21, 22.
Mu vupolofweto vene ovu vanendekamo lalo chalumingo chikwavo chije chimanena myaka 7 ikwavo. Mu thimbu eyi vene, mu mwaka wa 33 C.E., Mesiya vakamuthsiya, kushangumuka mu mwaka wa 36 C.E., muthzimbu wauvwa wa Vumwene vwa Njambi vakawambulula ku miyati yoshe, kethi kuli vaYunda lika embwe.—Ndanyele 9:24-27.
14 LONGETHI YA MAKULI YA VINJAMBI VATATU
Mbimbiliya yalongetha ngwavo Yehova ikeye Ishamatanga, cho wavangele kutanga Yesu thimbu kanda atange vyuma vyoshe. (Kolose 1:15, 16) Yesu kapwile Njambi Muka-ndthzili Yoshe. Kalitumbwile ngwendi wapwa hamo lika na Njambi. Wendekele ngwendi: “Tate wapwa wakama kutuvakana yange.” (Yowano 14:28; 1 Kolinte 15:28) Oloni mu vulombelo vumo vakalongetha ngwavo kwakala Vinjambi Vatatu. Kulumbununa ngwe mu Njambi umo muli vanu vatatu, muli Tate na Mwana na sipilitu ya kujela. Oloni mu Mbimbiliya kuvendekelemo “Vinjambi Vatatu.” Oku kunapu kulongetha kwa makuli.
Sipilitu ya kujela yapwa ndthzili ya Njambi ije kutwethi kumona, cho akaipangetha mu kushulithilila chithzango chendi. Kuyapwile munu embwe. Chakumwenako, vaka-Kilisitu va kulivanga “vashulile na mundthzindthzime [sipilitu] wa kujela.” Yehova wendekele ngwendi: “Njiketila mundthzindthzime [sipilitu] wange hali munu na munu.”—Vilinga 2:1-4, 17.
15 CHILINDAKANO
Vaka-Kilisitu va vuthunga kuvethi kupangetha chilindakano mu kulemetha Njambi. Mwafwa vika?
Chilindakano vanachipangetha mu vulombelo vwa makuli ha myaka yaingi. Kuthañulu chilindakano vachipangethele vanu vaje kuvalemethele Njambi. Mu myaka 300 ya kulivanga kutunda ha kuthsa kwa Yesu, vaka-Kilisitu kuvakele na kupangetha chilindakano mu kulemetha Njambi. Kupangetha chilindakano kwashangumukile omwo Constantine, Mwene wa vaLoma wachipwithile kupwa chithzivukilo cha vulombelo vwa vaka-Kilisitu. Wapangethele chilindakano mu kuthsimanetha vulombelo vwa vaka-Kilisitu. Chilindakano kuchakundamene kuli Yesu Kilisitu embwe. Livulu lya New Catholic Encyclopedia lyendeka ngwavo: “Chilindakano vachipangethele mu vithemwa vya vanu vaje vayoyele thimbu kanda vulombelo vwa vaka-Kilishitu na vaje kuvapwile vaka-Kilisitu.”
Yesu kuvamuthsiyilile ha chilindakano. Majwi a chiNgiliki avananungulula ngwavo chilindakano, alumbununa “chiti cha kwimika” nambe “mukambo” nambe “muti.” Mbimbiliya ya The Companion Bible yendeka ngwavo: “Mu chiNgiliki cha [Lithzivathano Lyaliha] kukwethi hamo havanendeka vya mikambo ivali.” Yesu vamuthsiyilile ha chiti chimo cha kwimika.
Yehova kethi kushaka ngwendi tupangethe tuponya nambe vifwitha mu kulemetha kwetu.—Kutuhuka 20:4, 5; 1 Kolinte 10:14.
16 CHANUKITHO
Yesu washikile vandongethi vendi ngwendi valinge Chanukitho cha kuthsa kwendi. Vakalingi echi chilika ha litangwa lya Nisane 14, livakele na kulinga vaIsalele chilika cha Pasovala. Ku chilika cha Chanukitho, vaketithamo likende na vinyu vije vimanena muvila na maninga a Yesu. Vaje vakayula na Yesu mwilu vakevo vakali likende na kunwa vinyu. Vaje vali na lilavelelo lya kukayoya hano hathi vakamwetha kathingimiko mu kuya ku Chanukitho, oloni kuvethi kulya likende nambe kunwa vinyu.
17 MWONYO
Mu Mbimbiliya ya Vundele ya New World Translation, vapangetha lijwi lya “mwonyo” mu kulumbununa (1) munu, (2) kathitu, nambe (3) kuyoya kwa munu nambe kwa kathitu. Kengeni vyakumwenako vino:
Munu. “Ha matangwa aje . . . vanu vavandondo vaje vakele mu vwato, vapwile vatanu na vatatu [nameme myonyo itanu na itatu, NWT], vakevo vovokele ku mema.” (1 Petulu 3:20) Lijwi lya “mwonyo” hano limanena vanu—Nowa na munakathzi wendi na vana vavo vatatu va vanalume na vanakathzi vavo.
Kathitu. “Njambi wendekele ngwendi: ‘Mu mema mukale vyuma vyavingi vya kuyoya [“myonyo yaingi ya kuyoya,” NWT, majwi ali mwithi], cho tuthzila vapulule ha mukambwila.’ Athinoni Njambi wendekele ngwendi: ‘ha nunda hakale vyuma vya kuyoya [“myonyo yaingi ya kuyoya,” NWT, majwi ali mwithi] ngwe ku miyati yavyo yoshe, vimuna nava vaka-kulikoka, na tuthitu va mushwata va ha nunda ku miyati yavo yoshe. Cho chalingiwile.”—Kushangumuka 1:20, 24.
Kuyoya kwa munu nambe kwa kathitu. Yehova walekele Mosesa ngwendi: “Vanu voshe vaje vakele na kushaka kukuthsiya [“na kushakathzeka mwonyo wove,” NWT, majwi ali mwithi] vanathsi laja.” (Kutuhuka 4:19) Yesu mwakele hano hathi wendekele ngwendi: “Yange kanyungi wamuvwa, kanyungi wamuvwa ali na chithzango cha kuthsila [cha kwana mwonyo wendi, NWT] vimanga.”—Yowano 10:11.
Cho lalo nga munu alinga chuma na ‘mwonyo wendi woshe,’ achilinga mu kushuvuluka na ndthzili yendi yoshe. (Mateo 22:37; Kwituluka mu Mashiko 6:5) Lijwi lya “mwonyo” linatha lalo kulumbununa lishungu lya chuma cha kuyoya. Cho lalo munu wa kuthsa nambe chivimbi vanatha kumutumbula ngwavo mwonyo wa kuthsa.—Kulava 6:6; Vithimo 23:2; Isaya 56:11; Hangai 2:13.
18 SIPILITU
Lijwi lya chiHevelu na chiNgiliki livatengulula ngwavo “sipilitu” valipangetha mu vingila vya kulithzethathethza mu Mbimbiliya ya Vundele ya New World Translation. Oloni vakalikundika ku vyuma vije kutwatha kumona, vya kufwa ngwe mpundthzi, nambe muku wa munu na kathitu. Vanatha lalo kulipangetha mu kutumbula munu wa ku sipilitu, nambe sipilitu ya kujela ije yapwa ndthzili ya Njambi. Mbimbiliya kuyethi kulongetha ngwayo kwakala chuma chimo chikatundu ku munu na kutwalelelaho kuyoya nga nathsi embwe.—Kutuhuka 35:21; Myatho 104:29; Mateo 12:43; Luka 11:13.
19 NGEHENA
Ngehena yapwile chimbongo chakele kuyehi na Yelusalema muje muvakele na kumbila mathzilo na kuwenyekelamo. Kukwethi vukaleho vumwetha ngwavo mu thimbu ya Yesu, vanu nambe tuthitu vavenyekele na myonyo yavo mu chimbongo. Ngechi, Ngehena kuilumbununa ngwavo wapwa mwela uje kutwethi kumona, kuje kukai vanu va kuthsa na kuvayandethelako. Yesu mwendekele vya kumbila vanu mu Ngehena, walumbunwine kuvanyongetha.—Mateo 5:22; 10:28.
20 LILOMBELO LYA MWENE
Lilombelo lyalombele Yesu mu kulongetha vandongethi vendi mwakulombelela. Vanu vamo vakalithana ngwavo lilombelo lya Tate Yetu, nameme ngwavo Lilombelo lya Mwene. Chakumwenako, Yesu watulongethele tulombele ngwetu:
“Valemethe [nameme vajelethe] lithzina lyove”
Tukalombela ngwetu Yehova atunditheko vyuma vije vinajwaletha lithzina lyendi. Napande kulinga ngocho mangana voshe vaje vali mwilu na hano hathi vathingimike lithzina lyendi.
“Vumwene vwove vwije”
Tukalombelela fulumende ya Njambi mangana inyongethe kaye kakavi ka Satana, na kuyula hathi hoshe na kupwithaho palandaisi.
“Chithzango chove vachilinge hano hathi”
Tukalombela ngwetu chithzango cha Njambi chilingiwe hano hathi mangana vanu va kwononoka vayoye mu Palandaisi, ngwe muje mwayongwelele Yehova ha kutanga vanu.
21 NDANDO YA KUPATULA
Yehova wanene ndando ya kupatula mangana ovole vanu ku vuvi na ku kuthsa. Ndando ya kupatula ikeyo yathele kulanda kuyoya kwa kulumbunuka kuje kwathzimbalethele Andama na kukwatha vanu kulikuta vuthamba na Yehova lalo. Njambi watumine Yesu hano hathi mangana akuthsile vaka-vuvi voshe. Vanu voshe vatha kukayoya myaka yoshe na kupwa va kulumbunuka mwafwa ya kuthsa kwa Yesu.
22 MWAFWA VIKA MWAKA WA 1914 WAPWA WAKAMA?
Vupolofweto vwa ku Ndanyele kapetulu 4 vutulongetha ngwavo Njambi washimbikile Vumwene vwendi mu 1914.
Vupolofweto: Yehova walotethele Mwene Nevukataneza chilota cha muti wakama uje uvashinjile. Muje mu chilota, wamwene lilenge lya vutale na vunengu vanalithzengeleka ku nthsina ya chiti mangana chonwe kujovelela “ha myaka itanu na ivali,” nameme ha vithimbu vitanu na vivali. Kutundaho athina uje muti ujovelela lalo.—Ndanyele 4:1, 10-16.
Vitulilongetha kuli ovu vupolofweto: Muti wimanena vumwene vwa Njambi. Ha myaka yaingi, Yehova wapangethele vimyene mu Yelusalema mangana vayule vaIsalele. (1 Mithzimbu 29:23) Oloni ava vimyene vongumukile, ngechi viyulo vyavo vyahwile. Yelusalema vainyongethele mu mwaka wa 607 B.C.E. Ou mwaka ukewo uvashangumukilile kulava “myaka itanu na ivali,” nameme vithimbu vitanu na vivali. (2 Vimyene 25:1, 8-10; Ezekiyele 21:25-27) Omwo Yesu wendekele ngwendi: “Vaka-kujeneka kukulahela, vakalyatangela Yelusalema noho thimbu yavo inete,” wakundikile vene oku ku ‘vithimbu vitanu na vivali.’ (Luka 21:24) Ngechi, evi ‘vithimbu vitanu na vivali’ kuvyahwile mu thimbu yakele Yesu hano hathi. Yehova wakulahethele kwangula Mwene ku mamanethelelo evi ‘vithimbu vitanu na vivali.’ Chiyulo cha Mwene wamuha, Yesu, chikanenela vanu va Njambi vivethzikitho vyavingi vije vikakalako myaka yoshe.—Luka 1:30-33.
Vulaha vwa ‘vithimbu vitanu na vivali: ‘Vithimbu vitanu na vivali’ vyapwile myaka 2,520. Nga ulava myaka 2,520 kushangumukila mu mwaka wa 607 B.C.E., ya kuhwila mu mwaka wa 1914. Ou ukewo mwaka uje Yehova wangwile Yesu kupwa Mesiya, Mwene wa Vumwene vwa Njambi mwilu.
Nambala ya 2,520 twaiwana vati? Mu Mbimbiliya vendeka ngwavo myaka itatu na vingonde vitanu na imo anapu matangwa 1,260. (Kujombolola 12:6, 14) Ngechi, ‘vithimbu vitanu na vivali,’ vinapu matangwa 2,520, nameme kupandakana matangwa 1,260 luvali. Matangwa 2,520 apwa myaka 2,520 kwetheketha na lavethi ya vupolofweto ya “litangwa limo ha mwaka.”—Kulava 14:34; Ezekiyele 4:6.
23 MINGELI KANGELO WAKAMA
Lijwi lya “kangelo wakama” lilumbununa “mwata wa tungelo.” Mbimbiliya yatumbula kangelo wakama umo lika, lithzina lyendi ikeye Mingeli.—Ndanyele 12:1; Yunda 9.
Mingeli wapwa Ntwama wa mbunga ya tungelo va Njambi va kulongwa. Ku Kujombolola 12:7 ngwavo: “Mingeli na tungelo twendi valwile ndthzita na uje chandthza-ngombe na tungelo twendi.” Ku mukanda wa Kujombolola vendeka ngwavo Yesu ikeye Ntwama wa mbunga ya tungelo va Njambi, ngechi Mingeli linapu lithzina likwavo lya Yesu.—Kujombolola 19:14-16.
24 MATANGWA A KUKOTOKA
Awa majwi enika ku thimbu ije kukasholoka vyuma vyakama hano hathi omwo kanda Vumwene vwa Njambi vunyongethe kaye ka Satana. Mbimbiliya yapangetha lalo majwi akwavo a kufwa ngwe “kukotoka [mamanethelelo, NWT] kwa futithi ya vyuma” na “kwija [kukalako, NWT] kwa Muna Munu.” Majwi oshe awa enika ku thimbu imo lika. (Mateo 24:3, 27, 37) “Matangwa a kukotoka” aputukile omwo Vumwene vwa Njambi vwashangumukile kuyula mwilu mu 1914, cho akahwa muvakanyongetha kaye ka Satana ha Alamangindone.—2 Timateo 3:1; 2 Petulu 3:3.
25 KUTHANGUKA
Nga Njambi endula munu uje nathsi mangana ayoye lalo, cho uje munu nathanguka. Mbimbiliya yendeka vanu va kupwa 9 vavathangwile. Cho Elinja na Elisha na Yesu na Petulu na Paulu navo vathangwile vanu. Ndthzili ya Njambi ikeyo yavakwathele kulinga evi vikomowetho. Yehova wakulahetha kukathangula vanu “vavavwa nava vavavi” vakayoye hano hathi. (Vilinga 24:15) Mbimbiliya yendeka lalo vya vanu vaje vakathanguka na kuya mwilu. Echi chili na kulingiwa omwo vanu vanavwavetha Njambi vathanguka mangana vakayoye na Yesu mwilu.—Yowano 5:28, 29; 11:25; Filipu 3:11; Kujombolola 20:5, 6.
26 VUNDEMONE (KUPANDA)
Vundemone nambe kupanda kunapu futithi yaivi ya kwendeka na vandemone. Munu natha kwendeka navo ikeye vavenya, nambe kupangetha vimbanda, nambe vaka-kutaha. Vaka-kupanda vakulahela ngwavo nga munu nathsi, sipilitu yendi ikatundu kuli ikeye na kulimuka mukulu. Vandemone vali na kungumuna vanu mangana vonwe kwononoka kuli Njambi. Vilinga vikwavo vya vundemone vyapwa kutahetha vingongonothi na kutaha vingombo na matheno na vulothzi. Mikanda yaingi na kutahetha vingongonothi na mavindiyo na vilanyo na myatho vikalingitha vanu vamone vilinga vya vundemone na matheno kupwa vyavivwa. Vilika vyavingi vya kukundama ku kuthsa, vya kufwa ngwe kukombelela vathsi na viwano vya kulithamba ha kuthsa na viwano vya kwanuka kuthsa kwa munu na kujeletha vafwile na vithzila vya ha myala, vyapwa vingila vya kuthimutwiya na vandemone. Vanu vamo lalo vakalehula vimpelo mangana vapangethe ndthzili ya vandemone.—Ngalatiya 5:20; Kujombolola 21:8.
27 CHIYULO CHA YEHOVA
Yehova wapwa Njambi Muka-ndthzili Yoshe, cho ikeye watangele lilu na hathi. (Kujombolola 15:3) Ikeye vavenya vyuma vyoshe, cho lalo ali na moko, nambe ndthzili ya kuyula vyuma vyatanga. (Myatho 24:1; Isaya 40:21-23; Kujombolola 4:11) Nana mashiko ku vyuma vyoshe vyatanga. Yehova ali lalo na ndthzili ya kwangula vamo vakayule mwilu. Tukundwiya chiyulo cha Yehova nga tumuthzema na kwononoka kuli ikeye.—1 Mithzimbu 29:11.
28 KUTUNDITHA LIMO
Kutunditha limo kwapwa kuthsiyila shakelo mbututu uje achili mwimo. Oku kethi kuthsa kwa monde nambe kwa vukalu vumo vwa mu muvila wa munu embwe. Kutunda ha thimbu yashangumuka mbututu mwimo, akapu munu wa kulimanena.
29 KWAKA MANINGA MU MUVILA
Inapu thakethi ya ku vipatela ya kwaka maninga hawo mu muvila wa muvethzi, nambe kumwaka chuma chimo ha vyuma vyakama viwana vije vyatunga maninga. Awa maninga anatha kupwa a munu weka, nambe maninga endi aje avanatulika. Vyuma vyakama viwana vije vyatunga maninga vyapwa plasma na red blood cells, na white blood cells na platelets.
30 KUNYANYAMETHA
Lijwi lya “kunyanyametha” livapangetha mu Mbimbiliya, kulilumbununa kwana kashitiko. Munu uje ivananyanyametha, vanamunangula na kumulongetha na kumwolola. Yehova kethi kunangula vanu nambe ngwetu kuvanyanyametha mu ngila ya vukenya. (Vithimo 4:1, 2) Yehova nana vithemi mwanja wauvwa. Kunangula, nameme kunyanyametha kwendi kwapwa kwakuvwa mwafwa kukalingitha munu athzeme kumunyanyametha. (Vithimo 12:1) Yehova wathzema vanu vendi, ngechi akavalongetha. Akavana mashiko aje akavakwatha vathethze vithinganyeka vya vivi, na kushangumuka kulinga vyuma vije vimuthzivitha kuvwaha ku mbunge. Vithemi nga vanyanyametha vana vavo, vakavakwatha vathzivithithe ovyo vivanapande kwononokela. Echi chilumbununa lalo kuvalongetha vathzeme Yehova, na Lijwi lyendi, Mbimbiliya, na kuthzivithitha mwamuvwa vinangulo vyakalamo.
31 VANDEMONE
Vanu va ndthzili va ku sipilitu vaje kutwethi kumona. Vandemone vapwa tungelo vavavi. Vatengulukilile Njambi na kulikela kwononoka kuli ikeye. (Kushangumuka 6:2; Yunda 6) Valikwatathanene na Satana mu kulwitha Yehova.—Kwituluka mu Mashiko 32:17; Luka 8:30; Vilinga 16:16; Yakomba 2:19.
swh_Latn cjk_Latn cjk_Latn tum_Latn cjk_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn bos_Latn lin_Latn bem_Latn tum_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn swh_Latn cjk_Latn tgl_Latn tsn_Latn cjk_Latn cjk_Latn hau_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn bem_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn cjk_Latn ace_Latn umb_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn nya_Latn cjk_Latn ewe_Latn bem_Latn run_Latn cjk_Latn kam_Latn cjk_Latn ces_Latn cjk_Latn kon_Latn cjk_Latn bem_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn cjk_Latn bem_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn swh_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn cjk_Latn kmb_Latn cjk_Latn nya_Latn tum_Latn cjk_Latn cjk_Latn bem_Latn cjk_Latn kin_Latn cjk_Latn sna_Latn cjk_Latn lit_Latn cjk_Latn