Loyembo 18 mpe libondeli
cl mok. 23 par. 1-9 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: 1 Samwele 19-22 (Min. 8)
No. 1: 1 Samwele 21:10–22:1-4 (Eleka min. 3 te)
No. 2: Barnabasi (Barnabas)—Motó ya likambo: Zaláká na esengo mpe yebáká kokaba na mosala ya kosakola—it-1-F nk. 271-272 (Min. 5)
No. 3: Mpo na nini bato banyokwamaka?—igw lok. 15 par. 1-4 (Min. 5)
Min. 10: “Tótambola lokola bato ya bwanya ‘na komisombeláká ntango oyo ebongi.’” Diskur ekolobela motó ya likambo ya sanza.—Ef. 5:15, 16; talá Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 15/05/2012, lok. 19, par. 11-14.
Min. 20: “Salelá malamu mpenza ntango na yo na mosala ya kosakola.” Lisolo na bayangani.
Loyembo 98 mpe libondeli
Na mobu ya mosala 2014, Batatoli ya Yehova balekisaki ngonga 1 945 487 604 na mosala ya kosakola. Yango emonisi polele ete tozali na ekateli ya kosala mingi na mosala ya Yehova! (Nz. 110:3; 1 Ko. 15:58) Lokola “ntango oyo etikali ekómi mokuse,” tokoki nde kosalela malamu bangonga na biso, oyo ezali na motuya mingi, na mosala ya kosakola mpo tósolola lisusu na bato mingi?—1 Ko. 7:29.
Kosalela malamu mpenza ntango na biso na mosala ya kosakola esɛngaka kobongola makambo. Na ndakisa, soki mbala mingi olekisaka ngonga moko to koleka na motindo moko boye ya mosala ya kosakola kozanga ete osolola na moto, okoki nde kobongola makambo mpo okutana na bato mingi mpe osolola na bango? Makambo ezalaka ndenge moko te na bisika nyonso. Nzokande, makanisi oyo elandi ekosalisa yo osalelaka malamu mpenza ntango na yo mpo ‘obɛta mopɛpɛ te.’—1 Ko. 9:26.
Kosakola ndako na ndako: Banda bambula mingi, basakoli bamesaná kobanda mosala ya kosakola na ndako na ndako. Kasi, lokola bato mingi bakendaka mosala na moi, mpo na nini te komeka kosakola ndako na ndako na mpokwa to na ntɔngɔ, wana bato mingi bazali na ndako mpe bazali kopema? Na moi, kosakola na balabala to na bisika ya mombongo ekoki kobimisa mpenza matomba.
Litatoli na bisika ya bato nyonso: Esengeli kotya mikanda na bamesa mpe bashario na bisika oyo bato mingi balekaka na makolo na teritware ya lisangá. (Talá Mosala na biso ya Bokonzi ya sanza ya nsambo 2013, lok. 5.) Soki bato bazali lisusu koleka mingi te na esika oyo eponamaki mpo na kopesa litatoli na bisika ya bato nyonso, Komite ya mosala ya lisangá ekozwa ekateli ya kopona esika mosusu oyo bato balekaka mingi mpo na kotya shario to mesa.
Kozongela bato mpe koyekola na bato Biblia: Okoki nde kozongelaka bato mpe koyekolaka na bango Biblia na bangonga mosusu oyo mitindo mosusu ya kosakola ebimisaka matomba mingi te? Na ndakisa, soki kosakola ndako na ndako ebimisaka matomba na mikolo ya pɔsɔ na ntɔngɔ, okoki nde koyekola na bato Biblia na nsima ya midi to na mpokwa? Na bisika oyo basakoli basalelaka mituka na mosala ya kosakola, soki bakei kozongela bato, ekozala malamu ete bázala mingi te na motuka mpo básakola mingi!
Atako ezali solo ete tokoki kobanda kotánga ngonga ntango nyonso oyo tobandi kosakola, esengo na biso ekobakisama soki tosali mingi. Soki omoni ete motindo moko boye ya kosakola ezali kobota mbuma te na ngonga moko boye, meká motindo mosusu. Bondelá Yehova, “Nkolo ya mosala ya kobuka mbuma,” mpo asalisa yo osalela malamu mpenza ntango na yo na mosala ya kosakola!—Mat. 9:38.
Loyembo 3 mpe libondeli
cl mok. 23 par. 10-18 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: 1 Samwele 23-25 (Min. 8)
No. 1: 1 Samwele 23:13-23 (Eleka min. 3 te)
No. 2: Biblia elaki nini mpo na mikolo ezali koya?—igw lok. 16 par. 1-3 (Min. 5)
No. 3: Baruke (Barouk No. 1)—Motó ya likambo: Salelá Yehova na komipimela—it-1-F lok. 72 (Min. 5)
Min. 15: “Ndenge ya kosalela shario to mesa ya kotanda mikanda na mosala ya kosakola.” Lisolo na bayangani. Bósala elakiseli oyo: Basakoli mibale batɛlɛmi pembeni ya shario to mesa. Mosakoli moko asɛki kaka mwa moke ntango amoni moleki-nzela. Mosakoli ya mibale asɛki ntango amoni moleki-nzela mosusu, atuni ye motuna ntango apusani mpe abandi kosolola na ye na esengo. Ndenge nini tokoki kosalela mayele wana ata soki tozali te kosakola na shario to mesa?
Min. 15: Mabaku ya kosepela. Lisolo na bayangani ekouta na Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 15/09/2012, nk. 31-32, paragrafe 15-19. Pesá bayangani mposa ya koyangana na liyangani ya etúká oyo ezali koya. Salelá lokasa ya programɛ oyo ezali na jw.org mpo na kolendisa bayangani nyonso bázwa mwa likanisi ya makambo oyo tokoyoka na liyangani.
Loyembo 75 mpe libondeli
Kopesa litatoli na kosalela shario to mesa ya kotanda mikanda ebimisaka matomba mpo ezali kosala ete bato ya mitema sembo báyeba solo. (Yoa. 6:44) Na yango, bankulutu balendisamaki ete bázwa bibongiseli ya kopesa litatoli na bisika ya bato nyonso, epai oyo bato mingi balekaka na makolo na teritware na bango. Lokola esɛngaka te ete shario to mesa ezala kaka esika moko, mbala mingi ekozala na ntina te ya kosɛnga ndingisa epai ya bakonzi. Banani bakoki kosalela shario to mesa mpo na kosakola? Basakoli oyo bazali na mayele ya kososola, baoyo balataka malamu mpe bayebi kosolola malamu na bato. Makambo oyo elandi ekosalisa basakoli báyeba oyo bakosala mpe oyo bakosala te mpo bákokisa malamu mosala yango.
Loyembo 1 mpe libondeli
cl mok. 23 par. 19-23, etanda na lok. 239 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: 1 Samwele 26-31 (Min. 8)
Bozongeli ya Eteyelo ya mosala ya Teokrasi (Min. 20)
Min. 7: “Kokabola nkasa ya libyangi.” Mituna mpe biyano. Ntango bokotalela paragrafe 3, bósala elakiseli ya mokuse oyo ekomonisa ndenge ya kopesa lokasa ya libyangi.
Min. 10: “Makambo oyo tosengeli kobosana te mpo na liyangani ya etúká.” Lisolo na bayangani ekosalema na sɛkrɛtɛrɛ. Bendá likebi na mitinda ya Biblia oyo elobelami mpe ndenge oyo tokoki kosalela yango na eleko ya liyangani ya etúká ya mobu 2015. Lobelá mpe makambo ya ntina oyo ezali na mokanda ya 03/08/2013, oyo etindamaki na masangá nyonso mpe elobelaki ndenge ya kosala mpo makama ebima te na makita mpe na mayangani na biso.
Min. 13: “Monisá nguya ya Liloba ya Nzambe na mosala na yo ya kosakola.” Lisolo na bayangani. Na nsima, bósala elakiseli ya mokuse ya biteni mibale. Liboso, mosakoli alakisi moto mwa buku Nsango malamu mpe ayebisi ye mwa maloba ya 2 Timote 3:16, 17, kozanga ete afungola Biblia. Na nsima, mosakoli azongeli lisusu elakiseli yango, kasi na mbala oyo atángi vɛrsɛ mbala moko na Biblia. Sɛngá bayangani bámonisa na ndenge nini elakiseli ya mibale ekoki kobota mbuma.
Loyembo 124 mpe libondeli
Mituna oyo elandi ekotalelama na Eteyelo ya mosala ya Teokrasi na pɔsɔ oyo ebandi na mokolo ya 27 sanza ya minei 2015. Dati ya lisolo mokomoko epesami mpo na kosalisa mosakoli asala bolukiluki pɔsɔ na pɔsɔ wana azali kobongisa masolo ya eteyelo.
Bolingo ya ndenge nini ezali bolingo ya sembo, mpe epai wapi ezali mpenza na ntina? (Ruta 1:16, 17) [2 sanza ya 3, w12 1/7 lok. 26 par. 6]
Nini esalaki ete Ruta ayebana lokola “mwasi moko malamu mingi”? (Ruta 3:11) [2 sanza ya 3, w12 1/10 lok. 23 par. 1]
Ntango tokutani na mikakatano, ndenge nini ndakisa ya Hana ekoki kosalisa biso? (1 Sa. 1:16-18) [9 sanza ya 3, w07 15/3 lok. 16 par. 4-5]
Ntango Samwele azalaki mwana mpe azalaki “kokola liboso ya Yehova,” nini ebatelaki ye mpo alanda te ndakisa mabe ya bana mibali ya Eli? (1 Sa. 2:21) [9 sanza ya 3, w10 1/10 lok. 16 par. 2-3]
Ndenge oyo Saulo aboyaki koyanola ntango “bato ya mpambampamba” batyolaki bokonzi na ye eteyi biso nini? (1 Sa. 10:22, 27) [23 sanza ya 3, w05 15/3 lok. 23 par. 1]
Kotosa Yehova, Mozalisi ya molɔ́ngɔ́ mobimba ezali na ntina nini mpo na biso, ndenge emonisami na likambo ya Saulo? (1 Sa. 15:22, 23) [30 sanza ya 3, w07 15/6 lok. 26 par. 3-4]
Mpo na nini koyeba ete Yehova ‘amonaka ndenge motema ya moto ezali’ ebɔndisaka biso? (1 Sa. 16:7) [6 sanza ya 4, w10 1/3 lok. 23 par. 7]
Na kotalela Masese 1:4, likoki nini tozalaka na yango oyo Yehova alingi ete tósalelaka yango ntango tokutani na mikakatano? (1 Sa. 21:12, 13) [13 sanza ya 4, w05 15/3 lok. 24 par. 4]
Mpo na nini tokoki koloba ete Abigaile atɛmɛlaki te bokonzi ya mobali na ye ntango apesaki Davidi mpe bato na ye bilei? (1 Sa. 25:10, 11, 18, 19) [20 sanza ya 4, w09 1/7 lok. 20 par. 3]
Abigaile asɛngaki bolimbisi mpo na likambo oyo asalaki te. Ndenge nini ndakisa na ye ekoki kosalisa biso? (1 Sa. 25:24) [20 sanza ya 4, w02 1/11 lok. 5 par. 1, 4]
1. Kampanye mpo na kobengisa bato na liyangani ya etúká ekobanda ntango nini?
1 Soki okani kolamba bilei ya kitoko mingi oyo ekosɛnga milende to mbongo mingi mpenza mpo olya ná bato ya libota na yo to baninga, na ntembe te, okozala na esengo ntango ozali kobengisa bango. Ndenge moko mpe, mosala makasi ezali kosalema mpo na kobongisa bilei ya elimo oyo tokozwa na liyangani ya etúká oyo ezali koya. Pɔsɔ misato liboso ete liyangani na biso ebanda, Yehova apesi biso libaku ya kobengisa bato mpo báyangana elongo na biso. Nini ekosalisa biso tókabola na esengo mpenza nkasa ya libyangi?
2. Nini ekotinda biso tósala mingi na eleko ya kampanye?
2 Tokosala mingi na eleko ya kampanye yango soki tokanisi na botɔndi mpenza matomba oyo biso moko tozwaka na mateya oyo Yehova abongiselaka biso na mayangani. (Yis. 65:13, 14) Tóbosana mpe te ete kampanye oyo tosalaka mbula na mbula, ebimisaka matomba. (Talá etanda “Ebimisaka matomba.”) Bato mosusu oyo tokobengisa bakoyangana elongo na biso, kasi bamosusu bakoyangana te. Nzokande, bato báya mingi to te, milende oyo tokosala na eleko ya kampanye ekosanzola Yehova mpe ekomonisa ete azali Mokabi.—Nz. 145:3, 7; Em. 22:17.
3. Ndenge nini nkasa ya libyangi ekokabolama?
3 Lisangani mokomoko ya bankulutu ekozwa ekateli mpo na oyo bakosala mpo bákabola nkasa ya libyangi na bato mingi. Bakotalela soki ekosɛnga kotika yango na bandako oyo bakuti bato te, to kokabola yango ntango bazali kopesa litatoli na bisika ya bato nyonso na teritware na bango. Na mikolo ya pɔsɔ mpe ya lomingo tokokabola bazulunalo elongo na nkasa ya libyangi soki ebongi. Ntango kampanye ekosila, tokozala mpenza na esengo ya koyeba ete tosalaki mingi mpe tobengisaki ebele ya bato mpo báya elongo na biso na fɛti ya elimo oyo Yehova abongiselaki biso!
Manaka: Mikolo nyonso misato programɛ ekobanda na 8:20. Kasi, na bingumba minene lokola: Bandundu-Ville, Boma, Brazzaville, Bumba, Goma, Kananga, Kikwit, Kinshasa, Kisangani, Kolwezi, Likasi, Lodja, Lubumbashi, Matadi, Mbandaka, Mbuji Mayi, Mwene Ditu, Pointe Noire mpe Tshikapa, programɛ ekobanda mikolo nyonso na 9:20. Bato bakobanda kokɔta na bisika ya liyangani na ngonga ya 7:00 na bisika oyo liyangani ekobanda na 8:20 mpe na 8:00 na bisika oyo ekobanda na 9:20. Ntango prezida ya liyangani ayebisi ete miziki elingi kobanda, biso nyonso tosengeli kozwa bisika ya kofanda mpo programɛ ebanda na ndenge ebongi. Mokolo ya mitano mpe ya pɔsɔ, liyangani ekosuka na ngonga ya 15:55 mpe mokolo ya lomingo ekosuka na ngonga ya 14:40. Na bingumba oyo totángi awa likoló ekosuka ngonga moko na nsima.
‘Tókumisa Yehova na loyembo’: Basaleli ya Nzambe na ntango ya kala bakumisaki Yehova na loyembo mpe tii lelo oyo, miziki ezali na esika ya ntina mingi na losambo ya solo. (Nz. 28:7) Eteni mokomoko ya liyangani ya etúká ebandaka na miziki. Yango ezali te miziki oyo ebongisami mpo ebɛtaka na nsense, kasi ebongisami nde mpo tóyekola makambo etali Yehova mpe tósambela ye. Na yango, ntango prezida alobi ete miziki elingi kobanda, tosengeli kofanda mpe kolanda yango na botɔndi nyonso na esika ya kobɛta masolo. Kosala bongo ekomonisa ete tozwi na motuya milende ya bandeko oyo babɛtaka miziki na orchestre ya Watchtower. Mbala mibale na mbula, bandeko mibali mpe basi yango bafutaka tike na mbongo na bango moko mpo na kokende na Patterson, na New York, kobɛta miziki ya kitoko mpo na kosepelisa biso. Nsima ya koyoka miziki yango na likebi, biso nyonso tosengeli kosangisa mingongo mpo na kokumisa Yehova na koyemba nzembo ya Bokonzi.
Kokanga bisika ya kofanda: Tokoki kokanga bisika ya kofanda kaka mpo na bato ya ndako na biso, to baoyo toyei na bango motuka moko, to mpe baoyo toyekolaka na bango Biblia.
Molato oyo ebongi: Molato na biso na ntango ya liyangani esengeli kozala oyo ebongi, ya kolekisa ndelo te, mpe lokola oyo ya bato ya mokili te. (1 Tim. 2:9) Ata mokolo oyo toyei na otɛlɛ to mokolo oyo tokobima mpe ntango tozali kozwa mopɛpɛ liboso to nsima ya liyangani, tosengeli kolata malamu mpe kobongisa nzoto na ndenge ebongi. Yango ekosala ete tóyoka nsɔni te kolata makarɔ na biso ya liyangani mpe tópesa litatoli soki libaku emonani. Ndenge oyo tokomonana na miso ya bato mpe etamboli na biso ya malamu na liyangani ekobenda likebi ya bato ya mitema sembo na nsango ya Biblia oyo ebikisaka mpe yango ekosepelisa Yehova.—Sef. 3:17.
Salelá baaparɛyi na bonkonde: Tokomonisa bonkonde na ntango ya liyangani soki totye telefone, tablɛti to aparɛyi mosusu na ndenge oyo ekolongola te likebi ya basusu. Soki tozali kosalela kamera to aparɛyi mosusu ya kokɔtisa mingongo to tablɛti ntango liyangani ezali kosalema, tosengeli kokeba ete epekisa te basusu komona malamu. Tokomonisa mpe bonkonde soki toboyi kotinda mpambampamba bamesaje na telefone to kosalela Internet na ntango ya liyangani. Tosɛngi bino bóbengisa te bato oyo basalaka mombongo ya kokanga bafɔtɔ na esika ya liyangani. Soki bomoni bango na esika ya liyangani bazali kosɛnga ete bákanga bino fɔtɔ, bóboya.—Yoa. 2:13-17.
Bilei ya midi: Tolendisi bino bómema bilei ya pɛpɛlɛ kasi oyo etongaka nzoto, na ndakisa mampa, bitabe, nguba, mikate to gato. Esengeli komema mai, kafe, tii, to masanga ya sukali na milangi oyo ekoki kopasuka te mpo ebimisa likama te. Epekisami komema masanga ya makasi to oyo ezali na alkole na liyangani. Soki tomemi biloko na biso moko ya kolya mpe ya komɛla, tokobima te libándá kosomba yango epai ya batɛkisi. Koboya kosomba biloko epai ya batɛkisi ya libándá ekomonisa mpenza ete tozali pɛto. (Liyebisi: Batɛkisi ya biloko ya kolya basengeli te kokɔta na esika ya liyangani ata na ngonga nini.—Yoa. 2:13-17).
Makabo: Tokoki komonisa botɔndi na biso mpo na nyonso oyo esalemi mpo na kobongisa liyangani soki topesi makabo ya bolingo malamu na esika ya liyangani, mpo na mosala ya kosakola na mokili mobimba. Soki moto alingi kopesa likabo na nzela ya chèque, akokoma yango na nkombo ya “Association ‘Les Témoins de Jéhovah.’”
Bankisi: Soki omɛlaka nkisi oyo monganga akomelá yo, kobosana te komema oyo osengeli na yango, mpamba te nkisi yango ekozala te na esika ya liyangani. Esengeli kobwaka bantonga ya bato oyo babɛlaka maladi ya diabɛti mpe bantonga nyonso mosusu na esika oyo ebongisami mpo na yango, kasi te na bisika ya kobwaka bosɔtɔ na liyangani, mpamba te ekoki kobimisa likama.
Makama mpe lisalisi ya nokinoki: Soki moto moko abɛli na mbalakaka to azwi likama na esika ya liyangani, esengeli naino koyebisa moko ya bandeko oyo bazali kopesa bisika ya kofanda; ye akoyebisa mbala moko bandeko ya departema ya lisalisi ya nokinoki mpo bátala soki moto yango azali na maladi ya ndenge nini mpe ndenge oyo bakoki kosalisa ye.
Formilɛrɛ Veuillez suivre l’intérêt (S-43): Mbala nyonso oyo tokutani na moto oyo asepeli na nsango malamu ntango tozali kopesa litatoli ya libaku malamu na liyangani, tosengeli kotondisa formilɛrɛ Veuillez suivre l’intérêt (S-43). Bokoki kopesa baformilɛrɛ oyo botondisi na Departema ya mikanda na liyangani to na sɛkrɛtɛrɛ ya lisangá na bino.
Na restora: Kumisá Yehova na etamboli na yo ya malamu na restora. Latá na ndenge oyo ebongi na ministre mokristo. Tikelá mosali ya restora mwa mbongo mpo na mosala na ye, soki esalemaka bongo.
Na bisika oyo tokolala:
Tosɛngi bino bótosa motángo ya bato oyo nkolo-ndako ayebisi mpo na shambre moko.
Soki omoni ete okofanda lisusu te na esika oyo osɛngaki, yebisá yango nokinoki.
Liboso ya kolamba, tuná naino nkolo-ndako to bandeko oyo bazali kopesa bisika ya kolala na Ndako ya Bokonzi nini okoki kosala mpo makambo nyonso eleka malamu.
Salelá malamu eloko nyonso oyo bapesi bapaya ndingisa ya kosalela. Esengeli kosala makambo nyonso na bokatikati.
Esika na yo ya kolala ezalaka ntango nyonso pɛto mpe na molɔngɔ. Yango etali mpe Ndako ya Bokonzi, oyo ekoki kokóma esika ya kolala mpo na bandeko oyo bakouta na masangá ya mosika.
Monisá mbuma ya elimo ntango ozali elongo na basusu, ezala ndeko oyo ayambi yo na ndako na ye to bandeko mosusu oyo ozali kolala esika moko na bango.—Gal. 5:22, 23.
Basali ya bolingo malamu: Ndeko nyonso oyo alingi kopesa mabɔkɔ na misala ya liyangani asengeli kokende na Departema ya basali ya bolingo malamu. Mwana oyo akokisi naino mbula 16 te akoki mpe kopesa mabɔkɔ soki azali kosala elongo na moboti na ye to na ndeko mosusu oyo azali kokɛngɛla ye, to mpe na mokóló moko oyo moboti ya mwana andimi ete akokɛngɛla ye.
Soki moto andimi tóyebisa ye nsango malamu, tosalelaka malamu libaku yango mpo na komonisa nguya ya Liloba ya Nzambe na kotángela ye bavɛrsɛ mbala moko na kati ya Biblia. Likambo yango elobelamaki mingi na liyangani ya mokolo moko ya mobu eleki. Mokɛngɛli ya zongazonga asalaki diskur oyo ezalaki na motó ya likambo: “Monisá nguya ya Liloba ya Nzambe na mosala na yo ya kosakola.” Ozali lisusu koyeba makambo ya ntina ya diskur yango?
Mpo na nini Liloba ya Yehova ezali na nguya mingi koleka maloba na biso?—2 Tim. 3:16, 17.
Ndenge nini Biblia esimbaka mayoki, ebongisaka makanisi, esalisaka moto azwa bikateli ya malamu mpe ebongisaka bizaleli?—Talá Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 15/06/2012, lok. 27, par. 7.
Ntango totángeli moto vɛrsɛ na mosala ya kosakola, ndenge nini tokoki kobenda likebi na ye na Liloba ya Nzambe na ndenge oyo ekotinda ye apesa Biblia limemya?—Talá buku Eteyelo ya mosala, lok. 148, par. 3-4 mpe Mosala na biso ya Bokonzi ya sanza ya misato 2013, lok. 6, par. 8.
Mpo na nini ezali na ntina ete tólimbola mpe tókanisa na bato na bavɛrsɛ oyo totángi, mpe ndenge nini tokoki kosala yango?—Mis. 17:2, 3; talá buku Eteyelo ya mosala, lok. 154, par. 4 tii na lok. 156, par. 5.
Loyembo 68 mpe libondeli
cl mok. 24 par. 1-10 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: 2 Samwele 1-3 (Min. 8)
No. 1: 2 Samwele 2:24-32 (Eleka min. 3 te)
No. 2: Bata-sheba (Bath-Shéba)—Motó ya likambo: Nzambe andimaka basumuki oyo babongoli motema—it-1-F nk. 275-276 (Min. 5)
No. 3: Bilaka ya Biblia oyo ekokokisama mosika te—igw lok. 16 par. 4–lok. 17 par. 1 (Min. 5)
Min. 10: Bamposa ya lisangá. Bokoki mpe kosala elakiseli na ndenge ya kokabola bazulunalo.
Min. 5: Mikanda oyo tokokabola na sanza ya mitano mpe sanza ya motoba. Lisolo na bayangani. Bólobela makambo oyo ezali na mikanda oyo tokokabola. Bósala mpe elakiseli.
Min. 15: Kosakola na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te ezali lolenge malamu ya kosalela ntango! Lisolo na bayangani ekosalema na nkulutu moko. Ekozala malamu ezala nkulutu oyo asakolá na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te. Lakisá video Prédication dans des régions isolées: Australie. (Kendé na jw.org, mpe kɔtá esika bakomi QUI SOMMES-NOUS > ACTIVITÉS.) Bólobela matomba oyo libota oyo balakisi na video ezwaki ntango basakolaki na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te. Sololá na ndeko moko na lisangá oyo asakolá na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te. Kokende kuna ebimisaki matomba nini na libota na ye, na mosala na ye ya kosakola mpe na boyokani na ye na Nzambe? Ndenge nini amibongisaki? Soki ndeko moko asepeli kosakola na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te, bankulutu bakosepela kosalisa ye. Monisá mpenza ete kosakola na teritware oyo litatoli epesamaka mingi te, ezali lolenge eleki malamu ya kosalela ntango na biso. Soki epai na bino bosalelaka internet te, salelá lisolo oyo ezali na Annuaire 2014 nkasa 156 mpe 157.
Loyembo ya sika “Tóteya bango bátɛlɛma ngwi” mpe libondeli
Tóbosana te: Tosɛngi bino bóbɛta liboso miziki mbala moko, mpe na nsima bandeko bakoyemba loyembo ya sika.
▪ Mikanda oyo tokokabola na sanza ya mitano mpe sanza ya motoba 2015: Biblia eteyaka mpenza nini? To moko ya batrakte oyo elandi: Bampasi ekosila?, Bomoi na mikolo ezali koya, Esengo na libota mpe Nani azali koyangela mokili? Tokosala makasi mpo na kobanda koyekola na bato Biblia. Sanza ya nsambo mpe sanza ya mwambe 2015: Nsango malamu oyo euti na Nzambe! to moko ya mwa buku nyonso ya nkasa 32 kati na oyo elandi: Yoká Nzambe, Yoká Nzambe mpo ozala na bomoi ya seko mpe Moninga ya Nzambe. Tokosala makasi mpo na kobanda koyekola na bato Biblia.
▪ Bokoki kobongola mwa moke programɛ ya makita oyo bokosala pɔsɔ moko liboso ya liyangani ya etúká mpo na kozongela batoli mpe makambo oyo tosengeli kobosana te oyo ezali na siplema ya Mosala na biso ya Bokonzi ya sanza oyo mpe mokanda ya 03/08/2013, oyo etindamaki na masangá nyonso, oyo elobelaki ndenge ya kosala mpo makama ebima te na makita mpe na mayangani na biso. Sanza moko to mibale nsima ya liyangani, na lisolo “Bamposa ya lisangá,” bokoki kozongela makanisi ya ntina ya liyangani, oyo basakoli bamonaki ete ekosalisa bango na mosala ya kosakola.
“Soki ozali na likoki ya kosilisa mokakatano moko na mokili, ekozala nini? [Tiká ye apesa eyano.] Ndenge Biblia emonisi, mosika te Nzambe akosukisa likambo yango mpe makambo mosusu mingi. [Poná vɛrsɛ oyo eyokani na eyano na ye, na ndakisa Danyele 2:44; Masese 2:21, 22; Matai 7:21-23; to 2 Petro 3:7.] Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli oyo emonisi ndenge Nzambe akosala mbongwana wana ya malamu mpe ntango akosala yango.”
“Okanisi ete mokolo mosusu tokofanda na mokili oyo moto nyonso akozala na ndako ya malamu mpe akonyokwama te na bobola? [Tiká ye apesa eyano.] Talá elaka oyo Nzambe apesi bato na likambo yango. [Tángá Yisaya 65:21-23.] Lamuká! oyo elobeli ndenge Nzambe akokokisa elaka na ye mpo na bato mpe oyo tosengeli kosala mpo tózala na mokili yango.
1 2 3 4 5 6 7 8
^ (1 Sa. 19:1-22:23) Nsukansuka, Saulo alobaki na mwana na ye Yonatane mpe na basaleli na ye nyonso ete Davidi abomama. 2 Kasi Yonatane, mwana ya Saulo, azalaki kosepela na Davidi mingi. Bongo Yonatane ayebisaki Davidi ete: “Tata na ngai Saulo azali koluka koboma yo. Sikoyo, nabondeli yo, na ntɔngɔ, kebá mpe fandá mpenza na esika ya kobombana mpe obatama kuna. 3 Kasi ngai nakobima mpe nakotɛlɛma mpenza na pembeni ya tata na ngai na esobe esika okozala, mpe ngai moko nakolobela yo epai ya tata na ngai, mpe nakotala oyo ekosalema, mpe nakozanga te koyebisa yo.” 4 Na yango, Yonatane alobelaki tata na ye Saulo malamu ya Davidi mpe alobaki na ye boye: “Mokonzi asalela mosaleli na ye Davidi lisumu te, mpo ye asaleli yo lisumu te mpe misala oyo asalelaki yo ezalaki malamu mingi. 5 Mpe atyaki molimo na ye na likama mpe abomaki Mofilistia wana, bongo Yehova apesaki Yisraele mobimba lobiko moko monene. Omonaki yango, mpe osepelaki. Bongo mpo na nini okosalela makila ya moto oyo azali na likambo te lisumu na ndenge okobomisa Davidi mpamba?” 6 Bongo Saulo atosaki mongongo ya Yonatane, mpe Saulo alapaki ndai ete: “Lokola Yehova azali solo na bomoi, akobomama te.” 7 Na nsima, Yonatane abengaki Davidi mpe Yonatane ayebisaki ye maloba wana nyonso. Bongo Yonatane amemaki Davidi epai ya Saulo mpe akobaki kozala liboso na ye, lokola na ntango ya kala. 8 Na nsima, etumba ebimaki lisusu mpe Davidi abimaki kobunda na Bafilistia mpe koboma bango na koboma moko monene, mpe bakimaki liboso na ye. 9 Mpe elimo mabe ya Yehova eyelaki Saulo ntango afandaki na ndako na ye ná likɔnga na lobɔkɔ na ye, ntango Davidi azalaki kobɛta miziki na lobɔkɔ na ye. 10 Bongo Saulo alukaki kobaka Davidi na efelo na likɔnga, kasi ye alongwaki liboso ya Saulo, mpe Saulo abɛtaki likɔnga na efelo. Na yango, Davidi akimaki mpo amibikisa na butu wana. 11 Na nsima, Saulo atindaki bamemi-nsango na ndako ya Davidi mpo bákɛngɛla yango mpe báboma ye na ntɔngɔ; kasi Mikale, mwasi na ye, ayebisaki Davidi boye: “Soki okobikisa molimo na yo na butu oyo te, lobi okobomama.” 12 Na mbala moko, Mikale akitisaki Davidi na lininisa, mpo akende, akima mpe amibikisa. 13 Na nsima, Mikale azwaki ekeko ya terafime mpe atyaki yango na mbeto, mpe atyaki na esika ya motó na ye elamba ya madusumadusu lokola monyama oyo basalá na nsuki ya ntaba, bongo azipaki yango na elamba. 14 Bongo Saulo atindaki bamemi-nsango bákende kozwa Davidi, kasi Mikale alobaki ete: “Azali na maladi.” 15 Na yango, Saulo atindaki bamemi-nsango bátala Davidi, alobi: “Bóyela ngai ye likoló ya mbeto na ye mpo naboma ye.” 16 Ntango bamemi-nsango bakɔtaki, talá, ezalaki nde ekeko ya terafime likoló ya mbeto mpe elamba ya madusumadusu lokola monyama oyo basalá na nsuki ya ntaba ezalaki na esika ya motó na ye. 17 Na yango, Saulo alobaki na Mikale boye: “Mpo na nini okosi ngai boye, na ndenge otiki monguna na ngai akende mpe akima?” Bongo Mikale alobaki na Saulo ete: “Ye moko alobaki na ngai ete: ‘Tiká ngai nakende! Naboma yo mpo na nini?’” 18 Nzokande, Davidi apotaki mbangu, akimaki mpe akómaki epai ya Samwele na Rama. Mpe ayebisaki ye makambo nyonso oyo Saulo asalaki ye. Bongo ye ná Samwele bakendaki, mpe bakómaki kofanda na Nayote. 19 Na nsima, nsango ekómelaki Saulo ete: “Talá! Davidi azali na Nayote, na Rama.” 20 Na mbala moko, Saulo atindaki bamemi-nsango mpo na kozwa Davidi. Ntango bamonaki basakoli ya mikóló bazali kosakola, mpe Samwele atɛlɛmi wana, azali kokamba bango, elimo ya Nzambe eyelaki bamemi-nsango ya Saulo, bongo bango mpe, babandaki kosala makambo lokola basakoli. 21 Ntango bayebisaki Saulo likambo yango, na mbala moko, atindaki bamemi-nsango mosusu, bango mpe babandaki kosala makambo lokola basakoli. Bongo Saulo atindaki lisusu bamemi-nsango, etuluku ya misato, bango mpe babandaki kosala makambo lokola basakoli. 22 Nsukansuka, ye mpe akendaki na Rama. Ntango akómaki na libulu monene ya kobomba mai, oyo ezali na Seku, abandaki kotuna boye: “Samwele ná Davidi bazali wapi?” Na yango, balobaki ete: “Kuna na Nayote, na Rama.” 23 Mpe alandaki nzela na ye, banda na esika wana tii na Nayote, na Rama, mpe elimo ya Nzambe eyelaki ye, ɛɛ, ye, mpe akobaki kotambola mpe kosala makambo lokola mosakoli tii ntango akɔtaki na Nayote, na Rama. 24 Lisusu, alongolaki bilamba na ye, ye mpe asalaki makambo lokola mosakoli liboso ya Samwele, mpe alalaki na mabele bolumbu, mokolo wana mobimba mpe butu wana mobimba. Yango wana balobaka: “Saulo azalaka mpe moko ya basakoli?”
20 Bongo Davidi alongwaki na Nayote na Rama akimi. Nzokande, ayaki mpe alobaki liboso ya Yonatane boye: “Nasali nini? Libunga na ngai nini, mpe lisumu nini nasali liboso ya tata na yo, mpo azali koluka molimo na ngai?” 2 Na yango, Yonatane alobaki na ye ete: “Ekoki kokanisama ata moke te! Okokufa te. Talá! Tata na ngai akosala likambo moko te ya monene to ya moke, kozanga koyebisa ngai yango na litoi; mpe mpo na nini tata na ngai akobombela ngai likambo yango? Esalemaka te.” 3 Kasi Davidi alapaki mpe ndai mpe alobaki boye: “Ya solo, tata na yo ayebi ete nandimami na miso na yo, yango wana akoloba boye: ‘Yonatane ayeba likambo oyo te, noki ayoka mpasi.’ Kasi, ya solo, lokola Yehova azali solo na bomoi mpe lokola molimo na yo ezali solo na bomoi, litambe kaka moko nde ekaboli ngai na liwa!” 4 Mpe Yonatane alobaki lisusu na Davidi boye: “Eloko nyonso oyo molimo na yo ekoloba, nakosalela yo yango.” 5 Na yango Davidi alobaki na Yonatane ete: “Talá! Lobi ezali sanza ya sika, mpe ngai, nasengeli mpenza kofanda elongo na mokonzi mpo na kolya; kasi tiká ngai nakende, mpe namibomba na esobe tii na mpokwa ya mokolo ya misato. 6 Soki tata na yo amoni ete nazali te, okoloba ete: ‘Davidi abondelaki ngai makasi napesa ye nzela akende mbangu na Beteleme, engumba na ye, mpamba te mbeka ya mbula na mbula ezali kuna, mpo na libota mobimba.’ 7 Soki alobi ete: ‘Malamu!’ yango elimboli kimya mpo na mosaleli na yo. Kasi soki asiliki mpenza, yebá ete akani eloko ya mabe. 8 Mpe osengeli komonisela mosaleli na yo motema boboto, mpo okɔtisi mosaleli na yo na kondimana liboso ya Yehova. Kasi soki libunga ezali kati na ngai, yo moko bomá ngai, mpamba te mpo na nini omema ngai epai ya tata na yo?” 9 Na yango, Yonatane alobaki boye: “Ekoki kokanisama ata moke te mpo na yo! Kasi soki kaka nayebi ete tata na ngai akani ete mabe eyela yo, nakoyebisa yo yango te?” 10 Bongo Davidi alobaki na Yonatane ete: “Nani akoyebisa ngai soki tata na yo apesi yo eyano ya mabe?” 11 Bongo Yonatane alobaki na Davidi boye: “Yaká naino tókende na esobe.” Bongo bango mibale bakendaki na esobe. 12 Mpe Yonatane alobaki lisusu na Davidi boye: “Yehova Nzambe ya Yisraele azala motatoli ete nakomeka tata na ngai lobi, na bangonga oyo, to na mokolo ya misato, mpe soki azali na makanisi malamu mpo na Davidi, nakotindela yo nde moto te mpo ayebisa yo yango na litoi? 13 Tiká Yehova asala Yonatane bongo mpe abakisa yango, soki ekómi ete tata na ngai amoni malamu kosalela yo mabe nde ngai nayebisi yo yango na litoi te mpe natiki te ete okende, mpe ya solo, okei na kimya te. Mpe tiká Yehova azala na yo, ndenge azalaki na tata na ngai. 14 Mpe yo, soki nazali naino na bomoi, ya solo, okomonisela ngai nde motema boboto ya Yehova te ete nakufa te? 15 Mpe okolongola te motema boboto na yo epai ya ndako na ngai mpo na ntango oyo etyami ndelo te. Ata mpe ntango Yehova akolongola banguna ya Davidi, moto nyonso oyo azali na mabele, 16 nkombo ya Yonatane ekolongolama te na ndako ya Davidi. Mpe Yehova akosɛnga yango na lobɔkɔ ya banguna ya Davidi.” 17 Na yango, Yonatane alapelaki lisusu Davidi ndai, mpo na bolingo oyo alingaki ye; mpo azalaki kolinga ye ndenge azalaki kolinga molimo na ye moko. 18 Mpe Yonatane alobaki na ye lisusu boye: “Lobi ezali sanza ya sika, mpe bakomona ete ozali te, mpamba te kiti na yo ekotikala mpamba. 19 Ya solo, na mokolo ya misato nde bakomona mpenza ete ozali te; yaká na esika obombanaki na mokolo ya mosala, mpe fandá pene na libanga oyo. 20 Mpe ngai nakobwaka makula misato na ngámbo moko ya libanga yango, mpo na kotinda yango esika nalingi, na eloko moko boye. 21 Mpe talá! Nakotinda mosaleli mpe nakoloba: ‘Kende koluka makula yango.’ Soki nalobi mpenza na mosaleli boye: ‘Talá! Makula yango ezali na ngámbo na yo oyo, zwá yango,’ yo yaká, mpo elakisi ete ozali na kimya mpe likambo ezali te, lokola Yehova azali solo na bomoi. 22 Kasi soki nalobi na elenge mobali yango ete: ‘Talá! Makula yango ezali mosika liboso na yo,’ yo kende, mpo Yehova atiki yo okende. 23 Nde mpo na liloba oyo tolobaki, ngai ná yo, ɛɛ, tiká Yehova azala kati na ngai ná yo mpo na ntango oyo etyami ndelo te.” 24 Bongo Davidi abombanaki na esobe. Mpe sanza ya sika eyaki, mpe mokonzi afandaki mpo na kolya. 25 Bongo mokonzi afandaki na kiti na ye, lokola na momeseno, na kiti oyo ezali pene ya efelo; Yonatane azalaki liboso na ye, mpe Abinere afandaki na mopanzi ya Saulo, kasi esika ya Davidi etikalaki mpamba. 26 Mpe Saulo alobaki ata eloko moko te na mokolo yango, mpo azalaki koloba na motema na ye ete: “Boye likambo moko ekómeli ye mpe azali pɛto te, mpo apɛtolami te.” 27 Mpe esalemaki boye: mokolo oyo eyaki nsima ya sanza ya sika, na mokolo ya mibale, esika ya Davidi etikalaki kaka mpamba. Na yango, Saulo alobaki na mwana na ye Yonatane ete: “Mpo na nini mwana ya Yese ayei kolya te, ezala lobi, to lelo?” 28 Bongo Yonatane ayanolaki Saulo boye: “Davidi abondelaki ngai makasi napesa ye nzela akende na Beteleme. 29 Mpe alobaki boye: ‘Nabondeli yo, tiká nakende, mpamba te libota na biso esengeli kopesa mbeka na engumba mpe ndeko na ngai mpenza nde apesaki ngai mitindo. Bongo sikoyo, soki nandimami na miso na yo, tiká nakende na mayele mpo namona bandeko na ngai.’ Yango wana ayei te na mesa ya mokonzi.” 30 Bongo nkanda ya Saulo engalelaki Yonatane mpe alobaki na ye boye: “Yo, mwana ya mwasi ya mosala oyo azali motomboki, ngai nayebi te ete oponi mwana ya Yese mpo na nsɔni na yo moko mpe nsɔni ya bolumbu ya mama na yo? 31 Mpo mikolo nyonso oyo mwana ya Yese akozala na bomoi na mabele, yo ná bokonzi na yo bokoumela te. Sikoyo, tindá bákende kozwela ngai ye, mpo asengeli kokufa.” 32 Nde Yonatane ayanolaki tata na ye Saulo mpe alobaki na ye boye: “Mpo na nini abomama? Asali nini?” 33 Na yango, Saulo abwakelaki ye likɔnga mpo na kotɔbɔla ye; mpe Yonatane ayaki koyeba ete tata na ye akanaki koboma Davidi. 34 Na mbala moko, Yonatane alongwaki na mesa na nkanda makasi, mpe alyaki limpa te na mokolo ya mibale nsima ya sanza ya sika, mpo ayokaki mpasi na motema mpo na Davidi, mpamba te tata na ye moko ayokisaki ye nsɔni. 35 Mpe esalemaki boye: na ntɔngɔ, Yonatane asimbaki nzela akei na esobe, na esika oyo ayokanaki na Davidi, mpe elenge mosaleli moko azalaki elongo na ye. 36 Mpe alobaki na mosaleli na ye boye: “Nabondeli yo, potá mbangu mpe luká makula oyo nazali kobwaka.” Mosaleli yango apotaki mbangu, mpe ye abwakaki likula na ndenge ete eleka ye. 37 Ntango mosaleli yango akómaki na esika likula oyo Yonatane abwakaki ezali, Yonatane abandaki kobelela na nsima ya mosaleli yango mpe alobaki boye: “Likula yango ezali nde mosika liboso na yo te?” 38 Mpe Yonatane abelelaki lisusu mosaleli yango na nsima ete: “Nokinoki! Salá mbangu! Kotɛlɛma te!” Bongo mosaleli ya Yonatane akendaki kozwa makula yango mpe na nsima, ayaki epai ya nkolo na ye. 39 Nzokande mosaleli yango ayebaki ata eloko te; kaka Yonatane ná Davidi, bango moko, nde bayebaki likambo yango. 40 Nsima na yango, Yonatane apesaki mosaleli na ye bibundeli na ye mpe alobaki na ye boye: “Kende, memá yango na engumba.” 41 Mosaleli yango akendaki. Bongo Davidi atɛlɛmaki, abimi longwa na esika moko oyo ezalaki penepene wana, na sudi. Na nsima, akweaki elongi na nse mpe agumbamaki mbala misato; mpe babandaki kopesana mapwɛpwɛ mpe kolelana, tii Davidi alelaki mingi koleka. 42 Mpe Yonatane alobaki lisusu na Davidi boye: “Kende na kimya, mpo tolapaki ndai, biso mibale, na nkombo ya Yehova ete: ‘Yehova ye moko azala kati na ngai ná yo mpe kati na bana na ngai mpe bana na yo, mpo na ntango oyo etyami ndelo te.’” Na yango, Davidi atɛlɛmaki mpe asimbaki nzela akei, mpe Yonatane akɔtaki na engumba.
21 Na nsima, Davidi akómaki na Nobe, epai ya nganga-nzambe Ahimeleke; mpe Ahimeleke akómaki kolɛnga ntango akutanaki na Davidi, bongo alobaki na ye boye: “Mpo na nini ozali yo moko, mpe moto moko te azali elongo na yo?” 2 Na yango, Davidi alobaki na nganga-nzambe Ahimeleke boye: “Mokonzi ye moko apesi ngai mitindo mpo na likambo moko, mpe alobaki na ngai ete: ‘Moto moko ayeba ata eloko te na likambo oyo nazali kotinda yo mpe oyo napesi yo mitindo.’ Bongo nayokanaki na bilenge mibali tókutana na esika boye mpe boye. 3 Mpe sikoyo, soki ozali na mampa mitano, pesá yango na lobɔkɔ na ngai, to eloko nyonso oyo ekoki komonana.” 4 Kasi nganga-nzambe ayanolaki Davidi mpe alobaki boye: “Na lobɔkɔ na ngai, mampa ya mpamba ezali te, mampa mosantu nde ezali; ekopesama kaka soki bilenge mibali yango basanganaki na basi te.” 5 Na yango, Davidi ayanolaki nganga-nzambe mpe alobaki na ye boye: “Kasi basi batyamaki mosika na biso lokola liboso ntango nazalaki kobima, mpe nzoto ya bilenge mibali yango ezalaka mosantu, ata soki batindami na mosala ya mpamba. Bongo lelo, na ntango moto akómi mosantu na nzoto na ye, ekozala boni?” 6 Na yango, nganga-nzambe apesaki ye oyo ezali mosantu, mpamba te kuna mampa mosusu ezalaki te, kaka mampa ya kolakisa oyo elongolamaki liboso ya Yehova mpo bátya mampa ya sika wana, na mokolo oyo balongolaki yango. 7 Nzokande, mosaleli moko ya Saulo azalaki wana na mokolo yango, likambo moko ekangisaki ye liboso ya Yehova, mpe nkombo na ye ezalaki Doege Moedome, kapita ya babateli ya mpate ya Saulo. 8 Mpe Davidi alobaki lisusu na Ahimeleke boye: “Bongo ozali na eloko moko te, ezala likɔnga to mopanga? Mpo nazwaki na lobɔkɔ na ngai ata mopanga na ngai te, to bibundeli na ngai te, mpamba te likambo ya mokonzi esengelaki kosalema nokinoki.” 9 Na yango, nganga-nzambe alobaki ete: “Mopanga ya Goliate, Mofilistia oyo obomaki na lobwaku ya patatalu ya Ela, yango oyo, elíngami na kazaka moko, nsima ya efode. Soki okozwa yango, zwá, mpo mosusu ezali awa te, kaka yango.” Bongo Davidi alobaki lisusu boye: “Mosusu lokola yango ezali te. Pesá ngai yango.” 10 Na nsima, Davidi atɛlɛmaki mpe akobaki kokima Saulo na mokolo yango, mpe nsukansuka akómaki epai ya Akishe, mokonzi ya Gate. 11 Mpe basaleli ya Akishe bakómaki koloba na ye boye: “Oyo Davidi te, mokonzi ya mokili yango? Ye nde moto oyo bazalaki se koyembela na mondimo mpe na mabina ete: ‘Saulo abomi oyo ya ye bankóto, Mpe Davidi abomi oyo ya ye bankóto zomi zomi’?” 12 Bongo Davidi abandaki kokanisa maloba yango na motema na ye, mpe akómaki kobanga Akishe mokonzi ya Gate makasi. 13 Na yango, akosaki ete azali na ligboma na miso na bango mpe abandaki kosala lokola moto ya ligboma na lobɔkɔ na bango mpe azalaki kokomakoma bilembo na bizipeli ya porte mpe azalaki kotangisa nsoi na mandefu na ye. 14 Nsukansuka, Akishe alobaki na basaleli na ye ete: “Bomoni ete moto oyo azali na ligboma. Bongo mpo na nini boyei na ye epai na ngai? 15 Nazangi nde bato ya ligboma, mpo bóya na oyo asalela ngai makambo ya ligboma? Moto ya boye akɔta na ndako na ngai?”
22 Bongo Davidi alongwaki wana mpe akimaki na mobenga ya Adulame; mpe bandeko na ye ná ndako mobimba ya tata na ye bayokaki yango mpe basimbaki nzela bakiti kuna epai na ye. 2 Bongo bato nyonso ya bomoi ya mpasi, bato nyonso oyo bazalaki na nyongo ya bato mpe bato nyonso oyo milimo na bango ekómi bololo bayanganaki epai na ye, mpe akómaki mokonzi na bango; mpe bakómaki bato soki nkama minei (400) elongo na ye. 3 Na nsima, Davidi alongwaki wana mpe akendaki na Mizipe, na Moabe mpe alobaki na mokonzi ya Moabe boye: “Nabondeli yo, tiká tata na ngai ná mama na ngai báfanda elongo na bino tii nakoyeba nini Nzambe akosalela ngai.” 4 Na yango, atyaki bango liboso ya mokonzi ya Moabe, mpe bakobaki kofanda elongo na ye mikolo nyonso oyo Davidi alekisaki na esika oyo bakómaka te. 5 Na nsima, mosakoli Gade alobaki na Davidi boye: “Kotikala te na esika oyo bakómaka te. Longwá wana mpe zongá na mokili ya Yuda.” Na yango, Davidi alongwaki wana mpe azongaki na zamba ya Herete. 6 Bongo Saulo ayaki koyoka ete Davidi ná bato oyo bazalaki elongo na ye bamonani, wana Saulo azalaki kofanda na Gibea, na nse ya nzete ya tamarisi, na esika etombwani, azalaki na likɔnga na lobɔkɔ na ye mpe basaleli na ye nyonso batɛlɛmaki pene na ye. 7 Na yango, Saulo alobaki na basaleli na ye oyo batɛlɛmaki pene na ye ete: “Nabondeli bino, bóyoka, bino Babenyamina. Mwana ya Yese akopesa mpe bino nyonso bilanga, mpe banzete ya vinyo? Akotya nde bino nyonso bakonzi ya bato nkóto nkóto mpe bakonzi ya bato nkama nkama? 8 Mpo bino nyonso bosaleli ngai likita; mpe moto moko te azali koyebisa ngai yango na litoi, ntango mwana na ngai moko azali kosala kondimana ná mwana ya Yese, mpe ata moto moko te kati na bino azali koyokela ngai mawa mpe koyebisa yango na litoi na ngai ete mwana na ngai moko akómisi mosaleli na ngai moto oyo azali kotyela ngai mitambo, ndenge ezali lelo oyo.” 9 Na yango, Doege Moedome, oyo atyamaki mpo na kokamba basaleli ya Saulo, ayanolaki mpe alobaki boye: “Namonaki mwana ya Yese ayei na Nobe, epai ya Ahimeleke mwana ya Ahitube. 10 Mpe atunaki Yehova mpo na ye; mpe apesaki ye biloko ya kolya, mpe apesaki ye mopanga ya Goliate Mofilistia.” 11 Na mbala moko, mokonzi atindaki bábenga Ahimeleke mwana ya nganga-nzambe Ahitube mpe ndako mobimba ya tata na ye, banganga-nzambe oyo bazalaki na Nobe. Bongo bango nyonso bayaki epai ya mokonzi. 12 Sikoyo, Saulo alobaki boye: “Nabondeli yo, yoká, yo mwana ya Ahitube!” Na yango, ye alobaki ete: “Ngai oyo, nkolo na ngai.” 13 Mpe Saulo alobaki na ye lisusu boye: “Mpo na nini bosaleli ngai likita, yo ná mwana ya Yese, na ndenge opesi ye limpa mpe mopanga, mpe otuneli ye Nzambe, mpo na kokómisa ye moto oyo azali kotyela ngai mitambo, ndenge ezali lelo oyo?” 14 Na yango, Ahimeleke ayanolaki mokonzi mpe alobaki boye: “Bongo nani kati na basaleli na yo nyonso azali lokola Davidi, moto ya sembo, mpe bokilo ya mokonzi mpe mokonzi ya basoda oyo bakɛngɛlaka yo mpe moto ya lokumu na ndako na yo? 15 Ezali lelo nde nabandi kotunela ye Nzambe? Nakoki kokanisa yango ata moke te! Mokonzi atya likambo moko te na motó ya mosaleli na ye mpe na motó ya ndako mobimba ya tata na ngai, mpo na nyonso oyo, mosaleli na yo ayebaki likambo moko te, ezala ya moke to ya monene.” 16 Kasi mokonzi alobaki boye: “Ahimeleke, okokufa solo, yo ná ndako mobimba ya tata na yo.” 17 Na yango, mokonzi alobaki na bapoti-mbangu oyo batɛlɛmaki pene na ye ete: “Bóbaluka mpe bóboma banganga-nzambe ya Yehova, mpo lobɔkɔ na bango mpe ezali elongo na Davidi mpe mpo bayebaki ete azali kokima, kasi bayebisaki ngai yango na litoi te!” Kasi basaleli ya mokonzi baboyaki kosembola lobɔkɔ na bango mpo na kokwela banganga-nzambe ya Yehova. 18 Nsukansuka, mokonzi alobaki na Doege boye: “Yo, baluká mpe kwelá banganga-nzambe!” Na mbala moko, Doege Moedome abalukaki mpe ye moko akwelaki banganga-nzambe mpe na mokolo yango, abomaki mibali ntuku mwambe na mitano (85) oyo balati efode ya lini. 19 Ata mpe Nobe, engumba ya banganga-nzambe, abɛtaki yango na mopanga; ezala mobali to mwasi, mwana, ata oyo azali komɛla mabɛlɛ, mpe ngɔmbɛ mpe mpunda mpe mpate, abɛtaki yango na mopanga. 20 Nzokande, mwana mobali moko ya Ahimeleke, mwana ya Ahitube, nkombo na ye Abiatare, akimaki mpe apotaki mbangu mpo na kolanda Davidi. 21 Bongo Abiatare alobaki na Davidi boye: “Saulo abomi banganga-nzambe ya Yehova.” 22 Na yango, Davidi alobaki na Abiatare ete: “Nayebaki malamu mokolo wana, lokola Doege Moedome azalaki wana, ete akozanga te koyebisa Saulo. Ngai moko nasaleli milimo nyonso ya ndako ya tata na yo mabe. 23 Yo, fandá na ngai. Kobanga te, mpo moto nyonso oyo azali koluka molimo na ngai, azali koluka molimo na yo, mpo ozali moto oyo ngai nasengeli kobatela.”
^ ***sn loyembo 18 Bolingo ya sembo ya Nzambe***
Loyembo 18
Bolingo ya sembo ya Nzambe
1. Nzambe yo bolingo;
Tolingi solo na yo.
Y’opesi Mwana na yo,
Mpo akufela biso,
Tózala na bosembo.
Tózwa bomoi ya seko.
(Mondimo)
2. Nzambe yo bolingo;
Misala n’o bolingo.
Bolingo n’o tomoni:
Kristo azwi Bokonzi
Akokisi ndai na ye.
Bokonzi na ye eye’.
(Mondimo)
3. Nzambe yo bolingo;
Tiká tómekola yo.
Basɔkɛmi tósunga,
Mpo bosembo bálanda.
Tósakola na mpiko.
Tóbɔndisaka bato.
(MONDIMO)
Bato ya mposa ya mai,
Bómɛla mai ofele.
Ɛɛ, bóya komɛla mai,
Boboto ya Nzambe.
(Talá mpe Nz. 33:5; 57:10; Ef. 1:7.)
^ ***cl nk. 231-234 “Ye alingaki biso liboso”***
1-3. Makambo nini esalaki ete liwa ya Yesu ekesana na liwa ya bato mosusu nyonso?
ELEKI sikoyo mbula soki 2 000, na mokolo moko ya eleko ya prɛnta, basambisaki mobali moko oyo asalaki likambo moko te, bakatelaki ye etumbu mpo na mabe oyo asalaki te, mpe na nsima banyokolaki ye kino liwa. Azalaki moto ya liboso te oyo babomaki ye kaka mpamba bongo; likambo ya mawa, azalaki mpe moto ya nsuka te. Kasi, liwa na ye ekesanaki na oyo ya bato mosusu nyonso.
2 Ntango mobali yango azalaki konyokwama na mpasi, na bangonga ya nsuka ya bomoi na ye, ata likoló yango moko emonisaki ntina monene ya likambo yango. Atako ezalaki mpenza midi, na mbalakaka, molili ezipaki mboka mobimba. Ndenge mokomi moko ya makambo ya kala alobaki, “pole ya moi elimwaki.” (Luka 23:44, 45) Bongo, liboso mobali yango akata motema, abimisaki maloba oyo etikalá libela: “Ekokisami!” Ya solo, na ndenge oyo apesaki bomoi na ye, akokisaki likambo moko ya ntina koleka. Mbeka oyo apesaki ezalaki elembo ya bolingo oyo eleki monene oyo moto amonisá naino te.—Yoane 15:13; 19:30.
3 Mobali wana ezalaki nde Yesu Klisto. Mpasi mpe liwa na ye na mokolo ya 14 Nisana ya mobu 33 ya ntango na biso (T.B.), mokolo wana ya mawa, eyebani malamu. Nzokande, ezali na likambo mosusu ya ntina koleka oyo mbala mingi bato babosanaka. Atako Yesu ayokaki mpasi mingi, kasi ezali na moto mosusu oyo ayokaki mpasi koleka ye. Kutu moto yango amipimelaki na mokolo yango koleka, oyo ezali mpenza likambo ya bolingo oyo eleki monene. Likambo yango nini? Eyano na motuna oyo ezali kokɔtisa biso na likambo oyo eleki makambo mosusu nyonso: bolingo ya Yehova.
4. Ndenge nini soda moko Moloma ayaki koyeba ete Yesu azalaki lokola bato mosusu te, mpe soda yango andimaki nini na nsuka?
4 Mokonzi ya basoda ya Loma oyo bapesaki ye mokumba ya koboma Yesu akamwaki ntango amonaki molili liboso Yesu akufa mpe koningana makasi ya mabelé oyo esalemaki nsima na yango. Alobaki ete: “Ya solo oyo azalaki Mwana ya Nzambe.” (Matai 27:54) Emonani polele ete Yesu azalaki lokola bato mosusu te. Soda yango apesaki mabɔkɔ na koboma Mwana mobotami-se-moko ya Nzambe Oyo-Aleki-Likoló! Mwana yango azalaki mpenza na motuya mingi na miso ya Tata na ye?
5. Mbula boni Mwana ya Nzambe alekisaki elongo na Tata na ye na likoló liboso abotama lokola moto?
5 Biblia ebengi Yesu “mwana ya liboso na bozalisi nyonso.” (Bakolose 1:15) Kanisá naino—Mwana ya Yehova azalaki na bomoi liboso kutu biloko nyonso oyo ezali na molɔ́ngɔ́ esalama. Na bongo, ntango boni Tata ná Mwana balekisaki esika moko? Bato mosusu ya siansi bakanisaka ete molɔ́ngɔ́ eumeli mbula miliare 13. Okangi mpenza bolai ya ntango yango? Ata soki likanisi yango ezali solo, bambula nyonso miliare 13 wana ekokani te na bambula ya bomoi ya Mwana ya Yehova! Mosala nini azalaki kosala na boumeli ya ntango wana nyonso?
6. (a) Mosala nini Mwana ya Yehova azalaki kosala liboso abotama awa na mabelé? (b) Ekanganeli ya ndenge nini ezali na kati ya Yehova ná Mwana na ye?
6 Mwana azalaki na esengo ya kosala lokola “mosali ya mayele” ya Tata na ye. (Masese 8:30, NW) Biblia elobi ete: “Kozanga [Mwana] eloko ata moko te esalemaki.” (Yoane 1:3) Na yango, Yehova ná Mwana na ye basalaki mosala elongo mpo na kokela biloko nyonso. Balekisaki solo ntango ya esengo! Bato mingi bayebi ete bolingo ya moboti ná mwana na ye ezalaka mpenza makasi. Mpe bolingo ezali “ekanganeli ya kokoka mpo na bomoko.” (Bakolose 3:14) Na yango, nani kati na biso akoki koyeba makasi ya ekanganeli oyo eumelaki mpenza ntango molai bongo? Ezali polele ete Yehova Nzambe ná Mwana na ye bakangami na ekanganeli ya bolingo oyo eleki mosusu nyonso na makasi.
7. Ntango Yesu azwaki batisimo, ndenge nini Yehova amonisaki lolenge azalaki kotalela Mwana na ye?
7 Atako bongo, Tata atindaki Mwana na ye awa na mabelé mpo abotama lokola moto. Yango elingi koloba ete na boumeli ya bambula mingi, Yehova akozala lisusu esika moko te na Mwana na ye ya bolingo kuna na likoló. Azalaki kotala na likebi mpenza uta na likoló ndenge Yesu azalaki kokola tii akómaki mobali ya kokoka. Yesu azwaki batisimo ntango akokisaki mbula 30. Ntina ezali te ya kolukaluka mpo na koyeba ndenge Yehova atalelaki ye na ntango wana. Tata ye moko alobaki uta likoló ete: “Oyo azali Mwana na ngai, molingami, oyo nandimi.” (Matai 3:17) Asengelaki solo kosepela mingi na komona ndenge Yesu akokisaki na bosembo mpenza makambo nyonso oyo esakolamaki, mpe makambo nyonso oyo asɛngaki ye!—Yoane 5:36; 17:4.
8, 9. (a) Basalaki Yesu nini na mokolo ya 14 Nisana ya mobu 33 T.B., mpe yango esalaki Tata na ye nini? (b) Mpo na nini Yehova atikaki Mwana na ye anyokwama mpe akufa?
8 Bongo, Yehova ayokaki ndenge nini na mokolo ya 14 Nisana ya mobu 33 T.B.? Ayokaki nini ntango batɛkaki Yesu mpe na nsima ebele ya bato bakangaki ye na butu wana? Ntango baninga ya Yesu bakimaki ye mpe ntango basambisaki likambo na ye na bosembo te? Ntango basɛkaki ye, babwakelaki ye nsoi, mpe babɛtaki ye makofi? Ntango babɛtaki ye fimbo mpe azokizoki na mokɔngɔ? Ntango babɛtaki ye nsɛtɛ na mabɔkɔ mpe na makolo likoló ya nzete, mpe batikaki ye wana mpo bato báfinga ye? Tata ayokaki ndenge nini ntango Mwana na ye ya bolingo agangaki epai na ye na mpasi ya liwa? Yehova ayokaki nini ntango Yesu akataki motema, mpe mpo na mbala ya liboso uta ebandeli ya bozalisi, Mwana na ye ya motema azalaki lisusu na bomoi te?—Matai 26:14-16, 46, 47, 56, 59, 67; 27:38-44, 46; Yoane 19:1.
“Nzambe . . . apesaki Mwana na ye mobotami-se-moko”
9 Tozangi maloba mpo na kolobela yango. Lokola Yehova ayokaka mpe mawa, liloba moko te ekoki kolobela mpenza mpasi oyo ayokaki na liwa ya Mwana na ye. Likambo tokoki kolimbola ezali nde ntina oyo etindaki Yehova apesa nzela na liwa yango. Mpo na nini Tata andimaki koyoka mpasi ya ndenge wana? Yoane 3:16 emonisi biso likambo moko ya ntina mingi. Vɛrsɛ yango ezali na ntina mingi mpo ebengamaka mpe Evanzile na mokuse. Elobi boye: “Nzambe alingaki mokili mingi na boye ete apesaki Mwana na ye mobotami-se-moko, mpo moto nyonso oyo azali komonisa kondima na kati na ye abomama te kasi azala na bomoi ya seko.” Na bongo, likambo oyo etindaki Yehova ezali: bolingo. Likabo ya Yehova, elingi koloba kotinda oyo atindaki Mwana na ye anyokwama mpe akufela biso, ezalaki likambo oyo eleki monene oyo emonisi bolingo banda ntango wana tii na moi ya lelo.
^ ***igw lok. 15 pars. 1-4 Motuna 9: Mpo na nini bato banyokwamaka?***
“Ezali te bato ya mbangu mingi nde balongaka na momekano ya kopota mbangu, to bato ya nguya nde balongaka na etumba, ezali mpe te bato ya bwanya nde bazwaka bilei, ezali mpe te bato ya mayele nde bazwaka bomɛngo, mpe ezali kutu te bato oyo bazali na boyebi nde bandimamaka; mpamba te ntango ná makambo oyo ekanami te ekwelaka bango nyonso.”
“Lisumu ekɔtaki na mokili mpo na moto moko mpe liwa mpo na lisumu, ndenge moko mpe liwa epalangani epai ya bato nyonso mpo bango nyonso basalaki lisumu—.”
“Ezali mpo na ntina oyo nde Mwana ya Nzambe amonisamaki polele, elingi koloba, mpo na kobukabuka misala ya Zabolo.”
“Mokili mobimba ezali kolala na nguya ya moto mabe.”
^ ***sn loyembo 115 Tólongisa nzela na biso***
Loyembo 115
Tólongisa nzela na biso
1. Liloba ya Nzambe mwinda.
Tótángaka yango.
Tósimba mpe makanisi;
Tómanyola yango.
Tika ekamba makolo,
Makanisi na yo.
(Mondimo)
2. Bakonzi ya Yisraele
Bazwaki etinda:
‘Mokonzi nyonso akoma
Mobeko’a Yehova.
Akotáng’ango butu moi,
Mpo’atosa mibeko.’
(Mondimo)
3. Kotánga Lilob’a Nzambe,
Epesak’elikya.
Ebɔndisaka mitema;
Epesi kondima.
Soki toyambi Liloba,
Tokokola solo.
(MONDIMO)
Tángá, manyolá mpe tosá.
Akopambola yo.
Tambolá na ye libela.
Akolongisa yo.
(Talá mpe Mib. 17:18; 1 Bak. 2:3, 4; Nz. 119:1; Yir. 7:23.)
^ ***w12 15/5 nk. 19-20 Tótya motema epai ya Yehova—Nzambe ya “bantango mpe bileko”***
11. Lokola toyebi ete tozali na mikolo ya nsuka, tosengeli kosala nini?
11 Koyeba ete Bokonzi ya Nzambe ebandi koyangela mpe ete tozali na “ntango ya nsuka” esengeli kotinda biso tósala nini? (Dan. 12:4) Bato mingi bazali komona ndenge makambo ya mokili ezali se kobeba, kasi bazali koyeba te ete nyonso wana ezali kokokisa bisakweli ya Biblia mpo na mikolo ya nsuka. Mbala mosusu bakanisaka ete mokili oyo ekokufa mokolo mosusu to mpe bakanisaka ete milende oyo bato bazali kosala ekomema “kimya.” (1 Tes. 5:3) Bongo biso? Soki tondimaka ete etikali moke mpenza mokili ya Satana ebomama, tosengeli kosala makasi tósalela Nzambe ya “bantango mpe bileko” mpe tósalisa basusu báyeba ye na boumeli ya mwa ntango oyo etikali. (2 Tim. 3:1) Tosengeli kosalelaka malamu ntango na biso.—Tángá Baefese 5:15-17.
12. Makambo oyo Yesu alobaki mpo na mikolo ya Noa ekoki koteya biso nini?
12 Lokola tozali na mokili oyo etondi na makambo oyo ekoki kolya biso ntango, ‘komisombela ntango oyo ebongi’ ezali pɛtɛɛ te. Yesu alobaki boye: “Ndenge ezalaki na mikolo ya Noa, kozala ya Mwana ya moto ekozala mpe bongo.” Mikolo ya Noa ezalaki ndenge nini? Nzambe asakolaki ete etikali moke mokili yango ebomama. Na ntango wana, bato mabe basengelaki kokufa na Mpela. Noa, “mosakoli ya boyengebene,” ayebisaki bato ya ntango na ye nsango ya Nzambe. (Mat. 24:37; 2 Pe. 2:5) Kasi, bato yango “bazalaki kolya mpe komɛla, mibali bazalaki kobala mpe basi bazalaki kobalisama, . . . mpe batyaki likebi te tii mpela eyaki mpe ekɔmbɔlaki bango nyonso.” Yango wana Yesu akebisaki bayekoli na ye ete: “Bómilɛngɛla, mpo Mwana ya moto akoya na ngonga oyo bozali kokanisa te.” (Mat. 24:38, 39, 44) Tosengeli komekola Noa, kasi bato ya ntango na ye te. Nini ekosalisa biso tómilɛngɛla?
13, 14. Wana tozali kozela koya ya Mwana ya moto, likambo nini tosengeli kobosana te mpo na Yehova, oyo ekosalisa biso tósalela ye na bosembo?
13 Atako Mwana ya moto akoya na ngonga oyo tozali kokanisa te, tosengeli kobosana te ete Yehova azali Nkolo-ntango. Ata soki makambo ya mokili ezali ndenge nini to bato bakani kosala nini, Yehova akoki kotya ntango oyo akokokisa mokano na ye mpe makambo oyo ekobimisa. (Tángá Danyele 2:21.) Kutu, Masese 21:1 elobi boye: “Motema ya mokonzi ezali lokola mikɛli ya mai na lobɔkɔ ya Yehova. Abalusaka yango esika nyonso asepeli kobalusa.”
14 Yehova akoki kobongola makambo mpo na kokokisa mokano na ye na ntango oyo atyaki. Makambo mingi ya minene oyo ezali kosalema na mokili ezali kokokisa bisakweli ya Biblia, mingimingi oyo etali mosala ya kosakola nsango malamu ya Bokonzi ya Nzambe na mabele mobimba. Tokoki kotánga ndenge mikili ya Union soviétique ekabwanaki mpe makambo oyo yango ememaki. Bato mingi te bakanisaki ete mbongwana monene wana na makambo ya politiki ekokaki kosalema nokinoki ndenge wana. Nzokande mbongwana wana efungolaki nzela mpo nsango malamu esakolama lelo oyo na mikili mingi epai mosala ya kosakola epekisamaki. Yango wana, tómisombela ntango oyo ebongi mpo na kosalela Nzambe ya “bantango mpe bileko” na bosembo nyonso.
^ ***sn loyembo 98 Tólona mboto ya Bokonzi***
Loyembo 98
Tólona mboto ya Bokonzi
1. Bóya bino baombo’a Nzambe,
Bópesa Ye nyonso mpenza.
Bóya na mosala ya Nkolo,
Mpe ndakisa n’e bólanda.
Bólona mpe mboto na mitema
Malamu mpe bóbanga te
Na lokumu ya Nzambe, bómipesa
Mobimba na mosala na ye.
2. Mbuma mosusu bokolona,
Ekokwea na mabanga.
Bakondima mpo na mwa ntango,
Mpos’a moto’ekomonana.
Ntango nzub’etye liloba nkaka;
Bakolanda nde mokili.
Kasi, ya malamu’ekobota mbuma,
Na mabele malamu mingi.
3. Mpo na kobota mbuma mingi,
Etaleli kaka bino.
Motema molai, bolingo,
Nde ekosalisa bango.
Bótyelaka bango likebi mpe,
Bakobanga lisusu te.
Bokosepela mpe bokozela nde
Na esengo mbuma ebele.
(Talá mpe Mat. 13:19-23; 22:37.)
^ ***km 7/13 lok. 5 Lolenge ya sika ya kopesa litatoli na bisika ya bato nyonso***
4. Ndenge nini lolenge ya sika ya kopesa litatoli na bisika ya bato nyonso na bingumba ya minene ezali kosalema?
4 Ndenge bazali kosala mpo na kopesa litatoli: Mbala mingi, baoyo bazali kopesa litatoli na bingumba ya minene bazelaka moto aya na mesa to na shario oyo batye mikanda. Ntango moto apusani, bakosɛnga ye azwa mokanda oyo asepeli na yango. Babongisi-nzela bakoyanola na esengo nyonso na motuna nyonso oyo moto yango atuni. Soki moto azwi mokanda, babongisi-nzela bakolobela likambo ya makabo te. Kasi soki atuni ndenge nini tozwaka mbongo mpo mosala na biso esalema, bakoki kolimbwela ye ete akoki kotinda likabo na adrɛsi oyo etyami na mokanda. Soki esengeli, bakotuna ye boye: “Okosepela moto moko aya kotala yo na ndako?” to “Oyebi ete okoki koyekola Biblia ofele na lisalisi ya mokanda oyo ozwi?”
5. Motatoli moko ná mwasi na ye bazwaki matomba nini ndenge bapesaki mabɔkɔ na lolenge wana ya kosakola?
5 Kopesa mabɔkɔ na lolenge wana ya kosakola epesi matomba mingi. Motatoli moko ná mwasi na ye bakomaki boye: “Kotɛlɛma na mesa mpe komona ndenge ebele ya bato bazali koleka mokolo na mokolo esalisi biso tómona bonene ya mosala oyo ezali naino ya kopesa bato litatoli na mokili mobimba. Komona ebele mpenza ya bato mpe kokanisa ndenge Yehova azali mpenza kotyela mokomoko na bango likebi elendisi biso tókoba kotya mosala ya kosakola na esika ya liboso na bomoi na biso. Ezali lokola nde tozali komona ndenge Yehova azali kotala mitema ya bato nyonso oyo bazali koya na mesa, mpo na koluka baoyo babongi. Tozali komona ete tozali kosala mpenza elongo na baanzelu.”
6. (a) Lolenge nini mosusu ya sika ya kopesa litatoli ezali kobongisama na masangá, mpe ndenge nini yango ekeseni na kopesa litatoli na bingumba ya minene? (b) Ndenge nini bandeko ya masangá ndenge na ndenge bakoki kosala na bomoko ntango bazali kosakola na bisika ya bato nyonso?
6 Kosakola na bisika ya bato nyonso na teritware ya lisangá: Masangani mingi ya bankulutu bazali mpe kozwa bibongiseli mpo na kobanda lolenge mosusu ya sika ya kopesa litatoli na bateritware ya masangá na bango. Mpo na yango, basakoli bazali kotya mesa to shario na esika oyo bato bazalaka mingi kaka na teritware ya lisangá na bango. Yango ekeseni na kopesa litatoli na bingumba ya minene, oyo esɛngaka ete basakoli ya masangá mingi bákutanaka na bisika oyo eyebani na bingumba oyo biro ya filiale eponi.—Talá etanda “Esengeli kosala na bomoko.”
^ (1 Sa. 23:1-25:44) Na nsima, bayaki kopesa Davidi nsango ete: “Talá, Bafilistia bazali kobundisa Keila, mpe bazali kopunza bisika ya kotutatuta mbuma.” 2 Mpe Davidi atunaki Yehova ete: “Nakende, mpe naboma Bafilistia?” Bongo Yehova alobaki na Davidi boye: “Kende, bomá Bafilistia mpe bikisá Keila.” 3 Na yango, bato ya Davidi balobaki na ye ete: “Talá! Tozali kobanga ntango tozali awa na Yuda, bongo ekozala boni soki tokei na Keila kobunda na milɔngɔ ya etumba ya Bafilistia!” 4 Na yango, Davidi atunaki lisusu Yehova. Sikoyo, Yehova ayanolaki ye mpe alobaki boye: “Tɛlɛmá, kitá na Keila, mpo nakopesa Bafilistia na lobɔkɔ na yo.” 5 Bongo Davidi akendaki ná bato na ye na Keila mpe abundaki na Bafilistia mpe amemaki bibwɛlɛ na bango, kasi abomaki bango na koboma moko monene; mpe Davidi abikisaki bato ya Keila. 6 Bongo esalemaki boye: ntango Abiatare mwana ya Ahimeleke akimaki epai ya Davidi na Keila, akitaki na efode moko na lobɔkɔ na ye. 7 Na nsima, bapesaki Saulo nsango ete: “Davidi ayei na Keila.” Mpe Saulo abandaki koloba ete: “Nzambe atɛki ye na lobɔkɔ na ngai, mpo amikangisi na ndenge ayei na kati ya engumba oyo ezali na baporte mpe na ekangiseli.” 8 Na yango, Saulo abengisaki bato nyonso mpo na etumba, bákita na Keila, bázinga Davidi ná bato na ye. 9 Mpe Davidi ayokaki ete Saulo azali kokana kosala ye mabe. Na yango, alobaki na nganga-nzambe Abiatare boye: “Yaká na efode awa.” 10 Mpe Davidi alobaki lisusu ete: “Ee Yehova Nzambe ya Yisraele, mosaleli na yo ayoki mpenza ete Saulo azali koluka koya na Keila mpo na kobebisa engumba mpo na ngai. 11 Bankolo-mabele ya Keila bakokaba ngai na lobɔkɔ na ye? Saulo akokita mpenza, ndenge mosaleli na yo ayoki? Ee Yehova Nzambe ya Yisraele, nabondeli yo, yebisá mosaleli na yo.” Na yango, Yehova alobaki boye: “Akokita.” 12 Mpe Davidi alobaki lisusu ete: “Bankolo-mabele ya Keila bakokaba ngai ná bato na ngai na lobɔkɔ ya Saulo?” Bongo Yehova alobaki boye: “Bakokaba bino.” 13 Na mbala moko, Davidi atɛlɛmaki elongo na bato na ye, bato soki nkama motoba (600), mpe babimaki na Keila mpe bazalaki kaka kotambolatambola esika nyonso oyo bakokaki kotambola. Mpe bapesaki Saulo nsango ete Davidi akimi Keila, bongo atikaki kobima. 14 Bongo Davidi akómaki kofanda na esobe, na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna, mpe azalaki se kofanda na etúká ya ngombangomba, na esobe ya Zife. Mpe Saulo azalaki se koluka ye ntango nyonso, kasi Nzambe apesaki ye na lobɔkɔ na ye te. 15 Bongo Davidi azalaki kaka kobanga, mpamba te Saulo abimaki mpo na koluka molimo na ye, ntango Davidi azalaki na esobe ya Zife, na Horeshe. 16 Sikoyo, Yonatane mwana ya Saulo atɛlɛmaki mpe akendaki epai ya Davidi na Horeshe kolendisa ye atyela Nzambe motema. 17 Mpe alobaki lisusu na ye boye: “Kobanga te; mpo lobɔkɔ ya tata na ngai Saulo ekozwa yo te, mpe yo, okokóma mokonzi ya Yisraele, mpe ngai, nakokóma moto ya mibale, nsima na yo; tata na ngai Saulo mpe ayebi likambo yango.” 18 Bongo bango mibale basalaki kondimana liboso ya Yehova; mpe Davidi atikalaki kaka na Horeshe, nde Yonatane azongaki na ndako na ye. 19 Na nsima, mibali ya Zife bamataki epai ya Saulo, na Gibea mpe balobaki ete: “Davidi amibombi nde pene na biso te na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna, na Horeshe, na ngomba moke ya Hakila, oyo ezali na ngámbo ya lobɔkɔ ya mobali ya Yeshimone? 20 Bongo sikoyo, ndenge mposa nyonso ya molimo na yo ezali ete okita, Ee mokonzi, kitá mpe biso, tokokaba ye na lobɔkɔ ya mokonzi.” 21 Na yango, Saulo alobaki boye: “Bopambwami na Yehova, mpo boyokeli ngai mawa. 22 Nabondeli bino, bókende, bókoba mwa moke lisusu mpe bóluka koyeba malamumalamu mpe bótala esika oyo lokolo na ye elekaka, moto nyonso oyo amonaki ye kuna, mpo bayebisi ngai ete azali mpenza na mayele mabe. 23 Bongo bótala mpe bóluka koyeba malamumalamu bisika nyonso ya kobombana, bisika oyo amibombaka; mpe bózonga epai na ngai na elembo moko ya solosolo, mpe ngai nakokende elongo na bino; mpe ekosalema mpenza boye: soki azali na mokili yango, ngai mpe nakoluka ye malamumalamu kati na bato nyonso nkóto nkóto ya Yuda.” 24 Na yango, batɛlɛmaki mpe bakendaki na Zife liboso ya Saulo, ntango Davidi ná bato na ye bazalaki na esobe ya Maone, na Araba, na sudi ya Yeshimone. 25 Na nsima, Saulo ayaki elongo na bato na ye mpo na koluka ye. Ntango bayebisaki Davidi, na mbala moko akitaki na libanga mpe akobaki kofanda na esobe ya Maone. Ntango Saulo ayaki koyoka yango, alandaki Davidi na esobe ya Maone. 26 Nsukansuka, Saulo akómaki na ngámbo oyo ya ngomba, mpe Davidi na bato na ye bazalaki na ngámbo oyo mosusu ya ngomba. Bongo Davidi asalaki mbangumbangu alongwa wana mpo na Saulo; na ntango wana nyonso, Saulo ná bato na ye bazalaki kozinga Davidi ná bato na ye mpo na kokanga bango. 27 Kasi momemi-nsango moko ayaki epai ya Saulo, alobi: “Salá mbangu mpe kende, mpo Bafilistia bakɔti na mokili mpo na etumba!” 28 Na yango, Saulo abalukaki, atikaki kolanda Davidi mpe akendaki kobunda na Bafilistia. Yango wana babengaki esika yango Libanga ya Bokabwani. 29 Na nsima, Davidi asimbaki nzela, alongwe kuna, amataki mpe akómaki kofanda na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna, na Ene-gedi.
24 Mpe esalemaki boye: ntango kaka Saulo azongaki, nsima ya kolanda Bafilistia, bayaki kopesa ye nsango ete: “Talá! Davidi azali na esobe ya Ene-gedi.” 2 Mpe Saulo azwaki basoda nkóto misato (3 000) ya makasi koleka na Yisraele mobimba mpe akendaki koluka Davidi ná bato na ye na esika ya mabangamabanga, esika bantaba ya ngomba bazalaka. 3 Na nsima, ayaki na mapango ya bampate oyo esalemi na mabanga, oyo ezalaki pembeni ya nzela, esika mobenga moko ezalaki. Bongo Saulo akɔtaki kuna mpo akende kabinɛ, nzokande, Davidi ná bato na ye bazalaki na kati mpenza ya mobenga yango, bafandi. 4 Bongo bato ya Davidi babandaki koloba na ye boye: “Lelo ezali mokolo oyo Yehova alobi na yo ete: ‘Talá! Napesi yo monguna na yo na lobɔkɔ na yo, mpe salá ye ndenge ekomonana malamu na miso na yo.’” Na yango, Davidi atɛlɛmaki mpe akataki na malɛmbɛ nsɔngɛ ya kazaka ya Saulo oyo ezangá mabɔkɔ. 5 Kasi esalemaki boye: nsima na yango, motema ya Davidi ekómaki kobɛta mpo akataki nsɔngɛ ya kazaka ya Saulo oyo ezangá mabɔkɔ. 6 Bongo alobaki na bato na ye boye: “Na kotalela likanisi ya Yehova, nakoki kokanisa ata moke te kosala nkolo na ngai, moto oyo Yehova atye mafuta, likambo oyo ete nasembolela ye lobɔkɔ na ngai, mpo azali moto oyo Yehova atye mafuta.” 7 Na yango, na maloba oyo, Davidi azongisaki bato na ye mpe apesaki bango nzela te ete bákwela Saulo. Kasi Saulo atɛlɛmaki, alongwe na mobenga yango mpe alandaki nzela na ye. 8 Bongo na nsima, Davidi atɛlɛmaki, abimi na mobenga yango mpe abelelaki Saulo ete: “Nkolo na ngai, mokonzi!” Na yango, Saulo atalaki nsima, mpe Davidi agumbamaki elongi na nse mpe afukamaki. 9 Mpe Davidi alobaki na Saulo lisusu boye: “Mpo na nini ozali koyoka maloba ya bato oyo bazali koloba ete: ‘Talá! Davidi azali koluka kosala yo mabe’? 10 Talá, na mokolo ya lelo, miso na yo emoni ndenge Yehova apesi yo lelo na lobɔkɔ na ngai, na kati ya mobenga; mpe moto moko alobaki na ngai naboma yo, kasi nayokelaki yo mawa mpe nalobaki ete: ‘Nasengeli te kosembolela nkolo na ngai lobɔkɔ na ngai, mpo azali moto oyo Yehova atye mafuta.’ 11 Mpe tata na ngai, talá, ɛɛ, talá nsɔngɛ ya kazaka na yo oyo ezangá mabɔkɔ na lobɔkɔ na ngai, mpo ntango nakataki nsɔngɛ ya kazaka na yo oyo ezangá mabɔkɔ, nabomaki yo te. Yebá mpe moná ete mabe moko te to botomboki moko te ezali na lobɔkɔ na ngai, mpe nasaleli yo lisumu te, atako yo ozali kobatama mpo na kozela molimo na ngai, mpo na kolongola yango. 12 Tiká ete Yehova akata likambo kati na ngai ná yo; mpe Yehova azongisela yo mabe mpo na ngai, kasi lobɔkɔ na ngai mpenza ekoyela yo te. 13 Kaka ndenge lisese ya mikóló elobá: ‘Mabe ekobima na bato mabe,’ kasi lobɔkɔ na ngai mpenza ekoyela yo te. 14 Mokonzi ya Yisraele abimi mpo na kolanda nani? Obimi mpo na kolanda nani? Mpo na kolanda mbwa ekufá? Mpo na kolanda nsili moko mpamba? 15 Mpe Yehova akozala mosambisi, mpe akokata likambo kati na ngai ná yo, mpe akomona mpe akotalela ngai likambo mpe akosambisa ngai mpo na kobikisa ngai na lobɔkɔ na yo.” 16 Mpe esalemaki boye: ntango kaka Davidi asilisaki koloba na Saulo maloba wana, Saulo alobaki ete: “Oyo mongongo na yo, mwana na ngai Davidi?” Mpe Saulo abandaki kotombola mongongo na ye mpe kolela. 17 Mpe alobaki lisusu na Davidi boye: “Ozali sembo koleka ngai, mpo yo osali ngai malamu, kasi ngai nasali yo mabe. 18 Mpe yo, lelo oyo, olobeli malamu oyo osali ngai, na ndenge Yehova akabaki ngai na lobɔkɔ na yo, kasi obomaki ngai te. 19 Nzokande, soki moto amoni monguna na ye, akotika ye alanda nzela na ye na kimya? Na yango, Yehova ye moko akozongisela yo malamu, mpo na malamu oyo osaleli ngai na mokolo ya lelo. 20 Bongo sikoyo, talá! Nayebi malamu ete okozanga te kozala mokonzi, mpe ete na lobɔkɔ na yo, bokonzi ya Yisraele ekoumela mpenza. 21 Yango wana, lapelá ngai ndai sikoyo na nkombo ya Yehova ete nsima na ngai, okolongola momboto na ngai te mpe ete okolongola nkombo na ngai na ndako ya tata na ngai te.” 22 Na yango, Davidi alapelaki Saulo ndai mpe nsima na yango, Saulo akendaki na ndako na ye. Bongo Davidi ná bato na ye bamataki na esika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna.
25 Na nsima, Samwele akufaki; bongo Yisraele mobimba bayanganaki esika moko, balelaki ye mpe bakundaki ye pene na ndako na ye na Rama. Na nsima, Davidi atɛlɛmaki mpe akitaki na esobe ya Parane. 2 Nzokande, ezalaki na mobali moko na Maone, mpe mosala oyo azalaki kosala ezalaki na Karamele. Mpe mobali yango azalaki moto monene mpenza, mpe azalaki na bampate nkóto misato (3 000) mpe bantaba nkóto moko (1 000); mpe azalaki kokata nsuki ya bampate na ye na Karamele. 3 Nkombo ya mobali yango Nabale, mpe nkombo ya mwasi na ye Abigaile. Mpe mwasi yango azalaki na bokɛngi mpenza mpe azalaki kitoko mingi, kasi mobali na ye azalaki makambo makasimakasi mpe bizaleli mabe; azalaki Mokalebe. 4 Bongo Davidi ayokaki na esobe ete Nabale azali kokata nsuki ya bampate na ye. 5 Na yango, Davidi atindaki bilenge mibali zomi mpe Davidi alobaki na bilenge mibali yango boye: “Bómata na Karamele, mpe bókóma epai ya Nabale mpe bótuna ye na nkombo na ngai soki azali malamu. 6 Mpe talá oyo bokoloba na ndeko na ngai: ‘Kimya ezala na yo, kimya ezala mpe na ndako na yo, kimya ezala na biloko nyonso oyo ozali na yango. 7 Sikoyo, nayoki ete ozali kokata bampate na yo nsuki. Nzokande, babateli ya mpate na yo bazalaki elongo na biso. Totungisaki bango te, mpe eloko na bango ata moko ebungaki te, mikolo nyonso oyo balekisaki na Karamele. 8 Tuná bilenge na yo moko ya mibali mpe bakoyebisa yo, mpo bilenge na ngai ya mibali bándimama na miso na yo, mpamba te toyei na mokolo moko malamu. Nabondeli yo, pesá basaleli na yo ná mwana na yo Davidi nyonso oyo lobɔkɔ na yo ekozwa.’” 9 Na yango, bilenge mibali ya Davidi bayaki mpe balobaki na Nabale maloba nyonso wana, na nkombo ya Davidi, mpe bazelaki. 10 Bongo Nabale ayanolaki basaleli ya Davidi mpe alobaki boye: “Davidi nde nani, mpe mwana ya Yese nde nani? Mikolo oyo basaleli oyo bazali kokima moto na moto nkolo na ye bakómi ebele. 11 Bongo nazwa limpa na ngai ná mai na ngai mpe mosuni ya nyama na ngai oyo nabomi, oyo nakati mpo na bakati-nsuki ya bampate na ngai, mpe napesa yango bato oyo nayebi ata esika bauti te?” 12 Na yango, bilenge mibali ya Davidi babalukaki, basimbi nzela bazongi, mpe bayaki koyebisa ye maloba wana nyonso. 13 Na mbala moko, Davidi alobaki na bato na ye boye: “Moto na moto akanga mopanga na ye na loketo!” Na yango, bakangaki moto na moto mopanga na ye na loketo, Davidi mpe akangaki mopanga na ye na loketo; mpe babandaki komata mpe kolanda Davidi na nsima, mibali soki nkama minei (400), nzokande mibali nkama mibale (200) batikalaki pene na bisaka. 14 Na ntango yango, moko ya bilenge mibali ayebisaki Abigaile mwasi ya Nabale ete: “Talá! Davidi atindaki bamemi-nsango longwa na esobe mpo na kotombela nkolo na biso kimya, kasi ye apameli bango makasi. 15 Nzokande mibali yango basalelaki biso malamu mpenza, mpe batungisaki biso te, mpe tobungisaki ata eloko moko te mikolo nyonso oyo totambolaki epai na epai elongo na bango, ntango tozalaki na esobe. 16 Bazalaki lokola efelo zingazinga na biso, ezala na butu, ezala na moi, mikolo nyonso oyo tozalaki elongo na bango, ntango tozalaki kokɛngɛla etonga. 17 Bongo sikoyo, yebá mpe talá oyo okosala, mpo bakani komemela nkolo na biso ná ndako na ye mobimba likama, mpo azali moto moko mpamba mpenza, moto akoki kosolola na ye te.” 18 Na mbala moko, Abigaile asalaki nokinoki mpe azwaki mampa nkama mibale (200), mpe bilokó mibale ya minene ya vinyo, mpe bampate mitano oyo babongisi, mpe sea mitano ya mbuma oyo batumbi, mpe bagato nkama moko (100) ya mbuma ya vinyo, mpe bagato nkama mibale ya figi oyo bafinafiná mpe atyaki yango likoló ya bampunda. 19 Na nsima, alobaki na bilenge na ye ya mibali ete: “Bóleka liboso na ngai. Talá! Nazali koya nsima na bino.” Kasi ayebisaki mobali na ye Nabale eloko moko te. 20 Mpe esalemaki boye: azalaki likoló ya mpunda ntango azalaki kokita ngomba na kobombana, mpe talá, Davidi ná bato na ye bazalaki kokita mpo na kokutana na ye. Bongo akutanaki na bango. 21 Nzokande, Davidi alobaki boye: “Nabatelaki biloko nyonso ya moto oyo na esobe kaka mpamba, mpe eloko na ye ata moko ebungaki te, kasi ye azongiseli ngai mabe mpo na malamu. 22 Boye tiká Nzambe asala banguna ya Davidi bongo mpe abakisa yango soki kati na bato na ye nyonso natiki tii na ntɔngɔ moto ata moko oyo asubaka na efelo.” 23 Ntango Abigaile amonaki Davidi, na mbala moko, asalaki nokinoki mpe akitaki na mpunda mpe akweaki elongi na nse liboso ya Davidi mpe agumbamaki na mabele. 24 Akweaki na makolo na ye mpe alobaki boye: “Ee nkolo na ngai, tiká libunga ezala na motó na ngai; mpe nabondeli yo, tiká moombo na yo aloba na matoi na yo, mpe yoká maloba ya moombo na yo. 25 Nabondeli yo, nkolo na ngai atya makambo ya Nabale na motema te, moto mpamba oyo, mpo akokani na nkombo na ye. Nkombo na ye Nabale, mpe azali na bozoba. Nde ngai, moombo na yo, namonaki te bilenge mibali ya nkolo na ngai oyo yo otindaki. 26 Bongo sikoyo, nkolo na ngai, lokola Yehova azali solo na bomoi mpe lokola molimo na yo ezali solo na bomoi, Yehova apekisi yo omema ngambo ya makila mpe otika lobɔkɔ na yo moko ebikisa yo. Bongo sikoyo, tiká banguna na yo mpe baoyo bazali koluka kosala nkolo na ngai mabe bákóma lokola Nabale. 27 Mpe sikoyo, likabo oyo ya lipamboli, oyo mosaleli na yo amemeli nkolo na ngai, epesama na bilenge mibali oyo bazali kolanda lokolo ya nkolo na ngai. 28 Nabondeli yo, limbisá mabe ya mosaleli na yo, mpo Yehova akozanga te kosalela nkolo na ngai ndako oyo ekoumela, mpamba te nkolo na ngai azali kobunda bitumba ya Yehova; nde mabe ekozwama epai na yo te, mikolo nyonso ya bomoi na yo. 29 Soki moto atɛlɛmi mpo na kolanda yo mpe koluka molimo na yo, molimo ya nkolo na ngai ekozipama mpe ekobombama na kati ya saki ya bomoi epai ya Yehova Nzambe na yo; kasi akobwaka molimo ya banguna na yo lokola libanga na bilingongo. 30 Mpe esengeli kosalema boye: Lokola Yehova akosalela nkolo na ngai malamu oyo alobaki mpo na yo, na kolanda nyonso oyo alobaki, akotya yo mpenza mokambi ya Yisraele. 31 Mpe likambo oyo esala te ete otengatenga to motema ya nkolo na ngai ebɛta libaku na kosopáká makila kozanga ntina mpe na kotikáká lobɔkɔ ya nkolo na ngai ebikisa ye. Mpe Yehova akosalela mpenza nkolo na ngai bolamu, mpe osengeli kokanisa moombo na yo.” 32 Na yango, Davidi alobaki na Abigaile boye: “Yehova Nzambe ya Yisraele apambwama, ye oyo atindi yo okutana na ngai na mokolo ya lelo! 33 Mpe tiká ete mayele na yo epambwama, mpe yo moko opambwama, yo moto opekisi ngai lelo ete namema ngambo ya makila mpe natika lobɔkɔ na ngai moko ebikisa ngai. 34 Mpe lisusu, lokola Yehova, Nzambe ya Yisraele, azali na bomoi, ye oyo apekisi ngai nasala yo mabe, soki oyaka kokutana na ngai nokinoki te, ya solo, moto ata moko te oyo asubaka na efelo alingaki kotikala epai ya Nabale tii kotana ya ntɔngɔ.” 35 Bongo, Davidi andimaki kozwa na lobɔkɔ na ye biloko amemelaki ye, mpe Davidi alobaki na ye boye: “Kende na kimya na ndako na yo. Talá, nayoki mongongo na yo mpe napesi yo lokumu.” 36 Na nsima, Abigaile akɔtaki epai ya Nabale, mpe talá, azalaki kosala fɛti moko na ndako na ye lokola fɛti ya mokonzi; mpe motema ya Nabale eyokaki esengo na kati na ye, mpe alangwaki mpenza kolangwa; mpe Abigaile ayebisaki ye eloko moko te, ya moke to ya monene, tii ntɔngɔ etanaki. 37 Mpe esalemaki boye: na ntɔngɔ, ntango molangwa ya vinyo esilaki Nabale, mwasi na ye ayebisaki ye makambo yango. Bongo motema na ye ekatanaki, mpe akómaki lokola libanga. 38 Nsima na yango, mikolo soki zomi elekaki mpe Yehova abɛtaki Nabale, mpe akufaki. 39 Mpe Davidi ayaki koyoka ete Nabale akufi, bongo alobaki ete: “Yehova apambwama, ye oyo akati likambo na ngai mpe alongoli ngai na nsɔni oyo lobɔkɔ ya Nabale eyokisaki ngai mpe apekisi mosaleli na ye asala mabe, mpe mabe ya Nabale, Yehova azongisi yango na motó na ye moko!” Mpe Davidi atindaki bato báyebisa Abigaile ete alingi kokamata ye azala mwasi na ye. 40 Na yango, basaleli ya Davidi bakómaki epai ya Abigaile, na Karamele, mpe balobaki na ye boye: “Davidi ye moko atindi biso epai na yo mpo na kozwa yo, ozala mwasi na ye.” 41 Na mbala moko, atɛlɛmaki mpe agumbamaki elongi na nse mpe alobaki ete: “Moombo na yo ye oyo, lokola mosaleli na yo, mpo na kosukola makolo ya basaleli ya nkolo na ngai.” 42 Bongo Abigaile asalaki nokinoki, atɛlɛmi mpe amati likoló ya mpunda, mpe basaleli na ye mitano ya basi bazalaki kotambola na nsima na ye; mpe akendaki elongo na bamemi-nsango ya Davidi mpe na nsima akómaki mwasi na ye. 43 Davidi azwaki mpe Ahinoame na Yizireele; mpe basi yango bakómaki basi na ye, bango nyonso mibale. 44 Nzokande Saulo apesaki Mikale, mwana na ye, mwasi ya Davidi, epai ya Palati mwana ya Laishe, oyo azalaki moto ya Galime.
^ (1 Sa. 23:13-23) Na mbala moko, Davidi atɛlɛmaki elongo na bato na ye, bato soki nkama motoba (600), mpe babimaki na Keila mpe bazalaki kaka kotambolatambola esika nyonso oyo bakokaki kotambola. Mpe bapesaki Saulo nsango ete Davidi akimi Keila, bongo atikaki kobima. 14 Bongo Davidi akómaki kofanda na esobe, na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna, mpe azalaki se kofanda na etúká ya ngombangomba, na esobe ya Zife. Mpe Saulo azalaki se koluka ye ntango nyonso, kasi Nzambe apesaki ye na lobɔkɔ na ye te. 15 Bongo Davidi azalaki kaka kobanga, mpamba te Saulo abimaki mpo na koluka molimo na ye, ntango Davidi azalaki na esobe ya Zife, na Horeshe. 16 Sikoyo, Yonatane mwana ya Saulo atɛlɛmaki mpe akendaki epai ya Davidi na Horeshe kolendisa ye atyela Nzambe motema. 17 Mpe alobaki lisusu na ye boye: “Kobanga te; mpo lobɔkɔ ya tata na ngai Saulo ekozwa yo te, mpe yo, okokóma mokonzi ya Yisraele, mpe ngai, nakokóma moto ya mibale, nsima na yo; tata na ngai Saulo mpe ayebi likambo yango.” 18 Bongo bango mibale basalaki kondimana liboso ya Yehova; mpe Davidi atikalaki kaka na Horeshe, nde Yonatane azongaki na ndako na ye. 19 Na nsima, mibali ya Zife bamataki epai ya Saulo, na Gibea mpe balobaki ete: “Davidi amibombi nde pene na biso te na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokóma kuna, na Horeshe, na ngomba moke ya Hakila, oyo ezali na ngámbo ya lobɔkɔ ya mobali ya Yeshimone? 20 Bongo sikoyo, ndenge mposa nyonso ya molimo na yo ezali ete okita, Ee mokonzi, kitá mpe biso, tokokaba ye na lobɔkɔ ya mokonzi.” 21 Na yango, Saulo alobaki boye: “Bopambwami na Yehova, mpo boyokeli ngai mawa. 22 Nabondeli bino, bókende, bókoba mwa moke lisusu mpe bóluka koyeba malamumalamu mpe bótala esika oyo lokolo na ye elekaka, moto nyonso oyo amonaki ye kuna, mpo bayebisi ngai ete azali mpenza na mayele mabe. 23 Bongo bótala mpe bóluka koyeba malamumalamu bisika nyonso ya kobombana, bisika oyo amibombaka; mpe bózonga epai na ngai na elembo moko ya solosolo, mpe ngai nakokende elongo na bino; mpe ekosalema mpenza boye: soki azali na mokili yango, ngai mpe nakoluka ye malamumalamu kati na bato nyonso nkóto nkóto ya Yuda.”
^ ***sn loyembo 3 “Nzambe azali bolingo”***
Loyembo 3
“Nzambe azali bolingo”
1. Nzambe bolingo, alobi:
‘Tambol’elongo na nga.’
Sok’olingi Ye mpe bato,
Malamu okosala.
Yango sekele ya bomoi;
Bomoi yo olukaka.
Okozala na bolingo.
Bolingo’a Kristo mpenza.
2. Bolingo’a Nzamb’emonana
Na misala na biso.
Soki solo tokoki te;
Akosalisa biso.
Yango pɛto, mpe zuwa te;
Ekangaka motema.
Tólinga mpenza bandeko.
Mbum’ebele tokozwa.
3. Kopesa nkanda nzela te;
Yang’etambwisa yo te.
Talelá bobele Nzambe;
Ndimá mibeko na ye:
Lingá Nzambe mpe moninga,
Wana bolingo’a solo.
Tómonisaka basusu
Bolingo mpe boboto.
(Talá mpe Mrk. 12:30, 31; 1 Ko. 12:31–13:8; 1 Yoa. 3:23.)
^ ***cl nk. 234-237 “Ye alingaki biso liboso”***
10. Bato basengeli na nini, mpe nini ekómeli ndimbola ya liloba “bolingo”?
10 Liloba “bolingo” elimboli nini? Balobaka ete bolingo ezali eloko ya libosoliboso oyo bato basengeli na yango. Kobanda ntango bato babotamaka kino liwa na bango, balukaka bálinga bango, bakolaka malamu esika bolingo ezali, mpe bazalaka na mawa mpe bakufaka noki soki balingi bango te. Atako bongo, kolimbola bolingo ezali mpasi. Ya solo, balobelaka bolingo mingi. Bato balɛmbaka te kobimisa ebele ya mikanda, banzembo, mpe maloba ya ntɔki oyo elobelaka bolingo. Nyonso wana emonisi mpe ndimbola ya bolingo polele te. Kutu, lokola bato bazali kosalela liloba yango mingi ndenge wana, emonani ete ezali se kokóma mpasi koleka mpo na koyeba mpenza ndimbola na yango.
11, 12. (a) Epai wapi tokoki koyeba makambo mingi oyo etali bolingo, mpe mpo na nini kuna? (b) Wapi mitindo ya bolingo balobeli na monɔkɔ ya Grɛki ya kala, mpe Makomami ya Grɛki ya boklisto esaleli mingi liloba nini mpo na “bolingo”? (Talá mpe maloba na nse ya lokasa.) (c) Agapê ezali nini?
11 Nzokande, Biblia ezali koteya polele makambo etali bolingo. Na buku na ye Diksionɛrɛ oyo elimbolaka maloba ya Testama ya Sika (na Lingelesi), Vine akomi boye: “Bolingo ekoki koyebana kaka na makambo oyo etindaka bato básala.” Makambo oyo Yehova asalá, oyo ekomamá na Biblia, ezali koteya biso mingi na ntina na bolingo na ye, ndenge alingaka bikelamu na ye na bolingo ya motema. Na ndakisa, eloko mosusu nini ekoki kolimbola bolingo polele koleka likambo ya monene mpenza oyo Yehova asalaki mpo na komonisa bolingo na ye, oyo tolobelaki liboso? Na mikapo oyo elandi, tokomona bandakisa mosusu mingi oyo ezali komonisa ndenge Yehova alakisaka bolingo. Lisusu, kotalela maloba oyo bakomi ya Biblia basalelaki mpo na kolobela “bolingo” ekobakisa bososoli na biso ya liloba yango. Monɔkɔ ya Grɛki ya kala ezalaki na maloba minei mpo na kolobela “bolingo.”* Moko na yango oyo esalelami mingi na Makomami ya Grɛki ya boklisto ezali agapê. Diksionɛrɛ moko ya Biblia ebengi yango “liloba oyo eleki nguya mpo na kolobela bolingo.” Mpo na nini?
12 Agapê ezali komonisa bolingo oyo elandaka mitinda. Na yango, bolingo yango ezali kaka te ndenge ozali koyoka na motema mpo na moto mosusu. Yango ezali na ndimbola monene koleka, ezali bolingo oyo moto akanisaka naino liboso ya komonisa yango mpe ye moko andimaka komonisa yango. Na koleka, agapê elukaka libosoliboso bolamu ya basusu. Na ndakisa, tótalela lisusu Yoane 3:16. “Mokili” oyo Nzambe alingaki mingi tii apesa Mwana na ye mobotami-se-moko ezali nini? Ezali bato oyo bakoki kosikolama. Ata bato mingi oyo bazali komipesa na masumu bazali na kati ya bato yango. Yehova alingaka nde bato yango lokola baninga mpenza na ye, ndenge alingaki Abalayama, moto ya sembo? (Yakobo 2:23) Te, kasi na bolingo nyonso azali kosalela bato nyonso bolamu, atako yango esɛngi amipimela mingi. Alingi bato nyonso bábongola motema mpe bátika banzela na bango mabe. (2 Petelo 3:9) Mingi basalaka bongo. Baoyo wana, ayambaka bango na esengo nyonso lokola baninga na ye.
13, 14. Nini emonisi ete mbala mingi agapê ekendeke nzela moko na bolingo ya motema?
13 Nzokande, bato mosusu bayebi agapê malamu te. Bakanisaka ete yango ezali bolingo moko oyo emonanaka polele te, oyo esuki kaka na makanisi. Nzokande, mbala mingi agapê emonanaka mpe na nsai, na bolingo oyo euti na motema. Na ndakisa, ntango Yesu alobaki, “Tata alingaka Mwana,” asalelaki lolenge moko ya liloba agapê. Bolingo yango ezangi esengo to nsai? Te. Na Yoane 5:20, ndenge ekomamaki na ebandeli, asalelaki lolenge moko ya liloba philéô (bolingo ya motema). (Yoane 3:35) Mbala mingi bolingo ya Yehova ekendeke nzela moko na bolingo ya motema. Atako bongo, bolingo na ye etambwisamaka kaka na mayoki te. Etambwisamaka ntango nyonso nde na mitinda na ye ya bwanya mpe ya sembo.
14 Ndenge tomonaki yango, bizaleli nyonso ya Yehova ezali malamu mpenza, ezali ya kokoka mpe ebendaka bato epai na ye. Kati na yango nyonso, bolingo nde ebendaka bato koleka. Eloko moko te ebendaka biso makasi epai ya Yehova koleka bolingo na ye. Likambo ya esengo, bolingo ezali mpe ezaleli na ye oyo eleki monene. Ndenge nini toyebi yango?
15. Biblia elobi nini mpo na bolingo ya Yehova, mpe na ndenge nini maloba yango ekeseni na mosusu nyonso? (Talá mpe maloba na nse ya lokasa.)
15 Biblia elobi likambo moko mpo na bolingo oyo elobi te mpo na bizaleli mosusu minene ya Yehova. Elobi te ete Nzambe azali nguya to bosembo ata mpe bwanya. Azalaka na bizaleli yango, eutaka mpenza epai na ye, mpe moto moko te akokani na ye na bizaleli yango misato. Nzokande, mpo na ezaleli ya minei, Biblia elobi likambo moko ya ntina mingi: “Nzambe azali bolingo.”* (1 Yoane 4:8) Yango elingi koloba nini?
16-18. (a) Mpo na nini Biblia elobi ete “Nzambe azali bolingo”? (b) Na bikelamu nyonso ya mabelé, mpo na nini moto nde abongi kozala elembo ya ezaleli ya Yehova oyo babengi bolingo?
16 Koloba “Nzambe azali bolingo” ezali te kaka likambo ya bokokani, lokola nde balobi, “Nzambe akokani na bolingo,” mpo tokokoka te kobalola likambo yango mpe koloba ete “bolingo ezali Nzambe.” Yehova azali te kaka ezaleli mpamba. Azali moto oyo azalaka na mayoki mpe bizaleli ndenge na ndenge, bakisa bolingo. Nzokande, Yehova atondi mpenza na bolingo. Na yango, buku moko elobi boye mpo na vɛrsɛ wana: “Bomoto ya Nzambe etondi mpenza na bolingo.” Tokoki kokanisa boye: Nguya ya Yehova esalisaka ye asala makambo. Bosembo mpe bwanya na ye etambwisaka ndenge oyo asalaka makambo yango. Kasi bolingo ya Yehova nde etindaka ye na kosala makambo yango. Mpe bolingo na ye emonanaka ntango nyonso na ndenge oyo amonisaka bizaleli na ye mosusu.
17 Mbala mingi balobaka ete Yehova amonisaka bolingo na ndenge oyo eleki malamu. Na yango, soki tolingi koyeba bolingo oyo etambwisami na mitinda, tosengeli koyeba Yehova malamu. Ya solo, tokoki mpe komona ezaleli yango ya malamu epai ya bato. Kasi mpo na nini bazali na yango? Na ntango azalaki kokela, emonani ete Yehova alobaki na Mwana na ye maloba oyo: “Tiká tózalisa moto na lolenge na biso na elilingi na biso.” (Genese 1:26) Kati na bikelamu nyonso oyo ezali na mabelé, kaka bato nde bakoki kopona komonisa bolingo mpe, na ndenge yango, komekola Tata na bango ya likoló. Kanisá lisusu: Yehova azwaki bikelamu ndenge na ndenge lokola elembo ya bizaleli na ye ya minene. Kasi, amonaki malamu kozwa moto, ekelamu oyo eleki bikelamu nyonso na mabelé, lokola elembo ya bolingo, ezaleli na ye oyo eleki monene.—Ezekiele 1:10.
18 Ntango tomonisaka bolingo kozanga koluka matomba na biso moko, engebene mitinda, tomonisaka ezaleli ya Yehova oyo eleki ntina. Ezali mpenza ndenge ntoma Yoane akomaki: “Nde biso, tozali kolinga, mpamba te ye alingaki biso liboso.” (1 Yoane 4:19) Kasi na ndenge nini Yehova alingaki biso liboso?
^ par. 11 Liloba philéô oyo elimboli “komonisa bolingo ya motema epai ya, kokangama mingi na, kolinga (ndenge moto alingaka moninga moko ya motema to ndeko na ye),” esalelami mingi na Makomami ya Grɛki ya boklisto. Lolenge moko ya liloba storgê, to bolingo kati na bato ya libota moko, esalelami na 2 Timote 3:3 mpo na komonisa ete bolingo ya ndenge yango ekozala mpenza te na mikolo ya nsuka. Érôs, to lolango ya mwasi ná mobali, esalelami te na Makomami ya Grɛki ya boklisto, atako balobeli lolenge ya bolingo yango na Biblia.—Masese 5:15-20.
^ par. 15 Na Makomami basaleli mpe elobeli ya ndenge yango na bisika mibale: “Nzambe azali pole” mpe “Nzambe . . . azali . . . mɔtɔ oyo ezikisaka.” (1 Yoane 1:5; Baebele 12:29) Wana ezali bobele maloba ya elilingi, mpamba te na bavɛrsɛ yango bakokanisi Yehova na biloko. Yehova azali lokola pole, mpamba te azali mosantu mpe semba. “Molili,” to mbindo moko te ezali na kati na ye. Mpe ebongi bákokanisa ye na mɔtɔ mpo akoki kosalela nguya na ye mpo na kobebisa.
^ ***igw lok. 16 pars. 1-3 Motuna 10: Biblia elaki nini mpo na mikolo ezali koya?***
“Bayengebene bakozwa mabele, mpe bakofanda wana seko.”
“Mabele ezali koumela seko.”
“Akolongola mpenza liwa mpo na libela, mpe Nkolo Mokonzi-Oyo-Aleki-Nyonso Yehova akopangwisa mpenza mpisoli na bilongi nyonso.”
^ ***sn loyembo 97 Bino basaleli ya Bokonzi, bókende liboso!***
Loyembo 97
Bino basaleli ya Bokonzi, bókende liboso!
1. Bókende kosakola nsango,
Na mokili mobimba.
Bólingaka mpe bazalani,
Bato’a sembo bósunga,
Mosal’a Nzambe ez’esengo;
Tósakola Liloba n’e,
Bókoba kosakola nsango;
Bótatola nkombo’a Nzambe.
(Mondimo)
2. Basakoli, miso liboso,
Bótala se libonza.
Tólanda matambe ya Nkolo
Na mitema ya sika.
Nsango malamu ya Bokonzi
Ebongi bato báyoka.
Toz’osakola na nguy’a Yah;
Tozali te na kobanga!
(Mondimo)
3. Elongo tókende liboso,
Tólanda batikali.
Bino bilenge mpe mibange
Na solo bokangami.
Tótyola mosala oyo te;
Tókangama na losambo.
Mpo Yehova andima biso
Tómibatela mpe pɛto.
(MONDIMO)
Kende liboso kosakola Bokonzi na mpiko.
Kende liboso, na miso’a Yehova zalá sembo.
(Talá mpe Nz. 23:4; Mis. 4:29, 31; 1 Pe. 2:21.)
^ ***w12 15/9 nk. 31-32 Mayangani ya bato oyo basalelaka Yehova na esengo***
MPO NA NINI TOSENGELI KOSEPELA NA MAYANGANI YA MIKOLO NA BISO?
15, 16. Makambo nini omipimelaki mpo okende na mayangani? Mpo na nini milende yango ezali na ntina?
15 Mayangani yango ya ntango ya kala ezali mpenza ndakisa malamu mpo na basaleli ya Nzambe lelo oyo! Atako makambo mingi ebongwani banda ntango wana, makambo ya ntina mingi ya mayangani ebongwani te. Na ntango ya kala, bayangani bazalaki komipimela makambo mingi mpo na kokende na mayangani yango. Ezali mpe bongo mpo na bandeko mingi lelo oyo. Kasi, bazwelaka yango matomba mingi. Mayangani yango ezalaki mabaku ya kolendisama na elimo mpe ezali bongo tii lelo. Na mayangani yango toyokaka mateya mpe bandimbola oyo esalisaka biso mpenza tóbatela boyokani na biso na Nzambe. Mayangani elendisaka biso tósalela makambo oyo toyekolaka, esalisaka biso tókima mikakatano, mpe elendisaka biso tótya makanisi na biso na makambo oyo elendisaka, na esika ya kotya yango na makambo oyo elɛmbisaka na elimo.—Nz. 122:1-4.
16 Likambo oyo emonanaka mingi na mayangani yango ezali nde esengo. Lapolo ya liyangani moko oyo esalemaki na 1946 elobi boye: “Ezalaki esengo mpenza komona bankóto ya batatoli bafandi na bisika ya malamu, mpe esengo ezalaki lisusu mingi koyoka ndenge etuluku moko monene ya bandeko bazalaki kobɛta miziki mpe ebele ya bayangani bazalaki koyemba banzembo ya Bokonzi oyo ezalaki koyokana na esika mobimba ya liyangani mpo na kosanzola Yehova.” Lapolo yango ebakisaki boye: “Ata bandeko oyo bautaki na mikili mosusu bapesaki bankombo na Departema oyo ezalaki kozwa bankombo ya bandeko oyo basepeli kopesa mabɔkɔ na misala ndenge na ndenge, mpo bazalaki na esengo ya kosalela bandeko na bango batatoli.” Yo mpe osilá komona esengo yango na mayangani ya etúká to na mayangani oyo esangisaki bato oyo bautaki na mikili ndenge na ndenge?—Nz. 110:3; Yis. 42:10-12.
17. Mbongwana nini esalemi na ndenge ya kobongisa mayangani na mikolo na biso?
17 Makambo mosusu ebongwani na ndenge oyo mayangani ebongisamaka. Na ndakisa, bandeko mosusu bazali koyeba lisusu ntango oyo mayangani ezalaki koumela mikolo mwambe! Bazalaki kolanda masolo na ntɔngɔ, na nsima ya midi, mpe na mpokwa. Ezalaki mpe na ntango oyo bazalaki kobima na mosala ya kosakola. Masolo mosusu ezalaki kobanda na ngonga ya 9 na ntɔngɔ, mpe mbala mingi masolo mosusu ezalaki kosalema tii na ngonga ya 9 na mpokwa. Bandeko mosusu bazalaki kosala mosala makasi mpo na kolamba ti, bilei ya midi, mpe bilei ya mpokwa mpo na bayangani. Lelo oyo, mayangani ezalaka lisusu na mikolo mingi te, mpe lokola mabota mpe bato bango moko bamemaka biloko ya kolya, yango esalisaka mpo bálanda programɛ malamu.
18, 19. Ozelaka mpenza makambo nini oyo tomesaná kolanda na mayangani, mpe mpo na nini?
18 Bandeko mingi bazelaka mpenza makambo mosusu oyo tomesaná kolanda na mayangani. Tozwaka bilei ya elimo “na ntango oyo ebongi,” oyo esalisaka biso tókanga ntina ya bisakweli mpe mateya ya Biblia, na nzela ya badiskur mpe na nzela ya mikanda ya sika oyo ebimaka na mayangani. (Mat. 24:45) Mbala mingi mikanda yango ya sika esalisaka bato oyo balingaka solo bákanga ntina ya mateya ya Biblia. Badrame elendisaka bilenge mpe mikóló bátalela makanisi na bango mpe bákima makambo mabe ya mokili oyo ezali koluka kobenda bango. Diskur ya batisimo mpe epesaka biso nyonso libaku ya kotalela lisusu makambo oyo totyaka na esika ya liboso mpe toyokaka esengo ya komona bandeko mosusu bamonisi ete bamipesi na Yehova.
19 Ya solo mpenza, mayangani oyo basaleli ya Yehova basalaka banda kala esalisaka bango básalela ye na esengo mpe na ndenge oyo ebongi na bantango ya mpasi. Mayangani yango elendisaka na elimo, epesaka biso libaku ya kokutana na baninga ya sika, esalisaka biso tósepela na lisangá ya bandeko ya mokili mobimba, mpe Yehova asalelaka yango mpenza mpo na kopambola mpe kosalisa basaleli na ye. Na ntembe te, mokomoko na biso akomibongisa mpo azangisaka te mokolo mokomoko ya liyangani nyonso mpe azwela yango matomba.—Mas. 10:22.
^ ***sn loyembo 75 Ntina ya esengo na biso***
Loyembo 75
Ntina ya esengo na biso
1. Tozali na esengo mingi,
Mpo bozwi ebakisami.
Biloko kitoko’a bikólo
Elongo na biso’ekɔti.
Esengo tozali na yango,
Euti nde na Liloba.
Mikolo nyons’eteyi biso;
Mpe yango’epesi kondima.
Esengo’euti na motema,
Lokola makal’epeli.
Yehov’apesi biso mpiko,
Atako mpasi ezali.
(Mondimo)
2. Tóndimaka misala na ye,
Likoló, mbu mpe mabele.
Tótala biloko akelá,
Tókumisa misala n’e.
Na esengo toz’otatola,
Bokonzi ya Nzambe mpenza.
Kobotama na yango’esengo,
Mapamboli tósakola.
Esengo’a seko ebɛlɛmi,
Lokola kotan’a ntɔngɔ.
Mabele mpe likoló’a sika
Eyei na esengo seko.
(MONDIMO)
Yehova Nzambe esengo,
Misala na ye esengo.
Mayele na ye eleki mpenza,
Aza’ malamu mpe nsɔmɔ!
(Talá mpe Mib. 16:15; Yis. 12:6; Yoa. 15:11.)
^ (1 Sa. 26:1-31:13) Na nsima, mibali ya Zife bayaki epai ya Saulo na Gibea, balobi: “Davidi amibombi nde na ngomba moke ya Hakila, oyo etalani na Yeshimone te?” 2 Bongo Saulo atɛlɛmaki mpe akitaki na esobe ya Zife, ná bato nkóto misato (3 000) elongo na ye, basoda ya makasi koleka na Yisraele, mpo na koluka Davidi na esobe ya Zife. 3 Mpe Saulo atyaki kaa pene na balabala, na ngomba moke ya Hakila, oyo etalani na Yeshimone, nzokande Davidi azalaki kofanda na esobe. Mpe amonaki ete Saulo alandi ye na esobe. 4 Na yango, Davidi atindaki banɔngi mpo ayeba soki ya solo mpenza Saulo ayei. 5 Na nsima, Davidi atɛlɛmaki mpe akendaki na esika oyo Saulo atyaki kaa, mpe Davidi amonaki esika Saulo alali, mpe Abinere mwana ya Nere mokonzi ya basoda na ye; mpe Saulo alalaki na kati ya lopango ya kaa, bongo bato balalaki zingazinga na ye. 6 Na nsima, Davidi ayanolaki mpe alobaki boye na Ahimeleke Mohiti, mpe na Abishai mwana ya Zeruya, ndeko ya Yoabe: “Nani akokita na ngai na kaa epai ya Saulo?” Na yango, Abishai alobaki ete: “Ngai nakokita elongo na yo.” 7 Mpe Davidi asimbaki nzela elongo na Abishai bakei na butu epai bato bazalaki; mpe talá! Saulo alali na kati ya lopango ya kaa, ná likɔnga na ye epikami na mabele pene na motó na ye, mpe Abinere ná bato balalaki zingazinga na ye. 8 Bongo, Abishai alobaki na Davidi boye: “Lelo Nzambe akabi monguna na yo na lobɔkɔ na yo. Mpe sikoyo, nabondeli yo, tiká ngai nabaka ye na mabele kaka mbala moko na likɔnga, nakosala yango mbala mibale te.” 9 Kasi Davidi alobaki na Abishai boye: “Koboma ye te, mpo nani asembolá lobɔkɔ na ye likoló ya moto oyo Yehova atye mafuta kozanga ete azwa likambo?” 10 Bongo Davidi alobaki lisusu boye: “Lokola Yehova azali solo na bomoi, Yehova ye moko akobɛta ye; to mokolo na ye ekoya mpe akokufa, to akokende na etumba mpe akobomama mpenza. 11 Na kotalela likanisi ya Yehova, nakoki kokanisa ata moke te ete nasembolela moto oyo Yehova atye mafuta lobɔkɔ na ngai! Boye sikoyo, nabondeli yo, zwá likɔnga oyo ezali pene na motó na ye mpe elokó ya mai, mpe tókende.” 12 Na yango, Davidi azwaki likɔnga mpe elokó ya mai na esika motó ya Saulo ezalaki, bongo bakendaki; mpe ata moto moko te amonaki, to atyaki likebi, to alamukaki, mpo bango nyonso balalaki, mpamba te mpɔngi moko makasi oyo euti na Yehova nde ekwelaki bango. 13 Na nsima, Davidi alekaki na ngámbo mosusu mpe atɛlɛmaki na nsɔngɛ ya ngomba, mwa mosika mpe kati na bango, ntaka monene ezalaki. 14 Bongo Davidi abandaki kobelela bato mpe Abinere mwana ya Nere ete: “Abinere, okoyanola te?” Mpe Abinere abandaki koyanola mpe koloba boye: “Yo nani oyo ozali kobelela mokonzi?” 15 Bongo Davidi alobaki lisusu na Abinere ete: “Yo mobali te? Mpe nani azali lokola yo na Yisraele? Bongo mpo na nini okɛngɛli nkolo na yo mokonzi te? Mpo moto moko kati na bato akɔtaki mpo na koboma mokonzi nkolo na yo. 16 Likambo oyo osali ezali malamu te. Lokola Yehova azali solo na bomoi, bobongi kokufa, mpo bokɛngɛli nkolo na bino te, bokɛngɛli te moto oyo Yehova atye mafuta. Bongo sikoyo, talá esika likɔnga ya mokonzi mpe elokó ya mai oyo ezalaki pene na motó na ye ezali.” 17 Mpe Saulo ayaki koyeba mongongo ya Davidi mpe alobaki boye: “Oyo mongongo na yo, mwana na ngai Davidi?” Na yango, Davidi alobaki ete: “Ezali mongongo na ngai, nkolo na ngai mokonzi.” 18 Mpe alobaki lisusu boye: “Mpo na nini nkolo na ngai azali kolandalanda mosaleli na ye, nasali nini, mpe mabe nini ezali na lobɔkɔ na ngai? 19 Bongo sikoyo, nabondeli yo, tiká ete nkolo na ngai, mokonzi ayoka maloba ya mosaleli na ye: Soki Yehova nde atindi yo osilikela ngai, tiká ayoka nsolo ya likabo ya mbuma. Kasi soki bana ya moto, balakelami mabe liboso ya Yehova, mpo babengani ngai lelo mpo nazala lisusu na mposa te ya kokangama na libula ya Yehova, balobi: ‘Kende, salelá banzambe mosusu!’ 20 Mpe sikoyo, makila na ngai ekwea te na mabele liboso ya Yehova; mpo mokonzi ya Yisraele abimi mpo na kolukaluka nsili moko mpamba, kaka ndenge moto alandaka ekwale na bangomba.” 21 Bongo Saulo alobaki boye: “Nasali lisumu. Zongá, mwana na ngai Davidi, mpo nakosala yo mabe lisusu te, mpo molimo na ngai ezali na motuya na miso na yo na mokolo ya lelo. Talá! Nasali likambo na bozoba mpe nasali libunga monene mpenza.” 22 Na nsima, Davidi ayanolaki mpe alobaki ete: “Likɔnga ya mokonzi yango oyo, mpe moko kati na bilenge mibali akatisa kozwa yango. 23 Mpe Yehova akozongisela moto na moto boyengebene na ye mpe bosembo na ye, mpo Yehova apesaki yo lelo na lobɔkɔ na ngai, mpe ngai naboyaki kosembolela moto oyo Yehova atye mafuta lobɔkɔ na ngai. 24 Mpe talá! ndenge molimo na yo ezali na motuya mingi na miso na ngai na mokolo ya lelo, molimo na ngai mpe ezala na motuya mingi na miso ya Yehova mpo abikisa ngai na mpasi nyonso.” 25 Na yango, Saulo alobaki na Davidi boye: “Opambwama, mwana na ngai Davidi. Okosuka kaka te na kosala makambo ya minene, kasi okolonga mpenza kolonga.” Bongo Davidi asimbaki nzela akei; mpe Saulo azongaki na esika na ye.
27 Nzokande, Davidi alobaki na motema na ye ete: “Sikoyo, lobɔkɔ ya Saulo ekoboma ngai mokolo mosusu. Likambo mosusu ya kosala ezali te, malamu nakima na mokili ya Bafilistia; mpe Saulo akolɛmba koluka ngai na teritware mobimba ya Yisraele, mpe ya solo, nakobika na lobɔkɔ na ye.” 2 Bongo Davidi atɛlɛmaki, mpe ye ná bato nkama motoba (600) oyo bazalaki elongo na ye bakatisaki epai ya Akishe mwana ya Maoke, mokonzi ya Gate. 3 Mpe Davidi akobaki kofanda elongo na Akishe na Gate, ye ná bato na ye, moto na moto ná bato ya ndako na ye; Davidi ná basi na ye mibale, Ahinoame Moyizireele mpe Abigaile, mwasi ya Nabale, Mokaramele. 4 Na nsima, bapesaki Saulo nsango ete Davidi akimi na Gate, bongo akendaki lisusu koluka ye te. 5 Na nsima, Davidi alobaki na Akishe boye: “Sikoyo, soki nandimami na miso na yo, tiká bápesa ngai esika na moko ya bingumba ya etúká ya zamba, mpo nafanda kuna; mpamba te, mpo na nini mosaleli na yo afanda elongo na yo na engumba ya mokonzi?” 6 Na yango, Akishe apesaki ye Ziklage na mokolo wana. Yango wana Ziklage ekómá ya bakonzi ya Yuda tii na mokolo ya lelo. 7 Mpe mikolo oyo Davidi afandaki na etúká ya zamba ya Bafilistia ezalaki mbula moko na sanza minei. 8 Bongo Davidi amataki elongo na bato na ye mpo na kobunda na Bageshure, Bagirize mpe Baamaleke; mpo bazalaki kofanda na mokili oyo ekei banda na Telame tii na Shure mpe kitá tii na mokili ya Ezipito. 9 Mpe Davidi abɛtaki mokili yango, kasi atikaki ata mobali to mwasi na bomoi te; mpe azwaki bitonga ya bampate mpe ya bangɔmbɛ, bampunda, bakamela mpe bilamba, nsima na yango, azongaki mpe ayaki epai ya Akishe. 10 Bongo Akishe alobaki boye: “Epai wapi bokɔtaki mpo na kobunda lelo?” Na yango, Davidi alobaki ete: “Na sudi ya Yuda mpe na sudi ya Bayerameele mpe na sudi ya Bakeni.” 11 Mobali to mwasi, Davidi azalaki kotika ata moko te na bomoi mpo na komema bango na Gate, alobaki ete: “Noki báfunda biso ete: ‘Davidi asali biso boye na boye.’” (Azalaki kosala bongo mikolo nyonso oyo afandaki na etúká ya zamba ya Bafilistia.) 12 Bongo Akishe andimaki Davidi, alobi na motema na ye ete: “Ya solo mpenza akómi eloko ya nsolo mabe epai ya bato na ye Yisraele; mpe akokóma mpenza mosaleli na ngai mpo na ntango oyo etyami ndelo te.”
28 Mpe esalemaki boye: na mikolo wana, Bafilistia babandaki koyanganisa bakaa na bango mpo na kosala limpinga oyo ekobundisa Yisraele. Bongo Akishe alobaki na Davidi boye: “Oyebi malamu ete okobima elongo na ngai na kaa, yo ná bato na yo.” 2 Na yango, Davidi alobaki na Akishe ete: “Yango wana, yo moko oyebi oyo mosaleli na yo asengeli kosala.” Bongo Akishe alobaki na Davidi boye: “Yango wana nakotya yo mokɛngɛli ya motó na ngai libela.” 3 Sikoyo Samwele asilaki kokufa, mpe Yisraele mobimba esilaki kolela ye mpe kokunda ye na engumba na ye, na Rama. Nde Saulo alongolaki na mokili bato oyo basololaka na bilimo mpe bato oyo basalaka mosala ya kosakola makambo oyo ekoya. 4 Na nsima, Bafilistia bayanganaki mpe bayaki kotya kaa na bango na Shuneme. Bongo Saulo ayanganisaki Yisraele mobimba mpe batyaki kaa na Gilboa. 5 Ntango Saulo amonaki kaa ya Bafilistia, abangaki mpe motema na ye elɛngaki makasi. 6 Atako Saulo azalaki kotuna Yehova, Yehova azalaki koyanola ye ata moke te, ezala na bandɔtɔ, to na Urime, to na basakoli. 7 Nsukansuka, Saulo alobaki na basaleli na ye boye: “Bólukela ngai mwasi moko oyo azali nganga-nkisi, oyo azali na nguya ya kosolola na bilimo, mpe nakokende epai na ye mpe nakotuna ye.” Bongo basaleli na ye balobaki na ye ete: “Talá! Mwasi moko oyo azali nganga-nkisi azali na Ene-dore, azali na nguya ya kosolola na bilimo.” 8 Na yango, Saulo asalaki ete báyeba ye te mpe alataki bilamba mosusu mpe akendaki, ye ná bato mibale elongo na ye; mpe bakómaki epai ya mwasi yango na butu. Bongo alobaki boye: “Nabondeli yo, salelá nguya ya kosolola na bilimo mpo na kosakolela ngai makambo oyo ebombaná mpe bimiselá ngai moto oyo nakoyebisa yo.” 9 Kasi mwasi yango alobaki na ye ete: “Talá, yo moko oyebi malamu makambo oyo Saulo asalá, ndenge alongolá na mokili bato oyo basololaka na bilimo mpe bato oyo basalaka mosala ya kosakola makambo oyo ekoya. Bongo mpo na nini ozali kosala lokola moto oyo azali kotyela molimo na ngai motambo mpo báboma ngai?” 10 Na mbala moko, Saulo alapelaki ye ndai na nkombo ya Yehova, alobi: “Lokola Yehova azali solo na bomoi, okozala na ngambo mpo na libunga na likambo oyo te!” 11 Na yango, mwasi yango alobaki boye: “Nabimisela yo nani?” Bongo ye alobaki ete: “Bimiselá ngai Samwele.” 12 Ntango mwasi yango amonaki “Samwele,” agangaki na mongongo makasi mpenza; mpe mwasi yango alobaki na Saulo ete: “Mpo na nini okosi ngai, nzokande yo Saulo?” 13 Kasi mokonzi alobaki na ye boye: “Kobanga te, omoni nini?” Mpe mwasi yango alobaki na Saulo ete: “Namoni nzambe moko azali kobima na mabele.” 14 Na mbala moko alobaki na mwasi yango: “Azali ndenge nini?” Na yango, mwasi yango alobaki ete: “Azali mobange moko boye, azali komata, mpe alati kazaka ezangá mabɔkɔ.” Na yango, Saulo ayebaki ete ezali “Samwele,” mpe agumbamaki elongi na nse mpe afukamaki. 15 Bongo “Samwele” alobaki na Saulo boye: “Mpo na nini otungisi ngai na ndenge osɛngi bábimisá ngai?” Na yango, Saulo alobaki ete: “Makambo eyeli ngai ndongo, mpo Bafilistia bazali kobunda na ngai, mpe Nzambe ye moko atiki ngai mpe azali lisusu koyanola ngai te, ezala na basakoli to na bandɔtɔ; yango wana, nazali kobenga yo mpo oyebisa ngai nini nasengeli kosala.” 16 Mpe “Samwele” alobaki lisusu boye: “Bongo mpo na nini ozali kotuna ngai, awa Yehova ye moko atiki yo mpe akómi monguna na yo? 17 Mpe Yehova akosala makambo kaka ndenge alobaki na nzela na ngai, mpe Yehova akobɔtɔla bokonzi na lobɔkɔ na yo mpe akopesa yango moninga na yo Davidi. 18 Lokola otosaki mongongo ya Yehova te, mpe oyeiselaki Amaleke nkanda na ye ya kongala te, yango wana, oyo nde likambo Yehova akosala yo mpenza na mokolo ya lelo. 19 Mpe lisusu, Yehova akopesa Yisraele elongo na yo na lobɔkɔ ya Bafilistia, mpe lobi, yo ná bana na yo bokozala elongo na ngai. Ata mpe kaa ya Yisraele, Yehova akopesa yango na lobɔkɔ ya Bafilistia.” 20 Na yango, na mbala moko Saulo akweaki na nse, amitandi mobimba na mabele mpe akómi kobanga makasi mpo na maloba ya “Samwele.” Mpe azalaki lisusu na makasi te, mpo alyaki ata eloko te ezala na moi to na butu, mokolo wana mobimba. 21 Sikoyo mwasi yango ayaki epai ya Saulo mpe amonaki ete abulungani makasi. Bongo alobaki na ye boye: “Talá, mosaleli na yo atosaki mongongo na yo, mpe natyaki molimo na ngai na likama mpe natosaki maloba oyo oyebisaki ngai. 22 Bongo sikoyo, nabondeli yo, yo mpe tosá mongongo ya mosaleli na yo mpe tiká natya liboso na yo eteni ya limpa, mpe yo lyá, ozwa makasi, mpo olanda nzela na yo.” 23 Kasi aboyaki mpe alobaki ete: “Nakolya te.” Kasi basaleli na ye ná mwasi yango mpe bazalaki se kolendisa ye. Nsukansuka, atosaki mongongo na bango mpe atɛlɛmaki na mabele mpe afandaki na mbeto. 24 Nzokande, mwasi yango azalaki na mwana-ngɔmbɛ ya mafutamafuta na ndako na ye. Nokinoki, abomaki yango mpe azwaki farini, abɛtaki pɔtɔpɔtɔ mpe asalaki na yango bagato oyo ezangi levire. 25 Bongo apesaki yango Saulo ná basaleli na ye, mpe balyaki. Na nsima, batɛlɛmaki mpe bakendaki na butu wana.
29 Bongo Bafilistia bayanganisaki bakaa na bango nyonso na Afeke, ntango Bayisraele batyaki kaa pene na liziba oyo ezalaki na Yizireele. 2 Mpe bankolo ya lisangani ya Bafilistia bazalaki koleka bato nkama nkama mpe bato nkóto nkóto, mpe na nsima, Davidi ná bato na ye balekaki elongo na Akishe. 3 Bongo bankumu ya Bafilistia babandaki koloba boye: “Likambo nini na Baebre oyo?” Na yango, Akishe alobaki na bankumu ya Bafilistia ete: “Oyo Davidi te, mosaleli ya Saulo mokonzi ya Yisraele, oyo alekisi elongo na ngai awa mbula moko to mibale, mpe namoni ye na likambo ata moko te, banda mokolo akimaki epai na ngai tii na mokolo ya lelo?” 4 Mpe bankumu ya Bafilistia basilikelaki ye; bongo bankumu ya Bafilistia balobaki lisusu na ye boye: “Zongisá moto oyo, mpe azonga na esika oyo otyaki ye; mpe kotika ye akita na biso na etumba te, noki abalukela biso na etumba. Bongo na eloko nini moto oyo akoluka kondimama na nkolo na ye? Ezali te na mitó ya bato na biso? 5 Oyo Davidi te, oyo bazalaki se koyembela na mondimo mpe na mabina ete: ‘Saulo abomi oyo ya ye bankóto, mpe Davidi abomi oyo ya ye bankóto zomi zomi’?” 6 Na yango, Akishe abengaki Davidi mpe alobaki na ye boye: “Lokola Yehova azali solo na bomoi, ozali sembo, mpe kobima na yo mpe kokɔta na yo elongo na ngai ezalaki malamu na miso na ngai; mpo namoni mabe moko te epai na yo banda mokolo oyo oyaki epai na ngai tii na mokolo ya lelo. Kasi na miso ya bankolo ya lisangani ozali malamu te. 7 Bongo sikoyo, zongá mpe kende na kimya, noki osala likambo moko ya mabe na miso ya bankolo ya lisangani ya Bafilistia.” 8 Kasi Davidi alobaki na Akishe boye: “Mpo na nini, nasali nini, mpe likambo nini omoni epai ya mosaleli na yo banda mokolo oyo nayaki liboso na yo tii na mokolo ya lelo, mpo naya te mpe nabunda te na banguna ya nkolo na ngai mokonzi?” 9 Na yango, Akishe ayanolaki mpe alobaki na Davidi ete: “Nayebi malamu ete ozalaki malamu na miso na ngai, lokola anzelu ya Nzambe. Kasi ezali bankumu ya Bafilistia nde balobi: ‘Amata na biso na etumba te.’ 10 Bongo sikoyo, tɛlɛmá na ntɔngɔntɔngɔ elongo na basaleli ya nkolo na yo, oyo bayaki na yo; mpe bosengeli kotɛlɛma na ntɔngɔntɔngɔ, ntango bokomona ete pole ebimi. Bongo bókende.” 11 Na yango, Davidi atɛlɛmaki ntɔngɔntɔngɔ, ye ná bato na ye, mpo na kokende na ntɔngɔ mpe kozonga na mokili ya Bafilistia; mpe Bafilistia bamataki na Yizireele.
30 Mpe esalemaki boye: ntango Davidi ná bato na ye bazalaki koya na Ziklage na mokolo ya misato, Baamaleke bakɔtaki mpo na etumba na sudi mpe na Ziklage; mpe babɛtaki Ziklage mpe batumbaki yango na mɔtɔ, 2 mpe bakangaki mpe bamemaki basi ná nyonso oyo ezalaki kati na yango, banda na oyo ya moke kino na oyo ya monene. Babomaki ata moto moko te, kasi bamemaki bango mpe basimbaki nzela bakei. 3 Ntango Davidi akómaki na engumba yango elongo na bato na ye, talá, etumbamaki na mɔtɔ mpe basi na bango, bana na bango ya mibali mpe bana na bango ya basi, bamemamaki bakangami. 4 Bongo Davidi ná bato oyo bazalaki elongo na ye babandaki kotombola mingongo na bango mpe kolela, tii bazalaki na makasi ya kolela lisusu te. 5 Mpe basi mibale ya Davidi: Ahinoame Moyizireele mpe Abigaile mwasi ya Nabale Mokaramele, bamemamaki bakangami. 6 Mpe epesaki Davidi mpasi mingi, mpamba te bato balobaki bábamba ye mabanga; mpo milimo ya bato nyonso ekómaki bololo, moto na moto mpo na bana na ye ya mibali mpe bana na ye ya basi. Yango wana, Davidi azwaki makasi mpo na Yehova Nzambe na ye. 7 Na yango, Davidi alobaki na nganga-nzambe Abiatare, mwana ya Ahimeleke boye: “Nabondeli yo, yelá ngai efode.” Bongo Abiatare ayelaki Davidi efode. 8 Mpe Davidi abandaki kotuna Yehova ete: “Nalanda etuluku oyo ya bapunzi? Nakozwa bango?” Na yango, alobaki na Davidi boye: “Landá bango, mpo okozwa mpenza bango mpe okobikisa mpenza.” 9 Nokinoki Davidi asimbaki nzela, ye ná mibali nkama motoba (600) oyo bazalaki elongo na ye, bakei tii na lobwaku ya mokɛli ya Besore, mpe mibali oyo basengelaki kotikala na nsima batɛlɛmaki. 10 Bongo Davidi akobaki kolanda bango, ye ná mibali nkama minei (400), kasi mibali nkama mibale (200), oyo balɛmbaki mingi mpe bakokaki te kokatisa lobwaku ya mokɛli ya Besore, batɛlɛmaki. 11 Mpe bakutaki mobali moko, Moezipito, na esobe. Bongo bamemaki ye epai ya Davidi mpe bapesaki ye mampa mpo alya mpe bapesaki ye mai amɛla. 12 Lisusu, bapesaki ye ndambo ya gato ya figi oyo bafinafiná mpe bagato mibale ya mbuma ya vinyo. Bongo alyaki mpe elimo na ye ezongelaki ye; mpo alyaki mampa te mpe amɛlaki mai te mikolo misato butu moi. 13 Sikoyo Davidi alobaki na ye boye: “Ozali moto ya nani mpe outi wapi?” Bongo ye alobaki ete: “Nazali mosaleli Moezipito, moombo ya Moamaleke moko, kasi nkolo na ngai atikaki ngai mpo nabɛlaki, esili koleka mikolo misato. 14 Biso nde tokɔtaki mpo na kobunda na sudi ya Bakerete mpe na bamboka ya Yuda mpe na sudi ya Kalebe; mpe totumbaki Ziklage na mɔtɔ.” 15 Na yango, Davidi alobaki na ye boye: “Okomema ngai, tókita epai ya etuluku yango ya bapunzi?” Bongo ye alobaki ete: “Lapelá ngai ndai na nkombo ya Nzambe ete okoboma ngai te, mpe ete okokaba ngai na lobɔkɔ ya nkolo na ngai te, mpe ngai nakomema yo, tókita epai ya etuluku yango ya bapunzi.” 16 Na yango, amemaki Davidi, bakitaki mpe kuna, bato yango bapalanganaki kaka boye na etando ya mokili yango mobimba, bazalaki kolya, komɛla mpe kosala fɛti mpo na biloko ebele oyo bapunzaki, oyo bazwaki na mokili ya Bafilistia mpe na mokili ya Yuda. 17 Bongo Davidi abomaki bango banda na mwa molili liboso ntɔngɔ etana tii na mpokwa, mpe asilisaki bango nyɛɛ; mpe ata moto moko te kati na bango abikaki, longola kaka bilenge mibali nkama minei (400) oyo bamataki likoló ya bakamela mpe bakimaki. 18 Mpe Davidi abikisaki nyonso oyo Baamaleke bazwaki, mpe Davidi abikisaki basi na ye mibale. 19 Mpe eloko na bango ata moko ezangaki te, banda na oyo ya moke tii na oyo ya monene, ezala bana mibali mpe bana basi, banda na biloko oyo epunzami tii ata na eloko nyonso oyo bazwaki. Davidi azongisaki eloko nyonso. 20 Bongo Davidi azwaki bitonga nyonso ya bampate mpe ya bangɔmbɛ, oyo batambwisaki liboso ya bibwɛlɛ mosusu. Bongo balobaki ete: “Talá biloko oyo Davidi apunzi.” 21 Na nsima, Davidi akómaki epai ya mibali nkama mibale (200) oyo balɛmbaki makasi mpe bakokaki te kokende elongo na Davidi, mpe oyo batikaki bango báfanda pene na lobwaku ya mokɛli ya Besore; mpe babimaki kokutana na Davidi mpe kokutana na bato oyo bazalaki elongo na ye. Ntango Davidi akómaki pene na bato yango, abandaki kotuna bango ndenge bazali. 22 Nzokande, bato nyonso ya mabe mpe ya mpambampamba kati na mibali oyo bakendaki elongo na Davidi, bayanolaki mpe balobaki: “Lokola bakendaki na biso te, tokopesa bango eloko ata moko te na biloko epunzami oyo tobɔtɔli, tokopesa kaka moto na moto mwasi na ye ná bana na ye, bázwa bango mpe bákende.” 23 Kasi Davidi alobaki boye: “Bósala bongo te na biloko oyo Yehova apesi biso, bandeko na ngai, ndenge abateli biso mpe apesi na lobɔkɔ na biso etuluku ya bapunzi oyo bayaki kobunda na biso. 24 Bongo nani akoyokela bino na liloba ya boye? Mpo ndenge moto oyo akitaki na etumba akozwa, ndenge mpe moto oyo afandaki pene na bisaka akozwa. Bato nyonso bakozwa biloko ndenge moko.” 25 Mpe esalemaki boye: banda mokolo wana, akómisaki yango lilako mpe ekateli ya lisambisi mpo na Yisraele tii na mokolo ya lelo. 26 Ntango Davidi akómaki na Ziklage, atindelaki mikóló ya Yuda, baninga na ye, ndambo ya biloko oyo epunzami, alobi: “Talá likabo ya lipamboli napesi bino na biloko oyo epunzami epai ya banguna ya Yehova.” 27 Atindelaki baoyo bazalaki na Betele, baoyo bazalaki na Ramote ya sudi mpe baoyo bazalaki na Yatire, 28 baoyo bazalaki na Aroere, baoyo bazalaki na Sifimote mpe baoyo bazalaki na Eshetemoa, 29 baoyo bazalaki na Rakale, baoyo bazalaki na bingumba ya Bayerameele mpe baoyo bazalaki na bingumba ya Bakeni, 30 baoyo bazalaki na Horoma, baoyo bazalaki na Borashane mpe baoyo bazalaki na Atake, 31 baoyo bazalaki na Hebrone mpe na bisika nyonso oyo Davidi atambolaki, ye ná bato na ye.
31 Bongo Bafilistia bazalaki kobundisa Yisraele, mpe mibali ya Yisraele bakimaki liboso ya Bafilistia, mpe bazalaki kokwea se kokwea, babomami na Ngomba Gilboa. 2 Mpe Bafilistia bazalaki se kopusana penepene na Saulo ná bana na ye; mpe nsukansuka Bafilistia babomaki Yonatane, Abinadabe ná Malaki-shua, bana ya Saulo. 3 Etumba eyelaki Saulo ndongo, mpe nsukansuka, bato oyo babwakaka makula, bato ya litimbo, bamonaki ye mpe bato oyo babwakaka makula bazokisaki ye makasi. 4 Bongo Saulo alobaki na momemi-bibundeli na ye boye: “Bendá mopanga na yo mpe tɔbɔlá ngai na yango, mpo bisutu oyo báya te kotɔbɔla ngai mpenza mpe kosambwisa ngai.” Kasi momemi-bibundeli na ye aboyaki, mpamba te azalaki kobanga makasi. Bongo Saulo azwaki mopanga mpe akwelaki yango. 5 Ntango momemi-bibundeli na ye amonaki ete Saulo akufi, ye mpe akwelaki mopanga na ye mpe akufaki elongo na ye. 6 Boye Saulo, bana na ye misato ná momemi-bibundeli na ye, ɛɛ, ná bato na ye nyonso, bakufaki bango nyonso na mokolo wana. 7 Ntango bato ya Yisraele oyo bazalaki na etúká ya lobwaku ya patatalu mpe baoyo bazalaki na etúká ya Yordani bamonaki ete mibali ya Yisraele bakimi, mpe ete Saulo ná bana na ye bakufi, bango mpe batikaki bingumba mpe bakimaki; nsima na yango, Bafilistia bayaki kokɔta mpe bakómaki kofanda kuna. 8 Mpe esalemaki boye: na mokolo oyo elandaki, ntango Bafilistia bayaki kolongola biloko ya bato oyo babomamaki, bamonaki Saulo ná bana na ye misato bakwei na Ngomba Gilboa. 9 Bongo bakataki ye motó mpe balongolaki bibundeli na ye mpe batindaki bato bipai na bipai, na mokili ya Bafilistia, mpo na kopesa nsango na bandako ya bikeko na bango mpe na bato. 10 Nsukansuka, batyaki bibundeli na ye na ndako ya bikeko ya Ashitorete, mpe ebembe na ye, bakangisaki yango na efelo ya Bete-shane. 11 Na oyo etali Saulo, bato oyo bafandi na Yabeshe-gileade bayokaki oyo Bafilistia basalaki ye. 12 Na mbala moko, bilombe mibali nyonso batɛlɛmaki mpe bakendaki butubutu mpe balongolaki ebembe ya Saulo ná bibembe ya bana na ye na efelo ya Bete-shane, bayaki na Yabeshe mpe batumbaki yango kuna. 13 Na nsima, bazwaki mikuwa na bango mpe bakundaki yango na nse ya nzete ya tamarisi, na Yabeshe, mpe bakilaki bilei mikolo nsambo.
^ ***sn loyembo 1 Bizaleli ya Yehova***
Loyembo 1
Bizaleli ya Yehova
1. Oleki na Nguya yo Nzambe
Opesaka bomoi ná pole.
Misal’emonisi Nguya na yo;
Bakoyeba yango seko.
2. Kiti na yo eza’ bosembo.
Oyebisi mibeko ya sembo.
Tofungwami miso na Liloba
Bwanya na yo ez’ongɛnga.
3. Bolingo na yo nde monene.
Makabo na yo eza’ ebele.
Nkombo na yo, bizaleli na yo,
Tósakola mpenza yango.
(Talá mpe Nz. 36:9; 145:6-13; Yak. 1:17.)
^ ***cl nk. 237-239 “Ye alingaki biso liboso”***
19. Mpo na nini tokoki koloba ete bolingo ezalaki na ntina mingi na mosala ya kokela oyo Yehova asalaki?
19 Bolingo ezali likambo ya sika te. Eloko nini etindaki Yehova abanda kokela? Ezalaki te mpo azalaki komiyoka ye moko mpe azalaki na mposa ya baninga. Yehova akoká na nyonso mpe akokisaka bamposa na ye nyonso ye moko, azangi eloko moko te oyo moto moko asengeli kopesa ye. Kasi bolingo na ye, ezaleli oyo etindaka na mosala, nde etindaki ye asala bikelamu ya mayele mpo bango mpe bázala na esengo ya bomoi, mpamba te bango bazali na likoki ya kosepela na likabo yango. Mwana mobotami-se-moko na ye nde azalaki “ebandeli ya bozalisi ya Nzambe.” (Emoniseli 3:14) Na nsima, Yehova asalelaki Mosali ya Mayele wana mpo na kokela biloko mosusu nyonso, banda na baanzelu. (Yobo 38:4, 7; Bakolose 1:16) Lokola akelaki bango na bonsomi, mayele mpe mayoki, bilimo yango ya nguya bizalaki na likoki ya kolinga: kolingana bango na bango mpe na koleka kolinga Yehova Nzambe. (2 Bakolinti 3:17) Na yango, bazalaki kolinga mpo balingaki bango liboso.
20, 21. Makambo nini Adama ná Eva bazalaki komona polele oyo emonisaki ete Yehova alingaki bango; atako bongo, basalaki nini?
20 Ezalaki mpe bongo mpo na bato. Uta ebandeli, Adama ná Eva bafandaki mpenzampenza na kati ya bolingo. Na Edene, Paladiso epai bazalaki kofanda, bazalaki komona bipai nyonso bilembo ya bolingo ya Tata na bango. Talá likambo oyo Biblia elobi: “[Yehova] Nzambe akonaki elanga epai ya ebimelo ya ntango, kati na Edene, mpe kuna atyaki moto oyo ye asalaki.” (Genese 2:8) Osilá kokɔta na elanga to parke moko ya kitoko mpenza? Nini esepelisaki yo mingi? Moi oyo elekaka na kati ya nkasa ya nzete mpo na kongɛngisa mwa bisika ya molili? Bafololo ya kitoko ndenge na ndenge oyo etandanaki na nse? Mwa makɛlɛlɛ ya mai oyo ezali kotiyola, nzembo ya bandɛkɛ, mpe mongongo ya nyama-nkɛkɛ? Ezalaki nde nsolo ya nzete, ya mbuma mpe ya fololo? Ezala eloko nini esepelisaki yo mingi, yebá ete lelo oyo parke moko te ekokani na oyo ya Edene. Mpo na nini?
21 Yehova ye moko moto asalaki elanga yango! Na ntembe te, ezalaki na kitoko ya koloba te. Nzete nyonso ya kitoko to ya mbuma ya elɛngi ezalaki kuna. Elanga yango ezalaki na mai mingi, ezalaki monene mpe na banyama ndenge na ndenge. Adama ná Eva bazalaki na biloko nyonso oyo ekokaki kosepelisa bango mpe kopesa bango bomoi ya malamu mpenza, bazalaki mpe na mosala moko malamu mpe boninga ya kokoka. Yehova alingaki bango liboso, yango wana basengelaki mpe kolinga ye. Kasi, basalaki yango te. Na esika ete bolingo etinda bango na kotosa Tata na bango ya likoló, mposa ya koluka bolamu na bango moko etindaki bango bátombokela ye.—Genese, mokapo 2.
22. Ndenge nini ekateli oyo Yehova azwaki nsima ya botomboki na Edene emonisi ete bolingo oyo azalaka na yango mpo na batu esilaka soki moke te?
22 Na ntembe te, likambo yango epesaki Yehova mpasi mingi! Kasi botomboki yango elongolaki elikya nyonso na motema na ye oyo etondi na bolingo? Te! “Boboto na ye [to, bolingo ya sembo] ezali mpo na libela.” (Nzembo 136:1) Na yango, nokinoki azwaki bibongiseli ya bolingo mpo na kosomba bakitani ya Adama ná Eva oyo bakozala na motema oyo ebongi. Ndenge tomonaki, kati na bibongiseli yango, ezali na mbeka ya lisiko oyo Mwana na ye ya bolingo apesaki, oyo esɛngaki Tata na ye amipimela mingi.—1 Yoane 4:10.
23. Moko ya bantina oyo Yehova azali “Nzambe ya esengo” ezali nini, mpe motuna nini ya ntina mingi ekotalelama na mokapo oyo elandi?
23 Ɛɛ, uta ebandeli Yehova nde abandaki kolinga bato. “Alingaki biso liboso” na ndenge ebele mpenza. Bolingo ekolisaka boyokani mpe esengo, yango wana ezali likambo ya kokamwa te ndenge balobi ete Yehova azali “Nzambe ya esengo.” (1 Timote 1:11) Nzokande, motuna moko ya ntina mingi yango oyo: Yehova alingaka solo mokomoko na biso? Mokapo oyo elandi ekopesa eyano na motuna yango.
^ ***sn loyembo 66 Tósalela Yehova na molimo mobimba***
Loyembo 66
Tósalela Yehova na molimo mobimba
1. Ee Yehova, yo Mokonzi,
Nalingi yo mpe natosi yo.
Nakangama mpenza na yo;
Ondimi ngai, nazala sembo.
Natosaka mibeko na yo;
Nakosala oy’olingi.
(Mondimo)
2. Tata, tik’okumisama.
Mabele, moi, ekumisa yo.
Napesi yo bomoi na ngai;
Nakoyebisa nkombo na yo.
Nakokangama na bosembo,
Mpo na yo nde namipesi.
(MONDIMO)
Yah, kosalela yo mpenza
Molimo mobimba, ebongi.
(Talá mpe Mib. 6:15; Nz. 40:8; 113:1–3; Mos. 5:4; Yoa. 4:34.)
^ ***sn loyembo 124 Tóyamba bango malamu***
Loyembo 124
Tóyamba bango malamu
1. Yehova ayebi mpenza koyamba.
Asepeli te na koponapona.
Apesaka mbula, ná moi lokola;
Apesaka biso biloko.
Soki tosaleli bato boboto,
Toza’ komekola Nzambe na biso.
Tata akofuta bolamu tosalá,
Boboto oyo eza’ sembo.
2. Bolamu toza’ kosalela bato
Ekoki kopesa litomba solo.
Bato tóyambaka, ata mpe bapaya,
Tóndima kosunga bango mpe.
Lokola Lidia, lobá: ‘Bókɔta.’
Ntango bakɔti, bákuta mpe kimya.
Tat’ayebi bato na ye bipai nyonso,
Baoyo bamekolaka ye.
(Talá mpe Mis. 16:14, 15; Rom. 12:13; 1 Tim. 3:2; Ebr. 13:2; 1 Pe. 4:9.)
^ ***w12 1/7 nk. 26-27 “Epai okokende, ngai mpe nakokende”***
Lelo oyo, bato mingi bazali kokutana na makambo ya mpasi. Na eleko na biso oyo Biblia ebengi “ntango moko ya mpasi mpenza mpe ya mikakatano,” biso nyonso tokutanaka na makambo ya mawa to ya mpasi. (2 Timote 3:1) Yango wana, ezaleli oyo Ruta azalaki na yango ezali mpenza na ntina mingi lelo oyo. Bolingo ya sembo, bolingo oyo ekangamaka na eloko na yango mpe etikaka yango te ekende, ezali lisalisi monene na mokili mabe oyo. Ezaleli yango ezali na ntina na libala, na boyokani ya libota, na boninga mpe na lisangá ya bokristo. Soki tozali komonisa bolingo ya ndenge wana, tokolanda ndakisa ya Ruta.
^ ***w12 1/10 lok. 23 “Mwasi moko malamu mingi”***
Ruta ayokaki mpenza esengo mpo na maloba ya Boaze—ete ayebanaki na miso ya bato nyonso lokola “mwasi moko malamu mingi”! Na ntembe te, mposa makasi oyo azalaki na yango ya koyeba Yehova mpe kosalela ye nde esalaki mpenza ete azala na lokumu wana. Amonisaki mpe boboto monene mpe atyelaki Naomi mpe bato na ye likebi, andimaki komesana na makambo mpe mimeseno oyo ezalaki mopaya mpo na ye. Soki tomekoli kondima ya Ruta, tokoluka kosalela basusu makambo na limemya mpe kotosa mimeseno na bango. Soki tosali bongo, biso mpe tokokumisama mpo na bizaleli na biso ya malamu.
^ ***w07 15/3 lok. 16 Ana azwaki kimya***
Makambo nyonso oyo ekoki koteya biso nini? Ntango tozali kobondela Yehova mpo na likambo moko oyo ezali kotungisa biso, tosengeli koyebisa ye ndenge oyo tozali koyoka mpe makambo oyo tolingi asala mpo na biso. Soki tosali nyonso oyo tokoki, tosengeli kotika makambo na mabɔkɔ na ye moko. Yango nde likambo eleki malamu.—Masese 3:5, 6.
Na ntembe te, nsima ya kobondela na etingya nyonso mosaleli ya Yehova asengeli kozwa kimya lokola oyo Ana azwaki. Na oyo etali libondeli, ntoma Paulo akomaki boye: “Bómitungisa ata na likambo moko te, kasi na makambo nyonso na nzela ya libondeli mpe na lilɔmbɔ elongo na matɔndi tiká ete masɛngi na bino eyebana epai ya Nzambe; mpe kimya ya Nzambe oyo eleki makanisi nyonso ekobatela mitema na bino mpe makoki na bino ya kokanisa na nzela ya Klisto Yesu.” (Bafilipi 4:6, 7) Ntango tokitisi mokumba na biso epai ya Yehova, tosengeli kotika ye asala. Lokola Ana ekozala lisusu na ntina te tómitungisa mpo na yango.—Nzembo 55:22.
^ ***w10 1/10 lok. 16 “Azalaki se kokola liboso ya Yehova”***
Ndenge nini makambo wana nyonso ya mabe esalaki elenge Samwele? Atako lisolo yango elobeli makambo ya mabe, ezali mpe na makambo ya malamu oyo etali Samwele, ndenge azalaki kokola mpe kokende liboso na makambo ya malamu. Tóbosana te ete na 1 Samwele 2:18, tozali kotánga ete Samwele azalaki sembo “azalaki kosala mosala liboso ya Yehova, azalaki naino mwana.” Ata ntango azalaki elenge, Samwele atyaki bomoi na ye mobimba na mosala ya Yehova. Na vɛrsɛ 21 ya mokapo yango, tozali kotánga likambo moko oyo ezali mpenza kosimba motema: “Elenge Samwele azalaki se kokola liboso ya Yehova.” Wana azalaki kokola, boyokani na ye na Tata na ye ya likoló ezalaki se kokóma makasi. Boyokani makasi ndenge wana na Yehova ezali mpenza libateli ya solosolo na makambo nyonso ya mabe.
Ekokaki kozala mpasi te mpo na Samwele akanisa ete soki nganga-nzambe monene ná bana na ye bakoki kosala masumu, ye mpe akoki kosala nyonso oyo alingi. Kasi, makambo mabe ya basusu, ata mpe makambo mabe ya baoyo bazali na mikumba, epesi nzela te na moto asala lisumu. Lelo oyo, bilenge bakristo mingi balandaka ndakisa ya Samwele mpe bakobaka “kokola liboso ya Yehova”—ata soki baoyo bazali zingazinga na bango bazali kopesa ndakisa ya malamu te.
^ ***w05 15/3 lok. 23 par. 1 Makanisi ya ntina na mokanda ya liboso ya Samwele***
Mateya mpo na biso:
9:21; 10:22, 27. Bopɔlɔ mpe komikitisa oyo Saulo azalaki na yango ntango akómaki mokonzi epekisaki ye asala mabe ntango “bato mpamba” baboyaki kondima ye lokola mokonzi. Bizaleli wana epekisaka biso tósala makambo kozanga kokanisa!
^ ***w07 15/6 nk. 26-27 Botosi na yo ezali na motuya na miso ya Yehova***
3 Botosi na biso ezali na ntina nini epai ya Mozalisi ya molɔ́ngɔ́ mobimba? Na ntango ya kala, Nzambe atindaki mosakoli Samwele ayebisa Mokonzi Saulo ete: “Kotosa eleki mbeka.” (1 Samwele 15:22, 23, NW ) Mpo na nini?
Na ndimbola nini “kotosa eleki mbeka”?
4. Na ndenge nini tokoki kopesa Yehova eloko moko?
4 Lokola Yehova azali Mozalisi, biloko nyonso oyo tozali na yango ezali ya ye. Na yango, ezali nde na eloko moko oyo tokoki kopesa ye? Ɛɛ, tokoki kopesa ye eloko moko ya motuya mingi. Eloko yango nini? Tokozwa eyano na maloba oyo: “Mwana na ngai, zalá na mayele mpe sepelisá motema na ngai, ete nazongisela ye monɔkɔ oyo akopamela ngai.” (Masese 27:11) Eloko oyo tokoki kopesa Nzambe ezali botosi na biso. Atako bomoi na biso nyonso ezali ndenge moko te, toutá bisika ekeseni mpe tokolá ndenge moko te, mokomoko na biso akoki kopesa eyano na likambo oyo Satana Zabolo alobaki ete moto moko te akotikala sembo epai ya Nzambe soki amekami. Ezali mpenza libaku malamu mpo na biso!
^ ***w10 1/3 lok. 23 “Amonaka ndenge motema ezali”***
Na mokili oyo bato bazali kotya likebi mingi na kitoko ya nzoto, tokoki kobɔndisama na koyeba ete ndenge moto azali komonana libándá esalaka Yehova Nzambe eloko te. Ozala molai ndenge nini to bato bámona yo kitoko ndenge nini, ezali na ntina te epai na ye. Ndenge ozali na kati, na motema na yo, nde ezali na ntina epai ya Yehova. Koyeba yango etindi yo te ondima kolona bizaleli oyo ekokómisa yo kitoko na miso ya Nzambe?
^ ***w05 15/3 lok. 24 par. 4 Makanisi ya ntina na mokanda ya liboso ya Samwele***
21:12, 13. Yehova alingi ete tósalela mayele mpe makoki na biso ya kokanisa mpo na kolonga mikakatano ya bomoi. Apesi biso Liloba na ye oyo epemami oyo esalisaka biso tózala na ekɛngɛ, boyebi, mpe makoki ya kokanisa. (Masese 1:4) Tozali mpe na bankulutu oyo basalisaka biso.
^ ***w09 1/7 lok. 20 Asalaki na bokɛngi***
Yango elingi nde koloba ete Abigaili atosaki te bokonzi oyo Nzambe apesá mobali na ye? Ata moke te. Nabala asalelaki mopakolami ya Yehova mabe, likambo yango elingaki kobomisa bato mingi ya libota na ye oyo basalaki likambo te. Soki Abigaili asalaki eloko te, alingaki nde kozanga ngambo na mabe ya mobali na ye? Na makambo nyonso, asengelaki kotosa Nzambe liboso ya kotosa mobali na ye.
^ ***w02 1/11 lok. 5 Kosɛnga bolimbisi ezali sɛkɛlɛ mpo na kozongisa boyokani***
Komikitisa ya Abigaili mpe ndenge oyo asɛngaki bolimbisi mpo na mabe ya mobali na ye ebikisaki libota na ye. Kutu, Davidi apesaki ye botɔndi na ndenge apekisaki ye kotangisa makila. Atako ezalaki Abigaili te moto asalaki Davidi na bato na ye mabe, kasi andimaki foti mpo na libota na ye mpe azongisaki kimya na Davidi.
^ ***w02 1/11 lok. 5 Kosɛnga bolimbisi ezali sɛkɛlɛ mpo na kozongisa boyokani***
Masolo mibale yango oyo euti na Biblia ekoki koteya biso nini? Lokola moto oyo balobeli na lisolo mokomoko andimaki libunga na ye na bosembo, yango esalisaki na kozongisa boyokani. Yango emonisi ete kosɛnga bolimbisi ekoki kozongisa kimya. Ya solo, kondima mabunga mpe kosɛnga bolimbisi mpo na mabe oyo tosali ekoki kosalisa biso mpo tósolola malamu.
^ ***w12 15/6 lok. 27 “Elimo santu ezalaki kotinda bango”***
7. Mpo na nini tokoki koloba ete Nzambe amonisaki mpenza bwanya lokola asalelaki bato mpo na kokoma Biblia?
7 Ndenge Nzambe asalelaki bato mpo na kokoma Biblia emonisi bwanya na ye monene. Maloba esalisaka biso tóyeba makanisi oyo ekomami, kasi mpe mayoki oyo ebimisami. Elingaki kozala boni soki Yehova asalelaki baanzelu mpo na kokoma Biblia? Balingaki nde komonisa makambo oyo ekómelaka bato, na ndakisa kobanga, mawa, to kolɛmba nzoto, na ndenge oyo tolingaki kokanga ntina? Lokola Nzambe atikaki bato ya kozanga kokoka bápona bango moko maloba oyo bakosalela mpo na kokoma makanisi oyo apesaki bango na nzela ya elimo santu, nsango ya Nzambe esimbaka mpenza mitema na biso bato!
^ ***be lok. 148 pars. 3-4 Kobimisa makanisi ya vɛrsɛ liboso ya kotánga yango***
Monisá ete Biblia nde esengeli kokata likambo. Soki olamwisi mposa ya bato mpo na lisolo na yo mpe soki olobeli likanisi moko to makanisi ndenge na ndenge oyo etali likambo yango, okoki koloba boye liboso ya kotánga vɛrsɛ moko: “Talá ndenge Liloba ya Nzambe elobi mpo na likambo yango.” Maloba oyo ekomonisa ete likambo oyo olingi kotánga nde ekokata likambo.
Yehova asalelaki bato lokola Yoane, Luka, Paulo mpe Petelo mpo na kokoma mikanda mosusu ya Biblia. Kasi bango bazalaki kaka bakomi mpamba, makanisi wana eutaki nde epai ya Yehova. Mingimingi, ntango ozali kosolola na bato oyo bayekolaka Makomami Mosantu te, soki mpo na kotánga vɛrsɛ moko olobi ete “Petelo akomaki” to “Paulo alobaki,” yango ekosimba mpenza likebi mingi te lokola soki omonisi ete vɛrsɛ wana ezali liloba ya Nzambe. Kobosana te ete na bantango mosusu, Yehova apesaki Yilimia etinda ete abanda bisakweli na ye na maloba oyo: “Bóyoka liloba ya [Yehova].” (Yil. 7:2; 17:20; 19:3; 22:2) Ezala tosaleli nkombo ya Yehova liboso ya kotánga vɛrsɛ to te, liboso tósukisa lisolo na biso, tosengeli kosala makasi mpo na komonisa ete makambo oyo ezali na kati ya Biblia ezali liloba na ye.
^ ***km 3/13 lok. 6 Ndenge ya kosalela mwa buku ya sika Nsango malamu oyo euti na Nzambe!***
8. Tosengeli koloba nini liboso ya kotánga bavɛrsɛ, mpe mpo na nini?
8 Bavɛrsɛ oyo liboso na yango bakomi “tángá” epesi mbala moko eyano na motuna oyo ekomami na makomi ya moindo makasi. Liboso ya kotánga vɛrsɛ moko, kolobaka te ete: “Ntoma Paulo akomaki” to, “Talá oyo Yirimia asakolaki.” Moto yango akoki kokanisa ete tozali kotánga kaka maloba ya bato. Ekozala malamu koleka tólobaka nde: “Liloba ya Nzambe elobi” to, “Talá oyo Biblia esakolaki.”
^ ***be lok. 154 par. 4-lok. 156 par. 4 Komonisa ndenge ya kosalela bavɛrsɛ***
Monisá polele ndenge ya kosalela vɛrsɛ. Ntango ozali koteya bato, luká mpenza ete bámona polele boyokani oyo ezali na kati ya lisolo na yo mpe bavɛrsɛ oyo ozali kopesa bango. Soki obimisi motuna moko liboso ya kotánga vɛrsɛ, bato oyo bazali koyoka yo basengeli komona ndenge vɛrsɛ yango ezali koyanola na motuna wana. Soki opesi vɛrsɛ mpo na kosimba makanisi oyo obimisaki, luká mpenza ete moto oyo ozali koyekola na ye amona polele ndenge vɛrsɛ wana endimisi likanisi yango.
Mbala mingi, ekoki kaka te kotánga vɛrsɛ, ata soki ozali konyata maloba ya ntina. Kobosana te ete bato bameseni mpenza na Biblia te mpe na ntembe te, bakokanga ntina ya likanisi na yo te kaka ntango bayoki vɛrsɛ yango mbala moko. Bendá likebi na bango na maloba ya vɛrsɛ oyo eyokani mpenza na likambo oyo bozali kolobela.
Mbala mingi yango esɛngaka ete obimisa maloba ya ntina, oyo eyokani mpenza na likambo oyo bozali kolobela. Lolenge ya pɛtɛɛ ya kosala bongo ezali ya kozongela maloba wana oyo ezali na makanisi ya ntina. Soki ozali kosolola na moto moko, okoki kotuna ye mituna oyo ekosalisa ye ayeba maloba wana ya ntina. Balobi mosusu, ntango bazali koloba na bato mingi, basepelaka kobimisa makanisi yango na maloba mosusu to bazongelaka likanisi yango mpo kaka maloba ya ntina ebima. Nzokande, soki okosala bongo, kebá ete bato oyo bazali koyoka yo bábungisa te boyokani oyo ezali na kati ya likambo oyo ozali kolobela mpe maloba ya vɛrsɛ.
Soki obimisi maloba ya ntina, na yango okobongisa malamu nzela na yo. Sikoyo landá lisolo na yo. Liboso ya kotánga vɛrsɛ yango, omonisaki polele ntina oyo ozali kotánga yango? Soki ezali bongo, monisá ndenge maloba oyo onyataki eyokani na makambo oyo otindaki bato oyo bazali koyoka yo bákanisa yango. Monisá polele boyokani oyo ezali na kati na yango. Ata soki omonisaki polele te ntina ya vɛrsɛ wana liboso ya kotánga yango, boyokani esengeli kozala na kati ya maloba oyo olobaki liboso mpe nsima ya kotánga vɛrsɛ.
Bafalisai batunaki Yesu motuna oyo bango bakanisaki ete ezali mpasi; motuna yango ezalaki boye: “Epesami nzela na mobali ete aboma libala ná mwasi na ye mpo na ntina ya ndenge nyonso?” Yesu apesaki bango eyano oyo euti na Genese 2:24. Omoni ete Yesu atyaki likebi na ye kaka na mwa maloba ya vɛrsɛ wana mpe na nsima, amonisaki bango ndenge ya kosalela yango. Nsima ya komonisa ete mobali na mwasi na ye bakómi “mosuni moko kaka,” Yesu asukisaki boye: “Oyo Nzambe akangisi esika moko moto akabola yango te.”—Mat. 19:3-6.
Makambo boni osengeli koloba mpo na komonisa polele ndenge ya kosalela vɛrsɛ moko? Mpo na koyeba yango, osengeli kotalela soki banani bakoyoka lisolo na yo mpe soki lisolo yango ekozala na ntina nini. Luká kozala na maloba ya pɛtɛɛ mpe oyo ezali komonisa polele likanisi ya ntina ya lisolo.
Kosolola na bato na lisalisi ya Makomami. Misala 17:2, 3 eyebisi biso ete ntango ntoma Paulo azalaki kosakola na Tesaloniki, “azalaki kosolola elongo na bango uta na Makomami.” Mosaleli nyonso ya Yehova asengeli kosala makasi ayeba mpe kosala bongo. Na ndakisa, Paulo alobelaki makambo oyo etalaki bomoi mpe mosala ya Yesu, amonisaki ete makambo yango esakolamaki na kati ya Makomami ya Liebele mpe asukisaki na maloba ya polele oyo: “Ye azali Klisto, Yesu oyo ngai nazali kosakola epai na bino.”
Ntango akomelaki Baebele, Paulo azongelaki mbala na mbala maloba ya Makomami ya Liebele. Mbala mingi, mpo na koyebisa likambo moko to komonisa yango polele, azalaki konyata liloba moko to mwa maloba mpe na nsima, azalaki kolimbola yango. (Ebe. 12:26, 27) Na lisolo oyo ezali na Baebele mokapo 3, Paulo azongeli maloba ya Nzembo 95:7-11. Na nsima, talá ndenge alobeli mingimingi makambo misato na bavɛrsɛ yango: (1) alobeli motema (Ebe. 3:8-12), (2) alimboli maloba “Lelo oyo” (Ebe. 3:7, 13-15; 4:6-11), mpe (3) alimboli maloba: “Bakokɔta te na kati ya kopema na ngai” (Ebe. 3:11, 18, 19; 4:1-11). Salá makasi olanda ndakisa wana ntango ozali komonisa bato ndenge ya kosalela vɛrsɛ mokomoko.
Talá na Luka 10:25-37, okomona ndenge Yesu asololaki malamu mpenza na bato na lisalisi ya Makomami. Molakisi moko ya Mibeko atunaki ye boye: “Moteyi, na kosaláká nini nakozwa libula ya bomoi ya seko?” Mpo na koyanola ye, Yesu asɛngaki moto yango apesa libosoliboso likanisi na ye moko na likambo yango mpe na nsima, Yesu amonisaki mpenza ntina ya kosala makambo oyo Liloba ya Nzambe elobi. Ntango emonanaki polele ete moto yango akangaki ntina ya likambo wana te, Yesu alobelaki mingi mpenza liloba moko mpamba ya makomi yango: liloba “mozalani.” Na esika ete alimbola kaka yango, asalelaki lisese moko mpo na kosalisa moto yango ye moko akóma na likanisi oyo esengelaki.
Emonani polele ete ntango Yesu azalaki koyanola na mituna, azalaki kaka te kopesa bavɛrsɛ oyo ezali koyanola mbala moko mpe na lolenge ya polele na mituna yango. Azalaki kotalela malamumalamu makambo oyo bavɛrsɛ yango elobeli mpe na nsima, azalaki komonisa ndenge oyo yango eyanoli na motuna oyo batuni ye.
Ntango Basadukai babɛtaki ntembe mpo na elikya ya lisekwa, Yesu alobelaki mingimingi mwa maloba ya Exode 3:6. Kasi asukaki kaka te na kotánga maloba ya vɛrsɛ wana. Asololaki na bango na lisalisi ya vɛrsɛ yango mpo na komonisa polele ete lisekwa ezali mokano ya Nzambe.—Mko. 12:24-27.
Koyeba kosolola na bato malamumalamu mpe na ndenge oyo esengeli na lisalisi ya Makomami ekosalisa yo mpenza mpo okóma moteyi oyo abongi mpenza.
^ (2 Sa. 1:1-3:39) Mpe esalemaki boye: nsima ya liwa ya Saulo, mpe ntango Davidi autaki koboma Baamaleke, Davidi akobaki kofanda na Ziklage mikolo mibale. 2 Mpe esalemaki boye: na mokolo ya misato, talá! Mobali moko azali kouta na kaa, epai ya Saulo, bilamba na ye epasukipasuki mpe mabele na motó; mpe esalemaki boye: ntango akómaki epai ya Davidi, na mbala moko, akweaki na mabele mpe afukamaki elongi na nse. 3 Bongo Davidi alobaki na ye: “Outi wapi?” Na yango, ye alobaki na Davidi ete: “Nauti na kaa ya Yisraele, nakimi.” 4 Mpe Davidi alobaki na ye lisusu: “Makambo eleki ndenge nini? Yebisá ngai, nabondeli yo.” Bongo ye alobaki ete: “Bato bakimi etumba mpe lisusu, bato ebele bakwei mpe bakufi, ata mpe Saulo ná mwana na ye Yonatane bakufi.” 5 Bongo Davidi alobaki boye na elenge mobali oyo azalaki koloba na ye: “Ndenge nini oyebi mpenza ete Saulo akufi, ná mwana na ye Yonatane?” 6 Na yango, elenge mobali oyo azalaki koloba na ye alobaki boye: “Nakómaki kaka boye na Ngomba Gilboa, mpe namoni Saulo ayɛkameli likɔnga na ye; mpe talá! batambwisi-makalo mpe bato oyo bamati na mpunda bakómaki esika azalaki. 7 Ntango abalukaki mpe amonaki ngai, abengaki ngai mpe nalobaki ete: ‘Ngai oyo!’ 8 Mpe alobaki na ngai lisusu boye: ‘Yo nani?’ Na yango, ngai nalobaki na ye: ‘Nazali Moamaleke.’ 9 Bongo ye alobaki boye: ‘Nabondeli yo, tɛlɛmá pene na ngai mpe bomá ngai mbala moko, mpo mpasi ya liwa ekangi ngai, mpamba te molimo na ngai nyonso ezali naino kati na ngai.’ 10 Bongo natɛlɛmaki pene na ye mpe nabomaki ye mbala moko, mpo nayebaki ete akoki kobika te ndenge akweaki. Na nsima, nazwaki motole na motó na ye mpe ekɔmɔ oyo ezalaki na lobɔkɔ na ye, mpo namemela yango nkolo na ngai awa.” 11 Na yango, Davidi asimbaki bilamba na ye mpe apasolaki yango, mpe bato nyonso oyo bazalaki elongo na ye basalaki mpe bongo. 12 Mpe babandaki koganga, kolela mpe kokila bilei tii na mpokwa mpo na Saulo ná mwana na ye Yonatane ná bato ya Yehova mpe mpo na ndako ya Yisraele, mpamba te bakweaki na mopanga. 13 Bongo Davidi alobaki boye na elenge mobali oyo azalaki koloba na ye: “Ozali moto ya wapi?” Na yango ye alobaki ete: “Nazali mwana ya moto moko oyo afandi mopaya, Moamaleke.” 14 Bongo Davidi alobaki na ye: “Ndenge nini obangaki te kosembola lobɔkɔ na yo mpo na koboma moto oyo Yehova atye mafuta?” 15 Na yango, Davidi abengaki moko ya bilenge mibali mpe alobaki ete: “Pusaná awa. Bɛtá ye.” Bongo abɛtaki ye mpe akufaki. 16 Na nsima, Davidi alobaki na ye: “Ngambo ya makila na yo ezala na motó na yo moko, mpamba te monɔkɔ na yo efundi yo ete: ‘Ngai nde nabomaki mbala moko moto oyo Yehova atye mafuta.’” 17 Bongo Davidi ayembelaki Saulo ná mwana na ye Yonatane loyembo oyo ya mawa 18 mpe alobaki ete báteyaka bana ya Yuda loyembo oyo ebengami “Litimbo.” Talá! Ekomami na buku ya Yashare: 19 “Ee Yisraele, bonzenga ebomami na bisika na yo oyo etombwaná. Talá ndenge mibali ya nguya bakwei! 20 Bólobela yango na Gate te; Bósakola yango na babalabala ya Ashekelone te, Noki bana basi ya Bafilistia básepela, Noki bana basi ya bato oyo bazali bisutu bázala na esengo mingi. 21 Bangomba ya Gilboa, mamwɛ to mbula ezala likoló na bino te, to bilanga ya makabo mosantu ezala mpe te; Mpo kuna nde nguba ya bilombe mibali ekómaki mbindo, Nguba ya Saulo, bongo ata moko etyamaki lisusu mafuta te. 22 Na makila ya bato oyo babomami, na mafuta ya bilombe, Litimbo ya Yonatane ezongaki nsima te, Mpe mopanga ya Saulo ezongaki te kozanga elonga. 23 Saulo ná Yonatane, bato oyo balingami mingi, bato oyo bazalaki kosepelisa na bomoi na bango, Mpe na liwa na bango bakabwani te. Bazalaki na mbangu koleka bampongo, Bazalaki na makasi koleka bankɔsi. 24 Bino bana basi ya Yisraele, bólela Saulo, Ye oyo alatisaki bino bilamba ya motane makasi mpe biloko ya motuya, Ye oyo atyaki likoló ya bilamba na bino biloko ya wolo ya kobongisa nzoto. 25 Talá ndenge bilombe bakwei na katikati ya etumba! Yonatane abomami na bisika na bino oyo etombwaná! 26 Nayoki mpasi mingi mpo na yo, ndeko na ngai Yonatane, Ozalaki kosepelisa ngai mingi. Bolingo na yo epai na ngai elekaki mpenza bolingo ya basi. 27 Talá ndenge bilombe bakwei Mpe ndenge bibundeli ya etumba ebebi!”
2 Mpe esalemaki boye: nsima na yango, Davidi atunaki Yehova mpe alobaki ete: “Namata na moko ya bingumba ya Yuda?” Na yango, Yehova alobaki na ye: “Matá.” Mpe Davidi alobaki lisusu ete: “Namata wapi?” Bongo ye alobaki: “Na Hebrone.” 2 Bongo Davidi amataki kuna ná basi na ye mibale, Ahinoame Moyizireele ná Abigaile mwasi ya Nabale Mokaramele. 3 Mpe Davidi amemaki mibali oyo bazalaki elongo na ye, moto na moto ná bato ya ndako na ye; mpe bakómaki kofanda na bingumba ya teritware ya Hebrone. 4 Na nsima, mibali ya Yuda bayaki mpe batyaki Davidi mafuta kuna, mpo azala mokonzi ya ndako ya Yuda. Mpe bayaki koyebisa Davidi ete: “Mibali ya Yabeshe-gileade nde bato bakundaki Saulo.” 5 Na yango, Davidi atindelaki mibali ya Yabeshe-gileade bamemi-nsango mpe alobaki na bango boye: “Yehova apambola bino, mpamba te bomoniselaki nkolo na bino, Saulo, motema boboto oyo, na ndenge bokundaki ye. 6 Bongo sikoyo, tiká ete Yehova amonisela bino motema boboto mpe bosembo, ngai mpe nakomonisela bino bolamu yango, mpo bosali likambo wana. 7 Sikoyo, tiká ete mabɔkɔ na bino ezala na nguya mpe bózala bilombe, mpamba te nkolo na bino Saulo akufi, mpe ngai nde moto ndako ya Yuda etye mafuta mpo nazala mokonzi na bango.” 8 Nzokande, Abinere mwana ya Nere mokonzi ya basoda ya Saulo, azwaki Ishi-boshete, mwana ya Saulo, mpe akatisaki ye na Mahanaime, 9 mpe atyaki ye mokonzi ya Gileade, ya Baashure, ya Yizireele, ya Efraime, ya Benyamina mpe ya Yisraele mobimba. 10 Ishi-boshete, mwana ya Saulo, azalaki na mbula ntuku minei (40) ntango akómaki mokonzi ya Yisraele, mpe ayangelaki mbula mibale. Kaka ndako ya Yuda nde balandaki Davidi. 11 Mpe mikolo nyonso oyo Davidi azalaki mokonzi ya ndako ya Yuda na Hebrone ezalaki mbula nsambo na sanza motoba. 12 Na nsima, Abinere mwana ya Nere mpe basaleli ya Ishi-boshete, mwana ya Saulo, balongwaki na Mahanaime bakei na Gibeone. 13 Nde Yoabe mwana ya Zeruya mpe basaleli ya Davidi babimaki mpe na nsima, bakutanaki pene na liziba ya Gibeone; mpe bafandaki baoyo na ngámbo oyo ya liziba, mpe baoyo wana na ngámbo oyo kuna ya liziba. 14 Nsukansuka, Abinere alobaki na Yoabe boye: “Nasɛngi yo, tiká bilenge mibali bátɛlɛma, mpe bábunda liboso na biso.” Na yango, Yoabe alobaki ete: “Bátɛlɛma.” 15 Bongo batɛlɛmaki mpe bakatisaki na motángo oyo bayokanaki: bato zomi na mibale ya Benyamina ná Ishi-boshete, mwana ya Saulo, mpe bato zomi na mibale na kati ya basaleli ya Davidi. 16 Moto na moto asimbaki moninga na ye na motó, wana azalaki kokɔtisa mopanga na ye na mopanzi ya moninga, mpe bakweaki bango nyonso. Bongo bakómaki kobenga esika yango Helekate-hazurime, oyo ezali na Gibeone. 17 Mpe etumba eyaki ndongo mpenza na mokolo yango, bongo nsukansuka, basaleli ya Davidi balongaki Abinere ná mibali ya Yisraele. 18 Nzokande bana misato ya Zeruya bazalaki wana: Yoabe, Abishai ná Asahele; mpe Asahele azalaki makolo mbangu lokola mboloko oyo ezalaka na esobe. 19 Bongo Asahele alandaki Abinere, mpe atikaki kolanda Abinere te mpo na kobaluka na lobɔkɔ ya mobali to na lobɔkɔ ya mwasi. 20 Nsukansuka, Abinere atalaki nsima na ye mpe alobaki: “Oyo yo, Asahele?” Na yango ye alobaki ete: “Ezali ngai.” 21 Bongo Abinere alobaki na ye boye: “Baluká na lobɔkɔ na yo ya mobali to na lobɔkɔ na yo ya mwasi mpe zwá moko ya bilenge mibali wana, akóma ya yo, mpe zwá biloko oyo okolongola ye, ezala ya yo.” Kasi Asahele alingaki te kobaluka mpe kotika kolanda ye. 22 Na yango, Abinere alobaki lisusu na Asahele: “Zwá nzela mosusu, tiká kolanda ngai. Mpo na nini naboma yo? Bongo ndenge nini nakokoka kotombola elongi na ngai mpo na kotala ndeko na yo Yoabe?” 23 Kasi azalaki se koboya kozwa nzela mosusu; bongo Abinere abɛtaki ye nsɔngɛ ya nzete ya likɔnga na ye na libumu, mpe likɔnga ebimaki ye na mokɔngɔ; bongo akweaki wana mpe akufaki kaka wana. Mpe esalemaki boye: bato nyonso oyo bakómaki na esika oyo Asahele akweaki mpe akufaki, bazalaki kotɛlɛma. 24 Bongo Yoabe ná Abishai balandaki Abinere. Ntango moi ezalaki kolala, bakómaki na ngomba moke ya Ama, oyo etalani na Gia, na nzela ya esobe ya Gibeone. 25 Mpe bana ya Benyamina bayanganaki nsima ya Abinere, bakómaki etuluku moko mpe batɛlɛmaki kaka wana na nsɔngɛ ya ngomba moke moko. 26 Bongo Abinere abengaki Yoabe mpe alobaki ete: “Mopanga ekolya kaka kolya? Oyebi mpenza te ete nsukansuka ekómaka bololo? Bongo tii ntango nini okozela mpo oyebisa bato bázonga mpe bátika kolanda bandeko na bango?” 27 Na yango, Yoabe alobaki: “Lokola Nzambe ya solo azali na bomoi, soki olobaka te, kaka na ntɔngɔ nde balingaki koyebisa bato bázonga, moto na moto atika kolanda ndeko na ye.” 28 Bongo Yoabe ayulaki liseke mpe bato nyonso batɛlɛmaki mpe balandaki Yisraele lisusu te, mpe bazongelaki lisusu etumba te. 29 Nde Abinere ná bato na ye, batambolaki na Araba butu wana mobimba, bakatisaki Yordani, batambolaki na lobwaku yango mobimba mpe nsukansuka, bakómaki na Mahanaime. 30 Yoabe azongaki, atikaki kolanda Abinere mpe abandaki koyanganisa bato nyonso. Mpe na basaleli ya Davidi, ezangaki bato zomi na libwa mpe Asahele. 31 Nzokande, basaleli ya Davidi babomaki bato ya Benyamina mpe bato ya Abinere—bato nkama misato na ntuku motoba (360) nde bakufaki. 32 Bongo bamemaki Asahele mpe bakundaki ye na lilita ya tata na ye, oyo ezali na Beteleme. Na nsima, Yoabe ná bato na ye batambolaki butubutu, mpe ntɔngɔ etanelaki bango na Hebrone.
3 Bongo etumba kati na ndako ya Saulo mpe ndako ya Davidi ezalaki koumela; mpe Davidi azalaki se kokóma makasi, kasi ndako ya Saulo ezalaki kokita se kokita. 2 Na ntango yango, Davidi abotaki bana mibali na Hebrone, mpe mwana na ye ya liboso Aminone, oyo abotaki ná Ahinoame Moyizireele. 3 Mpe mwana na ye ya mibale Kileabe, oyo abotaki ná Abigaile mwasi ya Nabale Mokaramele; mpe oyo ya misato Abisalome mwana ya Maaka mwana mwasi ya Talamai mokonzi ya Geshure. 4 Bongo oyo ya minei Adoniya mwana ya Hagite, mpe oyo ya mitano Shefatia mwana ya Abitale. 5 Mpe oyo ya motoba Yitreame, oyo abotaki ná Egla, mwasi ya Davidi. Baoyo nde Davidi abotaki na Hebrone. 6 Mpe esalemaki boye: wana etumba kati na ndako ya Saulo mpe ndako ya Davidi ezalaki se kokoba, Abinere azalaki se koyeisa nguya na ye makasi na ndako ya Saulo. 7 Nzokande, Saulo azalaki na makango moko, nkombo na ye Rizipa, mwana mwasi ya Aiya. Na nsima, Ishi-boshete alobaki na Abinere ete: “Mpo na nini osangisi nzoto na makango ya tata na ngai?” 8 Bongo Abinere asilikaki makasi mpo na maloba ya Ishi-boshete mpe alobaki ete: “Nazali nde motó ya mbwa ya Yuda? Lelo oyo, nazali se komonisela ndako ya tata na yo Saulo, bandeko na ye mpe baninga na ye mpenza motema boboto, mpe natiki yo te ete ozwama na lobɔkɔ ya Davidi; kasi ozali kolandela ngai lelo kaka mpo na libunga oyo nasali na likambo ya mwasi. 9 Tiká Nzambe asala Abinere bongo mpe abakisa yango, soki nakosalela Davidi te se ndenge Yehova alapelaki ye ndai, 10 ete nalongola bokonzi na ndako ya Saulo mpe natya kiti ya bokonzi ya Davidi na Yisraele mpe na Yuda, banda na Dani tii na Beere-sheba.” 11 Mpe akokaki kozongisela Abinere ata liloba moko lisusu te mpo azalaki kobanga ye. 12 Na yango, mbala moko Abinere atindelaki Davidi bamemi-nsango mpe alobaki ete: “Mokili oyo ezali ya nani?” Abakisaki ete: “Salá kondimana na yo elongo na ngai, mpe talá! lobɔkɔ na ngai ekozala elongo na yo mpo na kobalusa Yisraele mobimba na ngámbo na yo.” 13 Na yango, Davidi alobaki boye: “Malamu! Ngai nakosala kondimana ná yo. Ezali kaka na likambo moko oyo nazali kosɛnga yo ete: ‘Okoki komona elongi na ngai te, lobá kaka soki omemi liboso Mikale, mwana mwasi ya Saulo, ntango okoya komona elongi na ngai.’” 14 Lisusu, Davidi atindaki bamemi-nsango epai ya Ishi-boshete, mwana ya Saulo, alobaki: “Pesá mwasi na ngai Mikale, oyo nakangelá lopango na misutu nkama moko (100) ya Bafilistia.” 15 Na yango, Ishi-boshete atindaki bato mpe bazwaki ye epai ya mobali na ye Palatiele mwana ya Laishe. 16 Kasi mobali na ye azalaki se kotambola elongo na ye, azali kolela ntango azali kolanda ye tii na Bahurime. Bongo Abinere alobaki na ye: “Kende, zongá!” Mpe azongaki. 17 Na ntango yango, Abinere asololaki na mikóló ya Yisraele, alobaki ete: “Ezala lobi, ezala liboso, bozalaki koluka Davidi azala mokonzi na bino. 18 Bongo sikoyo, bósala, mpo Yehova ye moko alobaki na Davidi boye: ‘Na nzela ya lobɔkɔ ya mosaleli na ngai Davidi, nakobikisa bato na ngai Yisraele na lobɔkɔ ya Bafilistia mpe na lobɔkɔ ya banguna na bango nyonso.’” 19 Na nsima, Abinere alobaki lisusu na matoi ya Benyamina mpe nsima na yango, Abinere akendaki koloba na matoi ya Davidi na Hebrone makambo nyonso oyo ezalaki malamu na miso ya Yisraele mpe na miso ya ndako mobimba ya Benyamina. 20 Ntango Abinere ayaki epai ya Davidi na Hebrone, ná mibali ntuku mibale (20) elongo na ye, Davidi asalaki fɛti mpo na Abinere mpe mpo na mibali oyo bazalaki elongo na ye. 21 Na nsima, Abinere alobaki na Davidi boye: “Tiká natɛlɛma mpe nakende koyanganisa Yisraele mobimba epai ya nkolo na ngai mokonzi, ete básala kondimana ná yo, bongo okokóma mpenza mokonzi ya eloko nyonso oyo molimo na yo ezali na mposa na yango.” Bongo Davidi atikaki Abinere akende, mpe asimbaki nzela, akei na kimya. 22 Mpe talá! Basaleli ya Davidi ná Yoabe bazalaki kouta na esika moko boye oyo bakɔtaki mpo na etumba, mpe bayaki na biloko ebele oyo bapunzaki. Nzokande Abinere azalaki elongo na Davidi na Hebrone te, mpo Davidi atikaki ye akende, mpe asimbaki nzela akei na kimya. 23 Bongo Yoabe ná limpinga nyonso oyo ezalaki elongo na ye bakɔtaki, mpe bato bayebisaki Yoabe ete: “Abinere mwana ya Nere ayaki epai ya mokonzi mpe mokonzi atiki ye akende, mpe ye wana asimbi nzela, azali kokende na kimya.” 24 Na yango, Yoabe akɔtaki epai ya mokonzi mpe alobaki: “Osali nini? Talá! Abinere ayaki epai na yo. Mpo na nini otiki ye akende mpe akei? 25 Yo oyebi malamu Abinere mwana ya Nere, ete ayaki mpo na kokosa yo mpe koluka koyeba ndenge obimaka mpe ndenge okɔtaka mpe koluka koyeba nyonso oyo ozali kosala.” 26 Bongo Yoabe abimaki liboso ya Davidi mpe atindaki bamemi-nsango bálanda Abinere, mpe na nsima, bazongisaki ye longwa na libulu ya kobomba mai ya Sira; nzokande Davidi ayebaki likambo yango te. 27 Ntango Abinere azongaki na Hebrone, Yoabe amemaki ye pembeni, na porte mpo na kosolola na ye na malɛmbɛ. Kasi, kuna, Yoabe abɛtaki ye na libumu, mpe akufaki mpo na makila ya ndeko na ye Asahele. 28 Na nsima, ntango Davidi ayokaki yango, na mbala moko alobaki boye: “Na miso ya Yehova, ngai ná bokonzi na ngai tozali na likambo te mpo na ntango oyo etyami ndelo te, mpo na makila ya Abinere mwana ya Nere. 29 Ezongela motó ya Yoabe mpe ndako mobimba ya tata na ye, mpe ndako ya Yoabe ezanga te mobali oyo azali na eloko oyo ezali kotanga ye, to moto ya maba, to mobali oyo asimbi motonga oyo ezali na yiká ya kosala nsinga, to mobali oyo akwei na mopanga, to mobali oyo azali kozanga limpa!” 30 Nzokande, Yoabe ná ndeko na ye Abishai babomaki Abinere mpo abomá ndeko na bango Asahele na etumba, na Gibeone. 31 Bongo Davidi alobaki boye na Yoabe mpe na bato nyonso oyo bazalaki elongo na ye: “Bópasola bilamba na bino, bólata ngɔtɔ mpe bólela liboso ya Abinere.” Ata Mokonzi Davidi mpe azalaki kotambola na nsima ya mbeto ya ebembe. 32 Mpe bakundaki Abinere na Hebrone; bongo mokonzi atombolaki mongongo mpe alelaki na lilita ya Abinere, mpe bato nyonso balelaki. 33 Lisusu, mokonzi ayembaki mpo na Abinere mpe alobaki boye: “Abinere asengelaki nde kokufa liwa lokola ya zoba boye? 34 Mabɔkɔ na yo ekangamaki te, Mpe makolo na yo ekɔtaki na bikangeli ya motako te. Okwei lokola moto oyo azali kokwea liboso ya bana oyo bazangi boyengebene.” Bongo bato nyonso balelaki ye lisusu. 35 Na nsima, na mokolo yango kaka, bato nyonso bayaki kopesa Davidi mampa mpo na kobɔndisa ye, kasi Davidi alapaki ndai mpe alobaki ete: “Tiká Nzambe asala ngai bongo mpe abakisa yango, soki nameki limpa to ata eloko nini liboso moi elala!” 36 Bongo bato nyonso bamonaki yango, mpe emonanaki malamu na miso na bango. Emonanaki malamu na miso ya bato nyonso lokola makambo nyonso oyo mokonzi azalaki kosala. 37 Na yango, bato nyonso mpe Yisraele mobimba bayaki koyeba na mokolo yango ete likambo ya koboma Abinere mwana ya Nere eutaki na mokonzi te. 38 Bongo mokonzi alobaki lisusu na basaleli na ye: “Boyebi te ete nkumu mpe moto moko monene nde akwei lelo oyo na Yisraele? 39 Kasi lelo oyo, ngai nazali na makasi te, atako natyami mafuta mpo na kozala mokonzi, mpe mibali oyo, bana ya Zeruya, bazali makambo makasi mingi mpo na ngai. Tiká Yehova azongisela moto oyo asalaka mabe na kolanda mabe na ye moko.”
^ ***sn loyembo 68 Libondeli ya moto ya komikitisa***
Loyembo 68
Libondeli ya moto ya komikitisa
1. Ee Yehova ntango naz’obondela “Yoká nga’.”
Mpota na ngai monene; kilo namemi nkaka.
Nalɛmbi na mitungisi; nazangi elikya.
Ee Nzambe ya kobɔndisama, yo salisá nga’.
(Mondimo)
2. Liloba n’o ebɔndisaka ntango nalɛmbi,
Nayebaka mpenza te kobimisa mayoki.
Liloba n’o epesa ng’elikya mpe kondima.
Mpe mpo nabosana te bolingo n’o, salisá.
(MONDIMO)
Salisá ngai; nazala ngwi.
Na elikya natɛlɛmi.
Soki mpasi, natali yo.
Yah pesá ngai nguya na yo.
(Talá mpe Nz. 42:6; 119:28; 2 Ko. 4:16; 1 Yoa. 3:20.)
^ ***cl nk. 240-244 Eloko moko te ekoki “kokabola biso na bolingo ya Nzambe”***
1. Wapi likanisi oyo bato mingi, ezala mpe baklisto mosusu ya solo, bandimaka te?
YEHOVA NZAMBE alingaka yo mpenza? Bato mingi bandimaka ete Nzambe alingi mokili mobimba, ndenge Yoane 3:16 elobi. Bato yango bakanisaka mpenza boye: ‘Nzambe akokoka kolinga moto lokola ngai te.’ Ata baklisto ya solo bakoki na bantango mosusu kondima te ete Nzambe alingaka mpenza bango. Mobali moko, oyo alɛmbaki nzoto, alobaki ete: “Ezalaka mpasi mpenza nandima ete Nzambe akanisaka ngai ata moke.” Ekómelaka mpe yo omiyoka bongo?
2, 3. Nani oyo alingi tóndima ete tozalaka na valɛrɛ te na miso ya Yehova to Yehova akoki kolinga biso te, mpe ndenge nini tokoki kolongola likanisi yango?
2 Satana azali kosala nyonso mpo na kondimisa biso ete Yehova alingaka biso te mpe tozalaka na valɛrɛ na miso na ye te. Mbala mingi Satana asalelaka lofundo mpe lolendo oyo bato bazalaka na yango mpo na kobenda bango epai na ye. (2 Bakolinti 11:3) Kasi asepelaka mpe mingi kosala ete baoyo bakoki bango moko komibatela te bákanisa ete bazali na ntina moko te. (Yoane 7:47-49; 8:13, 44) Azali mpenza kosala bongo na “mikolo ya nsuka” oyo ya ndenge mosusu. Lelo bato mingi bazali kokola na kati ya mabota oyo “bolingo ya libota” ezali te. Basusu bakutanaka mikolo nyonso na bato ya matata, ya moimi mpe ya motó makasi. (2 Timote 3:1-5) Bato yango bakanisaka ntango mosusu ete bazali na ntina te to moto moko te akoki kolinga bango mpo banda bambula mingi banyokwami, basaleli bango mabe kaka mpo bazali bato ya loposo mosusu, to bayini bango.
3 Soki yo mpe okanisaka bongo, kolɛmba nzoto te. Ekómelaka mingi kati na biso tómitalela na ndenge oyo ebongi te. Kasi kobosana te, ntina ya Liloba ya Nzambe ezali ya “kosembola makambo” mpe “kokweisa biloko oyo epikamá makasi.” (2 Timote 3:16; 2 Bakolinti 10:4) Biblia elobi ete: “Tokondimisa mitema na biso liboso na ye na likambo nyonso oyo mitema na biso ezali kokweisa biso na yango, mpamba te Nzambe azali monene koleka mitema na biso mpe ayebi makambo nyonso.” (1 Yoane 3:19, 20) Tótalela ndenge minei oyo Makomami esalisaka biso na ‘kondimisa mitema na biso’ ete Yehova alingi biso.
4, 5. Ndenge nini ndakisa ya bakɛngɛli-mboka oyo Yesu apesaki emonisi ete tozali na valɛrɛ na miso ya Yehova?
4 Ya liboso, Biblia ezali koteya polele ete Nzambe amonaka mosaleli na ye mokomoko na valɛrɛ. Na ndakisa, Yesu alobaki ete: “Batɛkaka te bakɛngɛli-mboka mibale na mbongo moko ya ebende ya motuya moke? Nzokande moko te na yango ekokwea na nse kozanga ete Tata na bino ayeba. Kasi nsuki mpenza ya motó na bino etángami yango nyonso. Na yango bóbanga te: Bino boleki bakɛngɛli-mboka ebele na motuya.” (Matai 10:29-31) Tótalela sikoyo ntina ya maloba oyo epai na bayoki ya Yesu na ntango wana.
5 Mbala mosusu tokoki komituna mpo na nini moto akosomba mokɛngɛli-mboka moko. Na ntango ya Yesu, na bandɛkɛ nyonso ya kolya oyo bazalaki kotɛka, mokɛngɛli-mboka nde ezalaki na ntalo oyo eleki moke. Na mbongo moko ya ebende ya motuya moke, moto akokaki kosomba bakɛngɛli-mboka mibale. Kasi na nsima Yesu alobaki ete soki moto azali na mbongo ya ebende mibale, azalaki kosomba bakɛngɛli-mboka minei te, kasi mitano. Ndɛkɛ ya mitano oyo babakiseli ye etalelamaki lokola nde ezali na valɛrɛ moko te. Mbala mosusu bandɛkɛ yango ezalaki na valɛrɛ te na miso ya bato, kasi ndenge nini Mozalisi azalaki kotalela yango? Yesu alobaki ete: “Nzambe abosanaka ata moko na yango te [ata oyo epesami ofele].” (Luka 12:6, 7) Sikoyo tobandi kosimba liteya ya Yesu. Soki Yehova azwaka mokɛngɛli-mboka moko na valɛrɛ bongo, moto asengeli mpenza kozala na valɛrɛ mingi koleka! Ndenge Yesu amonisaki, Yehova ayebi makambo na biso nyonso. Atángaka ata nsuki nyonso ya mitó na biso!
6. Mpo na nini tondimi mpenza ete Yesu azalaki koloba likambo ya solo ntango alobaki ete nsuki ya mitó na biso etángami?
6 Nsuki na biso etángamá? Bato mosusu bakoki kokanisa ete awa Yesu azalaki koloba likambo ya solo mpenza te. Kanisá mwa moke elikya ya lisekwa. Yehova asengeli mpenza koyeba biso malamumalamu mpo akoka kosala biso lisusu! Atalelaka biso na valɛrɛ mingi mpenza, yango wana abosanaka te likambo mokomoko ya nzoto na biso, ezala code génétique na biso mpe makambo oyo bɔɔngɔ na biso ebombá mpe makambo oyo tokutaná na yango na boumeli ya bambula nyonso ya bomoi na biso.* Kotánga nsuki ya mitó na biso, oyo mbala mingi ezalaka soki 100 000, ezali mpenza mpasi te soki tokokanisi yango na nyonso wana.
7, 8. (a) Bizaleli nini oyo Yehova asepelaka mingi komona ntango atalatalaka mitema ya bato? (b) Wapi ndambo ya misala oyo tosalaka oyo Yehova atalelaka na motuya mingi?
7 Ya mibale, Biblia eyebisi biso eloko oyo Yehova atalaka na motuya epai na basaleli na ye. Na mokuse, asepelaka mingi na bizaleli na biso ya malamu mpe na milende tosalaka. Mokonzi Davidi ayebisaki mwana na ye Salomo ete: “[Yehova] akotalatala mitema nyonso mpe akososola makanisi mpe mikano nyonso.” (1 Ntango 28:9) Ntango Nzambe atalatalaka na kati ya mitema ya bamiliare ya bato na mokili oyo etondi na mobulu mpe koyinana, asepelaka mpenza soki akuti motema moko oyo elingaka kimya, solo mpe boyengebene! Nzambe asalaka nini soki amoni motema moko oyo elingaka ye mpenza, oyo elukaka koyeba ye malamu mpe kopesa bato mosusu boyebi yango? Yehova ayebisi biso ete atyaka likebi na bato oyo bayebisaka basusu makambo na ye. Kutu azali na “buku ya kokanisama” mpo na ‘baoyo [nyonso] bazali kobanga ye mpe kokanisa nkombo na ye.’ (Malaki 3:16, NW) Bizaleli ya ndenge yango ezali na motuya mingi na miso na ye.
8 Wapi ndambo ya misala ya malamu oyo Yehova atalelaka na motuya mingi? Kati na yango tokoki kotánga milende oyo tosalaka mpo na komekola Mwana na ye Yesu Klisto. (1 Petelo 2:21) Mosala moko ya ntina mingi oyo Nzambe amonaka na motuya mpenza ezali mosala ya kopalanganisa nsango malamu ya Bokonzi na ye. Na Baloma 10:15, totángi boye: “Oyo nde kitoko makolo ya baoyo bazali kosakola nsango malamu ya makambo ya malamu!” Mbala mosusu tokoki kokanisa te kotalela kaka makolo na biso oyo ete ezali “kitoko.” Kasi awa makolo ezali komonisa nde milende oyo basaleli ya Yehova basalaka mpo na kosakola nsango malamu. Milende wana nyonso ezali kitoko mpe na motuya mingi na miso na ye.—Matai 24:14; 28:19, 20.
9, 10. (a) Ndenge nini toyebi ete Yehova apesaka motuya mingi na koyika mpiko oyo toyikaka ntango tokutani na mikakatano? (b) Wapi makambo mabe oyo Yehova akaniselaka te basaleli na ye ya sembo?
9 Yehova atalelaka mpe ezaleli na biso ya koyika mpiko na motuya mingi. (Matai 24:13) Kobosana te, Satana alingi oboya Yehova. Mokolo nyonso oyo otikalaka sembo epai ya Yehova, opesaka Yehova likoki ya kozongisa monɔkɔ na matumoli ya Satana. (Masese 27:11) Nzokande, koyika mpiko ezalaka likambo ya pɛtɛɛ te. Mikakatano ya bokolɔngɔnɔ ya nzoto, kozanga mbongo, kotungisama na makanisi, mpe mikakatano mosusu ekoki kokómisa mokolo mokomoko komekama mpo na biso. Soki makambo tozalaki kozela esalemi noki te, tokoki kolɛmba nzoto. (Masese 13:12) Koyika mpiko na mikakatano ya ndenge wana ezali lisusu na motuya koleka na miso ya Yehova. Ezali mpo na ntina yango nde Mokonzi Davidi asɛngaki Yehova abomba mai ya miso na ye na “molangi,” mpe abakisaki na kondima mpenza ete: “Yango ekomami na mokanda na yo te?” (Nzembo 56:8) Ɛɛ, Yehova abosanaka te mai ya miso nyonso mpe mpasi nyonso oyo toyikelaka mpiko mpo na kotikala sembo epai na ye. Yango mpe ezali na motuya mingi na miso na ye.
Yehova atalelaka na motuya mingi mpiko oyo toyikaka ntango tozali na komekama
10 Motema oyo ezali komikweisa ekoki koboya kondima makambo wana nyonso oyo emonisi polele motuya na biso na miso ya Nzambe. Ekoki koyebisaka yo ntango nyonso: ‘Kasi bato mingi bazali bandakisa malamu koleka yo. Yehova asengeli mpenza koyoka mawa soki akokanisi yo na bango!’ Yehova akokanisaka bato te; azalaka mpe na makambo makasimakasi te. (Bagalatia 6:4) Asalelaka bososoli ya mozindo wana azali kotala mitema na biso, mpe apesaka motuya mingi na makambo malamu oyo amonaka kuna, ata soki ezali moke mpenza.
^ par. 6 Mbala na mbala Biblia elobelaka lisekwa nzela moko na likoki ya Yehova ya kobomba makambo na makanisi. Moto ya sembo Yobo alobaki na Yehova ete: ‘Ee, . . . soki okotyela ngai elaka mpe okokanisa ngai?’ (Yobo 14:13) Yesu alobelaki lisekwa ya “baoyo nyonso bazali na kati ya malita ya kokanisama.” Maloba yango ebongaki mpamba te Yehova abosani ata moke te bakufi oyo ye andimi kosekwisa.—Yoane 5:28, 29.
^ ***igw lok. 16 par. 4-lok. 17 par. 1 Motuna 10: Biblia elaki nini mpo na mikolo ezali koya?***
“Na ntango yango miso ya bato oyo bakufá miso ekofungwama, mpe matoi ya bato oyo bakufá matoi ekofungwama. Na ntango yango motɛngumi akopumbwa lokola serfe, mpe lolemo ya moto oyo alobaka te ekoganga na esengo. Mpo mai ekopunzwapunzwa na esobe, mpe mikɛli na mokili patatalu oyo ekauká.”
“Akopangwisa mpisoli nyonso na miso na bango, mpe liwa ekozala lisusu te, ná lilaka ná koganga ná mpasi ekozala lisusu mpe te. Makambo ya kala eleki.”
“Bakotonga bandako mpe bakofanda kuna; mpe ya solo, bakolona bilanga ya vinyo mpe bakolya mbuma na yango. Bakotonga mpo moto mosusu afandaka kuna te; bakolona mpo moto mosusu alya te. Mpo mikolo ya bato na ngai ekozala lokola mikolo ya nzete; mpe bato oyo naponi bakozwa mpenza litomba na mosala ya mabɔkɔ na bango.”
^ ***sn loyembo 43 Tósɛnzɛla, tótɛlɛma ngwi, tózala makasi***
Loyembo 43
Tósɛnzɛla, tótɛlɛma ngwi, tózala makasi
1. Tósɛnzɛla, tózala ngwi, Tóyika mpiko mpenza.
Tózala mpenza mibali, Mpo solo tokolonga.
Tokotos’etinda ya Kristo,
Tóndima ye akamba biso.
(Mondimo)
2. Sɛnzɛlá na makanisi, Tótosa ntango nyonso.
Tólandaka mpenza Kristo, Na moombo ya sembo.
Tóyoka toli’a bankulutu,
Baz’okamba mpate malamu.
(Mondimo)
3. Tósɛnzɛla biso nyonso, Ntango toz’osakola.
Ata banguna baboyi, Tokokoba tii nsuka.
Biso nyonso tósakolaka.
Mokolo’a Yehov’eza’ koya!
(MONDIMO)
Tósɛnzɛla, tótɛlɛma ngwi!
Tokokoba tii nsuka!
(Talá mpe Mat. 24:13; Ebr. 13:7, 17; 1 Pe. 5:8.)
lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn unk lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn mri_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn