Etanda ya makambo ezali na kati
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
‘Yehova ayebi banani bazali bato na ye’
LOKASA 7 • NZEMBO: 63, 66
Basaleli ya Yehova basengeli ‘kotika makambo ya kozanga boyengebene’
LOKASA 12 • NZEMBO: 64, 61
“Bino bozali batatoli na ngai”
LOKASA 23 • NZEMBO: 31, 92
LOKASA 28 • NZEMBO: 102, 103
▪ ‘Yehova ayebi banani bazali bato na ye’
▪ Basaleli ya Yehova basengeli ‘kotika makambo ya kozanga boyengebene’
Masolo oyo elobeli ndimbola ya makambo oyo totángaka na 2 Timote 2:19, mpe emonisi ndenge vɛrsɛ yango eyokani na makambo oyo elekaki na mikolo ya Moize. Luká koyeba ndenge bakristo ya lelo bakoki komonisa ete ‘bazali bato ya Yehova’ mpe ete basengeli ‘kotika makambo oyo ezangi boyengebene.’
▪ “Bino bozali batatoli na ngai”
▪ “Bokozala batatoli na ngai”
Na masolo oyo, tokotalela ndimbola ya nkombo na biso Batatoli ya Yehova. Okomona ete kosepela kopesa litatoli na ntina na Yehova mpe Yesu ezali kosɛnga ete tózala na molende na mosala na biso ya kosakola mpe kokumisa Nzambe mpe Kristo na etamboli na biso ya bosantu.
3 Bamipesaki na bolingo na bango moko—Na Micronésie
EZIPELI: Bandeko mibale ya basi bazali kosalela buku Biblia eteyaka mpenza nini? mpo na kopesa litatoli epai ya basi mibale ya Ndebele oyo balati ndenge bato ya mboka na bango balataka. Basi yango bafandi liboso ya ndako moko ya kitoko ya mboka wana. Na kotalela bato ya ekólo yango mobimba, bato ya Ndebele bazali moke mpenza (2%)
50 500 000
94 101
1 003
KATHERINE akolaki na États-Unis mpe ntango akómaki na mbula 16 azwaki batisimo mpe akómaki Motatoli ya Yehova. Azalaki mpenza komipesa na mosala ya kosakola, kasi nsango malamu oyo azalaki komemela bato ezalaki kobota mbuma mingi te epai azalaki kosala yango. Alobi boye: “Natángaki masolo ya bato oyo babondelaki Nzambe ete atindela bango moto moko mpo aya kosalisa bango báyeba ye. Nazalaki mbala mingi na elikya ete nakokutana na bato ya lolenge wana, kasi esalemaki te.”
Nsima ya kosakola na boumeli ya bambula na teritware yango, Katherine abandaki kokanisa ete esengeli alongwa wana mpe akende na teritware oyo bato mingi bakoyoka nsango ya Bokonzi. Kasi, azalaki komituna soki akokoka kosala yango. Kaka mbala moko nde na bomoi na ye atikaki libota na ye, mpe ezalaki kaka mpo na pɔsɔ mibale, mpe azalaki na susi na bango mokolo na mokolo. Atako bongo, mposa makasi oyo azalaki na yango ya koyoka esengo ya kosalisa baoyo bazali koluka Yehova nde elongaki. Nsima ya kotalela bisika ndenge na ndenge oyo akokaki kokende, akomelaki biro ya filiale ya Guam mpe bayebisaki ye makambo nyonso oyo asengelaki na yango. Na sanza ya nsambo ya mobu 2007, ntango akómaki na mbula 26, Katherine akendeki na Saipan, esanga moko oyo ezali na Océan Pacifique, oyo ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 10 000 ya epai azalaki kofanda. Makambo elekaki ndenge nini kuna?
Mwa moke nsima ya kokóma na lisangá ya sika, Katherine akutanaki na Doris, mwasi moko oyo azalaki na mbula 40 to koleka, mpe mwasi yango andimaki koyekola Biblia. Nsima ya koyekola na Doris mikapo misato ya liboso ya buku Biblia eteyaka, Katherine abandaki komitungisa. Alobi boye: “Doris azalaki moyekoli moko malamu mpenza, mpe nalingaki te kobebisa libaku wana. Naino nayekolá na moto Biblia te mpe nakanisaki ete Doris azali na mposa ya ndeko mwasi moko oyo akɔmɛli mpo ayekola na ye, ntango mosusu moto ya bambula na ye.” Katherine abondelaki Yehova asalisa ye azwa ndeko mwasi oyo abongi mpo apesa ye Doris. Na nsima, amonaki malamu ayebisa Doris ete moto mosusu akobanda koyekola na ye.
Ndeko Katherine alobi ete: “Liboso nayebisa ye likambo yango, Doris ayebisaki ngai ete alingi ayebisa ngai likambo moko. Nsima ya koyoka ye, nayebisaki ye ndenge Yehova asalisaki ngai nalonga likambo wana ntango nakutanaki na yango. Apesaki ngai mpenza mersi.” Na nsima, Doris ayebisaki Katherine ete: “Yehova azali kosalela yo mpo na kosalisa ngai. Mokolo ya liboso oyo oyaki epai na ngai, nazalaki kotánga Biblia na boumeli ya bangonga. Nazalaki kolela, mpe nazalaki kosɛnga Nzambe atinda moto aya kosalisa ngai nayeba Biblia. Na nsima, obɛtaki na porte na ngai. Yehova ayanolaki na libondeli na ngai!” Mpisoli ebimaka na miso ya Katherine ntango abɛtaka lisolo ya likambo wana. Alobi boye: “Maloba ya Doris ezalaki mpenza eyano na libondeli na ngai. Yehova amonisaki ngai ete nazali na makoki ya kokoba koyekola na Doris.”
Doris azwaki batisimo na mobu 2010, mpe lelo oyo ye moko mpe ayekolaka Biblia na bato ebele. Katherine alobi boye: “Nazalaka mpenza na botɔndi ndenge mposa oyo nazalaki na yango banda kala ya kosalisa moto oyo asepeli na solo akóma mosaleli ya Yehova ekokisamaki!” Lelo oyo, Katherine azali na esengo mpe azali mobongisi-nzela monene na esanga pasifike ya Kosrae.
Bandeko koleka 100 oyo bautaki na mikili mosusu (oyo bazali na bambula kobanda 19 tii 79) bapesaki mabɔkɔ epai mposa ezalaki monene mpenza na Micronésie. Erica, oyo akendeki na Guam na mobu 2006 ntango azalaki na mbula 19 alobeli ndenge basakoli wana ya molende bayokaki. Alobi boye: “Kosala mosala ya mobongisi-nzela na teritware oyo bato bazali na mposa makasi ya solo, ezali malamu mingi. Nazali na botɔndi mingi ndenge Yehova asalisaki ngai nasala mosala yango. Ezali mpenza mosala kitoko ya kosala na bomoi!” Lelo oyo, Erica azali na esengo mpe azali mobongisi-nzela monene na Ebeye na bisanga Marshall. Kasi, kosala na mikili mosusu, ezalaka mpe na mikakatano na yango. Tólobela misato na yango mpe tótala ndenge baoyo bakendeki na Micronésie balongaki yango.
Ndenge ya kobikela. Nsima ya kokóma na esanga ya Palau na mobu 2007, ndeko Simon oyo azali na mbula 22 amonaki mbala moko ete mwa mbongo oyo akobanda kozwa ekozala na nse mpenza na oyo azalaki kozwa na ekólo na ye Angleterre. “Nayekolaki ete nasengeli kosomba bisombela te. Sikoyo, naponaka na likebi mpenza biloko nini ya kolya nasomba, mpe natambolaka naino liboso nasomba oyo ya malamu. Soki eloko moko ebukani, nalukaka biteni na yango mpe nalukaka moto oyo akoki kosalisa ngai na kobongisa yango.” Ndenge nini kozala na bomoi oyo ezangi mindɔndɔ esalisaki ye? Simon alobi boye: “Esalisaki ngai nayekola nini ezali mpenza na ntina na bomoi mpe ndenge nakoki kobika na makoki moke. Namonaki mpenza lobɔkɔ ya Yehova mbala ebele. Na boumeli ya mbula nsambo oyo nasali awa, nazangá eloko ya kolya te mpe esika ya kolala.” Na ntembe te, Yehova asungaka baoyo bazalaka na bomoi oyo ezangi mindɔndɔ mpo balingaka koluka liboso Bokonzi.—Mat. 6:32, 33.
Susi ya mboka na ngai. Erica alobi ete: “Nalingaka libota na ngai mingi mpe nazalaki kobanga ete susi ya mboka na ngai ekobebisela ngai mosala.” Asalaki nini mpo amibongisa? “Liboso nakende, natángaki masolo ya Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli oyo elobelaki likambo etali kozala na susi ya mboka to ya libota. Yango ebongisaki mpenza motema na ngai mpo nalonga mokakatano yango. Na lisolo moko oyo natángaki, mama moko akitisaki mwana na ye ya mwasi motema ete Yehova asungaka bato, mpe alobaki ete ‘Yehova akoki kobatela yo malamu mingi koleka ngai.’ Maloba wana elendisaki ngai mingi.” Hannah ná mobali na ye, Patrick, bazali kopesa mabɔkɔ na Majuro na bisanga Marshall. Mpo susi ya mboka na ye to ya bato ya libota emɛla ye te, Hannah atyaka mingi likebi epai ya bandeko ya lisangá na ye. Alobi boye: “Napesaka Yehova mersi mbala na mbala mpo na libota ya bandeko ya mokili mobimba mpo bango mpe bazali bato ya libota na ngai. Soki bámoniselaka ngai bolingo te mpe básalisaka ngai te, nalingaki soki moke te kosala epai mposa ezali monene.”
Kozwa baninga ya sika. Simon alobi boye: “Soki okómi na ekólo moko sika, okomona ete makambo mingi ezali ndenge moko te. Ntango mosusu nakokaka te kosala mwa masɛki mpo bato bákanga mpenza ntina na yango.” Erica alobi boye: “Na ebandeli, nazalaki komiyoka lokola mwana etike, kasi yango esalisaki ngai natala soki makanisi na ngai ezali kokende wapi. Nakendeki te mpo na matomba na ngai moko, kasi mpo na kosala mingi mpo na Yehova.” Abakisi ete: “Na nsima, nakómaki na baninga ya malamu, oyo nalingaka mingi.” Simon asalaki makasi ayekola monɔkɔ ya Palauan, mpe yango esalisaki ye ‘afungwama’ epai ya bandeko. (2 Ko. 6:13) Milende wana ya koyekola monɔkɔ yango esalaki ete bandeko bálinga ye mingi. Ya solo, ntango bato oyo bayei sika mpe bankolo-mboka bazali kosala elongo, bango nyonso bazwaka matomba, elingi koloba bakómaka mpenza baninga ya solosolo. Matomba nini mosusu baoyo bazali komipesa na bolingo na bango moko mpo na kosala epai mposa ezali monene bazwaka?
Ntoma Paulo alobaki ete: “Moto oyo azali kolona mingi akobuka mpe mingi.” (2 Ko. 9:6) Etinda oyo balobeli na vɛrsɛ oyo ekoki mpenza kosalelama mpo na baoyo bamipesaka mingi na mosala ya Yehova. Bambuma nini ya malamu ‘babukaki mingi’ na Micronésie?
Na Micronésie, mabaku ya kobanda koyekola Biblia na bato mpe ya komona ndenge bato oyo bazali koyekola mpe kosalela solo ya Liloba ya Nzambe bazali kokende liboso na elimo, ezali naino mingi. Patrick ná Hannah basakolaki mpe na Angaur, mwa esanga moko oyo ezali na bato 320. Nsima ya kosakola kuna na boumeli ya sanza mibale, bakutanaki na mama moko. Andimaki mbala moko boyekoli ya Biblia, andimaki mbala moko solo mpe asalaki bambongwana minene na bomoi na ye. Hannah alobi ete: “Nsima ya boyekoli nyonso, soki tolongwe epai na ye na bavelo na biso, tozalaki kotalana mpe koloba: ‘Mersi Yehova!’” Hannah abakisi boye ete: “Nayebi ete Yehova akokaki kobenda mwasi wana epai na ye na lolenge moko to mosusu, kasi lokola tozali kosala epai mposa ezali monene, tozali na likoki ya kozwa mpe kosalisa moto ya ndenge wana oyo azali lokola mpate ayeba Yehova. Wana moko ya matomba kitoko oyo tozwi na bomoi na biso mobimba!” Erica alobi ete, “Ntango osalisi moto moko ayeba Yehova, okozwa esengo oyo ezangi nsuka!”
Na mikili mingi, mposa ya basakoli ya Bokonzi ezali monene. Okoki kozala na kati ya bato oyo bazali kokende na bisika oyo mposa ezali makasi? Bondelá Yehova akolisa mposa oyo ozali na yango ya kosala lisusu mingi. Sololá likambo yango ná bankulutu ya lisangá, to ná mokɛngɛli ya zongazonga, to ná bandeko oyo bazwá libaku ya kosala na mokili oyo mposa ya basakoli ezalaki makasi. Ntango obandi komibongisa, komelá biro ya filiale oyo etalelaka makambo ya teritware oyo olingi kokende, mpe sɛngá báyebisa yo makambo nyonso oyo osengeli na yango.* Ntango mosusu yo mpe okoki kosangana na bankóto ya bandeko mibali mpe basi: bilenge mpe mikóló, minzemba to bato babalá, oyo bazali komipesa na bolingo na bango moko mpe bazali koyoka esengo ya ‘kobuka mingi.’
^ par. 17 Talá lisolo ‘Okoki koleka na Masedonia?’ na Mosala na Biso ya Bokonzi ya 8/11.
“Soki moto alingaka Nzambe, moto yango ayebani na ye.”—1 KO. 8:3.
1. Bɛtá lisolo moko ya Biblia oyo emonisi ete makanisi ya bozoba ekɔtisaki basaleli mosusu ya Nzambe na libulu. (Talá elilingi ya ebandeli.)
MOKOLO moko na ntɔngɔ, nganga-nzambe monene Arona atɛlɛmaki na porte ya tempelo ya Yehova, mpe asimbaki na mabɔkɔ eloko ya kotya mɔtɔ oyo bazalaki kotumba na yango mpaka ya malasi. Pembeni wana, Kora ná bato mosusu 250 bazali mpe kotumbela Yehova mpaka ya malasi, mpe moto na moto azalaki na oyo ya ye eloko ya kotya mɔtɔ. (Mit. 16:16-18) Na ebandeli, moto nyonso azalaki komonana lokola mosambeli ya sembo ya Yehova. Nzokande, na kokesana na Arona, bamosusu bazalaki bato ya lolendo mpe batomboki oyo bazalaki koluka ete bákóma banganga-nzambe na makasi. (Mit. 16:1-11) Bazalaki komikosa ete Nzambe akondima losambo na bango. Kasi, na makanisi ya ndenge wana, bazalaki nde kotyola Yehova, ye oyo amonaki na kati ya mitema na bango ete bazali bakosi.—Yir. 17:10.
2. Moize alobaki nini, mpe maloba na ye ekokisamaki?
2 Liboso mokolo yango ekoka, Moize alobaki ete: “Na ntɔngɔ Yehova akoyebisa nani azali moto na ye.” (Mit. 16:5) Na ntango yango, Yehova amonisaki banani bazalaki basambeli ya solo mpe ya lokuta ntango “mɔtɔ eutaki na Yehova mpe ebandaki kozikisa [Kora mpe] mibali nkama mibale na ntuku mitano (250) oyo bazalaki kopesa mpaka ya malasi.” (Mit. 16:35; 26:10) Kaka na ntango wana, Yehova abikisaki Arona, mpe amonisaki ete ye nde azalaki nganga-nzambe mpe mosambeli na ye ya solo.—Tángá 1 Bakorinti 8:3.
3. (a) Likambo nini esalemaki na mikolo ya ntoma Paulo? (b) Likambo nini Yehova asalaki basiɛklɛ mingi liboso mpo na kosilisa batomboki?
3 Likambo ya ndenge wana esalemaki mpe bambula soki 1 500 nsima, na mikolo ya ntoma Paulo. Bakristo mosusu bakómaki kondima mateya ya lokuta, atako bazalaki kaka koya na lisangá. Soki totali likolólikoló, tokoki komona lokola ete bapɛngwi wana bakesanaki mpenza te na bakristo mosusu ya lisangá. Kasi, lipɛngwi na bango ekómaki likama mpo na bakristo oyo bazalaki sembo. Bambwa wana oyo balataki bilamba ya mpate babandaki “kotya kondima ya bato mosusu na mobulu.” (2 Tim. 2:16-18) Nzokande, Yehova atalaka makambo te likolólikoló, mpe ekoki kozala ete ntoma Paulo ayebaki yango na lolenge oyo Nzambe asalaki basiɛklɛ mingi liboso mpo na likambo ya batomboki lokola Kora mpe bato oyo balandaki ye. Na ntina yango, tótalela mokapo moko kitoko mpe tómona mateya oyo tokoki kozwa na yango.
4. Ntoma Paulo andimisamaki na likambo nini, mpe ndenge nini amonisaki yango epai ya Timote?
4 Ntoma Paulo andimisamaki ete Yehova akoki koyeba bato oyo bazali kosambela ye na bokosi, mpe andimisamaki lisusu ete Yehova akoyeba baoyo bazali kotosa ye. Ntoma Paulo amonisaki ete andimi mpenza likambo yango na maloba oyo akomelaki Timote na litambwisi ya elimo santu. Nsima ya kolobela likama ya elimo oyo bapɛngwi bamemelaki bato mosusu na kati ya lisangá, ntoma Paulo akomaki boye: “Atako bongo, Nzambe atye moboko makasi etɛlɛmi ngwi mpe ezali na elembo oyo: ‘Yehova ayebi bato na ye,’ mpe: ‘Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.’”—2 Tim. 2:8, 19.
5, 6. Mpo na ntina nini ntoma Paulo asalelaki maloba “Nzambe atye moboko,” mpe ekoki kozala ete maloba yango esalaki Timote nini?
5 Mpo na ntina nini ntoma Paulo alobeli maloba oyo ezali na vɛrsɛ oyo? Na Biblia mobimba, kaka na vɛrsɛ oyo nde tokoki kokuta maloba “Nzambe atye moboko makasi.” Biblia esalelaka liloba “moboko” na ndenge ya elilingi mpo na kolobela makambo ndenge na ndenge, ata mpe mpo na kolobela Yerusaleme, mboka mokonzi ya Yisraele ya kala. (Nz. 87:1, 2) Mokumba oyo Yesu azali kokokisa na mokano ya Nzambe ekokanisami mpe na moboko. (1 Ko. 3:11; 1 Pe. 2:6) Ntoma Paulo alingaki mpenza koloba nini ntango akomaki ete “Nzambe atye moboko makasi”?
6 Ntoma Paulo alobelaki maloba “Nzambe atye moboko” kaka na ntango atángaki maloba ya Moize mpo na Kora mpe bato oyo balandaki ye, ndenge Mitángo 16:5 emonisi yango. Ntoma Paulo alobelaki makambo oyo elekaki na mikolo ya Moize mpo na kolendisa Timote mpe kosalisa ye abosana te ete Yehova azali na likoki ya komona makambo batomboki basalaka mpe kokangela bango nzela. Ndenge kaka Kora akokaki te kopekisa mokano ya Yehova basiɛklɛ mingi liboso, bapɛngwi na kati ya lisangá mpe, bakokaki te kopekisa ete mokano ya Yehova esalema. Ntoma Paulo alobaki te na mozindo soki maloba “Nzambe atye moboko” ezali elilingi ya nini. Kasi, maloba oyo asalelaki esalisaki mpenza Timote ete atyela banzela ya Yehova motema.
7. Mpo na nini tosengeli kondimisama ete Yehova akosala na boyengebene mpe na bosembo?
7 Mitinda ya Yehova ebongwanaka te. Mokanda ya Nzembo 33:11 elobi ete: “Mokano mpenza ya Yehova ekotɛlɛma mpo na ntango oyo etyami ndelo te; Makanisi ya motema na ye ezali mpo na libota na libota.” Mikapo mosusu elobelaka bokonzi ya Yehova, motema boboto, boyengebene mpe bosembo na ye lokola ezaleli oyo ekoumela seko na seko. (Kob. 15:18; Nz. 106:1; 112:9; 117:2) Mokanda ya Malaki 3:6 elobi ete, “Nazali Yehova; nabongwani te.” Ndenge moko, Yakobo 1:17 emonisi ete Yehova “abongwanaka te lokola elili.”
8, 9. Liteya nini tokoki kozwa na “elembo” oyo ntoma Paulo asaleli na maloba na ye ya elilingi?
8 Maloba ya ntoma Paulo oyo ezali na 2 Timote 2:19 ezali kolobela moboko moko oyo ezali na makomi likoló na yango, lokola nde batye elembo ya kashɛ. Na ntango ya kala, bazalaki kotya makomi likoló ya moboko ya ndako moko, ntango mosusu ezalaki komonisa moto oyo atongaki yango to nkolo na yango. Na bakomi ya Biblia, ntoma Paulo azalaki moto ya liboso oyo asalelaki ndakisa oyo kitoko.* Elembo oyo “Nzambe atye [likoló] na moboko makasi” ezali na ndimbola mibale. Ya liboso, “Yehova ayebi bato na ye” mpe ya mibale, “Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.” Yango ekundweli biso likambo oyo tozali kotánga na Mitángo 16:5.—Tángá.
9 Liteya nini tokoki kozwa na “elembo” oyo ntoma Paulo asaleli na maloba ya elilingi? Mpo na baoyo bazali bato ya Nzambe, mitinda ya Yehova ekoki kolobelama na mokuse na makambo oyo mibale: (1) Yehova alingaka bato oyo bazali sembo epai na ye, mpe (2) Yehova ayinaka makambo ya kozanga boyengebene. Ndenge nini likambo oyo eyokani na lipɛngwi oyo ebimaki na lisangá?
10. Makambo oyo bapɛngwi basalaki esalaki nini epai ya bakristo ya sembo na mikolo ya ntoma Paulo?
10 Timote ná bakristo mosusu ya sembo batungisamaki mpenza mpo na makambo oyo bapɛngwi bazalaki kosala na lisangá. Bakristo mosusu bakoki komituna mpo na nini batikaki bato ya ndenge wana na kati ya lisangá. Ekoki kozala ete bakristo ya sembo bazalaki komituna soki Yehova azali mpenza komona bosembo makasi oyo bazali na yango epai na ye mpe losambo ya lokuta ya bapɛngwi.—Mis. 20:29, 30.
11, 12. Mpo na nini tokoki koloba ete mokanda oyo ntoma Paulo akomelaki Timote elendisaki ye?
11 Na ntembe te, mokanda oyo ntoma Paulo akomelaki Timote elendisaki ye mpe esalisaki ye abosana te makambo oyo esalemaki ntango Yehova abikisaki moto ya sembo Arona mpe atondolaki, aboyaki mpe abomaki Kora ná bato na ye. Na yango, ntoma Paulo amonisaki ete ata soki bakristo ya lokuta bazalaki na kati na bango, Yehova akozanga te koyeba bato na ye, ndenge kaka asalaki yango na mikolo ya Moize.
12 Yehova abongwanaka te; tosengeli mpenza kotyela ye motema. Ayinaka mpenza ezaleli ya kozanga boyengebene, mpe na ntango oyo ebongi, apesaka bato ya mabe oyo baboyaka kobongola motema etumbu. Lokola moto oyo azali “kotánga nkombo ya Yehova,” ntoma Paulo akundwelaki mpe Timote abosana te ete azali na mokumba ya koboya makambo ya kozanga boyengebene ya bakristo wana ya lokuta.*
13. Tokoki mpenza kotya motema na likambo nini?
13 Maloba oyo ya ntoma Paulo ekoki mpe kolendisa biso na elimo. Na nyonso, tosengeli mpenza kolendisama lokola toyebi ete Yehova amonaka bosembo oyo tozalaka na yango epai na ye. Asukaka te kaka na komona mpamba. Kutu, Yehova amibanzabanzaka mpenza mpo na baoyo bazali bato na ye. Biblia elobi ete: “Miso na ye ezali kotambolatambola na mabele mobimba mpo na komonisa makasi na ye mpo na bolamu ya baoyo motema na bango ezali mobimba epai na ye.” (2 Nt. 16:9) Na yango, tokoki mpenza kotya motema ete nyonso oyo tosalaka mpo na Yehova “na motema ya pɛto,” ezali mosala ya mpunda te.—1 Tim. 1:5; 1 Ko. 15:58.
14. Losambo ya ndenge nini Yehova asepelaka na yango ata moke te?
14 Tosengeli mpe kosepela mingi lokola toyebi ete Yehova asepelaka te na bato oyo basambelaka ye na mitema mibale. Lokola miso na ye “ezali kotambolatambola na mabele mobimba,” akoki komona baoyo motema na bango ezali te “mobimba epai na ye.” Mokanda ya Masese 3:32, elobi ete, “Moto ya mbilingambilinga azali eloko moko oyo Yehova ayinaka.” Na ndakisa, moto oyo amimonisaka lokola mokristo ya solo, nzokande asalaka masumu na kobatama. Atako moto ya mbilingambilinga akoki kosalela mayele ndenge na ndenge mpo na kokosa bato mpo na mwa ntango, nguya ya Yehova mpe boyengebene na ye endimisi biso mpenza ete “ye oyo azali kozipa makambo na ye oyo ebuki mibeko akolonga te.”—Mas. 28:13; tángá 1 Timote 5:24; Baebre 4:13.
15. Tosengeli koboya likambo nini, mpe mpo na nini?
15 Basaleli mingi ya Yehova basalelaka ye na bosembo mpenza. Tokoki kokanisa ete ekoki kosalema te ete moto moko na kati ya lisangá akóma kosalela Yehova na bokosi to na ezaleli ya mbilingambilinga. Kasi, soki esalemaki na mikolo ya Moize mpe na lisangá ya bokristo ya liboso, ekoki kosalema mpe lelo oyo. (2 Tim. 3:1, 5) Sikoyo, yango elingi nde koloba ete tokoki kobanda kokanisela bandeko na biso bakristo makanisi mabe, to kokanisa ete bazali kosalela Yehova na bosembo te? Soki moke te! Ekozala mpenza mabe kokanisela bandeko na biso mabe mpo na makambo oyo ezangá motó ná makolo. (Tángá Baroma 14:10-12; 1 Bakorinti 13:7.) Kutu, na koleka, tokoki mpe komiboma biso moko na elimo soki tozali na momeseno ya koboya kondima bosembo ya bandeko ya lisangá.
16. (a) Mokomoko na biso asengeli kosala nini mpo na kopekisa ezaleli ya bokosi ezwa misisa na motema na ye? (b) Mateya nini tokoki kozwa na etanda “Bókoba komimeka . . . Bókoba kotala . . .”?
16 Mokristo mokomoko asengeli ‘komeka mosala na ye moko.’ (Gal. 6:4) Lokola tozali bato ya masumu, mbala mingi tolandaka bizaleli mabe kozanga koyeba. (Ebr. 3:12, 13) Na yango, tosengeli mbala na mbala komitalelaka mpo na koyeba soki tosalelaka Yehova na makanisi nini. Tokoki komituna boye: ‘Nasalelaka Yehova mpenza na bolingo nyonso mpe nandimaka boyangeli na ye? To natyaka mingimingi likebi kaka na mapamboli oyo nakozwa na Paradiso?’ (Em. 4:11) Tokoki kozwa mpenza matomba soki tozali kotalela misala na biso moko mpe tozali kolongola misisa ata ya mike ya ezaleli ya bokosi na motema na biso.
17, 18. Mpo na nini tosengeli kosambela Yehova na bosembo nyonso?
17 Soki tozali kosala makasi tósambela Yehova na bosembo nyonso, tokozwa mapamboli mingi. Mokomi na nzembo akomaki ete: “Esengo na moto oyo Yehova azali kotángela ye libunga te, mpe oyo elimo na ye ezali na bokosi te.” (Nz. 32:2) Ya solo, baoyo balongolaka ezaleli ya bokosi na motema na bango bazalaka mpenza bato ya esengo, mpe bazali na elikya ya kozala na esengo na mikolo ezali koya.
18 Na ntango oyo ebongi, Yehova akotondola baoyo nyonso bazali kosala mabe to bazali na etamboli mibale, mpe akomonisa polele “bokeseni kati na moyengebene ná moto mabe, kati na moto oyo asalelaka Nzambe ná moto oyo asaleli ye te.” (Mal. 3:18) Kasi, liboso ntango yango ekoka, tosengeli mpenza kosepela mpo ete “miso ya Yehova ezali kotala bayengebene, mpe matoi na ye ezali koyoka lilɔmbɔ na bango.”—1 Pe. 3:12.
^ par. 8 Mokanda ya Emoniseli 21:14, oyo ekomamaki bambula mingi nsima ya mikanda oyo ntoma Paulo akomelaki Timote, elobeli “mabanga zomi na mibale ya moboko” oyo bankombo ya bantoma 12 ekomami likoló na yango.
^ par. 12 Lisolo oyo elandi ekolobela ndenge oyo tokoki komekola Yehova na likambo etali koboya makambo ya kozanga boyengebene.
“Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.”—2 TIM. 2:19.
1. Eloko nini ezali na esika monene mpenza na losambo na biso?
OSILÁ komona bakomi nkombo Yehova na ndako moko ya misala to na mayemi ya bato ya ntɔki? Na ntembe te, ebendaki likebi na yo mpe osepelaki makasi. Kutu, mpo na biso Batatoli ya Yehova, nkombo mpenza ya Nzambe ezali na esika monene na losambo na biso. Na mokili mobimba, ezali na lingomba moko te oyo esalelaka mingi nkombo ya Nzambe koleka biso. Toyebi mpe ete komema nkombo ya Nzambe ezali libaku kitoko, kasi ezali mpe mokumba.
2. Libaku malamu oyo tozali na yango ya komema nkombo ya Nzambe ememeli biso mokumba nini?
2 Yehova andimaka biso te kaka mpo tosalelaka nkombo na ye. Tosengeli kotosa mibeko na ye. Yango wana, Biblia ezali kolendisa biso ete basaleli ya Yehova basengeli ‘kotika oyo ezali mabe.’ (Nz. 34:14) Ntoma Paulo amonisaki etinda yango polele ntango akomaki ete: “Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.” (Tángá 2 Timote 2:19.) Biso Batatoli ya Yehova, toyebani mpenza lokola bato oyo batángaka to babelelaka nkombo na ye. Kasi ndenge nini tokoki kotika makambo ya kozanga boyengebene?
3, 4. Maloba nini bato mosusu bazalaka na mokakatano mpo na kolimbola yango, mpe mpo na nini?
3 Tótalela epai ntoma Paulo azwaki maloba oyo ezali na 2 Timote 2:19. Vɛrsɛ oyo elobi ete “Nzambe atye moboko makasi” mpe elobeli lisusu makambo mibale oyo ekomami likoló ya moboko yango. Likambo ya liboso, ‘Yehova ayebi banani bazali bato na ye,’ emonani ete maloba yango euti na mokanda ya Mitángo 16:5. (Talá lisolo oyo eleki.) Likambo ya mibale, “Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.” Bato mosusu bazalaka na mokakatano mpo na kolimbola maloba yango. Mpo na nini?
4 Maloba oyo ya ntoma Paulo emonisi ete atángaki eteni mosusu ya Makomami ya Ebre. Kasi, ezali komonana lokola ete ata vɛrsɛ moko te eyokani na maloba yango. Kasi, ntoma Paulo alobelaki mpenza nini ntango alobaki ete: “Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene”? Liboso ya kolobela maloba oyo, ntoma Paulo apesaki mbala moko makanisi oyo ezali na mokanda ya Mitángo Mokapo 16, oyo elobeli lisolo ya botomboki ya Kora. Likambo ya mibale eyokani mpe na makambo oyo esalemaki na botomboki yango?
5-7. Makambo nini oyo esalemaki na mikolo ya Moize oyo etindaki ntoma Paulo akoma maloba oyo ezali na 2 Timote 2:19? (Talá elilingi oyo ezali na ebandeli.)
5 Biblia elobi ete Datane mpe Abirame, bana ya Eliabe, basanganaki ná Kora mpo na kotombokela Moize mpe Arona. (Mit. 16:1-5) Bazangaki mpenza limemya epai ya Moize mpe baboyaki bokonzi ya Nzambe. Batomboki yango bakobaki kofanda esika moko ná basaleli ya Yehova, mpe bakómaki likama na elimo mpo na baoyo batikalaki sembo. Wana ntango ekokaki mpo Yehova amonisa soki banani bazali basambeli na ye ya sembo mpe batomboki, apesaki mobeko moko ya polele.
6 Lisolo yango elobi ete: “Bongo Yehova alobaki na Moize ete: “Lobá na liyangani ete: ‘Bólongwa zingazinga ya batabernakle ya Kora, Datane mpe Abirame!’” Nsima na yango Moize atɛlɛmaki mpe akendaki epai ya Datane ná Abirame, mpe mikóló ya Yisraele bakendaki elongo na ye. Na nsima, alobaki na liyangani ete: “Nabondeli bino, bólongwa liboso ya bahema ya mibali mabe oyo mpe bósimba eloko na bango ata moko te, mpo bókɔmbɔlama te na lisumu na bango nyonso.” Na mbala moko, balongwaki liboso ya tabernakle ya Kora, Datane mpe Abirame, bipai nyonso.” (Mit. 16:23-27) Yehova abomaki baoyo nyonso batombokaki. Kasi, basambeli ya sembo oyo batikaki oyo ezali mabe babikaki.
7 Yehova atángaka na kati ya mitema! Amonaka bosembo ya baoyo bazali bato na ye. Na yango, basaleli na ye ya sembo basengeli kozwa ekateli kozanga koumela, ya kokabwana na bato oyo basalaka makambo oyo ezangi boyengebene. Ekoki kozala ete ntoma Paulo alobelaki lisolo oyo ezali na mokanda ya Mitángo 16:5, 23-27 ntango akomaki ete: “Moto nyonso oyo azali kotánga nkombo ya Yehova atika makambo ya kozanga boyengebene.” Maloba yango eyokani mpenza na oyo ntoma Paulo alobaki ete ‘Yehova ayebi banani bazali bato na ye.’—2 Tim. 2:19.
8. Mpo na nini kosalela nkombo ya Yehova to kozala mosangani ya lisangá ya bokristo esuki kaka bongo te?
8 Ntango alobelaki makambo oyo elekaki na mikolo ya Moize, ntoma Paulo asalisaki Timote ayeba ete ezali na ntina kosala na lombangu mpo na kobatela boyokani na ye elongo na Yehova. Na yango, esengelaki kosuka te kaka na kozala mosangani ya lisangá ya bokristo, ndenge moko mpe esengelaki te kaka na kosuka kotánga to kobelela nkombo ya Yehova na mikolo ya Moize. Basambeli ya sembo basengeli kozwa mpenza ekateli ya ‘kotika makambo ya kozanga boyengebene.’ Yango elingaki koloba nini mpo na Timote? Mpe mateya nini basaleli ya Yehova na mikolo na biso bakoki kozwa na toli wana ya ntoma Paulo?
9. Ndenge nini “ntembe ya bozoba mpe oyo ezangi ntina” ebebisaki lisangá ya bakristo ya siɛklɛ ya liboso?
9 Liloba ya Nzambe epesi toli ya sikisiki na oyo etali makambo ya kozanga boyengebene oyo bakristo basengeli kotika to koboya. Na ndakisa, na maloba oyo ezali liboso ya vɛrsɛ 19 ya 2 Timote 2, tomoni ete ntoma Paulo ayebisi Timote ete bato ‘báwelanaka te na maloba’ mpe ‘báboya bilobaloba mpamba.’ (Tángá 2 Timote 2:14, 16, 23.) Bato mosusu na kati ya lisangá bazalaki koluka kopalangisa mateya ya lipɛngwi. Emonani ete basusu mpe bazalaki kokɔtisa makanisi ya mobulungano. Ata soki makanisi yango eutaki nde na mayele ya bato, ezalaki kobimisa bokabwani. Kutu ekɔtisaki kowelana na maloba, mpe ebebisaki elimo ya lisangá. Yango wana, ntoma Paulo apesaki toli ete esengeli ‘koboya ntembe ya bozoba mpe oyo ezangi ntina.’
10. Tosengeli kosala nini soki tokutani na bapɛngwi?
10 Lelo oyo, basaleli ya Yehova bakutanaka te mbala mingi na lipɛngwi na lisangá. Kasi, soki tokutani na mateya oyo euti na Biblia te, ezala euti wapi, tosengeli kozala na ekateli makasi ya koboya yango. Ekozala mpenza bozoba kobanda kotyana ntembe ná bapɛngwi, to kokomela bango na site na bango to kosolola na bango na lolenge moko to mosusu. Ata soki tokoki kozala na likanisi ya kosalisa bato yango, kosolola na bango eyokani te na toli ya Makomami oyo ezali kopekisa biso kosala bongo. Lisusu, biso basaleli ya Yehova tosengeli mpenza koboya mpe kotika lipɛngwi.
11. Nini ekoki kobimisa “ntembe ya bozoba,” mpe ndenge nini bankulutu bakoki kopesa ndakisa malamu?
11 Longola lipɛngwi, ezali na makambo mosusu oyo ekoki kolongola kimya ya lisangá. Na ndakisa, kokesana ya makanisi na likambo etali kominanola ekoki kobimisa “ntembe ya bozoba mpe oyo ezangi ntina.” Soki bandeko bazali kolendisa basusu na kosala masano oyo ezali kobuka mibeko ya Yehova, bankulutu basengeli te kondima likambo yango kaka mpo na koboya mindɔndɔ to makelele. (Nz. 11:5; Ef. 5:3-5) Bankulutu basengeli mpe kokeba ete bándimisa bato te makanisi na bango moko. Basengeli kolanda toli kitoko ya Makomami oyo epesami mpo na bango ete: “Bóbatela etonga ya Nzambe oyo bapesi na mabɔkɔ na bino, . . . bómikómisa te bakonzi ya baoyo bazali libula ya Nzambe, kasi bókóma nde bandakisa ya etonga.”—1 Pe. 5:2, 3; tángá 2 Bakorinti 1:24.
12, 13. (a) Ndenge nini Batatoli ya Yehova batalelaka likambo etali kopona lolenge ya kominanola, mpe mitinda nini ya Biblia balandaka? (b) Ndenge nini mitinda oyo tolobeli na paragrafe 12 ekoki kosalelama na makambo oyo moto na moto akoki kozwa ekateli?
12 Na likambo etali kominanola, eteni ya ebongiseli ya Yehova awa na mabele etángaka te na bosikisiki bafilme, bavideo, babuku to nzembo mpo na kotyela biso mibeko na oyo tosengeli kosala to te. Mpo na nini? Biblia ezali kolendisa moko na moko na biso ete asalela ‘makoki na ye ya kososola . . . emesana kokesenisa ná mabe ná malamu.’ (Ebr. 5:14) Na Makomami, tokoki kokuta mitinda oyo tokoki kosalela mpo na kopona lolenge ya kominanola oyo tokosala. Na makambo nyonso ya bomoi, mokano na biso esengeli kozala ya kokoba “koluka koyeba malamu mpenza eloko oyo ekoki kondimama na Nkolo.” (Ef. 5:10) Biblia emonisi ete batata ya mabota bazali na mokumba na likambo yango, bakoki komona malamu ete bandima te masano mosusu na mabota na bango.*—1 Ko. 11:3; Ef. 6:1-4.
13 Mitinda ya Biblia oyo touti kolobela, etali kaka te lolenge ya kominanola oyo tosengeli kopona. Makanisi ekoki mpe kokesana na likambo etali kolata mpe kosala monzɛlɛ, kosalisa nzoto mpe biloko ya kolya mpe makambo mosusu oyo ekoki kobimisa ntembe. Mpo na koloba solo, soki etinda moko te ya Makomami ekweisami, basaleli ya Yehova basengeli koboya kotyana ntembe na makambo ya ndenge wana, “moombo ya Nkolo asengeli kowelana te, kasi asengeli nde kozala na boboto na bato nyonso.”—2 Tim. 2:24.
14. Ndakisa nini ntoma Paulo apesaki mpo na komonisa ete tosengeli koboya baninga mabe?
14 Na likambo nini mosusu baoyo bazali ‘kotánga nkombo ya Yehova basengeli kotika makambo ya kozanga boyengebene’? Soki tozali koboya kosala boninga ná bato oyo basalaka makambo ya kozanga boyengebene. Ntoma Paulo abakisaki ndakisa mosusu na ndakisa na ye oyo alobaki ete “Nzambe atye moboko makasi.” Akomaki ete na “ndako ya monene” okoki kokuta ‘kaka bisaleli ya wolo ná ya palata te kasi mpe ya mabaya mpe ya mabele, mpe mosusu mpo na mosala ya lokumu kasi mosusu mpo na mosala oyo ezangi lokumu.’ (2 Tim. 2:20, 21) Na nsima, apesaki bakristo toli ete ‘bákabwana’ na bisaleli oyo basalelaka yango mpo na makambo oyo “ezangi lokumu.”
15, 16. Liteya nini tokoki kozwa na ndakisa oyo ntoma Paulo apesaki ya “ndako ya monene”?
15 Ndakisa wana ezali na ndimbola nini? Maloba wana ya elilingi oyo ntoma Paulo asaleli mpo na kokokanisa lisangá ya bokristo na “ndako ya monene” mpe mosangani mokomoko ya lisangá na “biloko ya ndako.” Pwazɔ to bosɔtɔ na ndako ekoki kosala ete biloko mosusu na ndako ebeba. Nkolo ndako akolinga te ete biloko wana ya mabe ezala esika moko ná oyo ya pɛto, na ndakisa oyo esalelamaka mpo na kolamba biloko.
16 Ndenge moko, lokola basaleli ya Yehova lelo oyo basalaka makasi ete bázala na bomoi ya pɛto, basengeli koboya kosala boninga na lisangá ná bato oyo bakobaka koboya mitinda ya Yehova. (1 Bakorinti 15:33.) Soki kutu tosengeli kosala bongo mpo na bato mosusu oyo bazali na kati ya lisangá, tosengeli mpenza ‘kokima’ to koboya kosala boninga ná bato oyo bazali libándá ya lisangá, mpo mingi na bango ‘balingá mbongo, batosaka baboti te, bazangi bosembo, bakoselaka bato makambo, bato ya nko, balingaka makambo ya malamu te, batɛkaka bamosusu mpe balingá bisengo na esika ya kolinga Nzambe’!—2 Tim. 3:1-5.
17. Likambo nini ya ntina mingi Bayisraele basalaki ntango esɛngaki ete báboya makambo ya kozanga boyengebene?
17 Biblia elobeli na bosikisiki ndenge Bayisraele basalaki kozanga koumela ntango bayebisaki bango ete ‘bálongwa zingazinga ya batabernakle ya Kora, Datane mpe Abirame.’ Biblia emonisi ete “mbala moko, balongwaki.” (Mit. 16:24, 27) Bakakatanaki te to bapusaki likambo yango te lobi. Makomami emonisi mpe ete bamonisaki mpenza botosi oyo esengeli na likambo yango. “Balongwaki . . . bipai nyonso.” Bato ya sembo basengelaki te komitya na likama. Botosi na bango ezalaki te ya likolólikoló to ya ndambo. Bamonisaki polele ete bazali na ngambo ya Yehova, kasi te mpo na makambo ya kozanga boyengebene. Mateya nini tokoki kozwa na ndakisa oyo?
18. Ntoma Paulo alingaki koloba nini ntango apesaki Timote toli ete ‘akima bamposa ya bolenge’?
18 Soki esɛngi ete tóbatela boninga na biso ná Yehova, tosengeli koumelaka te mpo na kozwa bikateli oyo ebongi. Yango nde likanisi ntoma Paulo alingaki koloba ntango apesaki Timote toli ete ‘akima bamposa ya bolenge.’ (2 Tim. 2:22) Ekoki kozala ete na ntango wana, Timote azalaki na mbula soki 30. “Bamposa ya bolenge” ekipaka mbula te. Ntango bamposa yango ezalaki koyela Timote, asengelaki ‘kokima’ yango. Na maloba mosusu, Timote asengelaki ‘kokima makambo ya kozanga boyengebene.’ Yesu apesaki kaka nsango moko wana ntango alobaki ete: “Soki liso na yo ezali kobɛtisa yo libaku, pikolá yango mpe bwaká yango mosika na yo.” (Mat. 18:9) Lelo oyo bakristo oyo balandaka toli oyo, basalelaka toli yango kozanga koumela soki likambo moko ebandi koluka kobebisa bango na elimo, kozanga kokakatana to kozongisa likambo yango lobi.
19. Ndenge nini basusu lelo oyo basalaki kozanga koumela mpo na kozwa bikateli oyo ebatelaki bango na makambo oyo ekokaki kobebisa elimo na bango?
19 Bandeko mosusu oyo bazalaki na mikakatano mpo na likambo etali masanga liboso bákóma Batatoli bamonaki malamu báboya komɛla masanga mpo na libela. Basusu kutu baboyá lolenge ya kominanola atako ezali mabe te, kasi oyo ekoki kolamwisa epai na bango mposa ya nzoto. (Nz. 101:3) Na ndakisa, liboso akóma Motatoli, ndeko moko azalaki kosepela na mabina ya mbindo na bisika ya fɛti oyo azalaki kokende. Kasi nsima ya koyeba solo, aboyaki kobina ata na bafɛti ya Batatoli mpo alamwisa te bamposa mabe to makanisi ya mabe oyo azalaki na yango kala. Mpo na koloba solo, tolobi te ete bakristo basengeli koboya libela komɛla masanga, kobina to biloko mosusu oyo ezali mabe te. Kasi, biso nyonso tosengeli kozwa ekateli oyo ebongi kozanga koumela mpo tómibatela na makambo oyo ekoki kobebisa elimo na biso.
20. Atako ezalaka pɛtɛɛ te ‘kotika makambo ya kozanga boyengebene,’ likambo nini ezali kopesa elikya mpe kobɔndisa biso?
20 Komema nkombo ya Nzambe ezali libaku kitoko, kasi ezali mpe mokumba. Tosengeli ‘kotika makambo ya kozanga boyengebene’ mpe ‘kotika oyo ezali mabe.’ (Nz. 34:14) Kasi, kosala bongo ezalaka ntango nyonso pɛtɛɛ te. Nzokande, koyeba ete Yehova akokoba kolinga “bato na ye” mpe baoyo balandaka banzela na ye ya boyengebene, ebɔndisaka mpenza.—2 Tim. 2:19; tángá 2 Ntango 16:9a.
^ par. 12 Talá na jw.org na esika oyo bakomi MAKAMBO ETALI BISO > MITUNA OYO BATO BATUNAKA MINGI na lisolo oyo elobi “Bopekisaka bato bafilme, babuku mpe nzembo mosusu?”
LISOLO YA BOMOI
TATA abotamaki na engumba Graz, na Autriche, na mobu 1899; na yango azalaki elenge na boumeli ya Etumba ya Liboso ya mokili mobimba. Akɔtaki mosala ya soda na mampinga ya Allemagne ntango kaka Etumba ya Mibale ya mokili mobimba ebandaki na mobu 1939. Babomaki ye na mobu 1943 ntango bazalaki kobunda na Russie. Na mawa, ndenge wana nde nazangaki tata ntango nazalaki na mbula mibale mpamba. Nazwaki libaku te ya koyeba ye, mpe esalaka ngai mpasi mingi ndenge nazangá ye, mingimingi soki nakanisi ete baninga na ngai mingi ya kelasi bazali na batata na bango. Na nsima, ntango nazalaki elenge, nazwaki mpenza makasi ntango nayebaki tata na biso ya likoló, tata oyo aleki batata nyonso, mpe oyo akoki kokufa soki moke te.—Hab. 1:12.
Ntango nazalaki na mbula nsambo, nakómaki na etuluku ya bilenge ya Scouts. Bilenge ya Scouts bazali ebongiseli moko ya mokili mobimba oyo mokonzi moko ya basoda na nkombo Robert Stephenson Smyth Baden-Powell abimisaki na mobu 1908 na Grande Brétagne. Na mobu 1916, asalaki ebongiseli moko ya ba-scouts ya mwa bana lokola ngai oyo tozalaki na mbula mwambe to zomi.
Nazalaki kosepela mingi ndenge tozalaki kosala bakaa na bisika ndenge na ndenge na ekólo: tozalaki kolala na bahema, kolata iniforme, kotambola na makelele ya mbonda oyo tozalaki kobɛta. Mingimingi, nazalaki kosepela na ntango oyo nazalaki kolekisa ná ba-scouts mosusu, ezala ndenge tozalaki koyemba zingazinga ya mɔtɔ oyo topelisaki na kaa na mpokwa mpe tozalaki kosala masano na zamba. Toyekolaki mpe biloko mingi oyo Nzambe akelá, mpe yango esalisaki ngai nakóma kosepela na mosala oyo Mozalisi na biso asalá.
Balendisaka ba-scouts ete básalaka makambo malamu mokolo na mokolo. Wana ezali mobeko-likonzí na bango. Soki tokutani, mpo na kopesana mbote tozalaki koloba “moto, zalá ekɛngɛ.” Mpe likambo yango ezalaki kosepelisa ngai makasi. Na etuluku na biso oyo ezalaki na bilenge koleka 100, bilenge soki 50 bazalaki bato ya Katolike, ndambo mosusu bazalaki Baprotesta mpe moko azalaki moto ya Buda.
Kobanda na mobu 1920, ba-scouts ya mikili ndenge na ndenge bazalaki kokutana nsima ya mwa bambula, mpe bazalaki kosala bafɛti. Nazalaki na fɛti ya mbala ya nsambo oyo esalemaki na Bad Ischl, na Autriche, na sanza ya mwambe ya mobu 1951, mpe na fɛti ya mbala ya libwa oyo esalemaki na Sutton Park, mosika te na Birmingham, na Angleterre, na sanza ya mwambe ya mobu 1957. Na likita ya nsuka oyo tosalaki, ba-scouts bautaki na bikólo soki 85 mpe mikili mosusu, mpe tozalaki bato soki 33000. Lisusu, bato soki 750 000 bayaki kotala biso na fɛti yango, ezala mpe Elizabeth, mokonzi-mwasi ya Angleterre. Mpo na ngai, ezalaki lokola nde libota ya mokili mobimba. Nazalaki kutu koyeba te ete mosika te nakokóma na libota moko monene: libota ya bandeko ya elimo.
Na prɛnta ya mobu 1958, nazalaki pene ya kosilisa formasyo na ngai na Grand Hotel Wiesler ya Graz, na Autriche mpo nakóma kosala na restora. Kuna, Rudolf Tschiggerl, moninga moko ya mosala mpe mokonzi ya makambo etali kosala bagato, apesaki ngai litatoli. Nayoká naino te liboso mateya ya solo ya Biblia. Alobelaki liboso liteya ya Bosato mpe amonisaki ete ezali te liteya ya Biblia. Natyanaki na ye ntembe mpe nalukaki komonisa ye ete azali kokosa. Nazalaki kolinga moninga na ngai wana mingi mpe nazalaki na makanisi ya kondimisa ye azonga na Katolike.
Rudolf, oyo tozalaki mpe kobenga Rudi, amemelaki ngai Biblia. Natingamelaki ye ete malamu Biblia yango ezala ya Katolike. Nabandaki mbala moko kotánga yango mpe mosika te namonaki ete Rudi atyaki trakte moko ya la Société Watchtower na kati. Naboyaki yango mpo nakanisaki ete trakte yango ekokaki kozala na makambo oyo ekokaki komonana malamu nzokande ezali bongo te. Atako bongo, nasepelaki kaka ete tósololaka masolo ya Biblia. Rudi asalelaki bososoli mpe azalaki lisusu te kopesa ngai ata mokanda moko. Na boumeli ya sanza soki misato, mbala ebele tozalaki kosolola masolo ya Biblia tii na butu makasi.
Nsima ya kosilisa formasyo na ngai na otɛlɛ wana na engumba na biso na Graz, mama apesaki mbongo mpo nazwa formasyo mosusu na eteyelo moko oyo elakisaka ndenge ya kotambwisa otɛlɛ. Na yango, nakendeki na Bad Hofgastein, engumba moko oyo ezali na lobwaku ya bangomba ya Alpes, epai eteyelo yango ezalaki. Eteyelo yango ezalaki na boyokani na Grand Hotel na Bad Hofgastein, mpe ntango mosusu nazalaki kokende kosala kuna mpo na koyeba makambo mosusu oyo nazwaki na kelasi te.
Rudi atindaki adrɛsi na ngai na biro ya filiale na Vienne, mpe filiale etindaki bamisionɛrɛ mibale ya basi, ndeko Ilse Unterdörfer mpe Elfriede Löhr.* Mokolo moko, moto oyo azalaki koyamba bapaya na otɛlɛ abengaki ngai mpe alobaki ete basi mibale bazali libándá na motuka mpe bazali na mposa básolola na ngai. Natungisamaki mpo nayebaki bango te. Kasi nakendeki libándá mpo nayeba soki ezali banani. Na nsima, nayokaki ete bandeko yango bazalaki kokende kotikela Batatoli mosusu mikanda na boyangeli ya Nazi na Allemagne, ntango mosala na biso epekisamaki liboso ete Etumba ya Mibale ya mokili mobimba ebanda. Kutu liboso etumba yango ebanda, basoda ya Allemagne (Gestapo) bakangaki bango mpe batindaki bango na kaa ya bakangami ya Lichtenburg. Na nsima, ntango etumba ezalaki kondongbana, batindaki bango na kaa ya Ravensbrück, mosika te na Berlin.
Bandeko basi yango bazalaki na bambula ya mama na ngai, na yango, nazalaki na limemya epai na bango. Mpo na ntina wana, nalingaki te kobebisa ntango na bango na kolobela masolo ya Biblia to mpe ntango mosusu koyebisa bango nsima ya bapɔsɔ to basanza ete nazali na mposa te ya kokoba. Kasi, nasɛngaki bango soki bakoki kaka komemela ngai bavɛrsɛ ya liteya ya Katolike oyo elobeli bakitani ya bantoma. Nayebisaki bango ete nazali na mposa namema yango epai ya nganga-nzambe ya mboka na biso mpo tósolola yango. Nakanisaki ete nakozanga te kozwa solo.
Liteya ya Katolike oyo elobelaka kokitana ya bantoma, eteyaka ete molɔngɔ ya bapápa ebandá na ntoma Petro. (Lingomba yango elimbolaka na ndenge ya mabe maloba ya Yesu oyo ezali na Matai 16:18, 19.) Lingomba ya Katolike elobaka mpe ete pápa akosaka te, yango wana ntango azali koloba na nkombo ya lingomba, esengeli kondima makambo na ye nyonso. Nandimaki likambo yango mpe nakanisaki ete soki pápa, oyo bandimi ya Katolike babengaka tata mosantu akosaka te na likambo etali mateya ya lingomba mpe alobá ete liteya ya Bosato ezali solo, namoni ete esengeli kozala bongo. Kasi soki akosaka, wana elingi koloba ete liteya yango mpe ekoki kozala lokuta. Na ntembe te, mpo na bandimi mingi ya Katolike, liteya oyo elobelaka kokitana ya bantoma ezali liteya moko ya ntina mingi, mpo mateya mosusu ya Katolike esimbami na liteya yango.
Ntango nakendeki kotala nganga-nzambe, akokaki te koyanola na mituna na ngai, kasi apesaki ngai buku moko ya Katolike oyo elobeli likambo etali bakitani ya bantoma. Namemaki yango na ndako ndenge asɛngaki ngai, natángaki yango, na nsima nazongaki epai na ye mpe natunaki ye mituna ebele. Kasi, lokola nganga-nzambe yango akokaki te koyanola na mituna na ngai, alobaki boye: “Nakokoka te kondimisa yo liteya yango na makasi, yo mpe okokoka te kondimisa ngai ete liteya yango ezali lokuta. . . . Kende, koya lisusu awa te!” Alingaki lisusu te kosolola na ngai masolo ya Biblia.
Na ntango wana, Ilse ná Elfriede babandaki koyekola na ngai Biblia. Bateyaki ngai makambo mingi na ntina na Yehova Nzambe, Tata na biso ya likoló mpe ya solo. (Yoa. 17:11) Na ntango wana, lisangá moko te ezalaki na engumba yango, yango wana bandeko basi wana mibale bazalaki kotambwisa makita na ndako ya moto moko oyo asepelaki na solo. Kaka mwa bato moke nde bazalaki koyangana. Bandeko basi yango bazalaki kolobela makambo mingi ya makita bango mibale, mpo ndeko ata moko te ya mobali oyo azwá batisimo azalaki mpo atambwisa makambo. Mikolo mosusu, ndeko mobali moko azalaki kouta epai mosusu mpe azalaki kosala diskur na esika oyo tozalaki kofutela.
Ilse ná Elfriede babandaki koyekola Biblia ná ngai na sanza ya zomi ya mobu 1958, mpe nazwaki batisimo sanza misato na nsima, na sanza ya yambo ya mobu 1959. Liboso nazwa batisimo, natunaki soki nakoki kobanda kokende kotika bango na mosala ya kosakola ndako na ndako mpo na komona ndenge mosala yango esalemaka. (Mis. 20:20) Nsima ya kokende ná bango mbala ya liboso, natunaki bango soki nakoki kozwa teritware ya ngai moko. Bapesaki ngai mboka moko, mpe nasengelaki kokendeke kuna ngai moko mpe kosakola ndako na ndako mpe kozongelaka bato oyo basepelaki. Ndeko ya liboso oyo tobimaki ná ye na mosala ya kosakola ndako na ndako ezalaki ndeko mobali moko, oyo nsima ayaki kotala biso lokola mokɛngɛli ya zongazonga.
Na mobu 1960, nsima ya kosilisa formasyo na ngai na makambo etali otɛlɛ, nazongaki na mboka na biso mpo naluka kosalisa bandeko na ngai mpo báyeba solo. Atako tii na moi ya lelo ata moko te na bango akóma Motatoli, kasi bamosusu bazali kosepela mwa moke.
Na mobu 1961, batángaki mikanda oyo biro ya filiale etindaki na masangá mpo na kolendisa bandeko básala mosala ya mobongisi-nzela. Nazalaki monzemba mpe na nzoto kolɔngɔnɔ, mpe namonaki ete ezali na eloko moko te oyo ekoki kopekisa ngai nasala mosala yango. Nasololaki na ndeko Kurt Kuhn, mokɛngɛli ya zongazonga mpo na likanisi oyo nazalaki na yango ya kosala naino mosala ya mosuni mpo na basanza mwa ebele mpo nasomba motuka oyo ekosalisa ngai na mosala ya mobongisi-nzela. Alobaki nini? “Yesu ná bantoma na ye bazalaki na mposa ya motuka mpo bákóma babongisi-nzela?” Maloba wana ekɔtaki ngai mpenza! Nazwaki mokano ya kobanda mosala ya mobongisi-nzela nokinoki. Kasi lokola nazalaki kosala ngonga 72 pɔsɔ nyonso na restora ya otɛlɛ, esengelaki liboso nabongola makambo mosusu.
Nasɛngaki na patrɔ na ngai soki akosepela nasalaka kaka ngonga 60. Andimaki mpe azalaki kopesa ngai kaka salɛrɛ moko wana. Mwa moke na nsima, nasɛngaki ye lisusu soki nakoki kosalaka kaka ngonga 48 na pɔsɔ. Andimaki lisusu mpe azalaki kaka kopesa ngai salɛrɛ wana. Na nsima, nasɛngaki ye lisusu soki akosepela nasalaka ngonga 36 na pɔsɔ, to ngonga 6 na boumeli ya mikolo motoba, mpe andimaki lisusu. Likambo ya kokamwa, salɛrɛ na ngai ekitaki te! Emonanaki ete patrɔ na ngai azalaki kolinga te nalongwa na mosala. Programɛ wana esalisaki ngai nabanda mosala ya mobongisi-nzela. Na ntango wana, babongisi-nzela bazalaki kopesa ngonga 100 na sanza.
Sanza minei na nsima, nakómaki mobongisi-nzela monene mpe mosaleli ya lisangá na lisangá moko ya moke na etúká ya Carinthie, na engumba ya Spittal an der Drau. Na ntango wana, babongisi-nzela monene bazalaki kopesa ngonga 150 na sanza. Nazalaki kaka ngai moko mobongisi-nzela, kasi nasepelaki mingi na lisalisi oyo nazwaki epai ya Gertrude Lobner, ndeko mwasi moko oyo azalaki mosungi ya mosaleli ya lisangá.*
Na mobu 1963, nakómaki mokɛngɛli ya zongazonga. Ntango mosusu nazalaki kosala mibembo na engbunduka mpo na kotala masangá, mpe nazalaki komema mikumba ya kilokilo. Bandeko mingi bazalaki na mituka te, yango wana moko te akokaki komema ngai tii na esika ya kozwa engbunduka. Mpo na “komilakisa te,” nazalaki te kozwa taksi tii na ndako, yango wana nazalaki kotambola na makolo.
Na mobu 1965, atako nazalaki monzemba, babengaki ngai na kelasi ya mbala ya 41 ya Gileade. Bana kelasi na biso mingi bazalaki mpe minzemba. Likambo ya kokamwa, mokolo tosilisaki kelasi bazongisaki ngai epai na biso na Autriche mpo na kokoba na mosala ya zongazonga. Nzokande, liboso ya kolongwa États-Unis, basɛngaki ngai nakende kotika mokɛngɛli ya zongazonga moko na boumeli ya pɔsɔ minei. Nasepelaki mingi kosala ná ndeko Anthony Conte, ndeko malamu mpenza oyo alingaki mosala ya kosakola mpe azalaki kosala yango na ndenge ebongi. Tosalaki elongo na mboka Cornwall, na nɔrdi ya New York.
Ntango nazongaki na Autriche, bapesaki ngai zongazonga moko, epai nakutanaki na Tove Merete, ndeko mwasi moko ya kitoko oyo azalaki monzemba. Ayekolaki solo banda ntango azalaki na mbula mitano. Ntango bandeko batunaka ngai ndenge tokutanaki, na mwa kosɛka moke nalobaka, “Biro ya filiale nde ebongisaki makambo nyonso.” Tobalanaki mbula moko na nsima, na sanza ya minei ya mobu 1967, mpe bandimaki nakoba na mosala ya zongazonga elongo na ye.
Na mbula oyo elandaki, namonaki ete na motema boboto ya Yehova, andimaki ngai lokola mwana ya elimo. Na yango, nakómaki na boyokani ya ntina mingi na Tata na ngai ya likoló mpe baoyo nyonso oyo, ndenge mokanda ya Baroma 8:15 elobi, ‘bábelelaka Aba, Tata!’
Ngai ná Merete tokobaki na mosala ya zongazonga mpe ya etúká tii na mobu 1976. Ntango mosusu na eleko ya malili, tozalaki kolala na bashambre oyo molunge ezalaki te. Mokolo moko, ntango tolamukaki, tomonaki ete bolangiti na biso epɔlaki makasi na malili. Tozwaki mwa masini moko ya molunge mpo tósalelaka na butu. Na bisika mosusu, mpo na kosukola na butu, ezalaki kosɛnga kotambola likoló ya mabanga ya malili mpo na kokóma na kikoso, oyo mbala mingi ezalaki mabe. Tozalaki mpe na ndako te, yango wana mokolo ya mosala moko, tozalaki mbala mingi kotikala kaka esika oyo bayambaki biso na pɔsɔ wana. Mpe, mokolo ya mibale na ntɔngɔ, tozalaki kokende na lisangá mosusu.
Nazali mpenza na esengo ya koloba ete na boumeli ya bambula, mwasi na ngai asungi ngai mingi. Azalaki kolinga mingi mosala ya kosakola, mpe ezalaki na ntina te natinda ye mpo na kokende kosakola. Alingaka mpe baninga mpe amibanzabanzaka mpo na basusu. Asalisaki ngai mpenza.
Na mobu 1976, babengaki biso na Betele ya Vienne, na Autriche, mpe nakómaki na Komite ya filiale. Na ntango wana, filiale ya Autriche ezalaki kotambwisa misala na bikólo mingi ya Mpoto ya Ɛsti mpe ezalaki kotinda mikanda na ndenge ya mayele na bikólo yango. Ndeko Jürgen Rundel nde azalaki kotambwisa mosala yango, mpe azalaki na mayele mingi na likambo yango. Nazwaki libaku ya kosala ná ye mpe na nsima basɛngaki ngai nabanda kokɛngɛla departema ya kobongola mikanda na minɔkɔ zomi oyo elobamaka na Mpoto ya Ɛsti. Ndeko Jürgen ná mwasi na ye Gertrude bazali kokoba kosala na bosembo nyonso lokola babongisi-nzela monene na Allemagne. Kobanda na mobu 1978, biro ya filiale ya Autriche ebongisaki bazulunalo mpe ebimisaki yango na minɔkɔ motoba na mwa bamasini ya kobimisa mikanda. Tozalaki mpe kotinda mosusu na bikólo oyo esɛngaki yango. Ndeko Otto Kuglitsch, oyo azali lelo kosala na Betele ya Allemagne ná mwasi na ye Ingrid, nde azalaki mpenza kosunga mingi na likambo yango.
Bandeko ya Mpoto ya Ɛsti babimisaki mpe mikanda na kati ya bikólo na bango moko mpe basalelaki bamasini ya kosala bafotokopi to basalelaki bafilme mpo na kosala biloko mosusu. Atako bongo, bazalaki kaka na mposa ya lisalisi ya bikólo mosusu. Yehova abatelaki mosala yango, mpe na Betele, tokómaki kolinga bandeko oyo basalaki na ntango wana ya mikakatano mpe na ntango oyo mosala na biso epekisamaki na boumeli ya mbula mingi.
Na mobu 1989, nazwaki libaku malamu ya kosala mobembo ná ndeko Theodore Jaracz, ya Lisangani ya Mikóló-Bakambi na Roumanie. Ntina ya mobembo yango ezalaki ya kosalisa ebele ya bandeko ete básala na bomoko elongo na ebongiseli ya Yehova. Kobanda na mobu 1949, mpo na makambo ndenge na ndenge, batikaki ebongiseli ya Yehova mpe babimisaki masangá na bango moko. Kasi, bakobaki kosakola mpe kopesa bato batisimo. Bakɔtaki mpe bolɔkɔ mpo bazalaki koboya komikɔtisa na makambo ya mokili, ndenge kaka bandeko oyo batikalaki sembo na ebongiseli ya Yehova oyo endimamaki na biro monene ya Batatoli bazalaki kosala. Mosala na biso epekisamaki naino na Roumanie, mpe tozalaki koyangana na ndenge ya mayele na ndako ya ndeko Pamfil Albu, elongo na bankulutu minei ya makoki mpenza mpe bamonisi ya Komite ya Roumanie oyo bandimamaki. Tozalaki mpe kobenga ndeko Rolf Kellner na Autriche mpo asalisaka mpo na kobongolaka makambo oyo ezalaki kolobama.
Na butu ya mibale ya kosolola, ndeko Albu alongaki baninga na ye bankulutu wana minei ete básangana na biso ntango alobaki na bango ete, “Soki tosali yango sikoyo te, tokozala lisusu te na libaku ya kosala yango.” Na nsima, bandeko soki 5 000 bazongaki na ebongiseli ya Yehova. Ezalaki mpenza elonga mpo na Yehova mpe mama ya nsɔni mpo na Satana!
Na nsuka ya mobu 1989, liboso ete boyangeli ya Bakoministe ekwea na Mpoto ya Ɛsti, Lisangani ya Mikóló-Bakambi ebengaki ngai ná mwasi na ngai mpe batindaki biso na biro monene ya Batatoli ya Yehova na New York. Elekelaki biso. Tobandaki kosala na Betele ya Brooklyn na sanza ya nsambo ya mobu 1990. Na mobu 1992, baponaki ngai mosungi ya Departema ya mosala ya Lisangani ya Mikóló-Bakambi, mpe kobanda sanza ya nsambo ya mobu 1994, nazwaki libaku ya kokɔta na Lisangani ya Mikóló-Bakambi.
Ntango oyo nasalá na restora ya otɛlɛ eleká kala. Sikoyo nazali na libaku mpenza ya kopesa mabɔkɔ na mosala ya kobongisa mpe kokabola bilei ya elimo epai ya bandeko na biso ya mokili mobimba. (Mat. 24:45-47) Soki natali mbula koleka 50 oyo nalekisi na mosala ya ntango nyonso, nakoki komonisa botɔndi mingi mpe kosepela ndenge Yehova apamboli bandeko na biso ya mokili mobimba. Nalingaka kokɔta na mayangani na biso oyo esangisaka mikili mingi, epai toyekolaka mingi makambo etali Yehova, Tata na biso ya likoló mpe solo ya Biblia.
Nazali kobondela ete bamilio mosusu ya bato bakoyekola Biblia, bakondima solo mpe bakosalela Yehova na bomoko elongo na lisangá ya bandeko ya mokili mobimba. (1 Pe. 2:17) Nazali mpe kozela na motema ya esengo komona uta na likoló ndenge lisekwa ekosalema awa na mabele, mpe ndenge nakomona tata oyo abotaki ngai akosekwa. Nazali na elikya ete tata, mama mpe bandeko na ngai mosusu bakosepela kosambela Yehova na Paradiso.
Nazali kozela na motema esengo komona uta na likoló ndenge lisekwa ekosalema awa na mabele, mpe ndenge nakomona tata oyo abotaki ngai akosekwa
^ par. 15 Talá lisolo ya bomoi na bango na Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 01/02/1980 (na Lifalanse).
^ par. 27 Lelo oyo, na esika ya mosaleli ya lisangá, tosalelaka nde mokambi-misala ya bankulutu mpe na esika ya mosungi ya mosaleli ya lisangá, tosalelaka nde sɛkrɛtɛrɛ ya lisangá.
“‘Bino bozali batatoli na ngai,’ yango nde liloba ya Yehova.”—YIS. 43:10.
1, 2. (a) Kozala motatoli elimboli nini, mpe likambo nini ya ntina mingi basango ya batelevizyo, baradio elongi te kosala? (b) Mpo na nini Yehova azalaka te na mposa ya batelevizyo, baradio to bazulunalo oyo bato basalelaka na mokili mpo ayebana?
LILOBA motatoli elimboli nini? Diksionɛrɛ moko elimboli liloba yango na “moto oyo amonaki likambo moko na miso mpe alobi ndenge mpenza esalemaki.” Na ndakisa, na engumba Pietermaritzburg, na Afrika ya Sudi, zulunalo moko oyo babengaka yango (The Witness) ebimisamá koleka sikoyo mbula 160. Nkombo ya zulunalo yango ebongi mpenza mpo ntina na yango ezali ya kolobela na bosikisiki ndenge makambo ezali koleka na mokili. Mobandisi ya zulunalo yango alapaki ndai ete zulunalo ekobanda koloba kaka “solo, solo mpenza, eloko mosusu te kaka solo.”
2 Nzokande, likambo ya mawa ezali ete bansango mingi ya televizyo to ya radio elongolaka to ebongolaka mpenza makambo ya ntina mpenza ya bomoi ya moto. Yango eyokani mpenza na oyo Nzambe Mozwi-na-Nguya-Nyonso alobaki na nzela ya mosakoli na ye Ezekiele ete: “Bikólo bakoyeba mpenza ete nazali Yehova.” (Ezk. 39:7) Moyangeli ya molɔ́ngɔ́ mobimba azalaka te na mposa ya batelevizyo, baradio to bazulunalo oyo bato basalelaka na mokili mpo ayebana. Azali na Batatoli soki milio mwambe mpo na koyebisa bato ya bikólo nyonso nsango na ye, makambo oyo asalá mpe oyo azali sikoyo kosalela bato. Limpinga yango ya Batatoli ezali mpe kosakola makambo malamu oyo Nzambe alaki kosala mpo na bato na mikolo ezali koya. Lokola tozali kotya mosala yango ya kopesa litatoli na esika ya liboso, tozali mpenza komonisa ete tobongi mpenza na nkombo wana oyo Nzambe apesá biso, ndenge emonisami na Yisaya 43:10 ete: “‘Bino bozali batatoli na ngai,’ yango nde liloba ya Yehova, ‘ɛɛ mosaleli na ngai oyo naponi.’”
3, 4. (a) Ntango nini bayekoli ya Biblia bazwaki nkombo ya sika, mpe bamiyokaki ndenge nini? (Talá elilingi ya ebandeli.) (b) Mituna nini tokotalela sikoyo?
3 Ezali mpenza libaku malamu komema nkombo ya Yehova, mpo azali “Mokonzi ya seko,” oyo alobi ete: “Wana nde nkombo na ngai mpo na seko, mpe wana nde ekaniseli na ngai bileko na bileko.” (1 Tim. 1:17; Kob. 3:15; Talá mpe Mosakoli 2:16.) Na mobu 1931, bayekoli ya Biblia bazwaki nkombo ya Batatoli ya Yehova. Na nsima, mikanda mingi ya botɔndi ebimisamaki na zulunalo oyo. Lisangá moko na Canada ekomaki boye: “Koyoka ete tozali ‘Batatoli ya Yehova,’ ezalaki nsango moko kitoko oyo esepelisaki biso mingi, mpe ebakiselaki biso lisusu molende ya komona ete tobongi mpenza na nkombo wana oyo toutaki kozwa.”
4 Ndenge nini okoki komonisa botɔndi mpo na libaku oyo ozali na yango ya komema nkombo ya Nzambe? Lisusu, okoki mpenza kolimbola na Makomami ndenge nkombo na biso Batatoli ya Yehova eutaki?
5, 6. (a) Na ndenge nini baboti ya Yisraele bazalaki batatoli ya Yehova? (b) Baboti ya Yisraele bazwaki lisusu etinda nini, mpe mpo na nini etinda yango ezali mpe na ntina mpo na baboti ya mikolo na biso?
5 Bayisraele ya mikolo ya Yisaya bazalaki “batatoli” ya Yehova, mpe ekólo yango mobimba ezalaki “mosaleli” ya Nzambe. (Yis. 43:10) Lolenge moko oyo baboti Bayisraele bazalaki kotatola ezalaki ya koteya bana na bango makambo oyo Nzambe asalaki epai ya bankɔkɔ na bango. Na ndakisa, ntango bazwaki etinda ya kosalaka Elekeli mbula na mbula, Yehova ayebisaki bango boye: “Ntango bana na bino bakoloba na bino ete: ‘Molulu oyo ya losambo elimboli nini mpo na bino?’ bongo bosengeli koloba ete: ‘Ezali mbeka ya elekeli mpo na Yehova, oyo alekaki likoló ya bandako ya bana ya Yisraele na Ezipito ntango abɛtaki Baezipito na bolɔzi, kasi abikisaki bandako na biso.’” (Kob. 12:26, 27) Ekoki kozala ete baboti yango bayebisaki mpe bana na bango ete ntango Moize akendeki liboso epai ya mokonzi ya Ezipito kosɛnga ye nzela mpo Bayisraele bákende kosambela Yehova na esobe, Farao atunaki ye boye: “Yehova nde nani, mpo natosa mongongo na ye mpe natika Yisraele ekende?” (Kob. 5:2) Na ntembe te, tokoki mpenza koloba ete nsima ya malɔzi zomi oyo ebebisaki mboka mpe ntango Bayisraele babikaki liboso ya basoda ya Ezipito na Mbu Motane, moto nyonso azwaki eyano na motuna oyo Farao atunaki. Yehova azalaki mpe azali Mozwi-na-Nguya-Nyonso. Lisusu, ekólo ya Yisraele ekómaki kopesa litatoli polele ete Yehova azali Nzambe ya solo mpe mokokisi ya bilaka na ye.
6 Bayisraele oyo basepelaki na libaku ya komema nkombo ya Yehova, na ntembe te bayebisaki makambo kitoko wana epai ya bana na bango mpe epai ya bapaya oyo bakómaki baombo epai na bango. Likambo ya ntina mingi, Nzambe apesaki Bayisraele etinda ete báteya bana na bango ete batosaka mibeko mosantu ya Nzambe. Yehova alobaki ete: “Bokozala basantu, mpamba te ngai, Yehova Nzambe na bino, nazali mosantu.” (Lev. 19:2; Mib. 6:6, 7) Likambo yango ezali mpenza ndakisa malamu mpo na baboti bakristo ya mikolo na biso, oyo basengeli mpe koteya bana na bango na banzela ya bosantu, mpe na ndenge yango bakosalisa bango bákumisa nkombo monene ya Nzambe!—Tángá Masese 1:8; Baefese 6:4.
7. (a) Ntango nyonso oyo Bayisraele bazalaki sembo, yango ezalaki kosala nini na bikólo ya zingazinga na bango? (b) Bato nyonso oyo bazali komema nkombo ya Nzambe bazali na mokumba nini?
7 Ntango nyonso oyo Bayisraele bazalaki sembo, bazalaki kopesa litatoli ya malamu mpo na nkombo ya Nzambe. Bayebisaki bango boye: “Bato ya bikólo nyonso ya mabele basengeli komona ete obengami na nkombo ya Yehova, mpe bakobanga mpenza yo.” (Mib. 28:10) Nzokande, likambo ya mawa ezali ete Bayisraele mingi batikalaki sembo te. Mbala na mbala, bazalaki kozongela losambo ya bikeko. Yango wana, ndenge kaka basambeli ya banzambe ya Kanana bazalaki, bango mpe bakómaki bato ya nkanza, bazalaki kopesa bana na bango mbeka mpe bazalaki komonisa babola bwale. Oyo nde liteya kitoko mpenza tozwi ete tosengeli ntango nyonso kosala makasi mpo na kozala basantu mpo na komekola Oyo Aleki Bosantu, Ye oyo tomemi nkombo na ye!
8. Yehova apesaki Yisaya etinda nini, mpe Yisaya asalaki nini?
8 Yehova asakolaki ete akosala likambo moko monene mpo na kosikola Bayisraele na boombo mpe yango ekozala litatoli. (Yis. 43:19) Mikapo motoba ya ebandeli ya mokanda ya Yisaya elobeli mingi makebisi na ntina etali makambo mabe mosusu oyo esengelaki kokóma na Yerusaleme mpe bingumba ya zingazinga na yango. Yehova, oyo amonaka malamumalamu oyo ezali na mitema na biso, ayebisaki Yisaya ete akoba kosakola likebisi yango ata soki akokaki kokutana na bato ya mitema mabanga. Yisaya ayokaki mpasi mpe alingaki koyeba soki kino ntango nini ekólo ya Nzambe ekokoba kaka na ezaleli ya mabe, kozanga kobongola motema. Nzambe apesaki eyano nini? “Tii bingumba ekobeba mpenza kobeba mpe moto ata moko te akofanda kuna, mpe bandako ekozala na moto ya mabele te, mpe mabele yango moko ekobeba mpenza kobeba.”—Tángá Yisaya 6:8-11.
9. (a) Ntango nini esakweli ya Yisaya na ntina na Yerusaleme ekokisamaki? (b) Likambo nini oyo tosengeli kotyela yango likebi lelo oyo?
9 Yisaya azwaki mokumba yango na mbula ya nsuka ya boyangeli ya mokonzi Uziya, to na mbula soki 778 L.T.B. Akobaki na mosala na ye ya mosakoli mbula soki 46 tii nsima ya mobu 732 L.T.B., na boyangeli ya mokonzi Hizikiya. Yango ezalaki mbula 125 liboso ya kobomama ya Yerusaleme na mobu 607 L.T.B. Kutu, basaleli ya Nzambe bazwaki ndimbola ya polele mpo na likambo oyo ekokómela ekólo na bango na mikolo oyo ezalaki koya. Lelo oyo mpe, Yehova azali kosalela basaleli na ye mpo na kokebisa bato mosusu na oyo etali makambo ezali koya. Na boumeli ya mbula 135 oyo eleki, kobanda na nimero na yango ya liboso, Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ebendaka likebi ya batángi na yango ete básɛnzɛla mpo mosika te Boyangeli ya Mbula nkóto ya Yesu Kristo ekolongola boyangeli mabe ya Satana.—Em. 20:1-3, 6.
10, 11. Kokokisama ya esakweli nini ya Yisaya oyo Bayisraele bamonaki na Babilone?
10 Bayuda mingi ya botosi oyo baboyaki bitumba ná bato ya Babilone babikaki ntango Yerusaleme ebebisamaki mpe bamemamaki na boombo na Babilone. (Yir. 27:11, 12) Mbula 70 na nsima, basaleli ya Nzambe bamonaki kokokisama ya esakweli oyo ya ntina mingi: “Talá oyo Yehova, Mobikisi na bino, Mosantu ya Yisraele, alobi: ‘Mpo na bino, nakotinda bato na Babilone mpe nakokitisa bikangiseli ya bolɔkɔ.’”—Yis. 43:14.
11 Kaka mpo na esakweli yango, likambo moko oyo etiká nsango na mokili esalemaki na butu ya sanza ya zomi na mobu 539 L.T.B. Ntango mokonzi ya Babilone mpe bato na ye mosusu bazalaki komɛla na bakɔpɔ oyo bapunzaki na tempelo ya Yerusaleme mpe bazalaki kokumisa banzambe na bango, mampinga ya Media mpe Perse balongaki Babilone. Na mobu 538 to 537 L.T.B., Sirise, moto oyo alongaki Babilone, ayebisaki Bayuda bázonga na Yerusaleme mpe bátonga lisusu tempelo. Mosakoli Yisaya asakolaki makambo oyo nyonso liboso, ezala mpe elaka oyo Yehova apesaki ete akosunga mpe akobatela basaleli na ye oyo bakobongola motema ntango bakozonga na Yerusaleme. Nzambe abengaki bango “bato oyo nasalá mpo na ngai moko, mpo báyebisa lisanzoli na ngai.” (Yis. 43:21; 44:26-28) Ntango Bayisraele wana oyo bazalaki na boombo bazongaki mpe batongaki lisusu tempelo na Yerusaleme, bakómaki batatoli na ndenge boye ete Yehova, Nzambe kaka moko ya solo, akokisaka liloba na ye.
12, 13. (a) Banani mpe basanganaki na Bayisraele mpo na kotonga lisusu tempelo? (b) Lokumu nini “Bampate mosusu” bazali na yango,” mpe bakoki kotya motema na likambo nini?
12 Ntango Bayisraele bazongaki mpo na kotɔnga lisusu tempelo, ebele ya bato oyo bazalaki Bayisraele te basanganaki na bango mpo na kosambela Yehova, mpe na nsima bapakano mosusu mingi bakómaki Baprozelite. (Ezr. 2:58, 64, 65; Est. 8:17) Lelo oyo, “ebele mpenza ya bato” ya “bampate mosusu” ya Yesu bazali mpenza kosalisa bakristo oyo batyami mafuta na elimo, oyo basali “Yisraele ya Nzambe.” (Em. 7:9, 10; Yoa. 10:16; Gal. 6:16) Ebele mpenza ya bato babengamaka mpe Batatoli ya Yehova, nkombo oyo Nzambe apesá.
13 Na boumeli ya Mbula nkóto ya boyangeli ya Kristo, ebele mpenza ya bato ekozala mpenza na esengo monene ya kolimbwela bato oyo bakosekwa oyo esɛngaki mpo na kozala Motatoli ya Yehova na mikolo ya nsuka ya ebongiseli ya ntango oyo. Kasi, tokozala na libaku ya kosala bongo kaka soki tosali makasi banda sikoyo ete tósala oyo eyokani na nkombo na biso mpe totikali basantu. Lisusu, ata soki tozali kosala makasi ndenge nini, tosengeli mokolo na mokolo kosɛngaka bolimbisi ntango totamboli sembo te, mpe kondimaka ete tozali basumuki mpe ete kozwa libaku ya komema nkombo mosantu ya Nzambe, ezali mpenza lokumu monene.—Tángá 1 Yoane 1:8, 9.
14. Nkombo Yehova elimboli nini?
14 Mpo na kokolisa botɔndi na biso mpo na lokumu oyo tozali na yango ya komema nkombo ya Nzambe, ekozala malamu ete tókanisa na mozindo na ndimbola na yango. Ndenge ebongolamaka na minɔkɔ mingi, liloba “Yehova,” ezali nkombo ya Nzambe oyo euti na verbe moko ya Ebre oyo elimboli kosala likambo mpe ekoki kobongolama na “kokóma.” Na ndenge yango, nkombo Yehova elimboli “Akómisaka.” Ndimbola wana ebongi mpenza mpo na mokumba ya Yehova ya Mozalisi ya biloko nyonso oyo ezali na likoló mpe bato mpe ya mokokisi ya mokano na ye. Ndenge makambo oyo eleki emonisi yango, azali kokoba kosala ete mokano na ye ekokokisama ata soki monguna nini, ata mpe Satana aluki kosala nini mpo na kopekisa yango.
15. Na ndenge nini Yehova amonisaki ezaleli moko ya ntina mingi ya bomoto na ye ndenge emonisami na ndimbola ya nkombo na ye? (Talá etanda “Nkombo oyo ezali na ndimbola monene.”)
15 Ntango atindaki Moize ete abimisa libota na ye na Ezipito, Yehova amonisaki ezaleli moko ya ntina mingi ya bomoto na ye na ndenge asalelaki verbe moko oyo ebongi mpenza mpo na komonisa nkombo na ye, mpe mpo na komonisa ete ye moko nde azali kosala likambo. Biblia elobi boye: “Nzambe alobaki na Moize ete: ‘Nakozala oyo nakozala.’ Mpe abakisaki ete: ‘Talá oyo okoloba na bana ya Yisraele: “Nakozala atindi ngai epai na bino.”’” (Kob. 3:14) Na yango, na ntango nyonso, Yehova akoki kokóma nyonso oyo asepeli mpo na kokokisa mokano na ye. Ntango Bayisraele bazalaki na boombo, Yehova akómaki Mosikoli, Mobateli, Motambwisi mpe Mosungi oyo akokisaki bamposa na bango nyonso ya mosuni mpe ya elimo.
16, 17. (a) Ndenge nini tokoki komonisaka botɔndi na biso mpo na libaku oyo tozali na yango ya komema nkombo ya Nzambe? (b) Tokotalela nini na lisolo oyo elandi?
16 Lelo oyo, Yehova azali kokoba komonisa ete ndimbola ya nkombo na ye ezali solo na ndenge akokisaka bamposa na biso nyonso ya elimo mpe ya mosuni. Kasi, ndimbola ya nkombo ya Nzambe esuki te kaka na oyo aponaka kokóma. Elimboli mpe oyo Yehova asalaka ete bozalisi na ye ekóma mpo na kokokisa mokano na ye. Na ndakisa, azali kosalela batatoli na ye mpo básala mosala na ye. Kokanisa na mozindo na mokano yango, ekoki kotinda biso tósalaka makambo oyo eyokani na nkombo yango. Ndeko moko na nkombo Kåre, oyo azali na mbula 84, mpe azali Motatoli ya Yehova ya molende na Norvège na boumeli ya mbula 70 alobi ete, “Namonaka ete ezali libaku malamu mpenza kosalela Yehova, Mokonzi ya seko na seko, mpe kozala na kati ya bato oyo bazali kobengama na nkombo na ye mosantu. Ezalaka ntango nyonso libaku malamu kolimbwela bato solo ya Biblia mpe komona ndenge bato yango bakómaka na bososoli mpe bilongi na bango ekómaka na esengo. Na ndakisa, esepelisaka ngai makasi ntango nateyaka bango ndenge mbeka ya lisiko oyo Kristo apesaki ezali kosala mpe ndenge, na nzela na yango, bakoki kozwa bomoi ya seko na mokili ya sika ya kimya mpe ya boyengebene.”
17 Mpo na koloba solo, na bateritware mosusu, ezali mpasi kokutana na bato oyo bazali na mposa ya koyeba makambo ya Nzambe. Na ndakisa ya Kåre, oyokaka esengo te ntango okutani na moto moko oyo asepeli koyoka mpe olakisi moto yango nkombo ya Yehova? Kasi, ndenge nini tokoki kozala Batatoli ya Yehova mpe lisusu kozala Batatoli ya Yesu? Tokozwa eyano na motuna wana na lisolo oyo elandi.
“[Yesu] alobaki na bango ete: ‘. . . Bokozala batatoli na ngai . . . tii na esika eleki mpenza mosika na mabele.’”—MIS. 1:7, 8.
1, 2. (a) Nani azali motatoli monene ya Yehova? (b) Nkombo Yesu elimboli nini, mpe ndenge nini Mwana ya Nzambe asalaki makambo oyo eyokani na nkombo na ye?
“EZALI mpo na yango nde nabotamaki, mpe ezali mpo na yango nde nayei na mokili, mpo napesa litatoli na ntina na solo.” (Tángá Yoane 18:33-37) Yesu Kristo alobaki maloba oyo ntango azalaki kosamba liboso ya guvɛrnɛrɛ Moroma ya Yudea. Yesu amonisaki ete azali mokonzi. Bambula na nsima, ntoma Paulo alobelaki ndakisa ya mpiko wana ya Yesu ete azalaki “motatoli oyo alobaki polele mpenza liboso ya Ponse Pilate.” (1 Tim. 6:13) Na ntembe te, esɛngaka ntango mosusu kozala mpenza na mpiko mpo na kozala “motatoli ya sembo mpe ya solo” na mokili oyo ya Satana oyo etondi na koyina.—Em. 3:14.
2 Lokola azalaki mpe Moyuda na mosuni, Yesu azalaki motatoli ya Yehova na kobotama. (Yis. 43:10) Kutu, akómaki motatoli moko monene oyo Nzambe asalelá naino te mpo na kolobela nkombo na ye. Yesu azwaki na motuya mingi ndimbola ya nkombo oyo Nzambe apesaki ye. Ntango anzelu ayebisaki Yozefe, tata mobɔkɔli ya Yesu ete zemi ya Maria euti na nzela ya elimo santu, anzelu yango abakisaki boye: “Akobota mwana mobali, mpe okopesa ye nkombo Yesu, mpo akobikisa bato na ye na masumu na bango.” (Mat. 1:20, 21) Bato mingi ya mayele oyo balimbolaka maloba ya Biblia bandimaka ete nkombo Yesu euti na nkombo moko ya Ebre, Yeshua mpe ezali na nkombo ya Nzambe na mokuse, mpe elimboli “Yehova azali lobiko.” Na boyokani ya ndimbola ya nkombo na ye, Yesu asalisaki “bampate ya ndako ya Yisraele oyo ebungá” ebongola motema na masumu na bango mpo Yehova andima bango lisusu. (Mat. 10:6; 15:24; Luka 19:10) Mpo na yango, Yesu atatolaki na molende na ntina ya Bokonzi ya Nzambe. Marko alobaki ete: “Yesu akendaki na Galile, azalaki kosakola nsango malamu ya Nzambe mpe koloba ete: ‘Ntango oyo etyamá ekoki, mpe bokonzi ya Nzambe ekómi pene. Bóbongola mitema mpe bóndima nsango malamu.’” (Mrk. 1:14, 15) Na mpiko nyonso, Yesu atondolaki mpe bakonzi ya mangomba ya Bayuda, mpe yango esalaki ete báboma ye likoló ya nzete ya mpasi.—Mrk. 11:17, 18; 15:1-15.
3. Likambo nini esalemaki na mokolo ya misato nsima ya liwa ya Yesu?
3 Likambo ya kokamwa mpenza! Nsima ya mikolo misato ya liwa ya nsɔmɔ ya Yesu, Yehova asekwisaki ye, lokola ekelamu ya elimo, oyo akoki kokufa te. (1 Pe. 3:18) Mpo na kondimisa likambo yango, Nkolo Yesu alataki nzoto ya moto mpe amonisaki ete azongi na bomoi. Kaka na mokolo oyo asekwaki, amonanaki soki mbala mitano na bayekoli bakeseni.—Mat. 28:8-10; Luka 24:13-16, 30-36; Yoa. 20:11-18.
4. Likita nini Yesu atambwisaki mokolo oyo asekwaki, mpe mokumba nini amonisaki polele epai ya bayekoli na ye?
4 Na mbala ya mitano oyo Yesu amonanaki, ezalaki mpo na komimonisa epai ya bantoma na ye mpe bato mosusu oyo bayanganaki ná bango. Na libaku wana ya ntina mingi, ndenge kaka azalaká kosala, atambwisaki boyekoli ya Biblia. “Afungolaki mayele na bango malamumalamu mpo bákanga ntina ya Makomami.” Bayaki kososola ete kokufa oyo akufaki na mabɔkɔ ya banguna ya Nzambe mpe lisekwa oyo asekwaki na ndenge ya likamwisi, esakolamaki na Makomami. Na nsuka ya likita wana oyo esalemaki mokolo wana oyo asekwaki, Yesu amonisaki polele epai ya bayoki na ye mokumba oyo bazalaki na yango. Ayebisaki bango ete “na nkombo na ye kobongola motema mpo na kolimbisama ya masumu esengeli kosakolama na bikólo nyonso—banda na Yerusaleme.” Abakisaki ete: “Bino bosengeli kozala batatoli ya makambo wana.”—Luka 24:44-48.
5, 6. (a) Mpo na nini Yesu alobaki: “Bokozala batatoli na ngai”? (b) Nsango nini bayekoli ya Yesu basengelaki koyebisa bato?
5 Kasi, nsima ya mikolo 40, ntango amonanaki mbala ya nsuka, bantoma na ye basengelaki sikoyo kokanga ntina ya etinda moko ya ntina mingi oyo apesaki bango ete: “Bokozala batatoli na ngai na Yerusaleme mpe na Yudea mobimba mpe na Samaria mpe tii na esika eleki mpenza mosika na mabele.” (Mis. 1:8) Mpo na nini Yesu alobaki ete: “Bokozala batatoli na ngai,” kasi ya Yehova te? Yesu akokaki koloba ete bayekoli yango bázala batatoli ya Yehova, kasi bato oyo azalaki kosolola na bango bazalaki Bayisraele mpe na ndenge yango, bazalaki batatoli ya Yehova.
6 Sikoyo bayekoli ya Yesu basengelaki kosalisa bato báyeba lolenge mosusu ya mokano ya Nzambe, elingi koloba likambo moko oyo eleki mosika kosikolama na boombo na Ezipito mpe na Babilone. Liwa mpe lisekwa ya Yesu Kristo epesaki mpenza bonsomi mpo na kosikolama na boombo moko ya mabe koleka: boombo ya lisumu mpe liwa. Na Pantekote ya mobu 33, bayekoli ya Yesu oyo bautaki kotyama mafuta na elimo bayebisaki bato “makambo minene ya Nzambe,” mpe bato mingi oyo bayokaki yango, bandimaki. Na nsima, ntango azalaki na lobɔkɔ ya mobali ya Tata na ye kuna na likoló, Yesu abandaki kotala ndenge nkombo na ye ekómaki na ndimbola monene, mpo ete ebele mpenza ya bato babongolaki motema mpe bandimaki ete azali nzela oyo Yehova abongisi mpo bato bázwa lobiko.—Mis. 2:5, 11, 37-41.
7. Makambo oyo elekaki na Pantekote ya mobu 33 T.B. emonisaki nini?
7 Makambo oyo elekaki mokolo ya Pantekote ya mobu 33 T.B. emonisaki ete Yehova andimaki na motema moko motuya ya mbeka ya kokoka oyo Yesu apesaki mpo na kozipa masumu. (Ebr. 9:11, 12, 24) Ndenge Yesu amonisaki yango, ayaki “mpo básalela ye te, kasi mpo na kosalela mpe kopesa molimo na ye lisiko na esika ya bato mingi.” (Mat. 20:28) “Bato mingi” oyo basengelaki kozwa litomba na mbeka ya Yesu esengelaki kosuka te kaka na Bayuda oyo babongolaki motema. Kutu, mokano ya Nzambe ezali ete “bato ya ndenge nyonso bábika” mpe lisiko ‘ezali kolongola lisumu ya mokili!’—1 Tim. 2:4-6; Yoa. 1:29.
8. Bayekoli ya Yesu bapesaki litatoli kino wapi, mpe nini esalisaki bango?
8 Bayekoli wana ya liboso ya Yesu bazalaki mpenza na mpiko oyo esengeli mpo na kokoba kotatola na ntina na ye? Ɛɛ, bazalaki na yango, kasi basalaki yango te na makasi na bango moko. Elimo santu ya Yehova esungaki bango mpe epesaki bango makasi ya kokoba kotatola. (Tángá Misala 5:30-32.) Mbula soki 27 nsima ya Pantekote ya mobu 33 T.B., bato balobaki ete “solo ya nsango malamu” ekómelaki Bayuda mpe bapakano “ya bikólo nyonso oyo ezali na nse ya lola.”—Kol. 1:5, 23.
9. Ndenge esakolamaki, likambo nini ekómelaki lisangá ya bokristo ya ebandeli?
9 Kasi, likambo ya mawa, lipɛngwi ebandaki kokɔta mokemoke na lisangá ya pɛto ya bokristo wana ya ebandeli. (Mis. 20:29, 30; 2 Pe. 2:2, 3; Yuda 3, 4) Ndenge Yesu amonisaki yango, lipɛngwi yango, oyo Satana, “moto mabe” abimisaki ekokola mpe ekozipa bokristo ya solo tii “na bosukisi ya makambo ya ntango yango.” (Mat. 13:37-43) Na nsima, Yehova asengelaki kotya Yesu mokonzi ya mokili mobimba. Likambo yango esalemaki na sanza ya zomi ya mobu 1914, mpe ezalaki ebandeli ya “mikolo ya nsuka” ya ebongiseli oyo mabe ya Satana.—2 Tim. 3:1.
10. (a) Dati nini ya ntina mingi oyo bakristo oyo batyami mafuta na elimo ya mikolo na biso balobelaki liboso mpenza? (b) Likambo nini esalemaki na sanza ya zomi ya mobu 1914, mpe ndenge nini likambo yango emonani lisusu polele mpenza?
10 Bakristo oyo batyami mafuta na elimo ya mikolo na biso, balobaki banda kala ete sanza ya zomi ya mobu 1914, ekozala dati moko ya ntina mingi. Eloko etindaki bango báloba bongo ezali esakweli ya Danyele oyo elobeli nzete moko monene oyo bakataki yango mpe esengelaki kokola lisusu nsima ya “ntango nsambo.” (Dan. 4:16) Yesu alobelaki kaka eleko wana lokola “bantango oyo etyamá ya bikólo” na esakweli na ye oyo alobelaki kozala na ye mpe “bosukisi ya makambo ya ntango oyo.” Na ntembe te, kobanda mobu wana ya 1914, “elembo ya kozala ya [Kristo]” lokola Mokonzi emonani polele mpe moto nyonso akoki komona yango. (Mat. 24:3, 7, 14; Luka 21:24) Na yango, kobanda wana, na kati ya “makambo minene ya Nzambe,” tokoki mpe kotánga kotyama ya Yesu lokola mokonzi ya mabele mobimba.
11, 12. (a) Mokonzi ya sika ya mabele abandaki kosala nini na mobu 1919, nsima ya Etumba ya Liboso ya mokili mobimba? (b) Likambo nini mosusu emonanaki na katikati ya mobu 1930? (Talá elilingi ya ebandeli.)
11 Lokola Yesu Kristo azali mokonzi ya sika ya mabele, kozanga kolekisa ntango abandaki kosikola bayekoli na ye oyo batyami mafuta na elimo na boombo ya “Babilone monene.” (Em. 18:2, 4) Na nsima ya Etumba ya liboso ya mokili mobimba, na mobu 1919, nzela efungwamaki mpo ete litatoli epesama na ntina na nzela oyo Nzambe abongisi mpo ete bato bázwa lobiko mpe nsango malamu ya Bokonzi ya Nzambe oyo etyamaki. Bakristo oyo batyami mafuta na elimo basalelaki libaku yango mpo na kopesa litatoli, mpe yango esalisaki mpo ete bankóto ya bakristo mosusu oyo batyami mafuta báyanganisama mpo na koyangela elongo na Kristo.
12 Na katikati ya bambula 1930, emonanaki polele ete Kristo abandaki koyanganisa bamilio ya “bampate [na ye] mosusu,” oyo basengelaki kokóma “ebele mpenza ya bato” oyo bauti na mikili ndenge na ndenge. Na litambwisi ya bakristo oyo batyami mafuta na elimo, ebele mpenza wana ya bato bazali mpe kolanda ndakisa ya molende ya Yesu mpe bazali komonisa polele ete lobiko na bango ekouta epai ya Nzambe mpe Kristo. Soki bakobi na mosala yango ya kopesa litatoli mpe komonisa kondima na lisiko ya Kristo, bakozala na libaku malamu ya kobika na “bolɔzi monene,” oyo ekotya nsuka na mokili oyo ya Satana.—Yoa. 10:16; Em. 7:9, 10, 14.
13. Biso Batatoli ya Yehova tozali na ekateli ya kosala nini, mpe mpo na nini tokoki kotya motema ete tokolonga?
13 Tókoba kozwa na motuya mpenza libaku oyo tozali na yango ya kozala Batatoli ya “makambo minene” oyo Yehova Nzambe asali mpe bilaka oyo apesi mpo na mikolo ezali koya. Kasi, mosala yango ezalaka ntango nyonso pɛtɛɛ te. Bandeko na biso mingi bazali kosakola na bateritware oyo bato basepelaka na nsango malamu te, basɛkaka bango to banyokolaka bango makasi. Tokoki kosala ndenge kaka ntoma Paulo mpe baninga na ye basalaki. Ntoma Paulo alobaki ete: “Tozwaki mpiko na lisalisi ya Nzambe na biso mpo na kolobela bino nsango malamu ya Nzambe na bitumba mingi.” (1 Tes. 2:2) Na yango, tosengeli soki moke te kotika. Tosengeli kozala na ekateli ya kokoba kotosa ndai na biso ya kosalela Yehova tii ebongiseli oyo ya Satana ekobeba mpenza. (Yis. 6:11) Tokoki kosala yango te na makasi na biso moko, kasi soki tolandi ndakisa ya bakristo ya liboso, tosengeli kobondela ete Yehova na nzela ya elimo santu na ye apesa biso “nguya oyo eleki makasi.”—Tángá 2 Bakorinti 4:1, 7; Luka 11:13.
14, 15. (a) Ndenge nini bato bazalaki kotalela bakristo na siɛklɛ ya liboso ya T.B., mpe ntoma Petro alobaki nini mpo na bango? (b) Tosengeli komiyoka ndenge nini soki banyokoli biso mpo tozali Batatoli ya Yehova?
14 Lelo oyo, bamilio ya bato bakoki kotuta ntolo ete bazali bakristo, “kasi bazali kowangana [Nzambe] na misala na bango, mpo bazali bato ya bosɔtɔ mpenza mpe bazangá botosi mpe babongi ata na mosala moko ya malamu te.” (Tito 1:16) Ekozala malamu tóbosana te ete na siɛklɛ ya liboso, bato mingi bazalaki koyina bakristo ya solo, ata soki ekoki kozala bato mingi te, kasi likambo ya solo ezali ete bato ya eleko na bango, bazalaki koyina bango. Mpo na ntina yango nde ntoma Petro akomaki ete: “Soki bazali kofinga bino mpo na nkombo ya Kristo, bozali bato ya esengo, mpo . . . elimo ya Nzambe . . . ezali kofanda likoló na bino.”—1 Pe. 4:14.
15 Maloba ya vɛrsɛ oyo ekoki mpe kosalelama mpo na Batatoli ya Yehova ya lelo? Ezali bongo, mpamba te tozali kopesa litatoli na ntina etali bokonzi ya Yesu. Na yango, koyinama mpo ete tozali komema nkombo ya Yehova ezali ndenge moko na ‘kofingama mpo na nkombo ya Yesu Kristo,’ oyo alobaki na bato oyo bazalaki kotɛmɛla ye ete: “Nayei na nkombo ya Tata na ngai, kasi bozali koyamba ngai te.” (Yoa. 5:43) Mpo na ntina oyo, mbala ya nsima oyo okokutana na botɛmɛli ntango okopesa litatoli, yiká mpiko. Botɛmɛli yango ezali elembeteli ete Nzambe azali mpenza kondima yo mpe ete elimo na ye ‘ezali kofanda likoló na yo.’
16, 17. (a) Likambo nini ezali kosalema na bisika mingi na mokili? (b) Ozwi ekateli nini?
16 Tosengeli mpe kobosana te ete bokoli monene ezali kosalema bisika mingi na mokili. Ezala na bateritware oyo tosakolá banda ebandeli tii nsuka, tozali kaka kokutana na bato oyo bazali kosepela koyoka mpe oyo tokoki koyebisa bango nsango kitoko ya lobiko oyo tozali na yango. Tosengeli kozala na molende mpo na kozongela bato oyo basepelaki mpe soki likoki ezali, kobanda koyekola na bango Biblia, mpe kosalisa bango bákende liboso kino komipesa mpe kobatisama. Ntango mosusu, omiyokaka lokola ndeko Sarie na Afrika ya Sudi, oyo alekisi mbula koleka 60 na mosala ya kopesa litatoli. Alobi boye: “Nazali mpenza na botɔndi mpo ete na nzela ya mbeka ya lisiko ya Yesu, nakoki kozala na boyokani malamu ná Yehova, Nkolo Moyangeli ya molɔ́ngɔ́ mobimba, mpe nazali na esengo ete nakoki koyebisa bato nkombo na ye.” Ye ná mobali na ye Martinus, basalisi bato mingi, ata mpe bana na bango misato, mpo bákóma basambeli ya Yehova. Ndeko Sarie abakisi boye: “Ezali na mosala moko te oyo epesaka esengo mingi koleka, mpe na nzela ya elimo santu na ye, Yehova apesaka biso nyonso nguya oyo tosengeli na yango mpo na kokoba na mosala oyo ekopesa bango bomoi ya seko.”
17 Ezala tozwá batisimo to tozali kosala makasi mpo tozwa yango, tosengeli mpenza kozala na botɔndi na libaku kitoko oyo tozali na yango ya kozala na kati ya lisangá ya Batatoli ya Yehova ya mokili mobimba. Na yango, kobá kopesa litatoli malamumalamu mpe kobá yo moko kotikala pɛto na mokili oyo ya Satana oyo etondi na mbindo. Soki osali bongo, okokumisa mpenza Tata na biso ya likoló, oyo alingaka biso mingi, oyo tozali na libaku malamu mpenza ya komema nkombo na ye.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn loyembo 63 Tótikala sembo***
Loyembo 63
Tótikala sembo
(Nzembo 18:25)
1. Zalá sembo epai na Yah, Bolingo tómonisa.
Biso bato, tomipesá, mibeko tóyebaka.
Maloba n’eza’ malamu, Tokoyoka toli n’e.
Aza’ sembo; ndimelá ye. Okotelengana te.
2. Zalá sembo na bandeko, Kangamá nde na bango,
Basungaka na misala mpe malob’a boboto.
Kumisá bandeko na yo Zalá na limemya mpe.
Tiká Biblia esangisa; Tótika bandeko te.
3. Zalá sembo na lisangá Yokelá bakɛngɛli.
Yoká toli baz’opesa, Fungolá makanisi.
Yehova akopambola Akopesa mpe nguya.
Moto’a sembo akozala Moto na ye libela.
(Talá mpe Nz. 149:1; 1 Tim. 2:8; Ebr. 13:17.)
^ ***sn loyembo 66 Tósalela Yehova na molimo mobimba***
Loyembo 66
Tósalela Yehova na molimo mobimba
(Matai 22:37)
1. Ee Yehova, yo Mokonzi,
Nalingi yo mpe natosi yo.
Nakangama mpenza na yo;
Ondimi ngai, nazala sembo.
Natosaka mibeko na yo;
Nakosala oy’olingi.
(Mondimo)
2. Tata, tik’okumisama.
Mabele, moi, ekumisa yo.
Napesi yo bomoi na ngai;
Nakoyebisa nkombo na yo.
Nakokangama na bosembo,
Mpo na yo nde namipesi.
(MONDIMO)
Yah, kosalela yo mpenza
Molimo mobimba, ebongi.
(Talá mpe Mib. 6:15; Nz. 40:8; 113:1–3; Mos. 5:4; Yoa. 4:34.)
^ ***sn loyembo 64 Monisá solo***
Loyembo 64
Monisá solo
(Masese 3:1, 2)
1. Nzela ya solo nzela ya bomoi mpenza,
Kasi bomoi n’o eza’ ya yo.
Na yango yoká batoli ya Yehova;
Ndimá oy’alobi na yo.
(Mondimo)
2. Milende na yo mpe ntang’oz’olekisa
Mpo na Yehova mpe Bokonzi
Ekomemela yo ebel’a matomba,
Mpe bomoi ya elɛngi.
(Mondimo)
3. Na miso’a Nzambe, tozali bana mike
Mpe tozali na mposa na ye.
Soki tolandi Tata na biso Nzambe;
Tokozwa bolamu’ebele.
(MONDIMO)
Monisá solo.
Emonana polele.
Okozwa esengo
Ya Yehova
Soki’omonisi solo.
(Talá mpe Nz. 26:3; Mas. 8:35; 15:31; Yoa. 8:31, 32.)
^ ***sn loyembo 61 Lolenge ya moto oyo nasengeli kozala***
Loyembo 61
Lolenge ya moto oyo nasengeli kozala
(2 Petro 3:11)
1. Nafuta yo nini, nini napesa
Mpo na kotɔnda yo na bomoi opesá?
Liloba na yo, nde talatala na nga’;
Esalisaka ngai mpenza namiyeba.
Nakosalela yo bomoi mobimba,
Kasi nakosala te bisalasala.
Nzoto na ngai nyonso esalela yo;
Tiká ngai mpe nasepelisa yo.
2. Nzambe salisá ngai namona mpenza
Lolenge ya moto olingi nazala.
Na bato’a sembo, yo okozala sembo;
Ngai mpe nasepelisa motema na yo.
(Talá mpe Nz. 18:25; 116:12; 119:37; Mas. 11:20.)
^ ***sn loyembo 31 Tozali Batatoli ya Yehova!***
Loyembo 31
Tozali Batatoli ya Yehova!
(Yisaya 43:10-12)
1. Bato baboyi Nzambe,
Baponi bikeko nde.
Yah aleki nyonso,
Kozanga ntembe.
Banzambe ya lokuta
Bakoki te komona.
Tomonaka bango se mpamba,
Mpo baza’ biloko mpamba.
(Mondimo)
2. Tóteya nkombo’a Nzambe,
Tótatola mpo na ye.
Nsango ya Bokonzi,
Tótik’ango te.
Mpo basusu bámona
Sol’oy’esikolaka.
Bakosangisa mpe mingongo,
Mpo tókumisa y’elongo.
(Mondimo)
3. Kotatola nkombo’a Yah,
Eza’ na ntina mpenza.
Ekebisi bato,
Mabe bátika.
Mpe soki babongwani,
Bakozwa bolimbisi.
Kotatol’epesak’esengo,
Mp’eliky’a bomoi ya seko.
(MONDIMO)
Batatoli’a Yehova,
Tóbanga te koloba.
Yehova alobaka solo;
Akokisaka nyonso.
(Talá mpe Yis. 37:19; 55:11; Ezk. 3:19.)
^ ***sn loyembo 92 “Sakolá Liloba”***
Loyembo 92
“Sakolá Liloba”
(2 Timote 4:2)
1. Nzamb’apesi’etinda lelo;
Apesi mokumba tosá yango.
Mibongisá mpo oyebisa
Eliky’oza’ n’ango na motema.
(Mondimo)
2. Tokozwa mikakatano;
Botɛmɛl’ekosambwisa biso.
Ata mpasi na kosakola,
Tótyelaka Yehova motema.
(Mondimo)
3. Bileko’a malamu eza’
Na ntango yango mpe tokoteya.
Nzel’a lobiko tósakola
Mpo tósantisa nkombo’a Yehova.
(MONDIMO)
Yo sakolá,
Moto nyonso ayoka!
Sakolá,
Mpo tokómi na nsuka.
Sakolá,
Bato báyeba yango.
Sakolá,
Bipai nyonso!
(Talá mpe Mat. 10:7; 24:14; Mis. 10:42; 1 Pe. 3:15.)
^ ***sn loyembo 102 Tósangana na koyemba loyembo ya Bokonzi!***
Loyembo 102
Tósangana na koyemba loyembo ya Bokonzi!
(Nzembo 98:1)
1. Loyemb’oyo, loyembo ya elonga;
Ekumisaka Oyo aleki.
Epesaka bato’a sembo elikya.
Tóyembaka nsango ya Bokonzi:
(Mondimo)
2. Loyemb’oyo, ekumisi Bokonzi.
Yesu az’oyangela mabele.
Mpe ekólo ya sika ebotami;
Oy’endimi Bokonzi oy’a ye:
(Mondimo)
3. Loyemb’oyo ya Bokonzi’eyebani.
Eza’ pɛtɛɛ, ezali kitoko.
Na mabele, bato bayebi yango,
Mpe babengi bato báyemb’ango:
(MONDIMO)
‘Sambelá Yah Aza’ Nzambe.
Yesu Nkolo; Yebis’ango!
Oyekola loyembo ya Bokonzi;
Fukamelá Yah mpe sanzolá ye.’
(Talá mpe Nz. 95:6; 1 Pe. 2:9, 10; Em. 12:10.)
^ ***sn loyembo 103 “Ndako na ndako”***
Loyembo 103
“Ndako na ndako”
(Misala 20:20)
1. Sakolá ndako na ndako,
Lilob’a Yehova.
Mboka na mboka, bampate
Ya Nzambe tóluka.
Yesu’asakolaki ete
Nsango ya Bokonzi,
Ekokóma bipai nyonso
Kati na mokili.
2. Yebisá ndako na ndako:
Lobiko’ebɛlɛmi
Mpo na mot’oy’ayebi te
Yehova Mokonzi.
Ndenge nini bakobenga
Moto bayebi te?
Tósakola na bandako
Nkomb’oyo ya Nzambe.
3. Tókende ndako na ndako
Kosakola nsango.
Moto na moto apona,
Etali ye moko.
Tósakola nkombo na Yah,
Tóteya mpe solo.
Ndako na ndako tóluka
Bampate ya Nkolo.
(Talá mpe Mis. 2:21; Rom. 10:14.)
^ ***km 8/11 nk. 4-6 Okoki ‘koleka na Masedonia’?***
Okoki ‘koleka na Masedonia’?
1 Na mobu soki 49 ya ntango na biso, ntoma Paulo alongwaki na Antiokia ya Siri mpo na mobembo na ye ya mibale na mosala ya misionɛrɛ. Azalaki na mokano ya kokende kosakola na Efese mpe na bingumba mosusu ya Azia Moke. Kasi na nzela ya elimo santu, azwaki emonaneli moko oyo etindaki ye ‘aleka nde na Masedonia.’ Paulo ná baninga na ye ya mosala bandimaki kokende mpe bazwaki libaku malamu ya kofungola lisangá ya liboso na etúká yango. (Mis. 16:9, 10; 17:1, 2, 4) Lelo oyo mpe, bisika mingi na mokili ezali na mposa monene ya basakoli. (Mat. 9:37, 38) Okoki kokende kopesa mabɔkɔ na bisika yango?
2 Mbala mosusu yo mpe ozali na mposa okóma misionɛrɛ lokola Paulo, kasi likanisi ya kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola ekómela yo naino te. Ntango mosusu ezali mpo ete ozali na likoki ya kokɔta na Gileadi te mpo olekisi mbula oyo esɛngami, to ozali ndeko mwasi oyo abali naino te, to mpe ozali na bana oyo bazali naino mike. Mbala mosusu ozali kobanga kokende kofanda na mboka mopaya mpo okanisi ete okokoka te koyekola monɔkɔ mosusu. To mpe ekoki kozala ete ofandi na mboka mopaya mpo okendaki kuna koluka mbongo; yango wana ozali kokakatana mpo olongwa mboka yango mpe okende lisusu na mboka mosusu. Kasi soki otaleli likambo yango malamu mpe obondeli, mbala mosusu okomona ete makambo wana esengeli te kopekisa yo okende kofanda na mboka mopaya epai mposa ya basakoli ezali monene.
3 Esengeli kaka ozwa formasyo ya misionɛrɛ? Nini esalisaki Paulo ná baninga na ye bákoka kosakola na mboka mopaya? Bazalaki kotyela Yehova motema mpe batikaki elimo santu na ye etambwisa bango. (2 Ko. 3:1-5) Yango wana, ata soki ozali na likoki te ya kozwa formasyo mpo na kokóma misionɛrɛ, okoki kosakola na mboka mopaya. Kobosana mpe te ete ozwaka formasyo pɔsɔ na pɔsɔ na Eteyelo ya mosala ya Teokrasi mpe na Likita ya Mosala. Longola yango, soki ozalaka na mokano ya kokɔta na Gileadi to na eteyelo mosusu ya ndenge wana, kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola ekosalisa yo oyeba ndenge mosala ya misionɛrɛ ezalaka, mpe okoyekola makambo mosusu oyo ekosalisa yo soki ondimami mpo na kokɔta na eteyelo yango.
4 Bandeko oyo bakómi mikóló: Bandeko oyo bakómi mikóló mpe bakɔmeli na elimo, oyo bazali naino nzoto makasi, bakoki kosalisa mingi na bikólo oyo esengeli na basakoli. Osili kozwa pansiɔ na mosala? Mpo na bandeko mosusu, mwa mbongo ya pansiɔ oyo bazwaka ekoki mpo bázala na bomoi ya mwa malamu soki bakei kofanda na mikili oyo bozwi ezali mingi te; mpe mbongo oyo bakobimisa kuna mpo na kobikela, ezala mpo na kozwa lisalisi ya minganga ya malamu, ezali moke koleka oyo babimisaka na mboka na bango moko.
5 Ndeko mobali moko ya ekólo moko epai balobaka Lingelesi, oyo azali nkulutu mpe mobongisi-nzela mpe asili kozwa pansiɔ, akendaki kofanda na esika moko kitoko oyo bato mingi bakendaka kotala na Sudi-Ɛsti ya Azia, mpo na kopesa mabɔkɔ na etuluku moko ya monɔkɔ ya Lingelesi oyo ezalaki na basakoli libwa. Basakoli yango bazalaki kosakwela bapaya 30 000 oyo bazalaki kofanda na esika wana. Nsima ya mbula mibale, bato 50 bakómaki koyangana na makita. Ndeko yango akomi boye: “Bandá nayei kofanda awa, nazwi mapamboli ebele mpenza oyo nazwá naino te. Soki nalobi nabanda koyebisa mapamboli nyonso oyo nazwi, tokolala awa!”
6 Bandeko basi oyo bazali minzemba: Yehova asalelaka bandeko basi mingi mpo na kopalanganisa nsango malamu na bikólo oyo mposa ya basakoli ezali monene. (Nz. 68:11) Ndeko mwasi moko oyo azali elenge mpe abali naino te, amityelaki mokano ya kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola lisusu mingi, kasi baboti na ye bazalaki kobanga ete likambo moko ya mabe ekómela ye kuna. Na yango, ndeko mwasi yango aponaki ekólo moko oyo mobulu ezali te na makambo ya politiki mpe nkita ezali malamu; akomelaki biro ya filiale ya ekólo yango mpe bayebisaki ye makambo mingi etali ekólo yango oyo ekokaki kosalisa ye. Na mbula motoba oyo afandaki na ekólo yango, azwaki mapamboli mingi. Alobi boye: “Soki natikalaka na mboka na biso, nalingaki te kozwa libaku ya koyekola Biblia na bato ebele boye. Kasi kokende kosakola na esika oyo basakoli bazali mingi te epesi ngai libaku ya koyekola Biblia na bato ebele mpe esalisi ngai nayeba koteya lisusu malamu koleka.”
7 Mabota: Soki ozali naino kobɔkɔla bana, yango ekoki kopekisa yo okende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola nsango malamu? Libota moko oyo ezali na bana mibale, moko ya mbula mwambe mpe mosusu ya mbula zomi, ezwaki ekateli ya kosala bongo. Mama ya libota yango akomi boye: “Tosepeli mingi na ndenge tobɔkɔlaki bana na biso awa, mpamba te bazalaki ntango nyonso elongo na babongisi-nzela minene mpe bamisionɛrɛ. Tozwaki mapamboli mingi na ndenge toyaki kosakola na esika oyo mposa ezali monene.”
8 Ozali kobanga koyekola monɔkɔ mosusu? Ozali kobanga kokende kofanda na mboka mopaya mpo okanisi ete okokoka te koyekola monɔkɔ mosusu? Ekoki kozala ete monɔkɔ ya mboka na bino elobamaka mpe na bikólo mosusu epai mposa ya basakoli ya Bokonzi ezali monene. Ndeko mobali moko ná mwasi na ye oyo balobaka Lingelesi bakendaki kofanda na mboka moko epai balobaka monɔkɔ ya Espagnol, oyo ezalaki na bapaya ebele oyo balobaka Lingelesi. Ntango biro ya filiale ya ekólo yango ekomelaki bango mpo na masangá ya Lingelesi oyo ezalaki na mposa ya basakoli, baponaki lisangá moko mpe bakendaki kotala yango mbala mibale. Ntango bazongaki epai na bango, basalaki nyonso mpo bábimisaka lisusu mbongo mingi te, mpe babombaki mbongo mpo na mbula mobimba. Ntango bakómaki pene ya kokende, bandeko oyo bazalaki kofanda kuna basalisaki bango bázwa ndako na ntalo malamu.
9 Bandeko oyo bakendá kofanda na mboka mopaya: Osilá kolongwa na mboka na bino mpe okendá kofanda na mboka mopaya, ntango mosusu liboso oyekola solo? Mbala mosusu, na ekólo oyo obotamá, mposa ya basakoli ezali monene. Okoki kozonga kuna mpo na kopesa mabɔkɔ? Na ntembe te, lokola ozali mwana-mboka, ekozala mpasi te ozwa mosala mpe ndako koleka moto mosusu oyo auti mboka mopaya. Mbala mosusu mpe olobaka monɔkɔ ya mboka. Lisusu, lokola ozali mwana-mboka, bato bakondima koyoka nsango ya Bokonzi oyo ozali koteya bango koleka soki moto oyo azali mopaya ateyi bango.
10 Mobali moko akimaki ekólo Albanie mpe akendaki kofanda na Italie; kuna azwaki mosala oyo efutaka malamu mpe azalaki kotindela bandeko na ye na Albanie mbongo. Nsima ya koyeba solo, abandaki koteya monɔkɔ ya Albanien na etuluku moko ya babongisi-nzela minene oyo bautaki Italie mpe bazalaki kokende kofanda na Albanie mpo na kosakola epai mposa ezalaki monene. Ndeko yango akomi boye: “Bazalaki kokende na teritware oyo natiká. Bayebaki monɔkɔ ya mboka te kasi bazalaki na esengo ya kokende kuna. Nzokande, Albanie ezali mboka na ngai mpe nalobaka monɔkɔ ya mboka yango. Nazalaki kosala nini na Italie?” Ndeko yango azwaki ekateli ya kozonga na Albanie mpo na kopesa mabɔkɔ na mosala ya kosakola nsango malamu. Alobi boye: “Ata mokolo moko te nayokaka mpasi na motema mpo na mbongo mpe mosala oyo nazalaki na yango na Italie! Awa na Albanie nazali kosala mosala ya ntina mpenza. Mpo na ngai, mosala oyo eleki ntina mpe epesaka esengo ya solosolo ezali kosalela Yehova na nyonso oyo ozali na yango!”
11 Soki olingi kokende: Liboso ete Paulo ná baninga na ye ya mosala bákende na Masedonia, bazalaki na mokano ya kokende kosakola na ngámbo ya wɛsti, na Azia, kasi “elimo santu epekisaki bango”; na yango, bakendaki nde na ngámbo ya nɔrdi. (Mis. 16:6) Ntango bakómaki pembeni ya Bitinia, Yesu apekisaki bango. (Mis. 16:7) Ata lelo oyo, Yehova, na nzela ya Yesu, azali kokoba kotambwisa mosala ya kosakola. (Mat. 28:20) Yango wana, soki ozali na likanisi ya kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola, luká litambwisi ya Yehova na nzela ya libondeli.—Luka 14:28-30; Yak. 1:5; talá etanda “Ndenge nini okoki koyeba soki ekólo oyo olingi kokende esengeli na basakoli?”
12 Sɛngá bankulutu ya lisangá na bino mpe bandeko mosusu oyo bakɔmeli na elimo báyebisa yo polele soki bakanisi ete okokoka to te. (Mas. 11:14; 15:22) Tángá masolo oyo ebimá na mikanda na biso oyo elobeli kokende kosakola na mboka mopaya, mpe luká koyeba makambo ebele mpo na ekólo oyo olingi kokende. Mpo na nini te kokende kotala ekólo yango, mpe kolekisa mwa mikolo kuna? Soki olingi mpenza kokende kofanda na ekólo mosusu mpo na kosakola, okoki kokomela biro ya filiale ya ekólo yango, na adrɛsi oyo ezali na Annuaire ya sika, mpo báyebisa yo makambo mosusu oyo etali ekólo yango. Kasi, na esika yo moko otinda mokanda na yo na biro ya filiale yango, pesá yango bankulutu ya lisangá na bino; bango bakokoma oyo ya bango mokanda mpe bakotinda yango nzela moko ná oyo ya yo.—Talá Tobongisami mpo na kosala mokano ya Yehova, nkasa 111-112.
13 Biro ya filiale ya ekólo yango ekotindela yo makambo oyo osengeli koyeba mpo na ekólo yango mpo na kosalisa yo ozwa ekateli; kasi yebá ete biro yango ezali na mokumba te ya kotindela yo mokanda ya prise en charge, mikanda mpo na kofanda na mboka yango, viza, to mikanda mosusu ya Leta, to mpe ya kolukela yo esika ya kofanda. Wana ezali makambo oyo yo moko osengeli kosala liboso okende kofanda kuna. Lisusu, yo moko nde ozali na mokumba ya kokende na Ambassade to Consulat ya ekólo yango mpo na koyeba masɛngami mpo na kozwa viza to mikanda mpo na kosala kuna. Ndeko nyonso oyo alingi kokende kofanda na mboka mopaya asengeli kozala na likoki ya kokokisa bamposa na ye mpe kokokisa mikanda ya Leta.—Gal. 6:5.
14 Bikólo oyo mosala ya kosakola epekisami: Na bikólo mosusu, bandeko basengeli kozala mpenza ekɛngɛ na losambo na bango. (Mat. 10:16) Basakoli oyo basalaka mibembo na ekólo yango to bakendaka kofanda kuna bakoki mbala mosusu kobenda likebi ya bato na mosala oyo tosalaka mpe kotya bomoi ya bandeko oyo bafandaka na ekólo yango na likama. Soki olingi kokende kofanda na mboka ya ndenge wana, osengeli liboso kokomela biro ya filiale ya mboka na bino mpe kopesa mokanda yango na bankulutu ya lisangá na bino mpo bátinda yango.
15 Soki okoki te kokende na mboka mosusu: Soki okoki te kokende kofanda na mboka mosusu, kolɛmba nzoto te. Mbala mosusu ezali na “porte [mosusu ya] monene, oyo ezali kopesa nzela na mosala,” oyo efungwami liboso na yo. (1 Ko. 16:8, 9) Mokɛngɛli ya zongazonga na bino akoki koyebisa yo masangá nini ezali na mposa ya basakoli, oyo ezali mosika te na esika oyo ofandi. Okoki mpe kopesa mabɔkɔ na lisangá to na etuluku moko ya monɔkɔ ya bapaya oyo ezali mosika te. To okoki kosakola lisusu mingi na lisangá na bino. Ezala makambo ya bomoi na yo ezali ndenge nini, likambo ya ntina ezali ya kosalela Nzambe na molimo na yo mobimba.—Kol. 3:23.
16 Oyebi ndeko mobali to ndeko mwasi moko oyo akɔmeli na elimo mpe azali na mokano ya kokende kosakola na mboka mopaya? Soki ezali bongo, salisá ye mpe lendisá ye! Ntango Paulo alongwaki na Antiokia ya Siri, engumba yango ezalaki engumba ya misato oyo elekaki monene na Ampire ya Roma (nsima ya Roma mpe Alezandria). Lokola lisangá ya Antiokia ezalaki na teritware ya monene bongo, na ntembe te ezalaki na mposa ya lisalisi ya Paulo mpe elingaki mpenza kozanga ye soki alongwe wana. Atako bongo, Biblia elobi te ete bandeko bapekisaki Paulo akende. Emonani polele ete na esika bátalela kaka bamposa ya teritware na bango, bayebaki ete “elanga ezali mokili.”—Mat. 13:38.
17 Paulo ná baninga na ye ya mosala bazwaki mapamboli mingi mpo bandimaki koleka na Masedonia. Ntango bakómaki na engumba Filipi na Masedonia, bakutanaki na Lidia mpe “Yehova afungolaki motema na ye mpo atya likebi na makambo oyo Paulo azalaki koloba.” (Mis. 16:14) Kanisá esengo oyo Paulo ná baninga na ye bamisionɛrɛ bayokaki ntango Lidia ná libota na ye mobimba bazwaki batisimo! Na bikólo mingi lelo, ezali na bato ya mitema sembo lokola Lidia oyo bayoká naino nsango ya Bokonzi te. Soki ‘oleki na Masedonia,’ mbala mosusu yo mpe okoki koyoka esengo ya kokutana na bato ya ndenge wana mpe kosalisa bango.
[Maloba na nse ya lokasa]
Awa na Congo, bandeko mibali oyo bakɔmeli na elimo bakoki kosalela makanisi mpe batoli oyo ezali na lisolo oyo mpo na kokende kofanda na bamboka ya kati to na bitúká mosusu ya Congo. Mposa ya basakoli ezali monene na bisika mingi awa na Congo. Basakoli mosusu bakoki kozonga na bitúká oyo babotamá mpo na kosakola kuna. Basusu balobaka monɔkɔ moko oyo elobamaka na bisika oyo mposa ezali monene ya bandeko mibali oyo bakɔmeli na elimo. To, na etúká oyo ozali, ekoki kozala na zongazonga mosusu ya pembeni oyo ezali na mposa ya bandeko mibali oyo bakɔmeli na elimo.
[Mituna ya boyekoli]
1. Nini etindaki Paulo ná baninga na ye ya mosala bákende na Masedonia?
2. Mpo na nini bandeko mosusu bakanisaka ete bakokoka te kokende kofanda na mboka mopaya?
3. Mpo na nini esengeli kaka te moto azwa formasyo ya misionɛrɛ mpo akoka kosakola na mboka mopaya?
4. Mpo na nini bandeko oyo bakómi mikóló basengeli te kokanisa ete kokende kosakola na mboka mopaya ezali mpo na bango te?
5. Lobelá lisolo ya ndeko moko oyo azwaki pansiɔ mpe akendaki kofanda na mboka mopaya.
6. Lobelá lisolo ya ndeko mwasi moko oyo azali monzemba mpe akendaki kofanda na ekólo oyo basakoli bazali mingi te.
7. Lobelá lisolo ya libota moko oyo ekendaki kofanda na ekólo mosusu.
8. Moto akoki kokende kosakola na mboka mopaya kozanga ete ayekola monɔkɔ mosusu? Limbolá.
9, 10. Likambo nini bandeko oyo bakendá kofanda na mboka mopaya basengeli kokanisa kosala, mpe mpo na nini?
11, 12. Bandeko oyo balingi kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola basengeli kosala nini?
13. Na ndenge nini biro ya filiale ekoki kosalisa yo, kasi makambo nini osengeli kosala yo moko?
14. Makambo nini osengeli kokeba na yango soki olingi kosala mobembo to kokende kofanda na ekólo oyo mosala ya kosakola epekisami?
15. Ndenge nini bandeko oyo bazali na likoki te ya kokende kofanda na mboka mopaya bakoki kosala lisusu mingi na mosala ya kosakola na esika oyo bazali?
16. Tosengeli kosala nini soki ndeko moko alingi kokende kofanda na mboka mopaya mpo na kosakola?
17. Mpo na nini esengeli kokanisa ‘koleka na Masedonia’?
[Etanda na lokasa 5]
Ndenge nini okoki koyeba soki ekólo oyo olingi kokende esengeli na basakoli?
• Talá Annuaire ya sika. Tyá likebi mingimingi na esika oyo batye motángo ya bato oyo mosakoli mokomoko asengeli kopesa litatoli na ekólo yango.
• Salelá Index mpo na koluka masolo mosusu oyo etali ekólo yango.
• Sololá na basakoli oyo basilá kokende na ekólo yango to bafandá kuna.
• Soki ozali kokanisa kokende kosakola na ekólo moko epai monɔkɔ ya mboka na bino elobamaka, luká na Internet to na mikanda mosusu mpo na koyeba bato boni balobaka monɔkɔ yango na ekólo wana.
^ par. 1 (Mit. 16:1-11) Mpe Kora mwana ya Yizare, mwana ya Kohate, mwana ya Levi, atɛlɛmaki elongo na Datane ná Abirame bana ya Eliabe, mpe One mwana ya Peleti, bana ya Rubene. 2 Mpe batɛlɛmaki liboso ya Moize, bango ná mibali nkama mibale na ntuku mitano (250) na kati ya bana ya Yisraele, bankumu ya liyangani, bato oyo babengamaka na likita, mibali ya lokumu. 3 Bongo bayanganaki mpo na kotɛmɛla Moize ná Arona mpe balobaki na bango ete: “Tobaye bino, mpamba te liyangani oyo mobimba, bango nyonso bazali basantu mpe Yehova azali na kati na bango. Bongo, mpo na nini bino bozali komitombola likoló ya lisangá ya Yehova?” 4 Ntango Moize ayokaki yango, akweaki mbala moko elongi na nse. 5 Na nsima, alobaki na Kora mpe na liyangani na ye mobimba ete: “Na ntɔngɔ Yehova akoyebisa nani azali moto na ye mpe nani azali mosantu mpe nani asengeli kobɛlɛma na ye, mpe moto oyo ye akopona, akobɛlɛma na ye. 6 Bósala boye: Bózwa biloko ya kotya mɔtɔ, Kora ná liyangani na ye mobimba, 7 mpe bótya mɔtɔ na kati na yango mpe bótya mpaka ya malasi likoló na yango liboso ya Yehova lobi, mpe ekosalema mpenza boye: moto oyo Yehova akopona, ye nde mosantu. Nabaye bino, bino bana ya Levi!” 8 Mpe Moize alobaki lisusu na Kora ete: “Bóyoka, nabondeli bino, bino bana ya Levi. 9 Bomoni yango likambo moke ndenge Nzambe ya Yisraele akaboli bino na liyangani ya Yisraele mpo na kobɛlɛmisa bino epai na ye mpo na kosala mosala ya tabernakle ya Yehova mpe kotɛlɛma liboso ya liyangani mpo na kosalela bango, 10 mpe na ndenge abɛlɛmisi yo ná bandeko mibali na yo nyonso bana ya Levi elongo na yo? Bongo esengeli bóluka lisusu kozwa bonganga-nzambe? 11 Yango wana yo ná liyangani mobimba oyo boyangani, bozali kotombokela Yehova. Bongo Arona, ye azali nani mpo bóimaima mpo na ye?”
^ par. 4 (Mit. 16:1-50) Mpe Kora mwana ya Yizare, mwana ya Kohate, mwana ya Levi, atɛlɛmaki elongo na Datane ná Abirame bana ya Eliabe, mpe One mwana ya Peleti, bana ya Rubene. 2 Mpe batɛlɛmaki liboso ya Moize, bango ná mibali nkama mibale na ntuku mitano (250) na kati ya bana ya Yisraele, bankumu ya liyangani, bato oyo babengamaka na likita, mibali ya lokumu. 3 Bongo bayanganaki mpo na kotɛmɛla Moize ná Arona mpe balobaki na bango ete: “Tobaye bino, mpamba te liyangani oyo mobimba, bango nyonso bazali basantu mpe Yehova azali na kati na bango. Bongo, mpo na nini bino bozali komitombola likoló ya lisangá ya Yehova?” 4 Ntango Moize ayokaki yango, akweaki mbala moko elongi na nse. 5 Na nsima, alobaki na Kora mpe na liyangani na ye mobimba ete: “Na ntɔngɔ Yehova akoyebisa nani azali moto na ye mpe nani azali mosantu mpe nani asengeli kobɛlɛma na ye, mpe moto oyo ye akopona, akobɛlɛma na ye. 6 Bósala boye: Bózwa biloko ya kotya mɔtɔ, Kora ná liyangani na ye mobimba, 7 mpe bótya mɔtɔ na kati na yango mpe bótya mpaka ya malasi likoló na yango liboso ya Yehova lobi, mpe ekosalema mpenza boye: moto oyo Yehova akopona, ye nde mosantu. Nabaye bino, bino bana ya Levi!” 8 Mpe Moize alobaki lisusu na Kora ete: “Bóyoka, nabondeli bino, bino bana ya Levi. 9 Bomoni yango likambo moke ndenge Nzambe ya Yisraele akaboli bino na liyangani ya Yisraele mpo na kobɛlɛmisa bino epai na ye mpo na kosala mosala ya tabernakle ya Yehova mpe kotɛlɛma liboso ya liyangani mpo na kosalela bango, 10 mpe na ndenge abɛlɛmisi yo ná bandeko mibali na yo nyonso bana ya Levi elongo na yo? Bongo esengeli bóluka lisusu kozwa bonganga-nzambe? 11 Yango wana yo ná liyangani mobimba oyo boyangani, bozali kotombokela Yehova. Bongo Arona, ye azali nani mpo bóimaima mpo na ye?” 12 Na nsima, Moize atindaki bábenga Datane ná Abirame bana ya Eliabe, kasi bango balobaki ete: “Tokoya te! 13 Omoni yango mpenza likambo moke ndenge olongoli biso na mokili oyo etondi na miliki mpe na mafuta ya nzoi mpo na koboma biso na esobe, mpe olingi lisusu komikómisa mokonzi na biso, tii kolekisa ndelo? 14 Kutu, okɔtisi biso te na mokili yango oyo etondi na miliki mpe na mafuta ya nzoi, mpo opesa biso libula ya elanga ná elanga ya vinyo. Olingi nde kotɔbɔla miso ya mibali oyo? Tokoya te!” 15 Na yango, Moize asilikaki makasi mpe alobaki na Yehova ete: “Kobaluka te mpo na kotala likabo na bango ya mbuma. Nazwi mpunda-mobali na bango ata moko te, mpe nasaleli moko na bango mabe te.” 16 Na nsima, Moize alobaki na Kora ete: “Yo ná liyangani na yo mobimba, bóbɛlɛma liboso ya Yehova, yo ná bango mpe Arona, lobi. 17 Mpe bózwa moto na moto eloko na ye ya kotya mɔtɔ, mpe bosengeli kotya mpaka ya malasi likoló na yango mpe bosengeli kobɛlɛmisa moto na moto eloko na ye ya kotya mɔtɔ liboso ya Yehova, biloko ya kotya mɔtɔ nkama mibale na ntuku mitano (250), mpe yo ná Arona moto na moto eloko na ye ya kotya mɔtɔ.” 18 Bongo bazwaki moto na moto eloko na ye ya kotya mɔtɔ mpe batyaki mɔtɔ likoló na yango mpe batyaki mpaka ya malasi likoló na yango mpe batɛlɛmaki na monɔkɔ ya hema ya kokutana elongo na Moize mpe Arona. 19 Ntango Kora ayanganisaki liyangani mobimba mpo na kotombokela bango na monɔkɔ ya hema ya kokutana, bongo nkembo ya Yehova emonanaki liboso ya liyangani mobimba. 20 Sikoyo Yehova alobaki na Moize mpe na Arona ete: 21 “Bólongwa na kati ya liyangani oyo, mpo nasilisa bango nyɛɛ na mbala moko.” 22 Na yango, bakweaki bilongi na nse mpe balobaki ete: “Ee Nzambe, Nzambe ya bilimo ya bikelamu nyonso ya mosuni, moto moko kaka akosala lisumu mpe yo okosilikela liyangani mobimba?” 23 Bongo Yehova alobaki na Moize ete: 24 “Lobá na liyangani ete: ‘Bólongwa zingazinga ya batabernakle ya Kora, Datane mpe Abirame!’” 25 Nsima na yango Moize atɛlɛmaki mpe akendaki epai ya Datane ná Abirame, mpe mikóló ya Yisraele bakendaki elongo na ye. 26 Na nsima, alobaki na liyangani ete: “Nabondeli bino, bólongwa liboso ya bahema ya mibali mabe oyo mpe bósimba eloko na bango ata moko te, mpo bókɔmbɔlama te na lisumu na bango nyonso.” 27 Na mbala moko, balongwaki liboso ya tabernakle ya Kora, Datane mpe Abirame, bipai nyonso, mpe Datane ná Abirame babimaki, batɛlɛmi na monɔkɔ ya bahema na bango, elongo na basi na bango, ná bana na bango ya mibali mpe bana na bango ya mike. 28 Bongo Moize alobaki ete: “Na likambo oyo, bokoyeba ete Yehova atindi ngai nasala makambo oyo nyonso, ete euti na motema na ngai moko te: 29 Soki bato oyo bakokufa na liwa oyo ekómelaka bato nyonso mpe soki etumbu oyo ekokwela bango ezali etumbu oyo ekwelaka bato nyonso, wana Yehova moto atindi ngai te. 30 Kasi soki ezali nde eloko ya sika oyo Yehova akosala yango kosala, mpe mabele esengeli kofungola monɔkɔ na yango mpe komɛla bango mpe eloko nyonso ya bango mpe basengeli kokita na bomoi kati na Nkunda, bokoyeba ya solo ete mibali oyo bazangi mpenza limemya epai ya Yehova.” 31 Mpe esalemaki boye: ntango kaka asilisaki koloba maloba wana nyonso, mabele oyo ezalaki na nse na bango ebandaki kopasuka. 32 Mpe mabele efungolaki monɔkɔ na yango mpe emɛlaki bango ná bato ya bandako na bango ná bato nyonso ya Kora mpe biloko nyonso. 33 Bongo bakitaki na bomoi na kati ya Nkunda, bango ná bato na bango nyonso, mpe mabele ezipaki bango, mpe bakufaki, balongwe na kati ya lisangá. 34 Mpe Bayisraele nyonso oyo bazalaki zingazinga na bango bakimaki ntango bayokaki koganga na bango, mpo babandaki koloba ete: “Tozali kobanga ete mabele emɛla biso!” 35 Mpe mɔtɔ eutaki na Yehova mpe ebandaki kozikisa mibali nkama mibale na ntuku mitano (250) oyo bazalaki kopesa mpaka ya malasi. 36 Sikoyo Yehova alobaki na Moize ete: 37 “Lobá na Eleazare mwana ya Arona nganga-nzambe ete alongola biloko ya kotya mɔtɔ na kati ya mɔtɔ oyo ezali kopela: ‘Mpe yo, panzá mɔtɔ mosika; mpo yango ezali mosantu, 38 ɛɛ biloko ya kotya mɔtɔ ya mibali wana oyo basalelaki milimo na bango moko lisumu. Mpe basengeli kokómisa yango manzanza ya papala mpo na kozipa na yango etumbelo, mpamba te bapesaki yango liboso ya Yehova, mpe ekómaki mosantu; mpe ekozala elembo mpo na bana ya Yisraele.’” 39 Na yango, Eleazare nganga-nzambe azwaki biloko ya kotya mɔtɔ oyo basalá na motako, oyo bato oyo bazikaki na mɔtɔ bapesaki, mpe babandaki kobɛta yango mpo na kozipa na yango etumbelo, 40 mpo ezala ekaniseli mpo na bana ya Yisraele, mpo moto moko te oyo azali mopaya, oyo azali mwana ya Arona te, abɛlɛma te mpo na kosala ete mpaka ya malasi ebimisa milinga liboso ya Yehova, mpe mpo moto moko te akóma lokola Kora ná liyangani na ye, kaka ndenge Yehova alobaki na ye na nzela ya Moize. 41 Mpe kaka na mokolo oyo elandaki, liyangani mobimba ya bana ya Yisraele babandaki koimaima mpo na Moize mpe Arona, na maloba oyo: “Bino, bino nde bobomi bato ya Yehova.” 42 Mpe esalemaki boye: ntango liyangani eyanganaki mpo na kotombokela Moize ná Arona, bongo babalukaki epai ya hema ya kokutana; mpe talá! lipata ezipaki yango, mpe nkembo ya Yehova ebandaki komonana. 43 Mpe Moize ná Arona bayaki liboso ya hema ya kokutana. 44 Bongo Yehova alobaki na Moize ete: 45 “Bólongwa na kati ya liyangani oyo, mpo nasilisa bango nyɛɛ na mbala moko.” Na yango, bakweaki bilongi na nse. 46 Nsima na yango, Moize alobaki na Arona ete: “Zwá eloko ya kotya mɔtɔ mpe tyá mɔtɔ oyo euti likoló ya etumbelo na kati na yango mpe tyá mpaka ya malasi mpe kende mbangu na liyangani mpe zipá masumu na bango, mpamba te Yehova ayoki nkanda. Bolɔzi ebandi!” 47 Na mbala moko, Arona azwaki yango, kaka ndenge Moize alobaki, mpe akendaki mbangu kokɔta na kati ya lisangá; mpe, talá! bolɔzi esilaki kobanda na kati ya bato. Bongo atyaki mpaka ya malasi mpe abandaki kozipa masumu ya bato. 48 Mpe azalaki kaka kotɛlɛma kati na bakufi ná bato ya bomoi. Nsukansuka, bolɔzi ekatamaki. 49 Mpe bato oyo bakufaki na bolɔzi bazalaki nkóto zomi na minei na nkama nsambo (14 700), longola baoyo bakufaki mpo na Kora. 50 Nsukansuka, ntango Arona azongaki epai ya Moize na monɔkɔ ya hema ya kokutana, bolɔzi ekatanaki.
^ par. 2 (Mrk. 15:1-15) Mpe na mbala moko ntango ntɔngɔ ebandaki kotana banganga-nzambe bakonzi elongo na mikóló mpe bakomeli, ɛɛ Sanedrina mobimba, basalaki likita, mpe bakangaki Yesu bansinga mpe bakendaki na ye mpe bakabaki ye epai ya Pilate. 2 Bongo Pilate atunaki ye motuna ete: “Yo ozali mokonzi ya Bayuda?” Azongiselaki ye ete: “Yo moko olobi yango.” 3 Kasi banganga-nzambe bakonzi babandaki kofunda ye na makambo mingi. 4 Nzokande Pilate abandaki kotuna ye lisusu ete: “Ozali na eyano ya kopesa te? Talá ebele ya bifundeli bazali kofunda yo na yango.” 5 Kasi Yesu apesaki eyano mosusu te, mpe Pilate abandaki kokamwa. 6 Nzokande, na fɛti nyonso azalaki kobimisela bango moto moko ya bolɔkɔ, oyo bango bazalaki kosɛnga. 7 Na ntango wana ezalaki na moto moko oyo bazalaki kobenga Barabasi oyo azalaki na minyɔlɔlɔ esika moko na batombokisi, oyo babomaki moto ntango batombokaki. 8 Bongo ebele ya bato bamataki mpe babandaki kosɛnga ete asala ndenge amesaná kosalela bango. 9 Pilate ayanolaki bango ete: “Bolingi nabimisela bino mokonzi ya Bayuda?” 10 Mpo ayebaki ete banganga-nzambe bakonzi bakabaki ye nde mpo na likunya. 11 Kasi banganga-nzambe bakonzi bapusaki ebele yango ya bato bátinda ye abimisela bango nde Barabasi. 12 Lisusu Pilate azalaki kozongisela bango ete: “Bongo nasala nini na moto oyo bozali kobenga ete mokonzi ya Bayuda?” 13 Mbala moko lisusu bagangaki ete: “Baká ye na nzete!” 14 Kasi Pilate alobaki na bango lisusu ete: “Mpo na nini, mabe nini asali?” Atako bongo bagangaki lisusu makasi koleka ete: “Baká ye na nzete!” 15 Na yango Pilate, mpo na koluka kosepelisa ebele yango ya bato, abimiselaki bango Barabasi, mpe, nsima ya kobɛtisa Yesu fimbo, akabaki ye mpo bábaka ye na nzete.
lin_Latn zul_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn unk unk unk lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn unk lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn sna_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn tum_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn