Loyembo 6 mpe libondeli
cl mok. 17 par. 1-8 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: Yosua 1-5 (Min. 10)
No. 1: Yosua 1:1-18 (Eleka min. 4 te)
No. 2: Elimo santu ezali nini?—rs lok. 178 par. 1-3 (Min. 5)
No. 3: Ekobo (Adultère)—Na ndenge nini moto akoki kosala ekobo na elimo?—it-1-F lok. 52 par. 1 (Min. 5)
Min. 10: “Makambo ya malamu” oyo ebongisami mpo na biso na sanza oyo. Diskur. Lobelá motó ya likambo ya sanza. (Mat. 12:35a) Tozwaki biloko ya motuya na elimo epai ya ndeko oyo ateyaki biso solo. (Talá Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli, 01/04/2002, lok. 16, par. 5-7.) Biso mpe tosengeli koyebisa basusu “makambo ya malamu.” (Gal. 6:6) Bendá likebi na “makambo ya malamu” oyo tokotalela na Likita ya mosala na boumeli ya sanza oyo. Ekosalisa biso tókolisa makoki na biso ya koteya mpe tokoyekola koyemba nzembo ya sika.
Min. 20: “Tókolisa makoki na biso ya kosakola—Kolakisa ndenge boyekoli ya Biblia esalemaka na lisalisi ya buku Biblia eteyaka.” Lisolo na bayangani. Sɛngá mosakoli moko oyo amesani na mosala to mobongisi-nzela asala elakiseli oyo ekomonisa ndenge boyekoli ya Biblia esalemaka na lisalisi ya buku Biblia eteyaka.
Loyembo 96 mpe libondeli
Mpo na nini ezali na ntina: Ntango mosusu, bato mingi bakangaka ntina te ntango toyebisaka bango ete toyekolaka na bato Biblia ofele. Bakoki kokanisa ete ekosɛnga básangana na etuluku moko boye mpo na koyekola, to báyekola bango moko na nzela ya mikanda to Internet. Na esika ya kosɛnga kaka moto ete oyekola na ye, mpo na nini te kolakisa ye ndenge boyekoli esalemaka? Na mwa miniti moke, ntango mosusu liboso ya porte, okoki kolakisa moto ete ezali mpasi te koyekola Biblia mpe yango ekoki kosalisa ye ayeba makambo mingi.
Bondelá Yehova apambola milende na yo mpo na kobanda koyekola na moto Biblia.—Flp. 2:13.
Meká kolakisa ndenge boyekoli ya Biblia esalemaka na lisalisi ya buku Biblia eteyaka, to lakisá video Boyekoli ya Biblia esalemaka ndenge nini? ata mbala moko ntango ozali na mosala ya kosakola.
Loyembo 1 mpe libondeli
cl mok. 17 par. 9-16 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: Yosua 6-8 (Min. 10)
No. 1: Yosua 8:18-29 (Eleka min. 4 te)
No. 2: Makambo nini emonisaka ete moto azali mpenza na elimo santu?—rs lok. 179 par. 2–lok. 180 par. 1 (Min. 5)
No. 3: Monguna (Adversaire)—Satana Zabolo azali monguna oyo aleki mabe—it-1-F lok. 52 par. 2-4 (Min. 5)
Min. 15: “Tótambwisaka boyekoli ya Biblia na ndenge oyo ebongi.” Mituna mpe biyano. Nsima ya kotalela paragrafe 3, bósala elakiseli ya biteni mibale oyo ekomonisa mosakoli azali kosolola na moyekoli ya Biblia na buku Biblia eteyaka mokapo 15, paragrafe 8. Na eteni ya liboso, mosakoli alobi mingi. Na eteni ya mibale, mosakoli azali kotuna mituna oyo ekosalisa ye ayeba makanisi ya moyekoli.
Min. 15: Esaleli oyo ekosalisa yo omibongisa mpo na kotambwisa boyekoli ya Biblia. Lisolo na bayangani. Bendá likebi ya bayangani na motó ya likambo “Biblia eteyaka nini?” oyo ezali na jw.org. (Kende na esika bakomi MATEYA YA BIBLIA > BILENGE.) Bólobela ndenge tokoki kosalela makanisi yango mpo na kotambwisa malamu boyekoli ya Biblia na mikóló mpe bana. Ndenge nini mituna oyo ezali na nkasa yango ekoki kosalisa biso tósimba motema ya moyekoli? Bósala elakiseli ya mosakoli oyo azali kolobaloba ye moko na kosaleláká moko ya nkasa yango; azali kokanisa bamposa ya moyekoli mpe kobongisa mituna ya malamu. Soki basakoli ya lisangá na bino basalelaka Internet te, salá lisolo na bayangani na motó ya likambo: “Omibongisa mpo na kotambwisa boyekoli ya Biblia.” Salelá buku Biblia eteyaka mokapo 1 mpe mituna oyo elandi: (1) Okoloba nini soki moto alobi ete Nzambe anyokolaka bato mabe mpo na kopesa bango etumbu? Vɛrsɛ nini okosalela na eyano na yo? Mpo na nini oponi kaka vɛrsɛ wana? (2) Okoloba nini soki moto alobi ete soki Nzambe akipaka biso mpenza, alingaki te kopekisa makambo mabe esalema mpo azali na nguya nyonso? Vɛrsɛ nini okosalela na eyano na yo? Mpo na nini oponi kaka vɛrsɛ wana? Na nsuka, lendisá bayangani bákóma bateyi ya malamu oyo basalaka makasi ya kosimba mitema ya bayekoli na kosaleláká makambo ya malamu oyo tozali na yango mpo na kosalisa basusu.—Mas. 20:5.
Loyembo 99 mpe libondeli
1. Mokumba nini basakoli oyo bayekolaka na bato Biblia bazali na yango?
1 Moto moko te akoki kosalela Yehova Nzambe, soki ye moko “abendi ye te.” (Yoa. 6:44) Atako bongo, basakoli oyo batambwisaka boyekoli ya Biblia basengeli kosala nyonso mpo na kosalisa bato bápusana penepene na Tata na bango ya likoló. (Yak. 4:8) Yango esɛngi komibongisa. Kotánga kaka paragrafe mokomoko mpe kotuna motuna oyo ekomami ekoki te mpo na kosalisa bayekoli ya Biblia bákanga ntina ya nsango malamu mpe bákola.
2. Koyekola na moto Biblia na ndenge oyo ebongi ekokisaka makambo nini?
2 Mpo na kotambwisa boyekoli na ndenge oyo ebongi, basakoli basengeli kosalisa bayekoli (1) bákanga ntina na makambo oyo Biblia eteyaka, (2) bándima yango, mpe (3) básalela yango. (Yoa. 3:16; 17:3; Yak. 2:26) Ekoki kozwa basanza mpo osalisa moto akokisa makambo wana. Kasi, likambo mokomoko wana ekosalisa ye akolisa boyokani na ye na Yehova mpe amipesa na ye.
3. Mpo na nini bateyi ya malamu batunaka mituna oyo ekotinda moto abimisa makanisi na ye?
3 Luká koyeba makanisi ya moyekoli: Mpo na koyeba soki moyekoli akangi ntina mpe andimi makambo oyo azali koyekola, kolobaka mingi te mpe lendisá moyekoli abimisa makanisi na ye. (Yak. 1:19) Azali mpenza kokanga ntina na oyo Biblia elobi na likambo bozali koyekola? Akoki kolimbola likambo yango na maloba na ye moko? Ndenge nini azali kotalela makambo oyo ayekoli? Andimaka ete oyo Biblia eteyaka eleki ndeko te? (1 Tes. 2:13) Azali koyeba ete makambo oyo azali koyekola esengeli kotinda ye abongola lolenge ya bomoi na ye? (Kol. 3:10) Mpo tózwa biyano na mituna wana, tosengeli kotunaka na mayele mituna oyo ekotinda moto abimisa makanisi na ye, mpe koyoka ye.—Mat. 16:13-16.
4. Tokosala nini soki moyekoli azali na mokakatano ya kokanga ntina to kosalela makambo oyo tozali koteya ye na Biblia?
4 Mbala mingi, mimeseno mpe ndenge ya kokanisa epikamaka makasi mpe ezwaka ntango mpo na kobongola yango. (2 Ko. 10:5) Tokosala nini soki moyekoli azali te kondima to kosalela makambo oyo tozali koteya ye? Tosengeli kozala motema molai mpe kotika ntango oyo ekoki mpo Liloba ya Nzambe mpe elimo santu esala mosala na motema ya moyekoli. (1 Ko. 3:6, 7; Ebr. 4:12) Soki moyekoli azali na mokakatano ya kokanga ntina to kosalela liteya moko ya Biblia, na esika ya kotingama, mbala mingi ezalaka malamu tóleka na lisolo mosusu. Wana tozali kokoba koteya ye Biblia na motema molai mpe na bolingo, nsukansuka, akoki kosala bambongwana oyo esengeli.
Loyembo 15 mpe libondeli
cl mok. 17 par. 17-23, etanda na lok. 177 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: Yosua 9-11 (Min. 10)
No. 1: Yosua 9:16-27 (Eleka min. 4 te)
No. 2: Ezali na eteni moko te ya moto, eteni ya elimo, oyo etikalaka na bomoi ntango moto akufi—rs lok. 180 par. 5–lok. 181 par. 1 (Min. 5)
No. 3: Bolingo (Affection)—Kangamá makasi na Yehova mpe na bato oyo balingaka ye—it-1-F nk. 52-53 par. 6 (Min. 5)
Min. 5: Bamposa ya lisangá.
Min. 25: “Eteyelo ya mosala ya Teokrasi ya 2015 ekosalisa biso tóbongisa ndenge na biso ya koteya.” Lisolo na bayangani ekosalema na mokɛngɛli na Eteyelo ya mosala ya Teokrasi. Mokɛngɛli na eteyelo akoki kosɛnga ete baparagrafe mosusu etángama liboso ya kotalela yango. Monisá mpenza bambongwana oyo esalemi na lisolo No. 1, miniti mpo na Makanisi ya ntina na bótangi ya Biblia mpe toli ya mokɛngɛli na eteyelo. Sɛngá na ndeko moko atánga paragrafe 7, mpe nsima ya kolobela yango, bósala elakiseli oyo ekozala ndakisa: ekomonisa nkulutu moko azali kotambwisa boyekoli ya libota elongo na mwasi na ye ná mwana, na mwa buku “Maloba ya ebandeli mpo na Liloba ya Nzambe,” na lokasa 14. Lendisá moto nyonso asalela mpenza malamu mateya ya teokrasi oyo epesamaka na eteyelo mpe kosalela na lolenge ya malamu buku Zwá matomba na mateya ya Eteyelo ya mosala ya Teokrasi.
Loyembo 117 mpe libondeli
1 Davidi, moko ya bakomi ya nzembo akomaki boye: “Maloba ya monɔkɔ na ngai mpe komanyola ya motema na ngai ekóma elɛngi liboso na yo, Ee Yehova, Libanga na ngai mpe Mosikoli na ngai.” (Nz. 19:14) Biso mpe tolingaka ete maloba na biso esepelisa Yehova, mpo tosepelaka na libaku oyo tozali na yango ya koteya solo na lisangá mpe na mosala ya kosakola. Eteyelo ya mosala ya Teokrasi ezali moko ya banzela oyo Yehova apesaka biso formasyo mpo na kosakola. Formasyo yango epesamaka pɔsɔ nyonso na masangá koleka nkóto 111 na mokili mobimba. Esili kosalisa bandeko mibali mpe basi na mokili mobimba mpe bato ya ndenge nyonso bákóma mpenza baministre ya nsango malamu oyo babongi, oyo bazali na likoki ya koteya na mayele ya kondimisa, koloba na mayele mpe na mpiko.—Mis. 19:8; Kol. 4:6.
2 Programɛ ya eteyelo mpo na mobu 2015 ekozala na masolo oyo euti na mwa buku “Maloba ya ebandeli mpo na Liloba ya Nzambe,” “Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli” mpe buku Étude perspicace des Écritures. Lisusu, mbongwana esalemi na ntango oyo epesami mpo na Makanisi ya ntina na botángi ya Biblia mpe Lisolo No. 1. Mbongwana yango mpe mbongwana ya malako etali ndenge ya kosala masolo na eteyelo elobelami na baparagrafe oyo elandi.
3 Makanisi ya ntina na botángi ya Biblia: Bandeko mibali oyo bakozwa lisolo oyo, bakozala na miniti mibale ya kolobela likambo moko oyo baponi na botángi ya Biblia ya pɔsɔ wana, oyo ekosalisa lisangá. Komibongisa malamu ekosala ete bálobela likambo moko ya ntina na miniti oyo epesami. Na nsima, bayangani bakozala na miniti motoba ndenge ezalaka mpo na kopesa biyano ya mikuse (eleka segɔnde 30 te) na makambo oyo basepelaki na yango na botángi ya Biblia na pɔsɔ wana. Esɛngaka komibongisa mpe komipekisa mpo na kosala komantɛrɛ ya malamu na segɔnde 30, kasi kosala bongo ezali formasyo mpo na biso. Epesaka mpe bandeko mosusu libaku ya kopesa bakomantɛrɛ na makambo oyo bayekolaki na bolukiluki na bango.
4 Lisolo No. 1: Miniti ya botángi ya Biblia ekiti, eleka miniti misato te mpe botángi yango ekozwa makambo mingi te. Baoyo bakozwa lisolo yango basengeli komekameka mbala mingi na kotángáká na mongongo makasi mpe kotya likebi na kobenga maloba ndenge esengeli mpe kozanga kokakatana, mpo bábimisa makanisi na ndenge oyo bato bakokanga ntina. Basaleli nyonso ya Yehova basengeli kosala makasi bátángaka malamu, mpamba te kotánga ezali na ntina mingi na losambo na biso. Tozali mpenza na esengo mpo bana na biso mingi batángaka malamu! Longonya na baboti mpo na milende oyo bazali kosala na bolingo nyonso mpo na kosalisa bana na bango bákóma batángi ya malamu.
5 Lisolo No. 2: Ekozala lisolo ya miniti mitano oyo bakopesa yango na ndeko mwasi. Asengeli kosalela motó ya likambo oyo bapesi ye. Soki lisolo euti na Maloba ya ebandeli mpo na Liloba ya Nzambe, esengeli komonisa ndenge ya kosalela makambo yango na mosala ya kosakola na ndenge oyo eyokani na makambo oyo bokutanaka na yango na teritware na bino. Soki etali moto moko oyo Biblia elobeli, ndenge ezali na buku Étude perspicace des Écritures, mwana-kelasi asengeli koyekola makambo oyo ezali na nse ya nkombo ya moto yango, kopona bavɛrsɛ ya kotánga oyo eyokani na motó ya likambo, mpe komonisa liteya oyo tokoki kozwa na ndakisa ya moto yango. Akoki mpe kosalela bavɛrsɛ mosusu oyo eyokani na motó ya likambo wana kasi ezali na lisolo wana te. Mokɛngɛli na eteyelo akoponela ndeko yango molobani.
6 Lisolo No. 3: Ekozala lisolo ya miniti mitano oyo bakopesa yango ndeko mobali to ndeko mwasi. Soki bapesi yango ndeko mwasi, akosala yango na kolanda malako oyo epesami mpo na Lisolo No. 2. Soki bapesi ndeko mobali lisolo oyo euti na Étude perspicace, asengeli kosala yango lokola diskur mpo na bayangani nyonso. Mwana-kelasi asengeli kosalela motó ya likambo oyo bapesi ye, kopona bavɛrsɛ ya kotánga oyo eyokani na motó ya likambo, mpe akomonisa liteya oyo tokoki kozwa na ndakisa ya moto yango.
7 Lolenge ya sika ya lisolo No. 3 mpo na bandeko mibali: Soki bapesi ndeko mobali lisolo oyo euti na Maloba ya ebandeli mpo na Liloba ya Nzambe, akosala yango lokola elakiseli na boyekoli ya libota to na mosala ya kosakola. Mbala mingi, mokɛngɛli na eteyelo nde akoponela ye molobani mpe kadre. Molobani asengeli kozala moto ya libota ya mwana-kelasi to ndeko ya lisangá. Akoki mpe kosalela bavɛrsɛ mosusu oyo ezali komonisa mitinda ya Biblia oyo eyokani na motó ya likambo wana kasi oyo ezali na lisolo wana te. Na bantango mosusu, bakopesa lisolo yango na nkulutu. Bankulutu bango moko bakoki kopona balobani mpe kadre. Na ntembe te, lisangá ekolendisama mpenza na komona ndenge bankulutu bazali komonisa mayele ya koteya elongo na moto ya libota to ndeko ya lisangá.
Ndimáká toli mpe saleláká yango mpo okende liboso
8 Toli: Mokɛngɛli na eteyelo akosalela miniti mibale nsima ya lisolo ya mwana kelasi mokomoko mpo na kopesa longonya mpe toli oyo ebongi, oyo euti na Zwá matomba na mateya ya Eteyelo ya mosala ya Teokrasi. Ntango mokɛngɛli na eteyelo akobenga mwana-kelasi mpo asala lisolo na ye, akoyebisa te toli oyo mwana-kelasi akosala. Ntango mwana-kelasi asilisi lisolo na ye, mokɛngɛli asengeli kopesa ye longonya oyo ebongi, koyebisa toli mpo na koloba malamu oyo mwana-kelasi asalaki, mpe komonisa mpenza nini emonisi ete asali malamu, to kolimbwela ye na boboto mpo na nini ekosɛnga ete atyela lisusu toli yango likebi.
9 Lokasa ya toli mpo na mwana-kelasi ezali na buku na ye Eteyelo ya mosala nkasa 79 tii 81. Soki mwana-kelasi asali lisolo na ye, mokɛngɛli na eteyelo akotondisa makambo esɛngami na buku ya mwana-kelasi mpe akotuna ye, wana bazali kaka bango mibale, soki mwana-kelasi asalaki devuare na toli oyo bapesaki ye. Nsima ya makita to na ntango mosusu, akoki kopesa mwana-kelasi longonya mpe makanisi mosusu oyo ekosalisa ye. Mwana-kelasi mokomoko na eteyelo asengeli kotalela likebi oyo bazali kotyela ye lokola libaku ya kosalisa ye akende liboso na elimo.—1 Tim. 4:15.
10 Soki mwana-kelasi alekisi ngonga, mokɛngɛli na eteyelo to ndenge oyo aponami asengeli kosala elembo moko, oyo ekobenda te likebi ya bayangani mpo na komonisa mwana-kelasi ete miniti na ye esili. Mwana-kelasi asengeli kotya likebi na elembo yango, kosilisa fraze oyo azalaki koloba mpe kokita na estrade.—Talá buku Eteyelo ya mosala, lok. 282, par. 4.
11 Baoyo nyonso bakokisi masɛngami balendisami na kokomisa nkombo na Eteyelo ya mosala ya Teokrasi. (Talá buku Eteyelo ya mosala, lok. 282, par. 6.) Formasyo oyo eteyelo yango epesaka esalisi basaleli ya Yehova na kosakola mpe koteya nsango malamu ya Bokonzi na ndenge ya kondimisa bato, ya lokumu mpe na bolingo. Na ntembe te, Yehova abongi kozwa masanzoli ya baoyo nyonso bazali kozwa matomba na mateya ya teokrasi!—Nz. 148:12, 13; Yis. 50:4.
Loyembo 37 mpe libondeli
cl mok. 18 par. 1-8 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: Yosua 12-15 (Min. 10)
Bozongeli ya Eteyelo ya mosala ya Teokrasi (Min. 20)
Min. 20: Tóteya mokemoke “makambo ya malamu” epai ya bayekoli ya Biblia mpe bana oyo bazali bandimi. (Mat. 12:35a) Lisolo na bayangani. Salelá bavɛrsɛ oyo elandi mpo na komonisa oyo tosengeli komizela na yango epai ya bayekoli ya Biblia mpe bana oyo bazali bandimi: 1 Bakorinti 13:11; 1 Petro 2:2, 3. Limbolá ndenge moto akoki komeka “mabɛlɛ oyo ezali na liloba ya Nzambe,” mpe ndenge oyo tokoki kosalisa bato oyo toyekolaka na bango Biblia mpe bana na biso básala yango. Limbolá etinda oyo ezali na Marko 4:28. (Talá Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 15/12/2014, lok. 12, par. 6-8.) Sololá na mosakoli oyo akɔmeli to moboti moko; ayebisa ndenge oyo asalisaki moyekoli ya Biblia to mwana moko mpo akola na elimo.—Ef. 4:13-15; talá Biyano na mituna na bino na Mosala na biso ya Bokonzi ya sanza ya mitano 2014.
Min. 10: “Tósalela bato ‘makambo ya malamu’ na kozaláká bayambi ya bapaya (Mat. 12:35a).” Lisolo na bayangani. Matomba nini to makambo nini bandeko mosusu bakutanaki na yango mpo bayambaki bapaya? Sɛngá bayangani báloba ndenge oyo tokoki koyambaka bapaya, mingimingi bandeko oyo bazali na mosala ya ntango nyonso. Yebisá bibongiseli oyo lisangá ezwá mpo na koleisa balobi bapaya.
Loyembo 124 mpe libondeli
Na ntembe te, biso nyonso tolingaka kosalela bato “makambo ya malamu” na kolanda “ezaleli ya koyamba bapaya.” (Rom. 12:13) Bankulutu bapesaka ndakisa na likambo yango na ndenge bazwaka bibongiseli ya koyamba balobi-bapaya mpe kozongisela bango mbongo ya tike. Kasi, mokomoko na biso akoki kokakatana koyamba bapaya mpo azali na bozwi mingi te, to mpe mpo azali kobanga ete bato báya na ndako na ye. Kolanda na likebi toli oyo Yesu apesaki Marta ekosalisa biso tólonga makanisi ya bongo. (Luka 10:39-42) Yesu amonisaki mpenza ete “eloko oyo ezali malamu” na oyo etali koyamba bapaya ezali nde kosolola na bandeko mpe kolendisana, kasi te ebele ya bilei to bonzenga ya ndako. Soki tolandi toli yango, biso nyonso tokosalela bandeko na biso “makambo ya malamu” na boyokani na Liloba ya Nzambe.—3 Yoa. 5-8.
Mituna oyo elandi ekotalelama na Eteyelo ya mosala ya Teokrasi na pɔsɔ oyo ebandi na mokolo ya 29 sanza ya zomi na mibale 2014.
Ndenge nini tosengeli kotalela etinda oyo ezali na Kolimbola Mibeko 14:1, oyo epekisi komikatakata nzoto mpo na moto oyo akufi? [3 sanza ya 11, w04 15/9 lok. 27 par. 5]
Wapi mokano ya mobeko oyo esɛngaki na bakonzi ya Yisraele ete bákoma mpo na bango moko Mobeko ya Nzambe mpe ‘bátángaka yango mikolo nyonso ya bomoi na bango’? (Mib. 17:18-20) [3 sanza ya 11, w02 15/6 lok. 12 par. 4]
Mpo na nini elobami ete “osengeli te kobalola mabele na ngɔmbɛ mpe na mpunda oyo ekangisami esika moko,” mpe ndenge nini etinda oyo elobeli ekanganeli ya mabe etali bakristo? (Mib. 22:10) [10 sanza ya 11, w03 15/10 lok. 32]
Mpo na nini epekisamaki kokanga lokola ndanga “enikelo ya mabɔkɔ to libanga na yango ya konikela ya likoló”? (Mib. 24:6) [17 sanza ya 11, w04 15/9 lok. 26 par. 3]
Bayisraele basengelaki kozala na botosi ya ndenge nini, mpe ezaleli nini esengeli kotinda biso tósalela Yehova? (Mib. 28:47) [24 sanza ya 11, w10 15/9 lok. 8 par. 4]
Wapi masɛngami misato ya minene oyo etali kozala na bomoi, oyo ezali na Kolimbola Mibeko 30:19, 20? [24 sanza ya 11, w10 15/2 lok. 28 par. 17]
Tosɛngisami nde na kobimisa na mongongo ya nse maloba nyonso oyo tozali kotánga kobanda na Ebandeli tii na Emoniseli? Limbolá? (Yos. 1:8) [8 sanza ya 12, w13 15/4 lok. 7 par. 4]
Nani azali “mokonzi ya limpinga ya Yehova” oyo Yosua 5:14, 15 elobeli, mpe ndenge nini lisolo yango ekoki kolendisa biso? [8 sanza ya 12, w04 1/12 lok. 9 par. 2]
Nini etindaki Akana akwea na lisumu, mpe liteya nini tokoki kozwa na ndakisa na ye ya mabe? (Yos. 7:20, 21) [15 sanza ya 12, w10 15/4 nk. 20-21 par. 2, 5]
Na ndenge nini ndakisa ya Kalebe elendisaka biso lelo oyo? (Yos. 14:10-13) [29 sanza ya 12, w04 1/12 lok. 12 par. 2]
1 Na likita ya nsuka ya mbula ya Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania oyo eutaki kosalema na mokolo ya 04/10/2014, bapesaki liyebisi ete bibongiseli ezwami mpo na kobongisa lisusu maloba ya buku na biso ya nzembo oyo tozali kosalela. Ezalaki nsango moko ya esengo mpenza! Bakundwelaki bayangani nyonso ete nzembo ya Bokonzi ezali na ntina mingi na losambo na biso.—Nz. 96:2.
2 Okoki komituna: ‘Mpo na nini ezali na ntina kobongisa lisusu maloba ya buku ya nzembo?’ Bantina ezali ebele. Ya liboso, lokola bososoli na biso ya Biblia ezali kokoba kobakisama, yango ekoki kosala mpe ete maloba ya nzembo na biso ebongwana. (Mas. 4:18) Ntina mosusu: Maloba mingi oyo ezali sikoyo na buku ya nzembo eutaki na Libongoli ya Mokili ya Sika na Lingelesi, ebimeli oyo toutaki kosalela. Sikoyo esengeli koyokanisa maloba ya nzembo na maloba ya Biblia oyo ebongisami lisusu. Lokola mosala monene ekosalema mpo na koyokanisa maloba ya nzembo na oyo ya Biblia, ekateli ezwami ete mwa banzembo ya sika ebakisama na buku yango.
3 Tokozela nde tii ntango buku ya sika ya nzembo ekobima liboso tóbanda koyemba nzembo ya sika? Te. Tozali na esengo ya koyebisa bino ete na basanza oyo ezali koya, mwa banzembo ya sika ekobanda kobima na site Internet na biso, jw.org. Soki loyembo ya sika ebimi, programɛ ya Likita ya mosala ekomonisa yango kuna na nsuka na maloba “loyembo ya sika.”
4 Ndenge ya koyekola nzembo ya sika: Ekoki kozala mpasi koyekola loyembo ya sika. Atako bongo, lokola mokomi ya nzembo, biso mpe tolingi koyemba na mongongo makasi na makita na biso, kasi ‘kofanda nyɛɛ te.’ (Nz. 30:12) Mpo na koyekola loyembo ya sika, landá matambe ya pɛtɛɛ oyo elandi:
Yoká mbala na mbala ndenge babɛti loyembo yango na piano, oyo ekotyama na site Internet na biso. Soki oyoki miziki na yango mbala na mbala, ekozala pɛtɛɛ komikundola na yango.
Yekolá maloba na yango mpe meká kokanga yango na motó.
Yembá maloba elongo na miziki. Salá bongo tii okomesana na loyembo.
Bómekameka nzembo ya sika mbala mwa mingi na Losambo na kati ya libota tii bokomesana na yango.
5 Na basanza oyo ezali koya soki loyembo ya sika nde ekosukisa Likita ya mosala, bayangani bakoyoka naino piano ndenge ezali kobɛta. Na nsima, bakoyemba elongo na piano, ndenge tosalaka.
6 Tóyeba ete koyemba na makita epesaka biso libaku ya kosangisa mingongo na biso na esengo nyonso mpo na kosanzola Yehova. Na yango, ntango basɛngi biso tóyemba na makita, tózala te na momeseno ya kolongwa na bisika na biso ya kofanda kozanga ntina.
7 Ezali na lolenge mosusu ya komonisa botɔndi mpo na miziki na biso ya bosantu. Na mayangani na biso ya mike mpe ya minene, miziki ebɛtaka liboso eteni mokomoko ebanda. Mbala mibale na mbula, bandeko mibali mpe basi oyo bamipesi, ya mikili ndenge na ndenge bafutaka tike na bango moko mpo na kokende na Patterson, na New York, kobɛta miziki ya kitoko ya nzembo na biso ya losambo. Yango wana, ntango prezida asɛngi biso tófanda mpe tólanda miziki oyo bandeko yango babongisaki, tosengeli kosala yango. Kosala bongo ekobongisa mitema na biso mpo na makambo oyo tokolanda.—Ezr. 7:10.
8 Tokosukisa makita na biso ya lelo na loyembo ya sika, na motó ya likambo “Bokonzi ezali koyangela—Tiká eyá!” Loyembo yango, oyo eyembamaki na likita ya nsuka ya mbula, ebongisamaki mpenzampenza mpo na kobenda likebi ete mbula 100 ekoki banda Bokonzi ebotamaki.
9 Na ntembe te, nzembo ya sika ezali “makambo ya malamu” oyo euti epai ya Yehova. (Mat. 12:35a) Tiká ete tóyekola nzembo yango ya sika mpe tóyembaka yango na motema mobimba, mpo tópesa Nzambe na biso masanzoli mpe lokumu oyo ebongi na ye!—Nz. 147:1.
Loyembo 113 mpe libondeli
cl mok. 18 par. 9-19 (Min. 30)
Botángi ya Biblia: Yosua 16-20 (Min. 8)
No. 1: Yosua 17:11-18 (Eleka min. 3 te)
No. 2: Nzambe azali nani?—igw lok. 2 par. 1-3 (Min. 5)
No. 3: Mokonzi Ahaba (Ahab)—Motó ya likambo: Bato mabe bakoki kozala na kimya te—it-1-F nk. 59-60 (Min. 5)
Min. 30: “Nzembo ya sika mpo na losambo!” Lisolo na bayangani. Ntango bokotalela paragrafe 6, bótya piano ya nzembo “Bokonzi ezali koyangela—Tiká eyá!” ebɛta mpo bandeko báyoka. Na nsima, sɛngá bayangani bátɛlɛma mpo na koyemba loyembo ya sika. Ekosɛnga koyemba loyembo yango ya sika mbala mibale mpo na kosalisa bandeko ya lisangá báyekola yango.
Loyembo ya sika “Bokonzi ezali koyangela—Tiká eyá!” mpe libondeli
▪ Sanza ya misato mpe sanza ya minei 2015: Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli mpe Lamuká! Sanza ya mitano mpe ya motoba 2015: Biblia eteyaka mpenza nini?
▪ Ekaniseli ya mobu 2016 ekosalema mokolo ya misato, 23/03/2016.
▪ Kobanda mokolo ya 01/01/2015, masangá ekotika kosalela ebongiseli ya koluka bato ya kobanda koyekola na bango Biblia na mokolo ya pɔsɔ ya liboso na sanza. Basakoli bakokabola kaka bazulunalo ndenge esalemaka na mikolo ya pɔsɔ mosusu nyonso. Tokoki kobanda koyekola na bato Biblia ntango nyonso na boumeli ya sanza, na nzela ya bazulunalo to mikanda mosusu oyo tosalelaka mpo na koyekola na bato.
“Emonanaka lokola ete kanyaka ebimisaka ntango nyonso mikakatano na guvɛrnema. Mpo na nini okanisi ete ezalaka bongo? [Tiká ye apesa eyano.] Nasepelaki na maloba oyo ya Biblia. [Tángá Mosakoli 7:20.] Zulunalo oyo emonisi oyo Biblia elobi mpo na kosilisa kanyaka. Nasɛngi yo ozwa mwa ntango ya kotánga yango. Ya yo, yango oyo.”
“Bato mingi bandimaka ete moto abimaki na nzela ya evolisyo, kasi bamosusu bandimaka yango te. Mpo na yo, bomoi ebandaki ndenge nini? [Tiká ye apesa eyano.] Bolukiluki oyo basali bambula mingi emonisi ete bomoi eutaka kaka na bomoi mosusu oyo ezalaki liboso. Yango eyokani na maloba oyo ya pɛtɛɛ, oyo ezali na Biblia. [Tángá Nzembo 36:9.] Zulunalo oyo elobeli ntina oyo bato mingi bandimi ete ndenge oyo bomoi ezali mpasi mpo na kokanga ntina mpe ekamwisaka, esengeli kobima na nzela ya evolisyo te.”
1 2 3 4 5 6 7 8
^ (Yos. 1:1-5:15) Mpe esalemaki boye: nsima ya liwa ya Moize, mosaleli ya Yehova, Yehova alobaki na Yosua mwana ya Nunu, mosaleli ya Moize, boye: 2 “Moize mosaleli na ngai akufi; sikoyo tɛlɛmá, katisá Yordani, yo ná bato nyonso oyo, mpo na kokɔta na mokili oyo nazali kopesa bango, bana ya Yisraele. 3 Esika nyonso oyo lokolo na bino ekonyata, nakopesa bino yango mpenza, ndenge nalakaki Moize. 4 Banda na esobe mpe na Libá oyo, tii na ebale monene, ebale Efrate, elingi koloba: mokili mobimba ya Bahiti, tii na Mbu Monene epai moi elalaka, ekozala teritware na bino. 5 Moto moko te akokoka kotɛlɛma liboso na yo na mikolo nyonso ya bomoi na yo. Ndenge nazalaki na Moize, ndenge wana nde nakozala na yo. Nakosundola yo te mpe nakotika yo soki moke te. 6 Zalá na mpiko mpe zalá na makasi, mpo yo nde moto okosala ete bato oyo bázwa libula ya mokili oyo nalapelaki bankɔkɔ na bango ndai ete nakopesa bango. 7 “Kaka nde, zalá na mpiko mpe zalá na makasi mpenza mpo okeba ete otosa makambo nyonso ndenge ezali na mobeko oyo Moize, mosaleli na ngai, apesaki yo mitindo. Kopɛngwa na yango te mpo na kokende na lobɔkɔ ya mobali to na lobɔkɔ ya mwasi, mpo osala makambo na bwanya epai nyonso oyo okokende. 8 Buku oyo ya mobeko esengeli kolongwa na monɔkɔ na yo te, mpe osengeli kotángaka yango na mongongo ya nse butu moi, mpo okeba ete otosa makambo nyonso ndenge ekomami na kati na yango; mpo, na ndenge yango nde okolongisa nzela na yo mpe na ndenge yango nde okosala makambo na bwanya. 9 Napesi yo mitindo te? Zalá na mpiko mpe zalá na makasi. Kolɛnga te mpe kozala na nsɔmɔ te, mpo Yehova Nzambe na yo azali na yo epai nyonso okokende.” 10 Mpe Yosua apesaki bakapita ya bato mitindo ete: 11 “Bóleka na kati ya kaa mpe bópesa bato mitindo ete: ‘Bóbongisa biloko na bino ya kolya, mpamba te nsima ya mikolo misato banda lelo, bokokatisa Yordani oyo mpo na kokɔta mpe kozwa mokili oyo Yehova Nzambe na bino azali kopesa bino mpo ezala ya bino.’” 12 Mpe Yosua alobaki na Barubene mpe na Bagade mpe na ndambo ya libota ya Manase ete: 13 “Bókanisa mitindo oyo Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki bino na maloba oyo: ‘Yehova Nzambe na bino azali kopesa bino bopemi mpe apesi bino mokili oyo. 14 Basi na bino, bana na bino mpe bibwɛlɛ na bino bakofanda na mokili oyo Moize apesaki bino na ngámbo oyo ya Yordani; kasi bino bokokatisa na bituluku ya etumba liboso ya bandeko na bino, bilombe mibali nyonso ya nguya, mpe bosengeli kosalisa bango. 15 Kaka ntango Yehova akopesa bandeko na bino bopemi ndenge apesi bino, mpe bango bazwi mokili oyo Yehova Nzambe na bino azali kopesa bango, na ntango wana nde bokozonga mpenza na mokili na bino mpe bokozwa yango, mokili oyo Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki bino na ngámbo ya Yordani epai moi ebimaka.’” 16 Bongo, bango bapesaki Yosua eyano, balobi: “Mitindo nyonso oyo opesi biso, tokosala yango, mpe epai nyonso oyo okotinda biso tokokende. 17 Ndenge toyokelaki Moize na makambo nyonso, tokoyokela yo se bongo. Kaka nde Yehova Nzambe na yo azala na yo ndenge azalaki mpe na Moize. 18 Moto nyonso oyo akotomboka, aboyi etinda na yo mpe ayoki maloba na yo te na nyonso oyo okopesa ye mitindo, akobomama. Kaka nde, zalá na mpiko mpe zalá na makasi.”
2 Na nsima, longwa na Shitime, Yosua, mwana ya Nunu, atindaki mibali mibale na nkuku lokola banɔngi, alobi: “Bókende, bótalatala mokili yango mpe Yeriko.” Na yango, bakendaki mpe bakómaki na ndako ya mwasi moko ya ndumba oyo nkombo na ye Rahaba, mpe bafandaki wana. 2 Bongo bato bayebisaki mokonzi ya Yeriko ete: “Talá! Mibali moko boye bauti na kati ya bana ya Yisraele bakɔti awa kaka na butu oyo mpo na kotalatala mokili.” 3 Na yango, mokonzi ya Yeriko atindaki bato epai ya Rahaba, alobi: “Bimisá mibali oyo bayei epai na yo, oyo bakɔti na ndako na yo, mpo bayei nde kotalatala mokili oyo mobimba.” 4 Kaka na ntango wana, mwasi yango azwaki mibali yango mibale mpe abombaki bango. Mpe alobaki ete: “Ya solo, mibali wana bayaki epai na ngai, kasi nayebaki te epai bango bauti. 5 Mpe esalemaki boye: na ntango ya kokanga porte, wana molili ebandaki kokɔta, mibali yango babimaki. Nayebi te esika mibali yango bakei. Bólanda bango nokinoki, mpo bokozwa bango.” 6 (Nzokande, mwasi yango amatisaki bango na nsamba, mpe abombaki bango na nse ya mwa banzete ya lini oyo atandaki na milɔngɔ likoló ya nsamba.) 7 Mpe bato yango balandaki bango na nzela ya Yordani na bisika oyo bakatisaka na makolo, mpe bakangaki porte nokinoki nsima ya kobima ya bato oyo bazalaki kolanda bango. 8 Nde liboso mibali wana bálala, mwasi yango amataki likoló ya nsamba epai bazalaki. 9 Mpe alobaki na mibali yango ete: “Nayebi mpenza ete Yehova akozanga te kopesa bino mokili oyo, mpe nsɔmɔ na bino ekweli biso, mpe bato nyonso oyo bafandi na mokili oyo balɛmbi nzoto mpo na bino. 10 Mpamba te, toyokaki ndenge Yehova akaukisaki mai ya Mbu Motane liboso na bino ntango bobimaki na Ezipito, mpe makambo bosalaki bakonzi mibale ya Baamore oyo bazalaki na ngámbo mosusu ya Yordani, elingi koloba: Sihone ná Oge, oyo bobomaki. 11 Banda toyokaki yango, mitema na biso elɛmbaki, mpe moto ata moko te azali lisusu na mpema ya kotɛlɛma liboso na bino, mpo Yehova Nzambe na bino azali Nzambe kuna na likoló mpe awa na mabele, na nse. 12 Sikoyo, nabondeli bino, bólapela ngai ndai na nkombo ya Yehova ete, lokola namoniseli bino motema boboto, bino mpe bokozanga te komonisa motema boboto epai ya bato ya ndako ya tata na ngai, mpe bosengeli kopesa ngai elembo oyo nakotyela motema. 13 Mpe bosengeli kotika tata na ngai na bomoi, ná mama na ngai, ná bandeko na ngai ya mibali mpe ya basi mpe bato na bango nyonso, mpe bosengeli kobikisa milimo na biso na liwa.” 14 Bongo mibali wana balobaki na ye boye: “Milimo na biso ekokufa na esika ya milimo na bino! Soki bokoloba likambo na biso oyo te, ekosalema mpenza boye: ntango Yehova akopesa biso mokili oyo, biso mpe tokozanga te komonisela yo motema boboto mpe bosembo.” 15 Nsima na yango, akitisaki bango na nsinga moko na lininisa, mpo ndako na ye ekanganaki na mopanzi ya efelo ya engumba, mpe ezali likoló ya efelo yango nde ye azalaki kofanda. 16 Bongo alobaki na bango ete: “Bókende na etúká ya ngombangomba, mpo bato oyo bazali kolanda bino bázwa bino te; mpe bosengeli kobombana kuna mikolo misato, tii ntango bato oyo bazali kolanda bino bakozonga, na nsima nde bokoki kokende na nzela na bino.” 17 Bongo mibali wana balobaki na ye boye: “Tozali na ngambo te na ndai na yo oyo olapisi biso. 18 Talá! Tozali kokɔta na mokili oyo. Osengeli kokanga nsinga oyo ya busi ya motane na lininisa oyo okitisi biso na yango, mpe osengeli kosangisa epai na yo tata na yo, mama na yo, bandeko na yo ná bato nyonso ya ndako ya tata na yo. 19 Mpe ekosalema mpenza boye: moto nyonso oyo akobima na baporte ya ndako na yo tii na libándá, makila na ye ekozala na motó na ye moko, mpe biso tokozala na ngambo te; mpe moto nyonso oyo akotikala elongo na yo na ndako, makila na ye ekozala na mitó na biso soki lobɔkɔ moko ekiteli ye. 20 Mpe soki olobi likambo na biso oyo, wana mpe tokozala na ngambo te na ndai oyo olapisi biso.” 21 Na yango, ye alobaki boye: “Esalema ndenge bolobi.” Bongo abimisaki bango mpe bakendaki. Na nsima, akangaki nsinga wana ya motane na lininisa. 22 Bongo bakendaki mpe bakómaki na etúká ya ngombangomba mpe bafandaki kuna mikolo misato, tii ntango bato oyo bazalaki kolanda bango bazongaki. Nzokande, bato oyo bazalaki kolanda bango balukaki bango na banzela nyonso, kasi bamonaki bango te. 23 Bongo mibali yango mibale bautaki na etúká yango ya ngombangomba, bakiti, bakatisi mpe bakómi epai ya Yosua mwana ya Nunu, mpe babandaki koyebisa ye makambo nyonso oyo ekómelaki bango. 24 Na nsima balobaki na Yosua boye: “Yehova apesi mokili oyo mobimba na lobɔkɔ na biso. Yango wana mpe, bato nyonso oyo bafandi na mokili yango balɛmbi nzoto mpo na biso.”
3 Na nsima, Yosua alamukaki ntɔngɔntɔngɔ, mpe ye ná bana nyonso ya Yisraele balongwaki na Shitime mpe bakómaki na Yordani; mpe balalaki wana liboso ya kokatisa. 2 Bongo esalemaki boye: nsima ya mikolo misato, bakapita babandaki koleka na kati ya kaa 3 mpe kopesa bato mitindo ete: “Ntango bokomona sanduku ya kondimana ya Yehova Nzambe na bino, mpe banganga-nzambe, Balevi, oyo bazali komema yango, bokolongwa na esika na bino, mpe bokolanda yango, 4 —mpo bóyeba nzela oyo bokokende, mpamba te naino bokatisá na nzela wana te—kasi, bosengeli kotika ntaka ya mapeko nkóto mibale (2 000) kati na bino ná yango; bópusana pene na yango te.” 5 Bongo Yosua alobaki na bato ete: “Bómisantisa, mpamba te lobi Yehova akosala makambo ya kokamwa na kati na bino.” 6 Na nsima, Yosua alobaki na banganga-nzambe boye: “Bózwa sanduku ya kondimana mpe bóleka liboso ya bato.” Bongo bazwaki sanduku ya kondimana mpe bakendaki liboso ya bato. 7 Mpe Yehova alobaki na Yosua boye: “Lelo, nakobanda kokómisa yo monene na miso ya Yisraele mobimba, mpo báyeba ete ndenge nazalaki na Moize, ndenge wana nde nakozala na yo. 8 Mpe yo—okopesa banganga-nzambe oyo bamemi sanduku ya kondimana mitindo ete: ‘Ntango bokokóma na libongo ya Yordani, bokotɛlɛma na kati ya Yordani.’” 9 Bongo Yosua alobaki lisusu na bana ya Yisraele ete: “Bópusana awa mpe bóyoka maloba ya Yehova Nzambe na bino.” 10 Nsima na yango, Yosua alobaki boye: “Na likambo oyo, bokoyeba ete Nzambe ya bomoi azali na kati na bino mpe akobengana mpenza liboso na bino Bakanana, Bahiti, Bahivi ná Baperizi, Bagirigashe, Baamore ná Bayebusi. 11 Talá! Sanduku ya kondimana ya Nkolo ya mabele mobimba ezali koleka liboso na bino na kati ya Yordani. 12 Sikoyo, bópona mibali zomi na mibale na mabota ya Yisraele, mobali moko na libota moko. 13 Mpe ekosalema mpenza boye: na ntango makolo ya banganga-nzambe oyo bamemi sanduku ya Yehova, Nkolo ya mabele mobimba, ekonyata mai ya Yordani, mai ya Yordani ekokatana, mai oyo ezali kouta na likoló, mpe ekotɛlɛma lokola efelo.” 14 Mpe esalemaki boye: ntango bato balongwaki na bahema na bango liboso mpenza ya kokatisa Yordani, wana banganga-nzambe oyo bazalaki komema sanduku ya kondimana bazali liboso na bango, 15 mpe ntango baoyo bazalaki komema Sanduku bakómaki na Yordani mpe makolo ya banganga-nzambe oyo bamemaki Sanduku yango ekɔtaki na ebandeli ya mai (nzokande Yordani etondisaka bangámbo na yango nyonso na mikolo nyonso ya kobuka mbuma), 16 mai oyo ezalaki kouta na likoló ebandaki kotɛlɛma esika moko. Emataki lokola efelo, mosika mpenza na Adama, engumba oyo ezali pene na Zaretane, mpe mai oyo ezalaki kokita mpo na kokende na mbu ya Araba, Mbu ya Mungwa, ekaukaki. Ekatanaki, mpe bato bakatisaki liboso ya Yeriko. 17 Na ntango yango, banganga-nzambe oyo bamemaki sanduku ya kondimana ya Yehova batɛlɛmaki kaka, kozanga koningana, na mabele oyo ekauki na katikati ya Yordani, wana Yisraele mobimba ezalaki kokatisa na mabele oyo ekauki, tii ntango ekólo mobimba esilisaki kokatisa Yordani.
4 Mpe esalemaki boye: ntango kaka ekólo mobimba esilisaki kokatisa Yordani, Yehova alobaki na Yosua ete: 2 “Bózwa mibali zomi na mibale na kati ya bato, mobali moko na libota moko, 3 mpe bópesa bango mitindo ete: ‘Bólɔkɔta mabanga zomi na mibale na katikati mpenza ya Yordani, na esika oyo makolo ya banganga-nzambe etɛlɛmaki kozanga koningana, mpe bokomema yango elongo na bino mpe bokotya yango na esika oyo bokolala, epai bokolala na butu ya lelo.’” 4 Bongo Yosua abengaki mibali zomi na mibale oyo aponaki na kati ya bana ya Yisraele, mobali moko na libota moko; 5 mpe Yosua alobaki na bango boye: “Bóleka liboso ya sanduku ya Yehova Nzambe na bino na katikati ya Yordani, mpe bómema moto na moto libanga moko na lipeka na ye, na kolanda motángo ya mabota ya bana ya Yisraele, 6 mpo yango ezala elembo na kati na bino. Soki bana na bino batuni bino na mikolo ekoya ete: ‘Mpo na nini bozalaka na mabanga oyo?’ 7 Bongo bokoloba na bango ete: ‘Mpo mai ya Yordani ekatanaki liboso ya sanduku ya kondimana ya Yehova. Ntango yango elekaki na kati ya Yordani, mai ya Yordani ekatanaki, mpe mabanga oyo esengeli kozala ekaniseli mpo na bana ya Yisraele mpo na ntango oyo etyami ndelo te.’” 8 Mpe bana ya Yisraele basalaki bongo, ndenge Yosua apesaki bango mitindo, mpe bakamataki mabanga zomi na mibale na katikati ya Yordani, ndenge Yehova alobaki na Yosua, mpo ekokana na motángo ya mabota ya bana ya Yisraele; mpe bamemaki yango elongo na bango na esika oyo bakendaki kolala mpe batyaki yango wana. 9 Ezalaki mpe na mabanga zomi na mibale oyo Yosua atɛlɛmisaki na katikati ya Yordani na esika oyo makolo ya banganga-nzambe oyo bamemaki sanduku ya kondimana etɛlɛmaki, mpe mabanga yango ezali kuna tii na mokolo ya lelo. 10 Mpe banganga-nzambe oyo bazalaki komema Sanduku batɛlɛmaki na katikati ya Yordani tii ntango makambo nyonso oyo Yehova apesaki Yosua mitindo ete ayebisa bato esilaki, na kolanda mitindo nyonso oyo Moize apesaki Yosua. Na ntango nyonso wana, bato basalaki nokinoki mpe bakatisaki. 11 Mpe esalemaki boye: ntango kaka bato nyonso basilisaki kokatisa, sanduku ya Yehova ekatisaki, ná banganga-nzambe, na miso ya bato. 12 Mpe bana ya Rubene mpe bana ya Gade mpe ndambo ya libota ya Manase bakatisaki na bituluku ya etumba na miso ya bana ya Yisraele, ndenge Moize alobaki na bango. 13 Bato soki nkóto ntuku minei (40 000), oyo bazalaki na bibundeli mpo na limpinga, bakatisaki liboso ya Yehova mpo na etumba epai mokili patatalu oyo ekauká ya Yeriko ezalaki. 14 Na mokolo yango, Yehova akómisaki Yosua monene na miso ya Yisraele mobimba, mpe bakómaki kobanga ye ndenge bazalaki kobanga Moize mikolo nyonso ya bomoi na ye. 15 Na nsima, Yehova alobaki na Yosua boye: 16 “Pesá mitindo na banganga-nzambe oyo bazali komema sanduku ya litatoli ete bábima na Yordani.” 17 Bongo Yosua apesaki mitindo na banganga-nzambe ete: “Bóbima na Yordani.” 18 Mpe esalemaki boye: ntango banganga-nzambe oyo bamemaki sanduku ya kondimana ya Yehova balongwaki na katikati ya Yordani mpe makolo ya banganga-nzambe yango ekómaki na mokili, mai ya Yordani ebandaki kozonga na esika na yango mpe etondisaki bangámbo na yango ndenge ezalaki liboso. 19 Mpe bato babimaki na Yordani na mokolo ya zomi ya sanza ya liboso mpe batyaki kaa na Gilgale, na ndelo ya ɛsti ya Yeriko. 20 Bongo mabanga zomi na mibale oyo bazwaki na kati ya Yordani, Yosua atɛlɛmisaki yango na Gilgale. 21 Na nsima, alobaki na bana ya Yisraele boye: “Na mikolo ekoya, ntango bana na bino bakotuna batata na bango ete: ‘Mabanga oyo elakisi nini?’ 22 Bosengeli koyebisa bana na bino ete: ‘Yisraele ekatisaki Yordani oyo na mabele oyo ekauki, 23 ntango Yehova Nzambe na bino akaukisaki mai ya Yordani liboso na bango tii ntango basilisaki kokatisa, ndenge Yehova Nzambe na bino asalaki na Mbu Motane, ntango akaukisaki yango liboso na biso tii tosilisaki kokatisa; 24 mpo bato ya bikólo nyonso ya mabele báyeba ete lobɔkɔ ya Yehova ezali makasi; mpo bino bókoka mpenza kobanga Yehova Nzambe na bino ntango nyonso.’”
5 Mpe esalemaki boye: ntango kaka bakonzi nyonso ya Baamore, oyo bazalaki na ngámbo ya Yordani na wɛsti, mpe bakonzi ya Bakanana, oyo bazalaki pene na mbu, bayokaki ete Yehova akaukisaki mai ya Yordani liboso ya bana ya Yisraele tii ntango basilisaki kokatisa, mitema na bango ebandaki kolɛmba, mpe bazalaki lisusu na mpema te ya kotɛlɛma liboso ya bana ya Yisraele. 2 Kaka na ntango yango, Yehova alobaki na Yosua boye: “Salá bambeli ya mabanga ya silekise mpe katá bana ya Yisraele ngenga lisusu, mpo na mbala ya mibale.” 3 Bongo Yosua asalaki bambeli ya mabanga ya silekise mpe akataki bana ya Yisraele ngenga na Gibeate-haaralote. 4 Talá ntina oyo Yosua akataki bango ngenga: bato nyonso oyo babimaki na Ezipito, mibali, bato nyonso ya etumba, bakufaki na nzela na esobe ntango bazalaki kobima na Ezipito. 5 Mpamba te bato nyonso oyo babimaki na Ezipito bazalaki bato bakatamá ngenga, kasi bato nyonso oyo babotamaki na nzela na esobe, ntango bazalaki kobima na Ezipito, bakataki bango ngenga te. 6 Mpo bana ya Yisraele batambolaki mbula ntuku minei (40) na esobe, tii ntango ekólo mobimba ya mibali ya etumba oyo babimaki na Ezipito, oyo baboyaki koyoka mongongo ya Yehova basilaki, baoyo Yehova alapaki ndai mpo na bango ete bakomona soki moke te mokili oyo Yehova alapelaki bankɔkɔ na bango ete akopesa biso, mokili oyo etondi na miliki mpe na mafuta ya nzoi. 7 Mpe na esika na bango, atɛlɛmisaki bana na bango. Yosua akataki bango ngenga, mpamba te bazalaki bisutu, mpo bakataki bango ngenga na nzela te. 8 Mpe esalemaki boye: ntango basilisaki kokata ekólo mobimba ngenga, batikalaki na bisika na bango na kaa tii ntango bazwaki makasi lisusu. 9 Na nsima, Yehova alobaki na Yosua boye: “Lelo, nalongoli bino nsɔni ya Ezipito, nabaloli yango.” Yango wana, esika yango ekómá kobengama na nkombo Gilgale tii na mokolo ya lelo. 10 Mpe bana ya Yisraele bakobaki kofanda na kaa na Gilgale, mpe basalaki elekeli na mpokwa ya mokolo ya zomi na minei ya sanza yango, na mokili patatalu oyo ekauká ya Yeriko. 11 Mpe, na mokolo oyo elandaki elekeli, babandaki kolya mwa biloko oyo ezalaki kobima na mokili yango, bagato oyo ezangi levire mpe mbuma ya kotumba, na mokolo wana kaka. 12 Bongo, mana etikaki kokwea na mokolo oyo elandaki, ntango balyaki mwa biloko ya mokili yango, mpe mana emonanaki lisusu te mpo na bana ya Yisraele, mpe babandaki kolya mwa biloko oyo ezalaki kobima na mokili ya Kanana na mbula wana. 13 Mpe esalemaki boye: ntango Yosua akómaki pene na Yeriko, atombolaki miso na ye mpe talá, ezalaki na mobali moko kuna oyo atɛlɛmaki liboso na ye mpe, na lobɔkɔ na ye, asimbaki mopanga oyo abendi na libenga na yango. Bongo, Yosua apusanaki pene na ye mpe alobaki na ye ete: “Ozali na ngámbo na biso to na ngámbo ya banguna na biso?” 14 Na yango, ye alobaki ete: “Te, nazali nde mokonzi ya limpinga ya Yehova; nayei sikoyo.” Ntango Yosua ayokaki bongo, akweaki elongi na nse, afukamaki mpe alobaki na ye boye: “Nkolo na ngai alobi nini na mosaleli na ye?” 15 Bongo mokonzi ya limpinga ya Yehova alobaki na Yosua ete: “Longolá basandale na yo na makolo, mpamba te esika oyo otɛlɛmi ezali mosantu.” Na mbala moko, Yosua asalaki bongo.
^ (Yos. 1:1-18) Mpe esalemaki boye: nsima ya liwa ya Moize, mosaleli ya Yehova, Yehova alobaki na Yosua mwana ya Nunu, mosaleli ya Moize, boye: 2 “Moize mosaleli na ngai akufi; sikoyo tɛlɛmá, katisá Yordani, yo ná bato nyonso oyo, mpo na kokɔta na mokili oyo nazali kopesa bango, bana ya Yisraele. 3 Esika nyonso oyo lokolo na bino ekonyata, nakopesa bino yango mpenza, ndenge nalakaki Moize. 4 Banda na esobe mpe na Libá oyo, tii na ebale monene, ebale Efrate, elingi koloba: mokili mobimba ya Bahiti, tii na Mbu Monene epai moi elalaka, ekozala teritware na bino. 5 Moto moko te akokoka kotɛlɛma liboso na yo na mikolo nyonso ya bomoi na yo. Ndenge nazalaki na Moize, ndenge wana nde nakozala na yo. Nakosundola yo te mpe nakotika yo soki moke te. 6 Zalá na mpiko mpe zalá na makasi, mpo yo nde moto okosala ete bato oyo bázwa libula ya mokili oyo nalapelaki bankɔkɔ na bango ndai ete nakopesa bango. 7 “Kaka nde, zalá na mpiko mpe zalá na makasi mpenza mpo okeba ete otosa makambo nyonso ndenge ezali na mobeko oyo Moize, mosaleli na ngai, apesaki yo mitindo. Kopɛngwa na yango te mpo na kokende na lobɔkɔ ya mobali to na lobɔkɔ ya mwasi, mpo osala makambo na bwanya epai nyonso oyo okokende. 8 Buku oyo ya mobeko esengeli kolongwa na monɔkɔ na yo te, mpe osengeli kotángaka yango na mongongo ya nse butu moi, mpo okeba ete otosa makambo nyonso ndenge ekomami na kati na yango; mpo, na ndenge yango nde okolongisa nzela na yo mpe na ndenge yango nde okosala makambo na bwanya. 9 Napesi yo mitindo te? Zalá na mpiko mpe zalá na makasi. Kolɛnga te mpe kozala na nsɔmɔ te, mpo Yehova Nzambe na yo azali na yo epai nyonso okokende.” 10 Mpe Yosua apesaki bakapita ya bato mitindo ete: 11 “Bóleka na kati ya kaa mpe bópesa bato mitindo ete: ‘Bóbongisa biloko na bino ya kolya, mpamba te nsima ya mikolo misato banda lelo, bokokatisa Yordani oyo mpo na kokɔta mpe kozwa mokili oyo Yehova Nzambe na bino azali kopesa bino mpo ezala ya bino.’” 12 Mpe Yosua alobaki na Barubene mpe na Bagade mpe na ndambo ya libota ya Manase ete: 13 “Bókanisa mitindo oyo Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki bino na maloba oyo: ‘Yehova Nzambe na bino azali kopesa bino bopemi mpe apesi bino mokili oyo. 14 Basi na bino, bana na bino mpe bibwɛlɛ na bino bakofanda na mokili oyo Moize apesaki bino na ngámbo oyo ya Yordani; kasi bino bokokatisa na bituluku ya etumba liboso ya bandeko na bino, bilombe mibali nyonso ya nguya, mpe bosengeli kosalisa bango. 15 Kaka ntango Yehova akopesa bandeko na bino bopemi ndenge apesi bino, mpe bango bazwi mokili oyo Yehova Nzambe na bino azali kopesa bango, na ntango wana nde bokozonga mpenza na mokili na bino mpe bokozwa yango, mokili oyo Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki bino na ngámbo ya Yordani epai moi ebimaka.’” 16 Bongo, bango bapesaki Yosua eyano, balobi: “Mitindo nyonso oyo opesi biso, tokosala yango, mpe epai nyonso oyo okotinda biso tokokende. 17 Ndenge toyokelaki Moize na makambo nyonso, tokoyokela yo se bongo. Kaka nde Yehova Nzambe na yo azala na yo ndenge azalaki mpe na Moize. 18 Moto nyonso oyo akotomboka, aboyi etinda na yo mpe ayoki maloba na yo te na nyonso oyo okopesa ye mitindo, akobomama. Kaka nde, zalá na mpiko mpe zalá na makasi.”
^ ***sn loyembo 6 Libondeli ya mosaleli ya Nzambe***
Loyembo 6
Libondeli ya mosaleli ya Nzambe
1. Tata na biso ya likoló,
Tiká tókumisa nkombo na yo.
Mawa na yo ekosila te,
Oza’ sembo okosaka te.
Yo sembo Okosi te,
Mawa na yo nsuka te.
2. Pesá nzela tólinga solo.
Tiká tósala mokano na yo.
Tótosa nde mibeko na yo,
Tóluka mpe bampate na yo.
Tóleisa mpate na yo,
Mpe tótosa mibeko.
3. Pesáká biso bwanya na yo.
Tiká ete tólona bolingo.
Salisá biso tólingaka,
Tósalisa bato báyeba.
Báyeba Nkombo na yo,
Tólakisa bolingo.
(Talá mpe Nz. 143:10; Yoa. 21:15-17; Yak. 1:5.)
^ ***cl nk. 169-171 ‘E! bwanya ya Nzambe ezali bozindo boni!’***
1, 2. Mokano ya Yehova mpo na mokolo ya nsambo ezalaki nini, mpe ndenge nini bwanya ya Nzambe etyamaki na komekama na ebandeli ya mokolo yango?
ABEBI mpenza kobeba! Moto, nkembo ya mosala oyo Nzambe asalaki na mokolo ya motoba, akwei mabe mpenza. Nzokande, Yehova alobaki ete ‘biloko nyonso oyo asalaki,’ ná moto mpe, ezalaki “malamu mingi.” (Genese 1:31) Kasi, na ebandeli ya mokolo ya nsambo, Adama ná Eva bamonaki malamu bálanda Satana na botomboki na ye. Bakweaki mbala moko na lisumu, na kozanga kokoka mpe na liwa.
2 Emonanaki lokola nde mokano ya Yehova mpo na mokolo ya nsambo ebebi libela. Mokolo yango, lokola mikolo motoba oyo ezalaki liboso na yango, esengelaki koumela bambula nkóto na nkóto. Yehova alobaki ete mokolo yango ezali mosantu, mpe nsukansuka, na mokolo yango mabelé mobimba ekokóma paladiso oyo etondi na bato ya kokoka. (Genese 1:28; 2:3) Kasi, nsima ya botomboki wana oyo ebebisaki mpenza makambo, ndenge nini mokano yango ekokokisama? Nzambe akosala nini? Yango etyaki mpenza bwanya ya Yehova na komekama, mbala mosusu na komekama oyo eleki makasi.
3, 4. (a) Na ndenge nini meko oyo Yehova azwaki nsima ya botomboki na Edene ezali komonisa bwanya na ye oyo etindaka biso tómemya ye mingi? (b) Wapi likambo ya ntina mingi oyo komikitisa esengeli kotinda biso tóbosana te wana tozali koyekola bwanya ya Yehova?
3 Nokinoki mpenza Yehova azwaki meko. Akatelaki batomboki etumbu na Edene, mpe kaka na ntango yango ayebisaki mwa moke likambo moko ya malamu mpenza: mokano na ye ya kosilisa mikakatano oyo bautaki kobimisa. (Genese 3:15) Mokano yango ekoumela bambula nkóto na nkóto: Kobanda na Edene, bambula nyonso oyo moto asali awa na mabelé, tii mosika na mikolo ezali koya. Mokano yango ezali na mindɔndɔ te, kasi ezali mpenza na makambo ya bozindo oyo motángi ya Biblia akoki kolekisa bomoi na ye mobimba na koyekola mpe kokanisa yango. Lisusu, mokano ya Yehova ekozanga soki moke te kokokisama. Ekosukisa mabe, lisumu mpe liwa. Ekosala ete bato ya sembo bákóma na ezaleli ya kokoka. Makambo oyo nyonso ekosalema liboso mokolo ya nsambo esuka; na ndenge yango, Yehova akokokisa mokano na ye oyo etali mabelé mpe bato na ntango oyo akanaki mpenza, mpe eloko moko te ekopekisa ye!
4 Bwanya ya ndenge yango ezali mpenza kotinda biso tómemya ye mingi, boye te? Yango etindaki ntoma Paulo akoma ete: ‘E! bwanya ya Nzambe ezali bozindo boni!’ (Baloma 11:33) Wana tobandi koyekola makambo ndenge na ndenge ya bwanya ya Nzambe, komikitisa esengeli kotinda biso tóbosana te likambo oyo ya ntina mingi: lokola Yehova azali na bwanya mingi mpenza, ata soki tosali ndenge nini tokoyeba yango kaka mwa moke. (Yobo 26:14) Liboso, tólimbola naino ezaleli yango oyo etindaka biso na komemya ye mingi.
5, 6. Boyokani nini ezali kati na boyebi mpe bwanya, mpe boyebi oyo Yehova azali na yango ezali monene boni?
5 Bwanya ekeseni na boyebi. Bakoki kokɔtisa na ordinatɛrɛ ebele ya boyebi, kasi ezali mpasi mpo moto aloba ete masini yango ezalaka na bwanya. Atako bongo, boyebi ná bwanya ezalaka na boyokani. (Masese 10:14) Na ndakisa, soki ozali koluka toli ya bwanya mpo na komisalisa na maladi moko monene, okokende epai ya moto oyo ayebi mosala ya monganga malamu te to oyo ayebi yango ata moke te? Soki moke te! Na yango, boyebi ya sikisiki ezali na ntina mingi mpo na kozala na bwanya ya solosolo.
6 Boyebi oyo Yehova azali na yango ezali na nsuka te. Lokola azali “Mokonzi ya seko,” ye kaka nde azali na bomoi oyo ezali na ebandeli te. (Emoniseli 15:3) Mpe na ebele ya bambula wana nyonso oyo eyebani motángo te, ayebi makambo nyonso. Biblia elobi ete: “Ezali na ekelamu moko te oyo ezangi komonana polele na miso na ye, kasi biloko nyonso ezali bolumbu mpe etandami polele na miso ya moto oyo epai na ye tokozongisa monɔkɔ.” (Baebele 4:13; Masese 15:3) Lokola Yehova azali Mozalisi, ayebi malamu biloko nyonso asalá, mpe azali kotala misala nyonso ya bato uta ebandeli. Atalatalaka mitema nyonso ya bato, mpe azangi koyeba eloko moko te. (1 Ntango 28:9) Lokola akelaki biso bato na bonsomi, asepelaka mingi ntango amonaka ete tozali kozwa bikateli na bwanya. Lokola azali “Moyoki-Mabondeli,” ayokaka ebele ya makambo oyo bayebisaka ye na mbala moko. (Nzembo 65:2, NW) Mpe ntina kutu ezali te ya koloba ete Yehova abosanaka makambo te.
7, 8. Ndenge nini Yehova amonisaka mayele, bososoli mpe bwanya?
7 Yehova azali kaka na boyebi te. Amonaka mpe boyokani oyo ezalaka kati na makambo ndenge na ndenge, mpe asosolaka likambo oyo ebele ya makambo mikemike ekoki kobimisa soki yango nyonso esangani. Ayebaka ntina ya likambo na likambo mpe azwaka bikateli: akesenisaka malamu ná mabe, makambo ya ntina mpe makambo ezangi ntina. Lisusu, atalaka makambo to bato kaka likolólikoló te mpe alukalukaka na kati ya motema. (1 Samwele 16:7) Na yango, Yehova azali na mayele mpe bososoli, bizaleli oyo eleki boyebi. Kasi bwanya ezali kutu na ntina mingi koleka bizaleli yango.
8 Bwanya esɛngaka kosalela nzela moko boyebi, bososoli mpe mayele mpo na kosala likambo moko. Kutu, maloba mosusu ya minɔkɔ oyo bakomaki na yango Biblia na ebandeli oyo ebongolami “bwanya” elimboli mpenzampenza “mosala oyo ebimisi litomba” to “bwanya oyo ebongi.” Na yango, bwanya ya Yehova ezali kaka ya maloba te. Emonanaka na misala mpe epesaka litomba. Lokola Yehova azali na boyebi mingi mpenza mpe na mayele mingi, azwaka ntango nyonso bikateli oyo eleki malamu, mpe akokisaka yango na ndenge oyo eleki malamu mpenza. Oyo nde bwanya ya solosolo! Yehova amonisi bosolo ya maloba oyo ya Yesu: “Bwanya emonani moyengebene na misala na yango.” (Matai 11:19) Misala ya Yehova na kati ya molɔ́ngɔ́ mobimba emonisaka bwanya na ye polele mpenza.
^ ***rs lok. 178 pars. 1-3 Elimo***
Elimo santu ezali nini?
Bavɛrsɛ mosusu ya Biblia oyo elobeli elimo santu emonisi ete bato bakoki ‘kotonda’ na yango; bakoki ‘kobatisama’ na yango; mpe bakoki “kotyama mafuta” na yango. (Luka 1:41; Mat. 3:11; Mis. 10:38) Soki elimo santu ezalaka moto, Biblia elingaki kosalela maloba ya ndenge wana te.
Lisusu, Yesu alobaki ete elimo santu ezali “mosungi” (na Grɛki, parakletos), mpe alobaki ete mosungi yango “akoteya,” “akopesa litatoli,” “akoloba,” mpe ‘akoyoka.’ (Yoa. 14:16, 17, 26; 15:26; 16:13) Mbala mingi Biblia elobelaka eloko moko lokola nde ezali moto. Na ndakisa, Biblia emonisi ete mayele ezali na “bana.” (Luka 7:35, hf) Biblia elobi ete lisumu ná liwa ezali koyangela. (Rom. 5:14, 21) Bavɛrsɛ mosusu elobi ete elimo “elobaki,” nzokande bavɛrsɛ mosusu emonisi polele ete ezali baanzelu to bato nde balobaki. (Mis. 4:24, 25; 28:25; Mat. 10:19, 20; tángá mpe Misala 20:23 ná 21:10, 11.) Na 1 Yoane 5:6-8, Biblia emonisi ete ezali kaka elimo te nde ezali “kopesa litatoli,” kasi mpe ‘mai ná makila.’ Na yango, liloba moko te na bavɛrsɛ yango endimisi ete elimo santu ezali moto.
Ndimbola ya solo ya elimo santu esengeli koyokana na bavɛrsɛ nyonso oyo elobeli elimo yango. Na kotalela likanisi wana, tokoki mpenza koloba ete elimo santu ezali nguya ya Nzambe oyo esalaka mosala. Ezali moto te kasi nguya oyo eutaka na Nzambe mpo na kokokisa mokano na ye mosantu.—Nz. 104:30; 2 Pe. 1:21; Mis. 4:31.
^ ***sn loyembo 94 Tósepela na makabo malamu ya Nzambe***
Loyembo 94
Tósepela na makabo malamu ya Nzambe
1. Mabonza nyonso’a malamu,
Biloko tolingi,
Biloko ya ntina mingi,
Nzambe nde apesi.
Ye atengatengaka te,
Abongwanaka te.
Yehova Liziba ya bomoi,
Mopesi Monene.
2. Tomitungisaka mpenza
N’eloko moko te;
Toyebi bolingo na ye
Aleisaka ndɛkɛ.
Toboyi makambo’a mpamba,
Tokozwa esengo.
Nzambe apesá biso nyonso,
Tóboya mindɔndɔ.
3. Makambo’a minen’a bato,
Mpamb’epai ya Nzambe.
Tósalela mpenza bomoi
Na ndeng’a mabe te.
Bozwi oyo Nzamb’abombi
Ebombami solo.
Tóndima oyo toza’ n’ango
Tóbatela miso.
(Talá mpe Yir. 45:5; Mat. 6:25-34; 1 Tim. 6:8; Ebr. 13:5.)
^ ***w02 1/4 nk. 16-17 Tólanda kosalela Yehova na motema oyo ezali kotɛngatɛnga te***
Kotika te koluka boyebi ya solosolo
5. Mpo na nini tosengeli kokoba koyekola Makomami?
5 Mpo na kosala oyo esɛngami lokola tomipesi na Nzambe, tosengeli kotika te koyekola Makomami mpo na kozwa boyebi oyo ekolendisa kondima na biso. Tozalaki na esengo ya kolya bilei ya elimo ntango toyebaki mateya ya solo ya Nzambe sika! (Matai 24:45-47) “Bilei” yango ezalaki kitoko mpe ezalaki kotonga biso mpenza na elimo. Sikoyo, ezali na ntina mingi tókoba kolya bilei malamu ya elimo mpo tózala ntango nyonso basaleli ya Yehova oyo bamipesi mpe bazali na motema oyo ezali kotɛngatɛnga te.
6. Ndenge nini basalisaki yo ozala na botɔndi mpenza mpo na mateya ya Biblia?
6 Esengeli kosala molende mpo na koyeba Makomami na bozindo. Yango ezali lokola koluka biloko ya motuya oyo ebombami; esɛngaka molende makasi. Kasi, kozwa ‘boyebi mpenza ya Nzambe’ epesaka bolamu mingi! (Masese 2:1-6) Ekoki kozala ete ntango mosakoli moko ya Bokonzi ayekolaki na yo Biblia mpo na mbala ya liboso, asalelaki buku Boyebi oyo ezali komema na bomoi ya seko. Ntango mosusu esɛngaki bóyekola mbala mingi liboso ya kosilisa mokapo moko. Ozalaki kozwa mwa makanisi ntango azali kotánga mpe kolimbola bavɛrsɛ ya Biblia oyo maloba na yango etyami te na kati ya baparagrafe. Soki na likambo moko okangi ntina malamu te, azalaki kolimbola yango. Moto oyo azalaki koyekola na yo azalaki komibongisa malamu, azalaki kobondela Nzambe mpo na kosɛnga ye elimo na ye, mpe azalaki kosalisa yo ozala na botɔndi mpenza mpo na mateya ya solo.
7. Nini epesaka moto makoki mpo na koteya basusu solo ya Nzambe?
7 Molende wana ebongaki mpenza, mpamba te Paulo akomaki boye: “Tiká ete moto oyo bazali koloba na ye mpo na koteya ye liloba asangana na makambo nyonso ya malamu na moto oyo azali koloba mpo na kopesa mateya yango.” (Bagalatia 6:6, NW) Na vɛrsɛ oyo, maloba ya Grɛki ezali komonisa ete bazalaki kokɔtisa Liloba ya Nzambe na makanisi mpe na motema ya moto oyo “bazali koloba na ye mpo na koteya ye.” Lokola oteyamaki bongo, ozwi makoki ya koteya bato mosusu. (Misala 18:25) Mpo na kosala oyo esɛngami na yo na ndenge omipesi na Nzambe, osengeli koyekolaka ntango nyonso Liloba ya Nzambe mpo na kobatela bokolɔngɔnɔ mpe makasi na yo ya elimo.—1 Timote 4:13; Tito 1:13; 2:2.
^ ***sn loyembo 96 Bóluka banani babongi***
Loyembo 96
Bóluka banani babongi
1. Nkolo ndakisa mpo na kosakola,
Ye moko’ayebisi biso:
‘Epai nyonso bokokende, bóluka
Bato ya bobola n’elimo.
Bópesa bat’oyo bokuti mbote,
Mpe kimya bótombela bango.
Soki bamosusu batyoli bino,
Bópupwela bango makolo.’
2. Soki bayambi bino, bayambi ye.
Nzambe akosunga bango.
Mposa na bango ya bomoi ya seko
Ekotinda báyoka nsango.
Bómitungisa te mpo na maloba,
Yehov’akopesa lisungi.
Mpe maloba na bino ya elɛngi
Ekobenda bato babongi.
(Talá mpe Mis. 13:48; 16:14; Kol. 4:6.)
^ (Yos. 6:1-8:35) Nzokande, Yeriko ekangamaki malamumalamu mpo na bana ya Yisraele, moto moko te azalaki kobima mpe moto moko te azalaki kokɔta. 2 Mpe Yehova alobaki lisusu na Yosua boye: “Talá, napesi Yeriko mpe mokonzi na yango mpe bilombe mibali ya nguya, na lobɔkɔ na yo. 3 Mpe bino nyonso, mibali ya etumba, bosengeli kotambola zingazinga ya engumba, bokobaluka zingazinga ya engumba mbala moko. Bokosala ndenge wana mikolo motoba. 4 Mpe banganga-nzambe nsambo bakomema maseke nsambo ya bampate ya mibali, liboso ya Sanduku, mpe na mokolo ya nsambo, bokotambola zingazinga ya engumba yango mbala nsambo mpe banganga-nzambe basengeli koyula maseke yango. 5 Mpe ekosalema mpenza boye: ntango bakoyula liseke ya mpate ya mobali, mpe ntango bokoyoka lokito ya liseke yango, bato nyonso ya etumba basengeli kobɛta ntangwa makasi ya etumba; mpe efelo ya engumba ekokwea mobimba na nse, mpe bato basengeli komata alima, moto na moto liboso na ye.” 6 Na yango, Yosua mwana ya Nunu abengaki banganga-nzambe mpe alobaki na bango boye: “Bózwa sanduku ya kondimana, mpe banganga-nzambe nsambo bakomema maseke nsambo ya bampate ya mibali liboso ya sanduku ya Yehova.” 7 Na nsima, alobaki na bato boye: “Bóleka mpe bótambola zingazinga ya engumba, mpe basoda oyo bazali na bibundeli báleka liboso ya sanduku ya Yehova.” 8 Bongo esalemaki boye: makambo nyonso elekaki se ndenge Yosua alobaki na bato; mpe banganga-nzambe nsambo oyo bazalaki komema maseke nsambo ya bampate ya mibali liboso ya Yehova balekaki mpe bayulaki maseke yango, mpe sanduku ya kondimana ya Yehova ezalaki kolanda bango. 9 Mpe basoda oyo bazalaki na bibundeli bazalaki kokende liboso ya banganga-nzambe oyo bazalaki koyula maseke, mpe basoda oyo bazalaki kokɛngɛla na nsima bazalaki kolanda Sanduku, wana maseke ezalaki se koyulama. 10 Nzokande Yosua apesaki bato mitindo ete: “Bóganga te mpe mingongo na bino eyokana te, liloba moko te ebima na minɔkɔ na bino tii mokolo nakoloba na bino ete: ‘Bóganga!’ Na ntango wana nde bokoganga.” 11 Mpe atambwisaki sanduku ya Yehova zingazinga ya engumba, ebalukaki zingazinga na yango mbala moko; na nsima, bakendaki na kaa mpe balalaki butu mobimba na kaa. 12 Bongo, Yosua alamukaki ntɔngɔntɔngɔ, mpe banganga-nzambe bamemaki sanduku ya Yehova, 13 mpe banganga-nzambe nsambo oyo bazalaki komema maseke nsambo ya bampate ya mibali liboso ya sanduku ya Yehova bazalaki kotambola mpe koyula maseke ntango nyonso, mpe basoda oyo bazalaki na bibundeli bazalaki kotambola liboso na bango, wana basoda oyo bazalaki kokɛngɛla na nsima bazalaki kolanda sanduku ya Yehova, mpe maseke ezalaki se koyulama. 14 Mpe na mokolo ya mibale, batambolaki zingazinga ya engumba yango mbala moko; na nsima, bazongaki na kaa. Basalaki ndenge wana mikolo motoba. 15 Mpe esalemaki boye: na mokolo ya nsambo, balamukaki ntɔngɔntɔngɔ, kaka ntango ntɔngɔ ebandaki kotana mpe batambolaki ndenge wana mbala nsambo zingazinga ya engumba. Na mokolo wana kaka nde batambolaki mbala nsambo zingazinga ya engumba. 16 Mpe esalemaki boye: na mbala ya nsambo, banganga-nzambe bayulaki maseke, mpe Yosua alobaki na bato ete: “Bóganga; mpo Yehova apesi bino engumba oyo. 17 Mpe engumba yango ekóma mpenza eloko oyo esengeli kobebisama; yango mpe biloko nyonso oyo ezali na kati na yango ezali ya Yehova. Kaka Rahaba, mwasi ya ndumba, nde akoki kotikala na bomoi, ye ná bato nyonso oyo bazali elongo na ye na ndako na ye, mpamba te abombaki bamemi-nsango oyo biso totindaki. 18 Nde bino, bósimba eloko moko te oyo esengeli kobebisama, noki bókóma na mposa na yango mpe bózwa eloko oyo esengeli kobebisama mpe bókómisa kaa ya Yisraele eloko ya kobebisama mpe bómemela yango mpasi. 19 Kasi palata nyonso, wolo, biloko ya motako mpe ya bibende ezali biloko ya bosantu mpo na Yehova. Esengeli kokende na esika ya kobomba biloko ya motuya ya Yehova.” 20 Bongo bato bagangaki, ntango bayulaki maseke. Mpe esalemaki boye: ntango kaka bato bayokaki lokito ya liseke mpe bato babandaki kobɛta ntangwa makasi ya etumba, efelo yango ebandaki kokwea mobimba na nse. Nsima na yango, bato bamataki na engumba, moto na moto alima liboso na ye, mpe bazwaki engumba yango. 21 Mpe babebisaki nyonso oyo ezalaki na kati ya engumba na mopanga, banda na mobali tii na mwasi, banda na elenge tii na mobange, tii na ngɔmbɛ, mpate ná mpunda. 22 Mpe Yosua alobaki na mibali mibale oyo bakendaki konɔnga mokili yango ete: “Bókende na ndako ya mwasi wana ya ndumba, mpe bóbimisa mwasi yango ná bato na ye nyonso, ndenge bolapelaki ye ndai.” 23 Bongo bilenge mibali oyo bakendaki konɔnga mokili yango bakɔtaki mpe babimisaki Rahaba, tata na ye, mama na ye, bandeko na ye ná bato na ye nyonso, ɛɛ, babimisaki bato nyonso ya libota na ye; na nsima, bafandisaki bango libándá ya kaa ya Yisraele. 24 Mpe batumbaki engumba na mɔtɔ, ná biloko nyonso oyo ezalaki na kati na yango. Kaka palata, wolo, biloko ya motako mpe ya bibende nde bapesaki yango na esika ya kobomba biloko ya motuya ya ndako ya Yehova. 25 Mpe Rahaba, mwasi ya ndumba, ná bato ya ndako ya tata na ye mpe bato na ye nyonso, Yosua atikaki bango na bomoi; mpe afandi na kati ya Yisraele tii na mokolo ya lelo, mpo abombaki bamemi-nsango oyo Yosua atindaki mpo na konɔnga Yeriko. 26 Na nsima, Yosua alapisaki bato ndai na eleko wana ete: “Moto oyo akotɛlɛma mpe akotonga engumba oyo, Yeriko, alakelama mabe liboso ya Yehova. Ntango akotya moboko na yango, mwana na ye ya liboso akufa, mpe ntango akotɛlɛmisa baporte na yango, mwana na ye ya nsuka akufa.” 27 Boye, Yehova azalaki elongo na Yosua, mpe lokumu na ye epalanganaki na mabele mobimba.
7 Mpe bana ya Yisraele basalaki likambo moko ya kozanga bosembo na eloko oyo esengelaki kobebisama, na ndenge Akana mwana ya Karami, mwana ya Zabedi, mwana ya Zera, moto ya libota ya Yuda, azwaki ndambo ya biloko oyo esengelaki kobebisama. Mpo na yango, nkanda ya Yehova engalelaki bana ya Yisraele. 2 Na nsima, uta na Yeriko, Yosua atindaki bato bákende na Ai, oyo ezali penepene na Bete-avene, na ɛsti ya Betele, mpe alobaki na bango boye: “Bómata mpe bónɔnga mokili yango.” Bongo, bato yango bamataki mpe banɔngaki Ai. 3 Nsima na yango, bazongaki epai ya Yosua mpe balobaki na ye ete: “Bato nyonso bámata te. Mibali soki nkóto mibale (2 000) to nkóto misato (3 000) bámata mpe bábɛta Ai. Kotinda bato nyonso kuna te, okolɛmbisa bango mpamba, mpo bato yango bazali mingi te.” 4 Bongo mibali soki nkóto misato (3 000) kati ya bato bamataki kuna, kasi bakimaki liboso ya bato ya Ai. 5 Mpe bato ya Ai babomaki mibali soki ntuku misato na motoba (36) kati na bango, mpe balandaki bango banda na liboso ya porte tii na Shebarime mpe bakobaki koboma bango nzelanzela wana bazalaki kokita ngomba. Na yango, motema ya bato ya Yisraele ebandaki konyangwa mpe ekómaki lokola mai. 6 Bongo Yosua apasolaki bilamba mpe akweaki elongi na nse liboso ya sanduku ya Yehova tii na mpokwa, ye ná bankumu ya Yisraele, mpe bazalaki se kotya putulu na mitó na bango. 7 Na nsima, Yosua alobaki boye: “Aa! Yehova Nkolo Mokonzi-Oyo-Aleki-Nyonso, mpo na nini okatisaki bato oyo Yordani, kaka mpo na kopesa biso na lobɔkɔ ya Baamore mpo báboma biso? Soki tóponaka na biso ata kotikala na ngámbo mosusu ya Yordani! 8 Limbisá ngai, Ee Yehova, kasi naloba nini awa Yisraele apesi banguna na ye mokɔngɔ? 9 Bakanana mpe bato nyonso oyo bafandi na mokili oyo bakoyoka yango, mpe ya solo bakozinga biso mpe bakolongola nkombo na biso na mabele; mpe okosala nini mpo na nkombo na yo monene?” 10 Bongo Yehova alobaki na Yosua ete: “Yo, tɛlɛmá! Mpo na nini ozali kokwea elongi na nse? 11 Yisraele asali lisumu, babuki mpe kondimana na ngai oyo napesaki bango mitindo; bazwi mpe ndambo ya biloko oyo esengelaki kobebisama, mpe lisusu bayibi, mpe babombi yango mpe batye yango kutu na kati ya biloko na bango moko. 12 Yango wana bana ya Yisraele bakokoka kotɛlɛma te liboso ya banguna na bango. Bakopesa nde banguna na bango mokɔngɔ, mpamba te bakómi eloko oyo esengeli kobebisama. Nakozala na bino lisusu te soki bobebisi te na kati na bino eloko oyo esengeli kobebisama. 13 Tɛlɛmá! Santisá bato, mpe osengeli koloba boye: ‘Bómisantisa lobi, mpamba te Yehova Nzambe ya Yisraele alobi boye: “Eloko oyo esengeli kobebisama ezali na kati na yo, Ee Yisraele. Okokoka te kotɛlɛma liboso ya banguna na yo tii ntango bokolongola na kati na bino eloko oyo esengeli kobebisama. 14 Mpe bosengeli koya na ntɔngɔ, etuluka na etuluka, mpe ekosalema mpenza boye: etuluka oyo Yehova akozwa ekopusana pene, libota na libota, mpe libota oyo Yehova akozwa ekopusana pene, ndako na ndako, mpe ndako oyo Yehova akozwa ekopusana pene, mobali makasi na mobali makasi. 15 Mpe ekosalema mpenza boye: moto oyo akozwama na eloko oyo esengeli kobebisama akotumbama na mɔtɔ, ye ná nyonso oyo azali na yango, mpamba te abuki kondimana ya Yehova mpe asali likambo moko ya bozoba mpe ya nsɔni na Yisraele.”’” 16 Bongo Yosua alamukaki ntɔngɔntɔngɔ mpe asɛngaki Yisraele bápusana pene, libota na yango mokomoko, mpe libota ya Yuda ezwamaki. 17 Na nsima, asɛngaki mabota ya Yuda epusana pene mpe azwaki libota ya Bazera, na nsima asɛngaki libota ya Bazera epusana pene, mobali makasi na mobali makasi, mpe Zabedi azwamaki. 18 Na nsuka, asɛngaki bato ya ndako na ye bápusana pene, mobali makasi na mobali makasi, mpe Akana mwana ya Karami, mwana ya Zabedi, mwana ya Zera, ya libota ya Yuda, azwamaki. 19 Bongo Yosua alobaki na Akana boye: “Mwana na ngai, nabondeli yo, pesá Yehova Nzambe ya Yisraele nkembo mpe yambolá epai na ye, mpe yebisá ngai, nabondeli yo: Likambo nini osali? Kobombela ngai yango te.” 20 Na yango, Akana apesaki Yosua eyano mpe alobaki boye: “Ya solo ngai nde nasaleli Yehova Nzambe ya Yisraele lisumu, nasalaki boye na boye. 21 Ntango namonaki na biloko ya kopunza elamba moko ya lokumu oyo euti na Shinare, elamba moko ya kitoko, mpe shekele nkama mibale (200) ya palata mpe eteni ya wolo, oyo ezali na kilo ya shekele ntuku mitano (50), bongo nalulaki yango mpe nazwaki yango; mpe talá! ebombami na mabele na katikati ya hema na ngai, ná mbongo na nse na yango.” 22 Na mbala moko, Yosua atindaki bato, mpe bakendaki mbangu tii na hema yango, mpe talá! biloko yango ebombamaki na kati ya hema na ye, ná mbongo na nse na yango. 23 Bongo, bazwaki yango na katikati ya hema yango mpe bamemaki yango epai ya Yosua mpe bana nyonso ya Yisraele mpe basopaki yango liboso ya Yehova. 24 Sikoyo, Yosua ná bana nyonso ya Yisraele elongo na ye, bazwaki Akana mwana ya Zera mpe palata, elamba ya lokumu mpe eteni ya wolo, bana na ye ya mibali mpe bana na ye ya basi mpe ngɔmbɛ na ye, mpunda na ye, etonga na ye, hema na ye ná nyonso oyo azalaki na yango mpe bamemaki bango na lobwaku ya patatalu ya Akore. 25 Bongo Yosua alobaki: “Mpo na nini omemeli biso mpasi? Yehova akomemela yo mpasi na mokolo ya lelo.” Na yango, Yisraele mobimba babandaki kobamba ye mabanga, na nsima batumbaki bango na mɔtɔ. Ndenge wana nde babambaki bango na mabanga. 26 Mpe batɛlɛmisaki libondo monene ya mabanga likoló na ye, oyo ezali kuna tii na mokolo ya lelo. Na yango, Yehova atikaki nkanda na ye ya kongala. Yango wana, esika yango ebengami Lobwaku ya Patatalu ya Akore, tii na mokolo ya lelo.
8 Na nsima, Yehova alobaki na Yosua boye: “Kobanga te mpe kozala na nsɔmɔ te. Kamatá elongo na yo bato nyonso ya etumba mpe tɛlɛmá, matá na Ai. Talá, napesi na lobɔkɔ na yo mokonzi ya Ai mpe bato na ye mpe engumba na ye mpe mokili na ye. 2 Mpe osengeli kosala Ai mpe mokonzi na yango ndenge osalaki Yeriko mpe mokonzi na yango. Kaka nde, bokoki kopunza biloko na yango mpe banyama na yango ya mboka mpo na bino moko. Tyá bato na yo bábombana na nsima ya engumba mpo na kobunda na yango.” 3 Bongo Yosua mpe bato nyonso ya etumba batɛlɛmaki mpo na komata na Ai, mpe Yosua aponaki mibali nkóto ntuku misato (30 000), bilombe ya nguya, mpe atindaki bango na butu. 4 Mpe apesaki bango mitindo ete: “Talá, bino bóbatama na nsima ya engumba mpo na kobunda na yango. Bókende mosika mingi te na engumba yango, mpe bino nyonso bosengeli komilɛngɛla. 5 Bongo ngai ná bato nyonso oyo bazali elongo na ngai, tokopusana penepene na engumba. Mpe ekosalema mpenza boye: soki babimi mpo na kokutana na biso lokola na mbala ya liboso, biso tokokima liboso na bango. 6 Mpe bakobima mpe bakolanda biso kino tokobenda bango mosika na engumba, mpamba te bakoloba ete: ‘Bakimi biso lokola na mbala ya liboso.’ Mpe biso tokokima bango. 7 Bongo bino, bokobima na esika oyo bobombanaki, mpe bokozwa engumba yango; Yehova Nzambe na bino akozanga te kopesa yango na mabɔkɔ na bino. 8 Mpe ekosalema mpenza boye: ntango kaka bozwi engumba, bokotya mɔtɔ na engumba yango. Bosengeli kosala kaka ndenge Yehova alobaki. Talá, napesi bino mitindo.” 9 Nsima na yango, Yosua atindaki bango bákende mpe batambolaki tii na esika ya kobombana mpe batyaki kaa na esika oyo ekaboli Betele ná Ai, na wɛsti ya Ai, wana Yosua alalaki na butu yango na kati ya bato. 10 Bongo Yosua alamukaki ntɔngɔntɔngɔ mpe atalatalaki bato ya etumba mpe amataki na Ai, ye ná bankumu ya Yisraele, liboso ya bato ya etumba. 11 Mpe bato nyonso ya etumba oyo bazalaki ná ye bamataki, mpo bápusana pene mpe bákóma na liboso ya engumba yango, mpe batyaki kaa na nɔrdi ya Ai, mpe lobwaku ezalaki kati na bango mpe Ai. 12 Na ntango wana kaka, azwaki mibali soki nkóto mitano (5 000) mpe atyaki bango bábombana kati na Betele mpe Ai, na wɛsti ya engumba yango. 13 Bongo batyaki basoda mingi na nɔrdi ya engumba mpe basoda ya milɔngɔ ya nsukansuka na wɛsti ya engumba yango, mpe Yosua akendaki na butu wana na katikati ya lobwaku yango ya patatalu. 14 Mpe esalemaki boye: ntango kaka mokonzi ya Ai amonaki yango, mibali ya engumba basalaki mbangu mpe balamukaki ntɔngɔntɔngɔ mpe babimaki, ye ná bato na ye nyonso ya etumba, mpo na kokutana na Yisraele mpe kobunda, na ntango oyo etyamaki, na liboso ya mokili patatalu oyo ekauká. Nde ye, ayebaki te ete bato babombanaki na nsima ya engumba mpo na kobunda na ye. 15 Ntango Yosua mpe Yisraele mobimba basali lokola babɛtami liboso na bango, bakimaki na nzela ya esobe. 16 Na yango, babelelaki bato nyonso oyo bazalaki na engumba mpo bálanda bango, mpe balandaki Yosua mpe babendamaki mosika na engumba. 17 Ata mobali moko te atikalaki na Ai mpe na Betele, oyo abimaki te mpo na kolanda Yisraele, bongo batikaki engumba polele mpenza mpe balandaki Yisraele. 18 Sikoyo Yehova alobaki na Yosua boye: “Sembolá likɔnga moke oyo ezali na lobɔkɔ na yo na ngámbo ya Ai, mpo nakopesa engumba yango na lobɔkɔ na yo.” Bongo Yosua asembolaki likɔnga moke oyo ezalaki na lobɔkɔ na ye na ngámbo ya engumba yango. 19 Mpe bato oyo babombanaki babimaki nokinoki na bisika na bango, mpe babandaki kopota mbangu na ntango oyo ye asembolaki lobɔkɔ na ye, mpe bakɔtaki na engumba mpe bazwaki yango. Na nsima, basalaki nokinoki mpe batyaki mɔtɔ na engumba. 20 Mpe mibali ya Ai babalukaki mpe batalaki, mpe bamonaki molinga ya engumba ezalaki komata na likoló, mpe bazalaki lisusu na makasi te ya kokima epai boye to boye. Mpe bato oyo bazalaki kokima na esobe babalukelaki baoyo bazalaki kolanda bango. 21 Mpe Yosua ná Yisraele mobimba bamonaki ete bato oyo babombanaki bazwi engumba, mpe ete molinga ya engumba ezalaki komata, bongo babalukaki mpe babandaki koboma mibali ya Ai. 22 Mpe baoyo babombanaki babimaki na engumba mpo na kokutana na bango, bongo bato ya Ai bakómaki na katikati ya bato ya Yisraele, bamosusu na ngámbo oyo mpe bamosusu na ngámbo oyo kuna, mpe babomaki bango kino moto ata moko te abikaki to akimaki. 23 Mpe bakangaki mokonzi ya Ai wana azalaki naino na bomoi mpe bamemaki ye epai ya Yosua. 24 Mpe esalemaki boye: ntango Yisraele ezalaki kosilisa koboma bato nyonso oyo bafandi na Ai na esobe, na mokili oyo ekauká esika balandaki bango, bato yango bazalaki kokwea se kokwea na mopanga bango nyonso tii ntango basilaki nyɛɛ. Nsima na yango, Yisraele mobimba ezongaki na Ai mpe ebɛtaki yango na mopanga. 25 Mpe bato nyonso oyo bakweaki mokolo yango, banda na mobali tii na mwasi, bazalaki bato nkóto zomi na mibale (12 000), bato nyonso ya Ai. 26 Mpe Yosua azongisaki te lobɔkɔ na ye oyo asembolaki na yango likɔnga moke tii ntango asilisaki koboma bato nyonso oyo bafandi na Ai. 27 Kaka banyama ya mboka mpe biloko ya engumba yango nde Yisraele bapunzaki mpo na bango moko, na kolanda liloba ya Yehova oyo apesaki Yosua mitindo. 28 Bongo Yosua atumbaki Ai mpe akómisaki yango libondo ya putulu kino na ntango oyo etyami ndelo te, lokola esika etikali mpamba tii na mokolo ya lelo. 29 Mpe akakisaki mokonzi ya Ai na nzete tii na ntango ya mpokwa; mpe ntango moi elingaki kolala, Yosua apesaki mitindo, mpe bakitisaki nzoto na ye na nzete mpe babwakaki yango na esika ya kokɔta na porte ya engumba yango mpe batɛlɛmisaki libondo monene ya mabanga likoló na ye, mpe ezali kuna tii na mokolo ya lelo. 30 Ezalaki na ntango yango nde Yosua atongaki etumbelo moko mpo na Yehova Nzambe ya Yisraele, na Ngomba Ebala, 31 ndenge Moize mosaleli ya Yehova apesaki mitindo na bana ya Yisraele, ndenge ekomami na buku ya mobeko ya Moize ete: “Etumbelo ya mabanga ya mibimba oyo ata esaleli moko te ya ebende eleká likoló na yango”; mpe bapesaki Yehova makabo ya kotumba likoló na yango mpe bakabaki bambeka ya boyokani. 32 Na nsima, akomaki likoló ya mabanga yango mobeko ya Moize oyo akomaki liboso ya bana ya Yisraele. 33 Mpe Yisraele mobimba, bankumu na bango, bakapita ná basambisi na bango batɛlɛmaki ngámbo na ngámbo ya Sanduku, liboso ya banganga-nzambe, Balevi, oyo bazalaki komema sanduku ya kondimana ya Yehova, moto oyo afandi mopaya mpe mwana-mboka, ndambo na bango liboso ya Ngomba Gerizime mpe ndambo na bango mosusu liboso ya Ngomba Ebala, (ndenge Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki mitindo,) mpo na kopambola naino bato ya Yisraele. 34 Nsima na yango, atángaki na mongongo makasi maloba nyonso ya mobeko, lipamboli mpe elakeli mabe, na kolanda nyonso oyo ekomami na buku ya mobeko. 35 Na maloba nyonso oyo Moize apesaki mitindo, ezalaki ata na moko te oyo Yosua azangaki kotánga na mongongo makasi liboso ya lisangá mobimba ya Yisraele, elongo na basi, bana mpe bato oyo bafandi bapaya oyo bazalaki kotambola katikati na bango.
^ (Yos. 8:18-29) Sikoyo Yehova alobaki na Yosua boye: “Sembolá likɔnga moke oyo ezali na lobɔkɔ na yo na ngámbo ya Ai, mpo nakopesa engumba yango na lobɔkɔ na yo.” Bongo Yosua asembolaki likɔnga moke oyo ezalaki na lobɔkɔ na ye na ngámbo ya engumba yango. 19 Mpe bato oyo babombanaki babimaki nokinoki na bisika na bango, mpe babandaki kopota mbangu na ntango oyo ye asembolaki lobɔkɔ na ye, mpe bakɔtaki na engumba mpe bazwaki yango. Na nsima, basalaki nokinoki mpe batyaki mɔtɔ na engumba. 20 Mpe mibali ya Ai babalukaki mpe batalaki, mpe bamonaki molinga ya engumba ezalaki komata na likoló, mpe bazalaki lisusu na makasi te ya kokima epai boye to boye. Mpe bato oyo bazalaki kokima na esobe babalukelaki baoyo bazalaki kolanda bango. 21 Mpe Yosua ná Yisraele mobimba bamonaki ete bato oyo babombanaki bazwi engumba, mpe ete molinga ya engumba ezalaki komata, bongo babalukaki mpe babandaki koboma mibali ya Ai. 22 Mpe baoyo babombanaki babimaki na engumba mpo na kokutana na bango, bongo bato ya Ai bakómaki na katikati ya bato ya Yisraele, bamosusu na ngámbo oyo mpe bamosusu na ngámbo oyo kuna, mpe babomaki bango kino moto ata moko te abikaki to akimaki. 23 Mpe bakangaki mokonzi ya Ai wana azalaki naino na bomoi mpe bamemaki ye epai ya Yosua. 24 Mpe esalemaki boye: ntango Yisraele ezalaki kosilisa koboma bato nyonso oyo bafandi na Ai na esobe, na mokili oyo ekauká esika balandaki bango, bato yango bazalaki kokwea se kokwea na mopanga bango nyonso tii ntango basilaki nyɛɛ. Nsima na yango, Yisraele mobimba ezongaki na Ai mpe ebɛtaki yango na mopanga. 25 Mpe bato nyonso oyo bakweaki mokolo yango, banda na mobali tii na mwasi, bazalaki bato nkóto zomi na mibale (12 000), bato nyonso ya Ai. 26 Mpe Yosua azongisaki te lobɔkɔ na ye oyo asembolaki na yango likɔnga moke tii ntango asilisaki koboma bato nyonso oyo bafandi na Ai. 27 Kaka banyama ya mboka mpe biloko ya engumba yango nde Yisraele bapunzaki mpo na bango moko, na kolanda liloba ya Yehova oyo apesaki Yosua mitindo. 28 Bongo Yosua atumbaki Ai mpe akómisaki yango libondo ya putulu kino na ntango oyo etyami ndelo te, lokola esika etikali mpamba tii na mokolo ya lelo. 29 Mpe akakisaki mokonzi ya Ai na nzete tii na ntango ya mpokwa; mpe ntango moi elingaki kolala, Yosua apesaki mitindo, mpe bakitisaki nzoto na ye na nzete mpe babwakaki yango na esika ya kokɔta na porte ya engumba yango mpe batɛlɛmisaki libondo monene ya mabanga likoló na ye, mpe ezali kuna tii na mokolo ya lelo.
^ ***sn loyembo 1 Bizaleli ya Yehova***
Loyembo 1
Bizaleli ya Yehova
1. Oleki na Nguya yo Nzambe
Opesaka bomoi ná pole.
Misal’emonisi Nguya na yo;
Bakoyeba yango seko.
2. Kiti na yo eza’ bosembo.
Oyebisi mibeko ya sembo.
Tofungwami miso na Liloba
Bwanya na yo ez’ongɛnga.
3. Bolingo na yo nde monene.
Makabo na yo eza’ ebele.
Nkombo na yo, bizaleli na yo,
Tósakola mpenza yango.
(Talá mpe Nz. 36:9; 145:6-13; Yak. 1:17.)
^ ***cl nk. 171-176 ‘E! bwanya ya Nzambe ezali bozindo boni!’***
9, 10. (a) Yehova azalaka na bwanya ya ndenge nini, mpe ndenge nini amonisi yango? (b) Ndenge nini selile ezali komonisa polele bwanya ya Yehova?
9 Okamwá naino te na mayele ya moto moko ya mosala ya mabɔkɔ oyo asalaka biloko kitoko oyo etambolaka to esalaka malamu? Wana ezali lolenge moko ya bwanya oyo ekamwisaka mpenza. (Exode 31:1-3) Yehova nde azali liziba mpe nkolo mpenza ya bwanya yango. Mokonzi Davidi alobaki na Yehova ete: “Nakotɔnda yo mpo ete nasalami na motindo ya kokamwa mingi; misala na yo ezali ya kokamwa mpe molimo na ngai eyebi yango malamu.” (Nzembo 139:14) Ya solo, soki toyebi makambo ya nzoto na biso mingi, bwanya ya Yehova mpe ekotinda biso tómemya ye mingi mpenza.
10 Tópesa ndakisa: Bomoi na yo ebandaki na selile moko mpamba na libumu ya mama na yo, ntango momboto ya tata na yo ekɔtelaki likei na ye. Eumelaki te, selile yango ebandaki kobota baselile mosusu. Lelo oyo, nzoto na yo mobimba ezali na baselile miliare nkóto nkama moko. Baselile yango ezalaka mike mpenza. Baselile pene na nkóto zomi ekoki kokɔta na motó ya ntonga. Atako bongo, mokomoko na yango esalemi mpenza na ndenge ya kokamwa. Selile ezali na biloko ebele na kati koleka masini to izini nyonso oyo bato basalá. Bato ya mayele balobaka ete selile ekokani na mboka moko oyo ezingami na efelo—oyo ezali na banzela ya kokɔta mpe ya kobima oyo ekɛngɛlami malamu, na mituka ya komema biloko, na batelefone, na bakompani ya kura, na baizini ya kosala biloko, na baizini ya kolamba bosɔtɔ mpo na kobimisa biloko ya sika, na mampinga ya basoda, mpe ezali kutu na lolenge moko ya guvɛrnema monene na katikati na yango. Lisusu, selile ekoki kobimisa selile mosusu lokola yango mpenza na mwa bangonga mpamba!
11, 12. (a) Nini etindaka baselile ya mwana oyo auti kobanda na zemi ekesana, mpe na ndenge nini yango eyokani na Nzembo 139:16? (b) Na ndenge nini bɔɔngɔ ya moto ezali komonisa ete ‘tosalemi na motindo ya kokamwa mingi’?
11 Baselile nyonso ezalaka ndenge moko te. Wana baselile ya mwana oyo auti kobanda na zemi ezali kokoba kobotana, baselile na baselile ekozwa mosala na yango. Mosusu ekokóma baselile ya bɔɔngɔ, mosusu ya mikuwa, ya misisa, ya makila, to ya miso. Makambo oyo ekesenisaka baselile bongo ekomamá na ADN, oyo ezali lokola bibliotɛkɛ ya selile epai babombi babuku oyo ezali na makambo ya moto. Likambo ya kobenda likebi, na lisalisi ya elimo ya Yehova, Davidi alobaki boye: “Miso na yo emonaki ngai naino esalamaki ngai te; mikolo na ngai ekomamaki nyonso na mokanda na yo.”—Nzembo 139:16.
12 Biteni mosusu ya nzoto ya moto ezalaka mpe na ebele ya makambo ndenge na ndenge. Tózwa na ndakisa, bɔɔngɔ. Bato mosusu babengaki yango eloko oyo eleki kokamwisa na kati ya biloko nyonso ya molɔ́ngɔ́. Ezali na baselile soki miliare 100, ebele lokola minzoto ya galaksi na biso. Mokomoko na yango ezali na bankóto ya matonga oyo ekangisi yango na baselile mosusu. Bato ya siansi balobaka ete bɔɔngɔ ya moto ekoki kobomba boyebi nyonso oyo ezali na babuku ya babibliotɛkɛ nyonso ya mokili mobimba, mpe makoki na yango ya kosimba makambo ezali na ndelo te. Ata nsima ya ebele ya bambula oyo balekisi na koyekola eteni wana ya nzoto, oyo ‘esalemi na motindo ya kokamwa mingi,’ bato ya siansi balobi ete bakokoka mbala mosusu te koyeba malamumalamu ndenge oyo yango esalaka.
13, 14. (a) Ndenge nini nsɛlɛlɛ mpe bikelamu mosusu emonisaka ete ezali na “bwanya oyo euti na lɔɔmbi,” mpe yango ezali koteya biso nini mpo na Mozalisi? (b) Mpo na nini tokoki koloba ete biloko oyo Nzambe asalá, lokola motambo ya limpulututu, esalemi “na bwanya”?
13 Nzokande, moto azali kaka ndakisa moko ya biloko Yehova asali na bwanya na ye. Nzembo 104:24 elobi ete: ‘Misala na yo mingi boni, ee Yehova! Otɛlɛmisaki yango nyonso na bwanya. Mokili etondi mpenza na biloko oyo osalaki.’ Bwanya ya Yehova ezali komonana polele na kati ya bikelamu nyonso oyo tokoki komona. Na ndakisa, nsɛlɛlɛ ezali na “bwanya oyo euti na lɔɔmbi.” (Masese 30:24, NW) Ya solo, nsɛlɛlɛ na kati na ndako na yango emikaboli na bituluku, mpe etuluku mokomoko esalaka kaka mosala na yango. Nsɛlɛlɛ mosusu ekɛngɛlaka, ebatelaka mpe ebendaka mabɛlɛ ya nyama-nkɛkɛ mosusu ndenge babendaka mabɛlɛ ya ngɔmbɛ. Nsɛlɛlɛ mosusu ezalaka lokola basali-bilanga; elonaka mpe ekolisaka mayebo. Ebele ya bikelamu mosusu esalemá mpo ekoka kosala makambo ya kokamwa oyo lɔɔmbi na yango—mwa mayele bapesá yango—etindaka yango na kosala. Kobaluka oyo nzinzi ebalukaka wana ezali kopumbwa, ata mpɛpɔ oyo moto asali na mayele mpenza ekoki komekola yango te. Ndɛkɛ oyo esalaka mibembo eyebaka nzela na yango na lisalisi ya minzoto, ya emá ya mabelé (champ magnétique), to ya lolenge moko ya karte oyo ezali na bɔɔngɔ na yango. Bato ya mayele oyo bayekolaka bikelamu ya bomoi balekisaka bambula ebele mpo na koluka koyeba mwa mayele ya kokamwa oyo etyamá na kati ya bikelamu yango. Ya solo, Nzambe oyo atyá yango asengeli solo kozala na bwanya mingi!
14 Bato ya siansi bayebi makambo mingi nsima ya koyekola biloko oyo Yehova akelá na bwanya na ye. Ezali kutu na mayele moko ya siansi oyo babengi biomimétique, oyo elukaka komekola makambo oyo ezali epai ya biloko oyo Nzambe akelá. Na ndakisa, mbala mosusu osilá kozwa libaku ya kotala, na kokamwa, kitoko ya motambo ya limpulututu (toile d’araignée). Kasi, mpo na moto ya mayele na makambo ya tekiniki, yango ezali eloko oyo etongami na ndenge ya kokamwa mpenza. Mwa bansinga na yango mikemike oyo emonanaka lokola nde ezali makasi te, ezali makasi koleka ebende oyo bayeisi moke ndenge moko na yango; ezali mpe makasi koleka bansinga ya elamba oyo balataka mpo masasi ekɔta bango na nzoto te. Makasi na yango ezali mpenza ndenge nini? Kanisá ete bayeisi motambo ya limpulututu monene lokola monyama oyo basalelaka na masuwa mpe batandi yango na likoló, mpɛpɔ ya monene oyo ekotutana wana ekokoka kopasola yango te! Ya solo, Yehova asalaki mpenza biloko yango nyonso “na bwanya.”
Nani asalaki ete bikelamu ya mabelé ezala “na bwanya oyo euti na lɔɔmbi”?
15, 16. (a) Likambo nini minzoto ya likoló ezali komonisa polele mpo na bwanya ya Yehova? (b) Lokola Yehova azali Komanda Monene ya ebele ya baanzelu, ndenge nini yango emonisi polele ete azali Motambwisi-Mosala ya bwanya?
15 Bwanya ya Yehova ezali komonana polele na biloko oyo asalá na molɔ́ngɔ́ mobimba. Minzoto ya likoló, oyo tolobelaki mingi na Mokapo 5, ezali te mobulumobulu kuna na likoló. Mpo na bwanya oyo ezali na “mibeko ya lola” oyo Yehova atyá, minzoto ya likoló esangisami na kati ya bagalaksi to bituluku ya minzoto oyo ebongisami malamu; bagalaksi yango esangisami na kati ya bituluku ya bagalaksi, mpe bituluku yango esangisami na bituluku ya minene koleka. (Yobo 38:33) Yango wana Yehova alobelaka minzoto ya likoló ete ezali “limpinga.” (Yisaya 40:26, NW) Nzokande, limpinga mosusu ezali, oyo ezali kutu komonisa lisusu polele koleka bwanya ya Yehova.
16 Ndenge tomonaki na Mokapo 4, babengaka Nzambe na nkombo ya lokumu “Yehova ya mampinga” mpo azali Komanda Monene ya limpinga moko monene oyo ezali na bamilio na bamilio ya bikelamu ya elimo. Yango emonisi mpenza nguya ya Yehova. Kasi ndenge nini yango etali bwanya na ye? Talá likambo oyo: Yehova ná Yesu bazangaka mosala te. (Yoane 5:17) Yango wana, tosengeli mpe kondima ete, baanzelu, oyo bazali baministre ya Oyo-Aleki-Likoló, bango mpe bazalaka ntango nyonso na mosala. Longola yango, tosengeli kobosana te ete baanzelu baleki bato na mayele mpe na nguya mosika mpenza. (Baebele 1:7; 2:7) Nzokande, Yehova apesaka baanzelu yango mosala ntango nyonso; banda bambula bamiliare na bamiliare, basalelaka ye na esengo—‘batosaka ye’ mpe ‘basalaka mokano na ye.’ (Nzembo 103:20, 21) Motambwisi-Mosala ya ndenge yango asengeli mpenza kozala na bwanya ya nsɔmɔ!
^ ***rs lok. 179 par. 2-lok. 180 par. 1 Elimo***
Makambo nini emonisaka ete moto azali mpenza na elimo santu?
Luka 4:18, 31-35: “[Yesu atángaki na rulo ya mosakoli Yisaya:] ‘Elimo ya Yehova ezali na ngai, mpo atye ngai mafuta mpo nasakwela babola nsango malamu’ . . . Mpe akitaki na Kapernaume, engumba moko ya Galile. Mpe azalaki koteya bango na sabata; mpe bakamwaki mingi na ndenge na ye ya koteya, mpo liloba na ye ezalaki na nguya. Nzokande na sinagoga ezalaki na moto moko oyo azalaki na elimo moko boye, demo moko ya mbindo, mpe agangaki na mongongo makasi . . . Kasi Yesu apamelaki yango ete: ‘Kangá monɔkɔ, mpe bimá na nzoto na ye.’ Bongo, nsima ya kokweisa moto yango na katikati na bango, demo yango abimaki atiki ye, asali ye mabe te.” (Nini emonisaki ete Yesu azali na elimo ya Nzambe? Lisolo yango elobi te ete azalaki kolɛngalɛnga, kogangaganga to kotutukatutuka na molende. Lisolo yango elobi nde ete azalaki koloba na nguya. Kasi simbá ete na libaku yango, demo moko nde agangisaki moto yango mpe akweisaki ye na nse.)
Misala 1:8 elobi ete ntango bayekoli ya Yesu bakozwa elimo santu, bakozala batatoli na ye. Misala 2:1-11 emonisi ete ntango bazwaki elimo yango, bato oyo bazalaki kotala bakamwaki mpo, atako baoyo bazalaki koloba bazalaki bato ya Galile, bazalaki koloba makambo minene ya Nzambe na minɔkɔ ya bapaya mingi oyo bazalaki wana. Kasi lisolo yango elobi te ete baoyo bazwaki elimo santu babandaki kotutukatutuka.
Esengeli mpe koyeba ete ntango Elizabeti azwaki elimo santu mpe agangaki na “mongongo makasi,” azalaki na makita ya losambo te kasi azalaki nde kopesa mbote na ndeko na ye oyo ayaki kotala ye. (Luka 1:41, 42) Misala 4:31 emonisi ete ntango elimo santu ekitelaki bayekoli oyo bayanganaki, esika yango eninganaki; kasi, elimo elɛngisaki bayekoli te mpe ebalusaki bango na mabele te. Bayekoli babandaki nde ‘koloba liloba ya Nzambe na mpiko.’ Ndenge moko mpe lelo oyo, soki moto azali koloba Liloba ya Nzambe na mpiko mpe azali kopesa litatoli na molende, yango nde emonisaka ete azali na elimo santu.
Gal. 5:22, 23: “Mbuma ya elimo ezali bolingo, esengo, kimya, motema molai, boboto, bolamu, kondima, motema pɛtɛɛ, komipekisa.” (Moto oyo azali na elimo ya Nzambe ayebanaka nde na mbuma ya elimo kasi na kogangaganga te to kotutukatutuka te.)
^ ***sn loyembo 101 Tóyebisa solo ya Bokonzi***
Loyembo 101
Tóyebisa solo ya Bokonzi
1. Liboso toyebaki te Nzela mokristo’akokende.
Kasi Yah’atindi pole, Nsango ya Bokonzi na ye.
Toyekoli mokano n’e Mpo na kosalela Nzambe,
Kokumisa kaka ye, Kosantisa seko nkombo na ye.
Lelo toza’ kosakola, Ndako nyonso mpe na nzela.
Toz’oteya bato nyonso; Sol’oy’esikoli bango.
Awa toza’ kosakola bipai nyonso losambo’a Yah,
Tósalela Yehova Tii mosal’ekokóma na nsuka.
(Talá mpe Yos. 9:9; Yis. 24:15; Yoa. 8:12, 32.)
^ ***bh lok. 148 Losambo oyo Nzambe andimaka***
8. Kosambela Yehova esɛngi mpe nini?
8 Bandimi ya lingomba ya solo basambelaka kaka Yehova mpe bayebisaka bato nkombo na ye. Yesu alobaki ete: “Ezali Yehova Nzambe na yo nde osengeli kosambela, mpe ezali kaka ye moko nde osengeli kosalela mosala mosantu.” (Matai 4:10) Yango wana, basaleli ya Nzambe basambelaka moto mosusu te, kaka Yehova. Losambo yango esɛngi mpe koyebisa bato nkombo ya Nzambe ya solo mpe bomoto na ye. Nzembo 83:18 elobi ete: “Ezali bobele yo oyo azali na nkombo [Yehova] Oyo-Aleki likoló na mokili mobimba.” Yesu apesaki ndakisa na likambo ya kosalisa basusu báyeba Nzambe, ye moko alobaki na libondeli ete: “Namonisi nkombo na yo polele epai ya bato oyo opesaki ngai uta na mokili.” (Yoane 17:6) Ndenge moko mpe, lelo oyo basambeli ya solo bateyaka bato nkombo ya Nzambe, mikano na ye mpe bizaleli na ye.
^ ***bh nk. 8-17 Mateya ya solo oyo etali Nzambe ezali nini?***
Mokapo ya Liboso
Mateya ya solo oyo etali Nzambe ezali nini?
Nzambe atyelaka yo mpenza likebi?
Azalaka ndenge nini? Azali na nkombo?
Okoki kopusana penepene na ye?
1, 2. Mpo na nini ezalaka malamu kotuna mituna?
OSILÁ kotya likebi na ndenge bana batunaka mituna? Bana mingi babandaka kotuna mituna ntango kaka bayebi koloba. Bazalaka na mposa makasi ya koyeba, yango wana bafungolaka miso mpe batunaka mituna lokola: Mpo na nini likoló ezali na langi ya bule? Mpo na nini minzoto engɛngaka? Nani alakisá bandɛkɛ koyemba? Okoki kosala makasi mpo na kopesa bango eyano, kasi ezalaka ntango nyonso pɛtɛɛ te. Ata soki opesi bango eyano ya malamu mpenza, ntango mosusu bakotuna lisusu: Mpo na nini?
2 Kaka bana te nde batunaka mituna. Ntango tozali kokola, totikaka te kotuna mituna. Totunaka mituna mpo bálakisa biso nzela, mpo tóyeba makama oyo tosengeli kokima, to kaka mpo na koyeba. Kasi emonani ete bato mingi batiki kotuna mituna, mingimingi mituna oyo eleki ntina. To tóloba, batiki koluka biyano.
3. Mpo na nini bato mingi balukaka lisusu te biyano na mituna ya ntina mingi?
3 Kanisá naino motuna oyo ezali na ezipeli ya buku oyo, mituna oyo ezali na maloba ya ebandeli ya buku oyo, to mituna oyo ezali na ebandeli ya mokapo oyo. Ezali mwa mituna ya ntina mingi oyo okoki kotuna. Kasi, bato mingi balukaka lisusu biyano na yango te. Mpo na nini? Biblia ezali na biyano ya mituna yango? Bato mosusu bamonaka ete ezalaka mpasi mpo na kokanga ntina ya biyano ya Biblia. Basusu bakanisaka ete ezali nsɔni kotuna mituna ya ndenge wana. Mpe mpo na basusu, mituna wana etali nde bakonzi ya mangomba mpe baoyo bateyaka makambo ya Nzambe. Bongo yo, okanisaka nini?
4, 5.Na bomoi na biso, wapi mwa mituna ya ntina mingi oyo tokoki komituna, mpe mpo na nini tosengeli koluka biyano na yango?
4 Ekoki mpenza kozala ete ozalaka na mposa ya kozwa biyano na mituna ya ntina oyo etali bomoi. Na ntembe te, ekómelaka yo omituna mituna oyo: ‘Ntina ya bomoi ezali nini? Soki tokufi, nyonso esili? Nzambe azalaka mpenza ndenge nini?’ Ezali malamu kotuna mituna ya ndenge wana, mpe ezali na ntina ete otika te kolukaluka tii okozwa biyano ya malamu mpe oyo okoki kondima na motema moko. Yesu Klisto, moteyi oyo ayebani mingi, alobaki ete: “Bókoba kosɛnga, mpe bakopesa bino yango; bókoba koluka, mpe bokomona; bókoba kobɛta kɔkɔkɔ, mpe bakofungolela bino.”—Matai 7:7.
5 Soki ‘okobi koluka’ biyano na mituna wana ya ntina, okomona ete milende na yo ekomemela yo esengo mpenza. (Masese 2:1-5) Ata soki bato mosusu bayebisá yo nini, yebá ete biyano ezali mpe okoki kozwa yango—na Biblia. Biyano yango eleki makasi te mpo moto akanga ntina na yango te. Kutu, epesaka nde elikya mpe esengo. Lisusu, ekoki kosalisa yo ozala na bomoi ya malamu sikoyo. Tótalela naino motuna moko oyo etungisaka ebele ya bato.
NZAMBE AZALAKA MAFUMAFU MPE NA MOTEMA MABE?
6. Mpo na nini bato mingi bakanisaka ete Nzambe akipaka mpasi ya bato te?
6 Mpo na bato mingi, eyano na motuna wana ezali ɛɛ. Bakanisaka boye: ‘Soki Nzambe azalaka mafumafu te mbɛlɛ mokili oyo ezali te ndenge ezali sikoyo.’ Bipai na bipai, tozali komona kaka bitumba, koyinana mpe mpasi. Biso moko tozali kobɛla, komona mpasi mpe bandeko na biso to baninga na biso bazali kokufa. Yango wana, bato mingi bamitunaka: ‘Soki Nzambe atyelaka biso likebi mpe akipaka bampasi na biso, mbɛlɛ asali ete ekómelaka biso te, boye te?’
7. (a) Ndenge nini bato oyo bateyaka makambo ya Nzambe batindi bato mingi bákanisaka ete Nzambe azali na motema mabe? (b) Biblia eteyaka mpenza nini na ntina na bampasi oyo ntango mosusu tozali na yango?
7 Nzokande, likambo oyo eleki mabe ezali ete, ntango mosusu, bato oyo bateyaka makambo ya Nzambe nde batindaka bato bákanisaka ete Nzambe azali na motema mabe. Ndenge nini? Soki likambo moko ya mawa mingi ekweli bato, bango balobaka ete ezali mokano ya Nzambe. Na maloba mosusu, bateyi yango balobaka ete soki makambo mabe ezali kokómela bato, ezali foti ya Nzambe. Nzambe nde abimisaka mpenza makambo yango? Biblia eteyaka mpenza nini? Yakobo 1:13 eyanoli boye: “Ntango moto azali na kati ya komekama, aloba te ete: ‘Nazali komekama na Nzambe.’ Mpo Nzambe akoki komekama na makambo ya mabe te mpe ye moko akoki te komeka moto na yango.” Yango emonisi ete makambo mabe oyo ozali komona na mokili eutaka na Nzambe te. (Yobo 34:10-12) Ezali solo ete atikaka makambo ya mawa ekómela bato. Kasi, tóyeba ete kotika likambo moko esalema ná kobimisa likambo yango ezali makambo mibale oyo ekeseni mpenza.
8, 9. (a) Ndakisa nini okoki kopesa mpo na komonisa ete kotika mabe mpe kobimisa yango ezali makambo mibale ekeseni? (b) Mpo na nini ekateli oyo Nzambe azwi ya kotika bato básala oyo balingi ezali mabe te?
8 Na ndakisa, kanisá ete tata moko ya bwanya mpe ya bolingo azali na mwana moko ya mobali oyo akómi mokóló. Mwana yango akómi motomboki mpe alingi alongwa na ndako; tata na ye atiki ye akende. Epai akei, amipesi na makambo ya mabe mpe akómi na mikakatano. Tokoloba ete tata na ye nde abimiseli ye yango? Te. (Luka 15:11-13) Ndenge moko mpe, Nzambe atikaki bato bálanda nzela ya mabe, kasi ezali ye te moto abimisi mikakatano oyo yango eboti. Yango wana, ekozala mpenza sembo te koloba ete soki bato bazali na mikakatano oyo nyonso, ezali foti ya Nzambe.
9 Nzambe ayebi malamu ntina oyo atiki bato bálanda nzela ya mabe. Lokola azali Mozalisi na biso ya bwanya mpe ya nguya, eloko moko te esengeli kotinda ye na makasi ete alimbolela biso ntina yango. Atako bongo, alimboleli biso yango mpo alingi biso. Okoyeba ntina yango malamu na Mokapo 11. Kasi simbá ete ezali Nzambe te moto azali kobimisela biso mikakatano. Kutu, ye nde moto apesi biso elikya kaka moko mpo na kolongwa na mikakatano yango!—Yisaya 33:2.
10. Mpo na nini tokoki kotya motema ete Nzambe akolongola mpasi nyonso oyo mabe ebimisi?
10 Longola yango, Nzambe azali mosantu. (Yisaya 6:3) Yango elakisi ete azali pɛto. Azali na mabe ata moke te. Yango wana, tokoki kotyela ye motema mobimba. Tokoki kosala yango te epai ya bato, mpamba te bakómaka mabe na bantango mosusu. Mbala mingi, ata mokonzi ya sembo mpenza, akokaka te kosilisa mabe oyo bato mabe basalaka. Kasi Nzambe azali na nguya nyonso. Akoki kolongola bampasi nyonso oyo mabe ebimiselá bato mpe akosala yango. Ntango Nzambe akosala yango, akosilisa mabe mpo na libela!—Nzembo 37:9-11.
NDENGE NINI NZAMBE ATALELAKA MAKAMBO OYO EZALI SEMBO TE OYO BASALELAKA BISO?
11. (a) Ndenge nini Nzambe atalelaka makambo oyo ezali sembo te? (b) Ndenge nini Nzambe atalelaka mpasi oyo ozali komona?
11 Liboso ntango wana ekóma, ndenge nini Nzambe atalelaka makambo oyo ezali koleka na mokili mpe na bomoi na yo? Tóyeba ete Biblia eteyaka ete Nzambe ‘alingi bosembo.’ (Nzembo 37:28) Yango wana, na miso na ye, kokesenisa makambo ya malamu ná ya mabe ezali na ntina mingi. Ayinaka likambo nyonso oyo ezali sembo te. Biblia elobi ete ‘ayokaki bolɔzi na motema’ ntango mabe etondaki na mokili na ntango ya kala. (Genese 6:5, 6) Nzambe abongwani te. (Malaki 3:6) Ata lelo mpe, ayinaka komona mpasi oyo ezali na mokili. Lisusu, ayinaka komona ndenge bato bazali konyokwama. Biblia elobi ete ‘atyelaka yo likebi.’—1 Petelo 5:7.
12, 13. (a) Mpo na nini tozali na bizaleli ya malamu, na ndakisa bolingo; mpe bolingo etindaka biso tótalela mokili ndenge nini? (b) Mpo na nini ondimi ete Nzambe akosilisa bampasi oyo ezali na mokili?
12 Nini endimisi biso ete Nzambe ayinaka komona ndenge bato bazali konyokwama? Likambo mosusu yango oyo: Biblia eteyaka ete moto akelamaki na elilingi ya Nzambe. (Genese 1:26) Yango wana tozali na bizaleli ya malamu, mpamba te Nzambe azali na bizaleli yango. Na ndakisa, oyokaka mpasi na motema ntango omonaka bato oyo basali mabe moko te bazali konyokwama? Soki omitungisaka mpo na makambo ya ndenge wana oyo ezali sembo te, yebá ete Nzambe ayokaka kutu mabe koleka.
13 Likoki oyo biso bato tozalaka na yango ya kolinga bato mosusu ezali moko ya makambo ya malamu mpenza oyo tozali na yango. Likoki yango emonisaka mpe bomoto ya Nzambe. Biblia eteyaka ete “Nzambe azali bolingo.” (1 Yoane 4:8) Lokola ye alingaka, yango wana biso mpe tolingaka. Soki ozalaka na makoki ya kosilisa bampasi mpe makambo oyo ezali sembo te oyo ozali komona na mokili, mbɛlɛ bolingo ekotinda yo osala yango, boye te? Na ntembe te, okosala yango! Ndenge moko mpe, osengeli kondima ete Nzambe akosilisa bampasi mpe makambo oyo ezali sembo te. Bilaka oyo ezali na maloba ya ebandeli ya buku oyo ezali lokola ndɔtɔ te to bilikya ezangá ntina. Bilaka ya Nzambe ekozanga soki moke te kokokisama! Nzokande, mpo ondimela bilaka yango, osengeli naino koyeba malamumalamu Nzambe oyo apesaki yango.
NZAMBE ALINGI OYEBA YE
14. Nkombo ya Nzambe nani, mpe mpo na nini tosengeli kosalelaka yango?
14 Soki olingi moto moko ayeba yo, okosala nini? Okoyebisa ye nkombo na yo, boye te? Nzambe mpe azali na nkombo? Mangomba mingi elobaka ete nkombo na ye “Nzambe” to “Nkolo”; nzokande, yango ezali mpenza bankombo te. Ezali nde batitre, lokola “mokonzi” to “prezida.” Biblia eteyaka ete Nzambe azali na batitre mingi; “Nzambe” to “Nkolo” ezali kaka mwa ndambo ya batitre yango. Kasi, Biblia ezali mpe koteya ete Nzambe azali na nkombo na ye mpenza: Yehova. Nzembo 83:18 elobi ete: “Ezali bobele yo oyo azali na nkombo Yawe [to Yehova] Oyo-Aleki likoló na mokili mobimba.” Soki nkombo yango ezali na Biblia na yo te, okoki kotala Apɛndisi, na nkasa 195-197 ya buku oyo, mpo na koyeba ntina oyo batye nkombo yango te. Kasi yebá ete, na bamaniskri ya kala ya Biblia, okokuta nkombo ya Nzambe mbala nkóto na nkóto. Yango emonisi ete Yehova alingi oyeba nkombo na ye mpe osalelaka yango. Ezali lokola nde azali kosalela Biblia mpo na koyebisa yo nkombo na ye.
15. Nkombo Yehova elakisi nini?
15 Nzambe amipesaki nkombo moko oyo ezali na ndimbola monene. Nkombo na ye, Yehova, elakisi ete akoki kosala likambo nyonso oyo alaki mpe likambo nyonso oyo akani.* Nkombo mosusu te ekokani na nkombo ya Nzambe. Ebongi kaka na ye moko. Na makambo ebele, moto moko te akokani na Yehova. Mpo na nini?
16, 17. Batitre oyo elandi ekoki koteya biso nini na ntina na Yehova: (a) “Mozwi-ya-Nguya-Nyonso”? (b) “Mokonzi ya seko”? (c) “Mozalisi”?
16 Tomonaki ete Nzembo 83:18 elobi mpo na Yehova ete: ‘Ezali bobele yo . . . Oyo-Aleki likoló.’ Ndenge moko mpe, kaka Yehova nde balobeli ye ete azali “Mozwi-ya-Nguya-Nyonso.” Emoniseli 15:3 elobi ete: “Misala na yo ezali minene mpe ya kokamwa, Yehova Nzambe, Mozwi-ya-Nguya-Nyonso. Banzela na yo ezali ya boyengebene mpe ya solo, Mokonzi ya seko.” Titre “Mozwi-ya-Nguya-Nyonso” emonisi biso ete Yehova nde aleki na nguya. Nguya na ye eleki nguya mosusu nyonso mpenza. Titre “Mokonzi ya seko” ekundoleli biso likambo mosusu oyo esali ete moto moko te akokana na Yehova. Kaka ye nde azali na ebandeli te. Nzembo 90:2 elobi ete: “Longwa bobele na liboso mpenza mpe lobiko na lobiko [to, libela na libela], yo ozali Nzambe.” Likanisi wana ezali kokamwisa biso te?
17 Lisusu, moto moko te akokani na Yehova mpamba te kaka ye nde azali Mozalisi. Emoniseli 4:11 elobi ete: “Yehova, ɛɛ Nzambe na biso, obongi kozwa nkembo mpe lokumu mpe nguya, mpamba te yo ozalisaki biloko nyonso, mpe mpo na mokano na yo yango ezalaki mpe ezalisamaki.” Eloko nyonso oyo oyebi—ezala bikelamu ya elimo oyo bizali na likoló mpe bimonanaka te, minzoto oyo emonanaka na likoló na butu, mbuma ya nzete to mbisi ya mbu mpe ya bibale—ezali mpo Yehova akelaki yango!
OKOKI KOZALA PENEPENE NA YEHOVA?
18. Mpo na nini bato mosusu bakanisaka ete bakoki ata moke te kopusana penepene na Nzambe, kasi Biblia eteyaka nini na likambo yango?
18 Bato mosusu bakómaka na mwa kobanga nsima ya kotánga ete Yehova azali na bizaleli ya kokamwa. Mpo na bango, Nzambe aleki monene. Yango wana, bakanisaka ete bakoki ata moke te kopusana penepene na ye to mpe kozala mpenza na ntina na miso na ye. Kasi likanisi wana ezali solo? Biblia eteyaka bongo te. Elobi nde: “Ya solo, [Yehova] azali mosika te na mokomoko na biso.” (Misala 17:27) Biblia elendisi kutu biso ete ‘tópusana penepene na Nzambe, mpe ye akopusana penepene na biso.’—Yakobo 4:8.
19. (a) Likambo nini ya liboso tokoki kosala mpo na kopusana penepene na Nzambe, mpe bolamu nini tokozwa? (b) Bizaleli nini ya Nzambe esepelisaka yo koleka?
19 Ndenge nini okoki kopusana penepene na Nzambe? Ya liboso, kotika te kosala likambo oyo ozali kosala sikawa—koyekola makambo ya Nzambe. Yesu alobaki ete: “Oyo elakisi bomoi ya seko, báyekola koyeba yo, Nzambe kaka moko ya solosolo, mpe moto oyo yo otindaki, Yesu Klisto.” (Yoane 17:3) Ɛɛ, Biblia eteyaka ete koyeba Yehova mpe Yesu ememaka na “bomoi ya seko”! Ndenge tosili komona yango, “Nzambe azali bolingo.” (1 Yoane 4:16) Yehova azali mpe na bizaleli mosusu mingi ya malamu mpenza mpe oyo esepelisaka. Na ndakisa, Biblia elobi ete Yehova azali “Nzambe ya mawa mpe ya ngɔlu, akoyoka nkanda noki te mpe aleki na boboto mpe na solo.” (Exode 34:6) Azali ‘malamu mpe alimbisaka mabe.’ (Nzembo 86:5) Azali na motema molai. (2 Petelo 3:9) Azali sembo. (Emoniseli 15:4) Soki ozali kotánga Biblia mingi, okomona ndenge oyo Yehova amonisi ete azali na bizaleli yango mpe na bizaleli mosusu ebele oyo esepelisaka.
20-22. (a) Lokola tokoki komona Nzambe te, tokoki kopusana penepene na ye te? Limbolá. (b) Bato mosusu oyo bakanisaka ete bazali koluka bolamu na yo bakoki koyebisa yo nini, kasi osengeli kosala nini?
20 Ezali solo ete okoki komona Nzambe te mpo azali elimo. (Yoane 1:18; 4:24; 1 Timote 1:17) Kasi, soki ozali koyekola makambo na ye na Biblia, okoki koyeba ndenge azalaka. Ndenge mokomi ya nzembo alobaki, okoki ‘kotala kitoko ya Yehova.’ (Nzembo 27:4; Baloma 1:20) Soki ozali koyekola makambo ebele oyo etali Yehova, okomona ete azali mpenza moto ya solo; mpe yango ekotinda yo olinga ye lisusu koleka mpe omona ete ozali mpenza penepene na ye.
21 Mokemoke, okoyeba ntina oyo Biblia eteyaka biso tómonaka ete Yehova azali Tata na biso. (Matai 6:9) Ezali kaka te mpo ye moto apesi biso bomoi, kasi mpe mpo alingi tózala na bomoi oyo eleki malamu—kaka ndenge tata nyonso ya bolingo alingaka bana na ye bázala. (Nzembo 36:9) Biblia ezali mpe koteya biso ete bato bakoki kokóma baninga ya Yehova. (Yakobo 2:23) Kanisá naino—yo mpenza okoki kokóma moninga ya Mozalisi ya molɔ́ngɔ́!
22 Wana ozali koyeba makambo mingi na Biblia, ekoki kokóma ete bato mosusu oyo bakanisaka ete bazali koluka bolamu na yo báyebisa yo ete otika koyekola yango. Ntango mosusu bakoki kobanga noki okóma kondima mateya mosusu. Kasi, kopesa moto ata moko te nzela apekisa yo kokóma moninga ya Nzambe, Moninga oyo aleki baninga nyonso.
23, 24. (a) Mpo na nini osengeli kotunaka mituna ntango ozali koyekola? (b) Mokapo oyo elandi ekolobela nini?
23 Na ntembe te, ekozala na mateya mosusu oyo okokanga ntina na yango mbala moko te. Esengeli kozala na komikitisa mpo na kosɛnga lisalisi, kasi koyoka nsɔni te mpo na kosɛnga yango. Yesu alobaki ete ezali malamu kozala na komikitisa lokola mwana moke. (Matai 18:2-4) Lokola toyebi, bana mike batunaka mituna mingi. Nzambe alingi ete ozwa biyano. Biblia ekumisi bato mosusu oyo bazalaki na mposa makasi ya koyekola makambo ya Nzambe. Bazalaki kotala Makomami malamumalamu mpo bámona soki makambo oyo bazalaki koyekola ezali solo.—Misala 17:11.
24 Koyekola Biblia ezali lolenge ya malamu mpenza ya koyeba makambo ya Yehova. Biblia ekeseni na babuku mosusu. Na ndenge nini? Mokapo oyo elandi ekolobela likambo yango.
[Maloba na nse ya lokasa]
^ par. 15 Na Apɛndisi oyo ezali na nkasa 195-197, okokuta makambo mosusu oyo etali ndimbola ya nkombo ya Nzambe mpe ebengeli na yango.
OYO BIBLIA ETEYAKA
▪ Nzambe atyelaka yo mpenza likebi.—1 Petelo 5:7.
▪ Nkombo na ye mpenza ezali Yehova.—Nzembo 83:18.
▪ Yehova asɛngi yo opusana penepene na ye.—Yakobo 4:8.
▪ Yehova azali bolingo, azali na boboto mpe na motema mawa.—Exode 34:6; 1 Yoane 4:8, 16.
[Mituna mpo na boyekoli]
[Elilingi na lokasa 12]
Soki olingi moto moko ayeba yo, oyebisaka ye nkombo na yo, boye te? Nzambe mpe ayebisi biso nkombo na ye na kati ya Biblia
[Bililingi na lokasa 12, 13]
Biblia eteyaka ete Yehova akelaki molɔ́ngɔ́ na bolingo mpenza
[Elilingi na lokasa 14]
Ndenge tata ya bolingo alingaka bana na ye mingi emonisi ndenge Tata na biso ya likoló alingaka biso
^ ***sn loyembo 99 Tósanzola Mokonzi ya sika ya mabele***
Loyembo 99
Tósanzola Mokonzi ya sika ya mabele
1. Ebele’a bato bayanganisami na bikólo,
Kristo ná lisangá n’e nde bayanganisi bango.
Bokonzi ya Nzamb’ebandi;
Mokano n’ekokisami
Elikya wan’apesi’ezali,
libɔndisi mpe esengo.
(Mondimo)
2. Tokumisi Kristo Mokonzi na biso n’esengo.
Ye Nkumu ya Kimya akopesa bato lobiko.
Akosopa mapamboli:
Kobanga nyonso esili,
Akosekwisa mpe bakufi.
Oyo ntango ya esengo!
(MONDIMO)
Sanzolá Yehova;
Sanzolá mpe Kristo,
Oyo asikolaki biso.
Tozwi elikya ya bomoi na nse
Tósalela Yah seko.
(Talá mpe Nz. 2:6; 45:1; Yis. 9:6; Yoa. 6:40.)
^ (Yos. 9:1-11:23) Mpe esalemaki boye: ntango kaka bakonzi nyonso oyo bazalaki na ngámbo oyo ya Yordani na etúká ya ngombangomba mpe na Shefela mpe pembenipembeni nyonso ya bokula ya Mbu Monene mpe na liboso ya Libá, Bahiti ná Baamore, Bakanana, Baperizi, Bahivi ná Bayebusi, bayokaki likambo yango, 2 babandaki koyangana bango nyonso na likanisi se moko ya kobunda na Yosua mpe Yisraele. 3 Mpe bato oyo bafandi na Gibeone bayokaki makambo oyo Yosua asalaki Yeriko mpe Ai. 4 Bongo, na likanisi na bango moko, basalaki na mayele mpe bakendaki kozwa biloko ya kolya mpe bakamataki basaki oyo ebebabebá mpo na bampunda na bango, milangi ya vinyo ya mposo ya nyama oyo elɛmbalɛmbá mpe epasuká mpe bakangakangá, 5 mpe, na makolo na bango, balataki basandale oyo ebebabebá mpe oyo babambabambá, mpe balataki na nzoto na bango bilamba oyo ebebabebá, mpe mampa na bango nyonso oyo bamemaki ezalaki oyo ekaukakauká mpe epanzanapanzaná. 6 Bongo bakendaki epai ya Yosua na kaa ya Gilgale mpe balobaki na ye mpe na mibali ya Yisraele boye: “Touti na mokili moko mosika. Mpe sikoyo, bósala kondimana ná biso.” 7 Na yango, mibali ya Yisraele balobaki na Bahivi boye: “Mbala mosusu bofandaka nde penepene na biso. Bongo ndenge nini tokosala kondimana ná bino?” 8 Bango balobaki na Yosua boye: “Tozali basaleli na yo.” Na yango, Yosua alobaki na bango ete: “Bino banani, mpe bouti wapi?” 9 Mpe bango balobaki na ye: “Basaleli na yo bauti na mokili moko mosika mpenza mpo na nkombo ya Yehova Nzambe na yo, mpamba te toyokaki nsango ya lokumu na ye mpe nyonso oyo asalaki na Ezipito, 10 mpe makambo nyonso oyo asalaki bakonzi mibale ya Baamore oyo bazalaki na ngámbo mosusu ya Yordani, elingi koloba, Sihone mokonzi ya Heshibone mpe Oge mokonzi ya Bashane, oyo azalaki na Ashetarote. 11 Yango wana, bankumu na biso mpe bato nyonso oyo bafandi na mokili na biso balobaki na biso boye: ‘Bózwa biloko ya kolya mpo na mobembo mpe bókende kokutana na bango, mpe bosengeli koloba na bango boye: “Tozali basaleli na bino. Mpe sikoyo, bósala kondimana ná biso.”’ 12 Mampa na biso oyo, ezalaki mɔtɔ ntango tozwaki yango na bandako na biso mpo na kolya na mobembo, mokolo tobimaki mpo na koya awa epai na bino, mpe sikoyo, talá! ekaukikauki mpe epanzanipanzani. 13 Mpe talá milangi oyo ya vinyo ya mposo ya nyama, totondisaki yango ntango ezalaki naino ya sika, mpe, talá! epasukipasuki, mpe bilamba na biso oyo ná basandale, enzuluki mpo mobembo ezalaki molai mingi.” 14 Na yango, mibali ya Yisraele bazwaki ndambo ya biloko ya kolya ya bato yango, kasi batunaki Yehova te. 15 Mpe Yosua ayokanaki na bango mpe asalaki kondimana ná bango mpo na kotika bango na bomoi, bongo bankumu ya liyangani balapelaki bango ndai. 16 Mpe esalemaki boye: na nsuka ya mikolo misato, nsima ya kosala kondimana ná bango, bayaki koyoka ete bato yango bazalaki mosika na bango te mpe bazalaki nde kofanda penepene na bango. 17 Bongo bana ya Yisraele basimbaki nzela mpe bakendaki na bingumba na bango na mokolo ya misato, mpe bingumba na bango ezalaki Gibeone ná Kefira, Beerote ná Kiriate-yearime. 18 Mpe bana ya Yisraele babɛtaki bango te, mpo bankumu ya liyangani balapelaki bango ndai na nkombo ya Yehova Nzambe ya Yisraele. Bongo liyangani mobimba babandaki koimaima mpo na bankumu yango. 19 Na yango, bankumu nyonso balobaki na liyangani mobimba boye: “Biso, tolapelaki bango ndai na nkombo ya Yehova Nzambe ya Yisraele, mpe sikoyo tozali na ndingisa te ya kosala bango mabe. 20 Talá oyo tokosala bango atako tokotika bango na bomoi, mpo nkanda ya Nzambe eyela biso te mpo na ndai oyo tolapelaki bango.” 21 Bongo bankumu balobaki na bango ete: “Bázala na bomoi mpe bákóma balɔkɔti ya nkoni mpe batoki ya mai mpo na liyangani mobimba, ndenge bankumu balakaki bango.” 22 Sikoyo Yosua abengaki bango mpe asololaki na bango boye: “Mpo na nini bokosaki biso, bolobi: ‘Tozali mpenza mosika na bino,’ nzokande bofandi na kati na biso mpenza? 23 Mpe sikoyo bolakelami mabe, mpe bakolongola bino soki moke te na boombo mpe na mosala ya kolɔkɔta nkoni mpe ya kotoka mai mpo na ndako ya Nzambe na ngai.” 24 Bango bapesaki Yosua eyano mpe balobaki boye: “Mpo bayebisaki basaleli na yo polele ete Yehova Nzambe na yo apesaki Moize mitindo ete apesa bino mokili oyo mobimba mpe asilisa nyɛɛ bato nyonso oyo bafandaki na mokili yango liboso na bino, mpe tokómaki kobanga mingi mpo na milimo na biso likoló na bino. Yango wana tosalaki bongo. 25 Mpe sikoyo, biso oyo na lobɔkɔ na yo. Salá biso ndenge emonani malamu mpe sembo na miso na yo.” 26 Mpe asalaki bango bongo mpe abikisaki bango na lobɔkɔ ya bana ya Yisraele, mpe babomaki bango te. 27 Bongo na mokolo wana, Yosua akómisaki bango balɔkɔti ya nkoni mpe batoki ya mai mpo na liyangani mpe mpo na etumbelo ya Yehova, tii na mokolo ya lelo, na esika oyo Ye akopona.
10 Mpe esalemaki boye: ntango kaka Adoni-zedeke mokonzi ya Yerusaleme, ayokaki ete Yosua azwi Ai mpe na nsima abebisi yango mpe asali Ai mpe mokonzi na yango ndenge asalaki Yeriko mpe mokonzi na yango, mpe ete bato oyo bafandi na Gibeone baluki kozala na kimya elongo na Yisraele mpe bazali kofanda kati na bango, 2 abangaki mingi, mpamba te Gibeone ezalaki engumba moko monene, lokola moko ya bingumba ya bokonzi, mpe mpo yango ezalaki monene koleka Ai, mpe mibali na yango nyonso bazalaki mibali ya nguya. 3 Bongo Adoni-zedeke mokonzi ya Yerusaleme, atindaki bato epai ya Hohame mokonzi ya Hebrone, mpe epai ya Pirame mokonzi ya Yaramute, mpe epai ya Yafia mokonzi ya Lakishi, mpe epai ya Debire mokonzi ya Eglone, alobi: 4 “Bómata epai na ngai mpe bósalisa ngai tóbɛta Gibeone, mpamba te aluki kozala na kimya na Yosua mpe bana ya Yisraele.” 5 Na yango, basanganaki bango nyonso mpe bamataki, bakonzi mitano ya Baamore: mokonzi ya Yerusaleme, mokonzi ya Hebrone, mokonzi ya Yaramute, mokonzi ya Lakishi, mokonzi ya Eglone, bango ná basoda na bango nyonso, mpe batyaki kaa liboso ya Gibeone mpe babundaki na yango. 6 Ntango mibali ya Gibeone bamoni bongo, batindeli Yosua bato na kaa ya Gilgale, balobi: “Lobɔkɔ na yo etika baombo na yo te. Matá mbangu epai na biso mpo na kobikisa biso mpe kosalisa biso, mpamba te bakonzi ya Baamore, oyo bafandaka na etúká ya ngombangomba bayangani mpo na kobunda na biso.” 7 Bongo Yosua autaki na Gilgale, amati, ye ná bato nyonso ya etumba elongo na ye mpe bilombe mibali nyonso ya nguya. 8 Mpe Yehova alobaki na Yosua boye: “Kobanga bango te, mpamba te napesi bango na lobɔkɔ na yo. Moto moko te kati na bango akotɛlɛma liboso na yo.” 9 Bongo Yosua ayelaki bango pwasa. Amataki butu mobimba longwa na Gilgale. 10 Mpe Yehova akɔtisaki bango na mobulungano liboso ya Yisraele, mpe babandaki koboma bango na koboma moko monene na Gibeone mpe balandaki bango na nzela oyo ezali komata na Bete-horone mpe babomaki bango tii na Azeka mpe na Makeda. 11 Mpe esalemaki boye: ntango bazalaki kokima liboso ya Yisraele mpe bakómaki na nzela ya kokita na Bete-horone, Yehova akweiselaki bango mabanga minene uta na likoló, nzelanzela tii na Azeka, bongo bakufaki. Baoyo bakufaki na mbula ya mabanga bazalaki mingi koleka baoyo bana ya Yisraele babomaki na mopanga. 12 Ezalaki na ntango yango nde Yosua alobaki na Yehova na mokolo oyo Yehova apesaki Baamore epai ya bana ya Yisraele, mpe alobaki na miso ya Yisraele boye: “Moi, tɛlɛmá na Gibeone, Mpe sanza, tɛlɛmá na lobwaku ya patatalu ya Aiyalone.” 13 Bongo moi etɛlɛmaki, mpe sanza etɛlɛmaki, tii ntango ekólo ya Yisraele ezongisaki mabe na banguna na yango. Likambo yango ekomami na buku ya Yashare te? Mpe moi etɛlɛmaki na katikati ya likoló mpe elalaki noki te, eumelaki soki mokolo mobimba. 14 Ezali na mokolo moko te oyo ekokani na oyo wana, ezala liboso na yango to nsima na yango, mpo Yehova ayokelaki mongongo ya moto, mpamba te Yehova ye moko azalaki kobundela Yisraele. 15 Nsima na yango, Yosua mpe Yisraele mobimba elongo na ye bazongaki na kaa ya Gilgale. 16 Na ntango yango, bakonzi wana mitano bakimaki mpe bakendaki komibomba na mobenga, na Makeda. 17 Na nsima bapesaki Yosua nsango, balobi: “Bamoni bakonzi yango mitano babombani na mobenga, na Makeda.” 18 Na yango, Yosua alobaki boye: “Bóbalola mabanga minene tii na monɔkɔ ya mobenga yango mpe bótya mibali na esika wana mpo na kokɛngɛla bango. 19 Nde bino, bótɛlɛma mpamba te. Bólanda banguna na bino, mpe bóbɛta bango na nsima. Bótika te ete bákɔta na bingumba na bango, mpo Yehova Nzambe na bino apesi bango na mabɔkɔ na bino.” 20 Mpe esalemaki boye: ntango kaka Yosua mpe bana ya Yisraele basilisaki koboma bango na koboma moko monene mpenza, tii ntango basilaki nyɛɛ, mpe baoyo babikaki kati na bango bakimaki mpe bakɔtaki na bingumba oyo ebatelami makasi, 21 na ntango yango bato nyonso babandaki kozonga na kimya na kaa, epai ya Yosua, na Makeda. Moto moko te afungolelaki bana ya Yisraele monɔkɔ. 22 Bongo Yosua alobaki ete: “Bófungola monɔkɔ ya mobenga mpe bóbimisa bakonzi wana mitano na mobenga yango mpe bóyela ngai bango.” 23 Basalaki mpe bongo mpe babimiselaki ye bakonzi yango mitano na mobenga: mokonzi ya Yerusaleme, mokonzi ya Hebrone, mokonzi ya Yaramute, mokonzi ya Lakishi mpe mokonzi ya Eglone. 24 Mpe esalemaki boye: ntango kaka babimiselaki Yosua bakonzi yango, Yosua abengisaki mibali nyonso ya Yisraele mpe alobaki na bakomanda ya mibali ya etumba oyo bakendaki na ye elongo ete: “Bópusana awa. Bótya makolo na bino na nkingo ya bakonzi oyo.” Bongo, bapusanaki mpe batyaki makolo na bango na nkingo ya bakonzi yango. 25 Mpe Yosua alobaki na bango ete: “Bóbanga te mpe bózala na nsɔmɔ te. Bózala na mpiko mpe bózala na makasi, mpo boye nde Yehova akosala banguna na bino nyonso oyo bozali kobunda na bango.” 26 Mpe nsima na yango, Yosua abɛtaki bango mpe abomaki bango mpe akakisaki bango na banzete mitano, mpe bakakemaki likoló ya banzete yango tii na mpokwa. 27 Mpe esalemaki boye: na ntango ya kolala ya moi, Yosua apesaki mitindo, mpe bakitisaki bango na banzete yango mpe babwakaki bango na mobenga esika bamibombaki. Na nsima, batyaki mabanga minene na monɔkɔ ya mobenga yango—ezali kuna tii na mokolo ya lelo. 28 Mpe Yosua azwaki Makeda na mokolo yango mpe abɛtaki yango na mopanga. Mpe abomaki mokonzi na yango mpe molimo nyonso oyo ezalaki kuna. Atikaki ata moto moko te na bomoi. Bongo, asalaki mokonzi ya Makeda ndenge asalaki mokonzi ya Yeriko. 29 Na nsima Yosua mpe Yisraele mobimba balongwaki na Makeda mpe bakendaki na Libina mpe babundaki na Libina. 30 Bongo Yehova apesaki mpe yango ná mokonzi na yango na lobɔkɔ ya Yisraele, mpe babɛtaki yango mpe molimo nyonso oyo ezalaki na kati na yango na mopanga. Batikaki ata moto moko te na bomoi na kati. Bongo, basalaki mokonzi na yango ndenge basalaki mokonzi ya Yeriko. 31 Na nsima, Yosua mpe Yisraele mobimba balongwaki na Libina mpe bakendaki na Lakishi mpe batyaki kaa liboso na yango mpe babundaki na yango. 32 Bongo Yehova apesaki Lakishi na lobɔkɔ ya Yisraele mpe bazwaki yango na mokolo ya mibale, mpe babɛtaki yango na mopanga, ezala mpe molimo nyonso oyo ezalaki kuna, ndenge kaka basalaki Libina. 33 Ezalaki na ntango yango nde Horame mokonzi ya Gezere, amataki mpo na kosalisa Lakishi. Bongo Yosua abɛtaki ye mpe bato na ye tii atikaki ata moto na ye moko te na bomoi. 34 Na nsima Yosua mpe Yisraele mobimba balongwaki na Lakishi mpe bakendaki na Eglone mpe batyaki kaa liboso na yango mpe babundaki na yango. 35 Mpe bazwaki yango na mokolo wana mpe babandaki kobɛta yango na mopanga, mpe, na mokolo yango, babomaki molimo nyonso oyo ezalaki na kati na yango, ndenge kaka basalaki Lakishi. 36 Na nsima Yosua mpe Yisraele mobimba balongwaki na Eglone mpe bamataki na Hebrone mpe babandaki kobunda na yango. 37 Mpe bazwaki yango mpe babɛtaki yango na mopanga mpe mokonzi na yango mpe basité na yango nyonso mpe molimo nyonso oyo ezalaki na kati na yango. Atikaki ata moto moko te na bomoi, kaka ndenge asalaki Eglone. Bongo, abebisaki yango mpe abomaki molimo nyonso oyo ezalaki na kati. 38 Na nsuka, Yosua mpe Yisraele mobimba bazongaki na Debire mpe babandaki kobunda na yango. 39 Mpe azwaki yango ná mokonzi na yango mpe basité na yango nyonso, mpe babɛtaki yango na mopanga mpe babomaki molimo nyonso oyo ezalaki na kati na yango. Atikaki ata moto moko te na bomoi. Ndenge asalaki Hebrone, ndenge mpe asalaki Debire ná mokonzi na yango, ndenge mpe asalaki Libina ná mokonzi na yango. 40 Mpe Yosua abɛtaki mokili mobimba ya etúká ya ngombangomba mpe Negebe mpe Shefela mpe bisika mipanzi ya bangomba ekiti mpe bakonzi na bango nyonso. Atikaki ata moto moko te na bomoi, abomaki bato nyonso, ndenge Yehova Nzambe ya Yisraele apesaki mitindo. 41 Mpe Yosua abɛtaki bango banda na Kadeshe-barnea tii na Gaza mpe mokili mobimba ya Goshene, matá tii na Gibeone. 42 Mpe Yosua azwaki na mbala moko bakonzi wana nyonso mpe mokili na bango, mpamba te ezalaki Yehova Nzambe ya Yisraele nde azalaki kobundela Yisraele. 43 Nsima na yango, Yosua mpe Yisraele mobimba elongo na ye bazongaki na kaa ya Gilgale.
11 Mpe esalemaki boye: ntango kaka Yabine mokonzi ya Hazore ayokaki yango, atindaki bato epai ya Yobabe mokonzi ya Madone, epai ya mokonzi ya Shimirone mpe epai ya mokonzi ya Akashafe, 2 mpe epai ya bakonzi oyo bazalaki na nɔrdi, na etúká ya ngombangomba, mpe na mokili patatalu oyo ekauká na sudi ya Kinerete, mpe na Shefela, mpe na bansɔngɛ ya ngomba ya Dore na wɛsti, 3 Bakanana na ɛsti mpe na wɛsti, Baamore, Bahiti, Baperizi, Bayebusi na etúká ya ngombangomba, ná Bahivi na nse ya Heremone, na mokili ya Mizipa. 4 Bongo babimaki, bango ná basoda na bango elongo, bato ebele lokola bambuma ya zɛlo oyo ezali pembenipembeni ya mbu, mpo ezali ebele, mpe bampunda ebele ná makalo ya bitumba. 5 Na nsima, bakonzi yango nyonso bakutanaki ndenge bayokanaki mpe bayaki kotya kaa na bango nyonso na mai ya Merome mpo na kobunda na Yisraele. 6 Na yango, Yehova alobaki na Yosua boye: “Kobanga bango te, mpo lobi, na bangonga oyo, nakokaba bango nyonso, bibembe, epai ya Yisraele. Okokata misisa ya nsima ya mabɔlɔngɔ ya makolo ya nsima ya bampunda na bango, mpe okozikisa makalo na bango na mɔtɔ.” 7 Mpe Yosua ná bato nyonso ya etumba elongo na ye bayaki kobunda na bango pwasa pembenipembeni ya mai ya Merome mpe bakwelaki bango. 8 Bongo Yehova apesaki bango na lobɔkɔ ya Yisraele, mpe babɛtaki bango mpe balandaki bango tii na Sidone oyo etondá na bato mpe na Misirefote-maime mpe na lobwaku ya patatalu ya Mizipe na ɛsti; mpe babɛtaki bango tii batikaki na bomoi ata moto moko te kati na bango. 9 Nsima na yango, Yosua asalaki bango ndenge Yehova ayebisaki ye: akataki misisa ya nsima ya mabɔlɔngɔ ya makolo ya nsima ya bampunda na bango mpe azikisaki makalo na bango na mɔtɔ. 10 Lisusu, na ntango yango, Yosua abalukaki mpe azwaki Hazore; mpe abomaki mokonzi na yango na mopanga, mpo, liboso, Hazore ezalaki bokonzi oyo elekaki makonzi wana nyonso. 11 Mpe babɛtaki molimo nyonso oyo ezalaki na kati na yango na mopanga mpe babomaki bango. Batikaki ata eloko moko te oyo ezalaki na mpema, mpe bazikisaki Hazore na mɔtɔ. 12 Mpe Yosua azwaki mpe abɛtaki na mopanga bingumba nyonso ya bakonzi wana mpe bakonzi na yango nyonso. Abomaki bango nyonso, ndenge Moize mosaleli ya Yehova apesaki mitindo. 13 Kaka bingumba nyonso oyo ezalaki likoló ya mwa bangomba na yango nde Yisraele etumbaki te, longola kaka Hazore yango moko oyo Yosua azikisaki. 14 Mpe biloko nyonso ya bingumba yango mpe banyama ya mboka, bana ya Yisraele bapunzaki yango mpo na bango moko. Kaka bato nyonso nde bana ya Yisraele babɛtaki bango na mopanga kino basilisaki bango nyɛɛ. Batikaki ata moto moko te oyo azalaki na mpema. 15 Ndenge Yehova apesaki Moize mosaleli na ye mitindo, ndenge wana nde Moize apesaki Yosua mitindo, Yosua asalaki se bongo. Alongolaki liloba moko te na nyonso oyo Yehova apesaki Moize mitindo. 16 Mpe azwaki mokili yango mobimba, etúká ya ngombangomba mpe Negebe mobimba, mokili mobimba ya Goshene, Shefela, Araba, etúká ya ngombangomba ya Yisraele mpe Shefela na yango, 17 banda na Ngomba Halake, oyo emati na Seire, tii na Baala-gade na lobwaku ya patatalu ya Libá, na nse ya Ngomba Heremone, mpe azwaki bakonzi na yango nyonso mpe abɛtaki bango mpe abomaki bango. 18 Bitumba oyo Yosua abundaki na bakonzi wana nyonso ezwaki mikolo mingi. 19 Engumba ata moko te elukaki kozala na kimya elongo na bana ya Yisraele, longola kaka Bahivi oyo bazalaki kofanda na Gibeone. Bingumba mosusu nyonso, bazwaki yango na bitumba. 20 Mpo Yehova azalaki kosala boye: kotika mitema na bango ekóma makasi mpo báluka bitumba ná Yisraele, bongo ye aboma bango nyonso, mpo amonisela bango boboto te, kasi asilisa bango nyɛɛ, ndenge Yehova apesaki Moize mitindo. 21 Lisusu, na ntango yango, Yosua akendaki koboma Baanakime na etúká ya ngombangomba, na Hebrone, na Debire, na Anabe mpe na etúká mobimba ya ngombangomba ya Yuda mpe na etúká mobimba ya ngombangomba ya Yisraele. Yosua abomaki bango elongo na bingumba na bango. 22 Baanakime batikalaki lisusu te na mokili ya bana ya Yisraele. Kaka na Gaza, na Gate mpe na Ashedode nde batikalaki. 23 Ndenge wana nde Yosua azwaki mokili yango mobimba, na kolanda nyonso oyo Yehova alakaki na Moize, mpe na nsima Yosua apesaki yango libula epai ya bana ya Yisraele, libota na libota na eteni na yango. Mpe mokili yango ekómaki na kimya, bitumba ezalaki te.
^ (Yos. 9:16-27) Mpe esalemaki boye: na nsuka ya mikolo misato, nsima ya kosala kondimana ná bango, bayaki koyoka ete bato yango bazalaki mosika na bango te mpe bazalaki nde kofanda penepene na bango. 17 Bongo bana ya Yisraele basimbaki nzela mpe bakendaki na bingumba na bango na mokolo ya misato, mpe bingumba na bango ezalaki Gibeone ná Kefira, Beerote ná Kiriate-yearime. 18 Mpe bana ya Yisraele babɛtaki bango te, mpo bankumu ya liyangani balapelaki bango ndai na nkombo ya Yehova Nzambe ya Yisraele. Bongo liyangani mobimba babandaki koimaima mpo na bankumu yango. 19 Na yango, bankumu nyonso balobaki na liyangani mobimba boye: “Biso, tolapelaki bango ndai na nkombo ya Yehova Nzambe ya Yisraele, mpe sikoyo tozali na ndingisa te ya kosala bango mabe. 20 Talá oyo tokosala bango atako tokotika bango na bomoi, mpo nkanda ya Nzambe eyela biso te mpo na ndai oyo tolapelaki bango.” 21 Bongo bankumu balobaki na bango ete: “Bázala na bomoi mpe bákóma balɔkɔti ya nkoni mpe batoki ya mai mpo na liyangani mobimba, ndenge bankumu balakaki bango.” 22 Sikoyo Yosua abengaki bango mpe asololaki na bango boye: “Mpo na nini bokosaki biso, bolobi: ‘Tozali mpenza mosika na bino,’ nzokande bofandi na kati na biso mpenza? 23 Mpe sikoyo bolakelami mabe, mpe bakolongola bino soki moke te na boombo mpe na mosala ya kolɔkɔta nkoni mpe ya kotoka mai mpo na ndako ya Nzambe na ngai.” 24 Bango bapesaki Yosua eyano mpe balobaki boye: “Mpo bayebisaki basaleli na yo polele ete Yehova Nzambe na yo apesaki Moize mitindo ete apesa bino mokili oyo mobimba mpe asilisa nyɛɛ bato nyonso oyo bafandaki na mokili yango liboso na bino, mpe tokómaki kobanga mingi mpo na milimo na biso likoló na bino. Yango wana tosalaki bongo. 25 Mpe sikoyo, biso oyo na lobɔkɔ na yo. Salá biso ndenge emonani malamu mpe sembo na miso na yo.” 26 Mpe asalaki bango bongo mpe abikisaki bango na lobɔkɔ ya bana ya Yisraele, mpe babomaki bango te. 27 Bongo na mokolo wana, Yosua akómisaki bango balɔkɔti ya nkoni mpe batoki ya mai mpo na liyangani mpe mpo na etumbelo ya Yehova, tii na mokolo ya lelo, na esika oyo Ye akopona.
^ ***sn loyembo 15 Bozalisi emonisaka nkembo ya Yehova***
Loyembo 15
Bozalisi emonisaka nkembo ya Yehova
1. Ee Yehova, nakamwaki solo.
Na komona nkembo ya likoló.
Butu na moi, ata y’olobi te
Nguya na yo solo emonani.
Butu na moi, ata y’olobi te
Nguya na yo solo emonani.
2. Mozalisi ya moi mpe sanza
Bibale mpe mai minene mpenza.
Likoló mpe at’eza’ monene.
Biso bato obosanaka te.
Likoló mpe at’eza’ monene.
Biso bato obosanaka te.
3. Mpe mibeko na yo eza’ pɛto
Ekebisi biso ntango nyonso.
Bwanya tozwi na yo’eleki wolo;
Tolingi mpe kokangama n’ango.
Bwanya tozwi na yo’eleki wolo;
Tolingi mpe kokangama n’ango.
(Talá mpe Nz. 12:6; 89:7; 144:3; Rom. 1:20.)
^ ***cl nk. 176-178 ‘E! bwanya ya Nzambe ezali bozindo boni!’***
17, 18. Mpo na nini Biblia elobi ete ‘kaka Yehova ye moko nde azali moto ya bwanya,’ mpe mpo na nini bwanya na ye esengeli kotinda biso tómemya ye mpenza?
17 Na kotalela makambo nyonso oyo, ezali nde likambo ya kokamwa soki Biblia elobi ete Yehova azali na bwanya oyo eleki? Na ndakisa, Biblia elobi ete ‘kaka Yehova ye moko nde azali moto ya bwanya.’ (Baloma 16:27) Kaka Yehova ye moko nde azali mpenzampenza na bwanya. Bwanya nyonso ya solosolo eutaka epai na ye. (Masese 2:6) Yango wana, Yesu, atako azali ekelamu ya Yehova oyo eleki bikelamu mosusu na bwanya, azalaki kotyela bwanya na ye moko motema te, kasi azalaki koloba nde ndenge Tata na ye azalaki kotinda ye.—Yoane 12:48-50.
18 Talá ndenge ntoma Paulo amonisi ete bwanya ya Yehova eleki mpenza bwanya mosusu nyonso: “E! bomɛngo ya Nzambe mpe bwanya na ye mpe boyebi na ye ezali bozindo boni! Kosambisa na ye ekoki kososolama te mpe banzela na ye ekoki komonana te!” (Baloma 11:33) Ndenge Paulo abandi vɛrsɛ oyo na liloba “E!,” emonisi ete akamwe na limemya mpenza. Liloba ya Grɛki oyo asaleli mpo na “bozindo” ezali mpenza penepene na liloba oyo elimboli “lobwaku mozindo.” Na yango, maloba na ye ebimisi likambo yango polele na makanisi na biso. Yango elingi koloba ete, ntango tozali kokanisa bwanya ya Yehova, ezali lokola nde tozali kotala malamumalamu na lobwaku moko oyo nsuka to nse na yango ezali komonana te, esika moko ya mozindo mpe ya monene mpenza oyo tokoki ata moke te koyeba bonene na yango to oyo tokoki ata komeka te koyema yango ndenge ezali mpenza. (Nzembo 92:5) Wana ezali mpenza likanisi oyo ezali kotinda biso na komikitisa, boye te?
19, 20. (a) Mpo na nini mpongo ebongi mpenza kozala elembo ya bwanya ya Nzambe? (b) Ndenge nini Yehova amonisaki makoki na ye ya koyeba makambo oyo ekoya?
19 Ezali mpe na ndimbola mosusu oyo emonisi ete ‘kaka Yehova ye moko nde azali moto ya bwanya’: Kaka ye nde akoki komona makambo oyo ekosalema na mikolo ekoya. Tóbosana te ete Yehova asalelaka mpongo lokola elembo ya bwanya na ye. Mpongo babengi aigle royal ekoki kozala na kilo mitano mpamba, kasi miso na yango ezalaka monene koleka oyo ya moto oyo akómi mpenza mokóló. Miso ya mpongo emonaka mpenza mosika, ekoki komona ata mwa nyama ya moke oyo ezali mosika na bankama ya bamɛtrɛ to ata mpe koleka kilomɛtrɛ moko! Mokolo moko Yehova alobaki boye mpo na mpongo: “Miso na ye ekomona yango mosika.” (Yobo 39:29) Ndenge moko mpe, Yehova akoki komona “mosika,” elingi koloba akoki komona makambo oyo ekosalema na mikolo ekoya.
20 Biblia etondi na makambo oyo endimisi likanisi yango. Ezali na bisakweli—to makambo oyo ekomamá liboso ete esalema—nkama na nkama. Mbala mosusu kutu bankama ya bambula liboso, Biblia esakolaki ndenge bitumba mosusu ekosuka, kobima mpe kokwea ya bikólo oyo elekaki makasi na mokili mobimba, ata mpe mayele oyo bakomanda mosusu ya basoda basalelaki mpo na kolonga bitumba mosusu.—Yisaya 44:25–45:4; Danyele 8:2-8, 20-22.
21, 22. (a) Mpo na nini ntina moko ezali te ya koloba ete Yehova ayebaka makambo nyonso oyo okosala na bomoi na yo? Pesá ndakisa. (b) Ndenge nini toyebi ete bwanya ya Yehova ezangi bolingo to motema mawa te?
21 Kasi, yango elingi koloba ete Nzambe ayebaka makambo nyonso oyo okosala na bomoi na yo? Bato oyo bateyaka ete Nzambe akaná makambo nyonso banda kala, balobaka ete ezali bongo. Nzokande, likanisi yango esilisaka nde valɛrɛ ya bwanya ya Yehova, mpamba te yango elingi koloba ete akokaka te kopekisa makoki na ye ya koyeba makambo oyo ekoya. Tópesa ndakisa: Soki ozali na mongongo moko kitoko mpenza, yango elingi koloba ete nzembo ekosila na monɔkɔ na yo lisusu te? Oyo ezali likanisi ya bozoba mpenza! Se ndenge moko, Yehova azali na makoki ya koyeba makambo oyo ekoya, kasi asalelaka yango ntango nyonso te. Soki asalaka bongo, yango ekokaki kolakisa ete alongoli mwa ndambo ya bonsomi oyo apesá biso ya kopona oyo tokosala, nzokande bonsomi yango ezali likabo ya malamu mingi oyo Yehova akolongola biso yango soki moke te.—Deteronome 30:19, 20.
22 Kasi, likambo eleki mabe yango oyo: Liteya oyo elobi ete Nzambe akaná makambo nyonso liboso ezali komonisa ete bwanya ya Yehova ezangi bolingo mpe ezangi motema mawa. Likanisi yango eyokani soki moke te na ndenge Yehova azali! Biblia eteyaka ete Yehova azali na “motema ya bwanya.” (Yobo 9:4, NW) Yango elingi koloba te ete azalaka mpenza na motema, kasi mbala mingi Biblia esalelaka liloba motema mpo na komonisa lolenge moto azalaka na kati, mikano mpe mayoki na ye, lokola bolingo. Na yango, bwanya ya Yehova, lokola mpe bizaleli na ye mosusu, etambwisami nde na bolingo.—1 Yoane 4:8.
23. Bonene ya bwanya ya Yehova esengeli kotinda biso na kosala nini?
23 Na ntembe te, ebongi tótyela bwanya ya Yehova motema. Eleki bwanya na biso moko mosika; yango wana Liloba ya Nzambe elendisi biso na bolingo nyonso ete: “Talelá [Yehova] na motema na yo mobimba mpe ndimá bososoli na yo moko te. Na nzela nyonso na yo, ndimá ye mpe ye akotambolisa yo.” (Masese 3:5, 6) Sikoyo tiká tótalela malamumalamu bwanya ya Yehova mpo tópusana penepene na ye, Nzambe na biso oyo aleki na bwanya.
^ ***rs lok. 180 par. 5-lok. 181 par. 1 Elimo***
Ezali nde na eteni moko ya moto, eteni ya elimo, oyo etikalaka na bomoi ntango moto akufi?
Ezk. 18:4: “Molimo oyo esali lisumu—yango nde ekokufa.” (Na vɛrsɛ oyo, hf ebongoli liloba ya Ebre nephesh na liloba “molimo,” yango emonisi ete molimo ekufaka. Babiblia mosusu oyo ebongoli liloba nephesh na “molimo” na bavɛrsɛ mosusu esaleli maloba “motu to moto” to “oyo” na vɛrsɛ oyo. Na yango, nephesh, to molimo, ezali nde moto mpenza, kasi te eteni moko ya moto oyo etikalaka na bomoi ntango akufi.) (Mpo na kozwa bandimbola mosusu, talá motó ya likambo “Molimo.”)
Nz. 146:4: “Elimo na ye ekobima, akozonga na mabele; na mokolo yango makanisi na ye ekufi.” (Liloba ya Ebre oyo ebongolami awa na “elimo” euti na liloba ruah. Babiblia mosusu ebongoli yango na “mpema.” Ntango ruah yango to nguya ya bomoi oyo esalaka mosala etiki nzoto, makanisi ya moto esilaka; ekendaka esika mosusu te.)
Mos. 3:19-21: “Bana ya bato bazali na nsuka mpe nyama ezali na nsuka, mpe bakosuka ndenge moko. Ndenge oyo akufaka, oyo mosusu mpe akufaka; mpe bango nyonso bazali na elimo kaka moko, yango wana moto aleki nyama te, mpo nyonso ezali mpamba. Bango nyonso bakokende esika moko. Bango nyonso bauti na putulu, mpe bango nyonso bazali kozonga na putulu. Nani ayebi soki elimo ya bana ya bato ezali komata likoló, mpe soki elimo ya nyama ezali kokita na nse, na mabele?” (Lokola bato nyonso bazwá lisumu mpe liwa epai ya Adama, bakufaka mpe bazongaka na putulu, ndenge moko na banyama. Kasi moto azalaka nde na elimo moko oyo etikalaka na bomoi mpe ezalaka na mayele ntango yango etiki nzoto? Te; vɛrsɛ 19 elobi ete bato ná banyama “bango nyonso bazali na elimo kaka moko.” Moto moko te akoki na mayele na ye moko kopesa eyano na motuna oyo ezali na vɛrsɛ 21 oyo elobeli elimo. Kasi Liloba ya Nzambe elobi ete moto abotamaka na eloko moko te oyo ekesenisaka ye na nyama ntango akufi. Nzokande, lokola Nzambe azali na motema mawa, azwi ebongiseli na nzela ya Kristo, mpe yango epesi bato oyo bakondimela ye libaku ya kozala na bomoi libela, kasi banyama bazwi yango te. Bato mingi bakozwa libaku yango na nzela ya lisekwa, ntango Nzambe akopesa bango lisusu nguya ya bomoi.)
Luka 23:46: “Yesu abelelaki na mongongo makasi mpe alobaki ete: ‘Tata, natiki elimo [na Grɛki, pneuma] na ngai na mabɔkɔ na yo.’ Ntango asilisaki koloba bongo, akataki motema.” (Simbá ete Yesu akataki motema. Ntango elimo na ye ebimaki, ekendaki na likoló te. Ezali kaka na mokolo ya misato nsima ya liwa na ye nde asekwaki. Na yango, ndenge Misala 1:3, 9 emonisi, azongaki na likoló mikolo 40 na nsima. Bongo, maloba oyo Yesu alobaki ntango akufaki elimboli nini? Alingaki koloba ete ayebaki ete nsima ya liwa na ye, elikya na ye ya kozonga na bomoi etikalaki kaka na mabɔkɔ ya Nzambe. Mpo na kozwa makanisi mosusu oyo etali maloba ‘elimo ezali kozonga epai ya Nzambe,’ talá nkasa 393, 394, na motó ya likambo “Molimo.”)
^ ***sn loyembo 119 Bóya kopema!***
Loyembo 119
Bóya kopema!
1. Toza’ na mokili ya yikiyiki;
Nzela na Yah, bayebi te.
Toza’ na mposa bátambwisa biso;
Biso toza’ na nguya te.
Makita elendisaka makasi;
Etongaka mpe kondima.
Etindaka na misala malamu,
Makasi mpe epesaka.
Tokobosana mitinda na Yah te;
Tokosala mokano’a Yah.
Na makita bateyaka bosembo;
Boling’ebakisamaka.
2. Yehova ayebi mposa na biso;
Tóyoka batoli na ye.
Kosomba mpe ntango ya koyangana
Nde bwanya ya Liloba n’e.
Na mateya bateyaka mpe biso,
Tokómaka na kondima.
Na lisungi ya bandeko na biso,
Tozalaka te na mawa.
Awa tozali kotala liboso,
Tótika te koyangana.
Tóyekolaka ndenge ya kozala
Na bwany’a likoló mpenza.
(Talá mpe Nz. 37:18; 140:1; Mas. 18:1; Ef. 5:16; Yak. 3:17.)
^ ***sn loyembo 117 Tosengeli koteyama***
Loyembo 117
Tosengeli koteyama
1. Yaká mpe sepelá koyeba Yehova.
“Mai ya bomoi” yaká komɛl’ango
Mateya oyo Nzambe apesi.
Bato baluki matey’a solo.
2. Tótika makita oyo ya biso te,
Tokoyekola; tokoteyama.
N’elimo’a Nzambe, mpe na bandeko,
Toz’otambola na pole mpenza.
3. Kopesa masanzoli elendisaka,
Malob’a bandeko’eza’ kitoko!
Tóyanganaka na bato’a Nzambe.
Tiká tókangama se na bango.
(Talá mpe Ebr. 10:24, 25; Em. 22:17.)
^ ***be lok. 79-lok. 81 Mateya mpo na kokolisa makoki ya koloba mpe ya koteya***
LOKASA NA YO YA TOLI
BOTÁNGI Liteya ya 1-17
ELAKISELI Liteya ya 1-6, 8-51
LISUKULU Liteya ya 1-6, 8-17, 19-29, 31-53
DATI DATI
(Liteya ya) OKOSALA YANGO DEVUARE OSILISAKI YANGO
1 Kotánga malamu ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
2 Kobimisa maloba polele ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
3 Ebengeli ya maloba ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
4 Kokakatana na maloba te ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
5 Kopema na esika oyo ebongi ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
6 Koyeba konyata maloba ya ntina ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
7 Konyata makanisi ya ntina ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
8 Koloba na mongongo oyo ebongi ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
9 Kobongola mongongo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
10 Koloba na esengo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
11 Koloba na nsai mpe kobimisa
mayoki ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
12 Kosala bajɛstɛ mpe kosalela
elongi ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
13 Kotala bato oyo bazali koyoka yo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
14 Koloba ndenge omeseni koloba ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
15 Ndenge ozali komonana na miso ya
bato ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
16 Koloba kozanga kobanga ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
17 Kosalela mikro ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
18 Kosalela Biblia mpo na
kopesa biyano ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
19 Kolendisa bato básalela Biblia ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
20 Kobimisa makanisi ya vɛrsɛ liboso ya
kotánga yango ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
21 Konyata malamu maloba
ya ntina na bavɛrsɛ ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
22 Komonisa ndenge ya kosalela
bavɛrsɛ ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
23 Komonisa ndenge ya kosalela makambo
oyo ozali koloba ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
24 Kopona maloba ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
25 Kosalela plan ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
26 Kobimisa makanisi na molɔngɔ ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
27 Koloba na maloba na yo moko ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
28 Koloba lokola ozali kosolola na
moto ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
29 Kobongisa mongongo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
30 Kosepela na moto oyo azali koyoka
yo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
31 Komemya bato ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
32 Komonisa ete ozali mpenza kondima
makambo ozali koloba ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
33 Lobá na mayele, kasi lobá kaka makambo
ya solo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
34 Kolendisa bato mpe kolobela mingi
makambo ya malamu ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
35 Kozongela likambo mpo na kobimisa yango
polele ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․․
36 Motó ya likambo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
37 Kobimisa makanisi ya ntina
polele ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
38 Maloba ya ebandeli oyo ekolamusa mposa
ya bato ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
39 Maloba ya nsuka oyo ebongi ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
40 Koloba makambo oyo ezali solo
mpenza ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
41 Makambo oyo bato bakokanga ntina na
yango ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
42 Eteya mpenza bato oyo bakoyoka
yo ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
43 Salelá mokanda oyo batindi yo
osalela ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
44 Kosalela malamu mituna ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
45 Bandakisa oyo ezali koteya ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
46 Bandakisa ya makambo oyo bato bameseni
na yango ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
47 Kosalela malamu biloko oyo okoki
kolakisa bato ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
48 Kotinda bato bákanisa ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
49 Makanisi ya solosolo mpo na
kondimisa ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
50 Kosala makasi mpo na kosimba
mitema ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
51 Kotosa ntango oyo bapesi mpe kokabola
yango malamu ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
52 Kolendisa bato mpenza malamu ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
53 Kokitisa mitema ya bato mpe kopesa bango
makasi ․․․․․․․․ □ ․․․․․․․․
^ ***be lok. 282 par. 4 Malako mpo na bakɛngɛli na eteyelo***
Salá nyonso obanda eteyelo na ngonga oyo esengeli kobanda mpe esila na ngonga oyo esengeli kosila. Mpo yo moko ozala ndakisa ya malamu, toli mpe makanisi na yo esengeli kolekisa ngonga te. Soki mwana-kelasi moko abandi kolekisa ngonga, yo moko to mosaleli moko na misala asengeli kosala elembo mpo na koyebisa ye. Okotika mwana-kelasi yango asilisa fraze oyo abandi mpe soki asilisi yango asengeli kolongwa na estrade. Soki lisolo moko elekisi ngonga, yo koloba lisusu makambo mingi te ntango okoleka liboso, mpe ntango likita ekosila, sololá na ndeko oyo alekisaki ngonga.
^ ***be lok. 282 par. 6 Malako mpo na bakɛngɛli na eteyelo***
Kokomisa nkombo na eteyelo. Lendisá basakoli nyonso bákomisa nkombo na eteyelo oyo. Bato mosusu oyo bazali basakoli te kasi basanganaka na makita ya lisangá bakoki mpe kokomisa nkombo soki bazali kondima mateya ya Biblia mpe bazali kosalela mitinda ya boklisto na bomoi na bango. Soki moto moko ayebisi yo ete azali na mposa ya kokomisa nkombo na eteyelo, pesá ye longonya mingi. Soki moto yango akómi naino mosakoli te, yo mokɛngɛli na eteyelo osengeli kosolola na ye makambo oyo esɛngamaka mpo moto akomisa nkombo na eteyelo; ekozala malamu osolola na ye na miso ya moto oyo ayekolaka na ye Biblia (to na miso ya moboti na ye oyo azali mondimi). Masɛngami yango ezali ndenge moko na oyo basɛngaka na moto oyo alingi kokóma mosakoli oyo azwi naino batisimo te. Okokuta yango na nkasa 99 tii na 100 ya buku Lisanga mpo na kokokisa mosala ya Nzambe. Zalá na liste moko ya bankombo ya bato nyonso oyo bakomisi nkombo na eteyelo, ata baoyo bakɔti sika.
^ (Yos. 12:1-15:63) Talá bakonzi ya mokili oyo bana ya Yisraele balongaki mpe bazwaki mokili na bango na ngámbo ya Yordani oyo ezali epai moi ebimaka, banda na lobwaku ya mokɛli ya Arnone, matá tii na Ngomba Heremone mpe Araba mobimba, epai moi ebimaka: 2 Sihone mokonzi ya Baamore, oyo azalaki kofanda na Heshibone mpe azalaki koyangela banda na Aroere, oyo ezalaki pembenipembeni ya lobwaku ya mokɛli ya Arnone, mpe na katikati ya lobwaku ya mokɛli yango, mpe ndambo ya Gileade tii na lobwaku ya mokɛli ya Yaboke, ndelo ya bana ya Amone, 3 mpe Araba tii na mbu ya Kinerete na ngámbo ya ɛsti mpe tii na mbu ya Araba, elingi koloba Mbu ya Mungwa, na ɛsti na ngámbo ya Bete-yeshimote, mpe na ngámbo ya sudi na nse esika mopanzi ya Pisga ekiti. 4 Mpe teritware ya Oge mokonzi ya Bashane, ya Barefaime oyo batikalaki, oyo bazalaki kofanda na Ashetarote mpe na Edrei, 5 mpe oyo azalaki koyangela Ngomba Heremone mpe Saleka mpe Bashane mobimba, kino na ndelo ya Bageshure mpe Bamaakate, mpe ndambo ya Gileade, tii na teritware ya Sihone, mokonzi ya Heshibone. 6 Moize mosaleli ya Yehova ná bana ya Yisraele nde balongaki bango, mpe na nsima, Moize mosaleli ya Yehova apesaki yango Barubene, Bagade mpe ndambo ya libota ya Manase, mpo ezala ya bango. 7 Mpe talá bakonzi ya mokili oyo Yosua ná bana ya Yisraele balongaki na ngámbo ya wɛsti ya Yordani, banda na Baala-gade na lobwaku ya patatalu ya Libá, tii na Ngomba Halake, oyo emati na Seire, mpe na nsima, Yosua apesaki yango mabota ya Yisraele, libota na libota na eteni na yango, mpo ezala ya bango, 8 na etúká ya ngombangomba mpe na Shefela mpe na Araba mpe na bisika mipanzi ya bangomba ekiti mpe na esobe mpe na Negebe, elingi koloba Bahiti, Baamore mpe Bakanana, Baperizi, Bahivi mpe Bayebusi: 9 Mokonzi ya Yeriko, moko; mokonzi ya Ai, oyo azalaki pembeni ya Betele, moko; 10 mokonzi ya Yerusaleme, moko; mokonzi ya Hebrone, moko; 11 mokonzi ya Yaramute, moko; mokonzi ya Lakishi, moko; 12 Mokonzi ya Eglone, moko; mokonzi ya Gezere, moko; 13 mokonzi ya Debire, moko; mokonzi ya Gedere, moko; 14 mokonzi ya Horoma, moko; mokonzi ya Arade, moko; 15 mokonzi ya Libina, moko; mokonzi ya Adulame, moko; 16 mokonzi ya Makeda, moko; mokonzi ya Betele, moko; 17 mokonzi ya Tapua, moko; mokonzi ya Hefere, moko; 18 mokonzi ya Afeke, moko; mokonzi ya Lasharone, moko; 19 mokonzi ya Madone, moko; mokonzi ya Hazore, moko; 20 mokonzi ya Shimirone-merone, moko; mokonzi ya Akashafe, moko; 21 mokonzi ya Taanake, moko; mokonzi ya Megido, moko; 22 mokonzi ya Kedeshe, moko; mokonzi ya Yokoneame na Karamele, moko; 23 mokonzi ya Dore na nsɔngɛ ya ngomba ya Dore, moko; mokonzi ya Goyime na Gilgale, moko; 24 mokonzi ya Tireza, moko; bakonzi yango nyonso bazalaki ntuku misato na moko (31).
13 Mpe Yosua akómaki mobange, mbula na ye epusanaki. Bongo Yehova alobaki na ye boye: “Yo, okómi mobange mpe mbula na yo epusani, mpe mokili oyo bosengeli kozwa etikali naino monene mpenza. 2 Talá mokili oyo etikali: bitúká nyonso ya Bafilistia mpe ya Bageshure nyonso 3 (banda na lobɔkɔ ya Nile oyo etalani na Ezipito, matá tii na ndelo ya Ekrone na nɔrdi, ezalaki kotángama ete ezali ya Bakanana); bankolo mitano ya lisangani ya Bafilistia, bato ya Gaza mpe bato ya Ashedode, bato ya Ashekelone, bato ya Gate mpe bato ya Ekrone; mpe Baavime. 4 Na sudi, mokili mobimba ya Bakanana; mpe Meara ya Basidone, tii na Afeke, kino na ndelo ya Baamore; 5 mpe mokili ya bato ya Gebale mpe Libá mobimba epai moi ebimaka, banda na Baala-gade na nse ya Ngomba Heremone tii na esika ya kokɔta na Hamate; 6 bato nyonso oyo bafandi na etúká ya ngombangomba, banda na Libá tii na Misirefote-maime, Basidone nyonso; ngai nde nakobɔtɔla bango mokili na bango liboso ya bana ya Yisraele. Nde yo, kabolelá yango bana ya Yisraele lokola libula, ndenge napesaki yo mitindo. 7 Mpe sikoyo, kabolá mokili yango lokola libula na mabota libwa mpe na ndambo ya libota ya Manase.” 8 Barubene mpe Bagade, elongo na ndambo mosusu ya libota ya Manase, bazwaki libula na bango, oyo Moize apesaki bango na ngámbo mosusu ya Yordani, na ɛsti, ndenge Moize, mosaleli ya Yehova, apesaki bango, 9 banda na Aroere, oyo ezali pembenipembeni ya lobwaku ya mokɛli ya Arnone, mpe engumba oyo ezali na katikati ya lobwaku ya mokɛli yango, mpe ngomba patatalu ya Medeba tii na Dibone; 10 mpe bingumba nyonso ya Sihone, mokonzi ya Baamore, oyo azalaki koyangela na Heshibone, matá tii na ndelo ya bana ya Amone; 11 mpe Gileade mpe teritware ya Bageshure mpe ya Bamaakate mpe Ngomba Heremone mobimba mpe Bashane mobimba tii na Saleka; 12 teritware mobimba ya bokonzi ya Oge na Bashane, oyo azalaki koyangela na Ashetarote mpe na Edrei, ye nde moto ya nsuka na Barefaime oyo batikalaki, mpe Moize abɛtaki bango mpe abɔtɔlaki bango mokili na bango. 13 Nde bana ya Yisraele babenganaki te Bageshure mpe Bamaakate, Geshure ná Maakate bazali kofanda na kati ya Yisraele tii na mokolo ya lelo. 14 Kaka na libota ya Balevi nde apesaki libula te. Makabo oyo batumbeli Yehova Nzambe ya Yisraele na mɔtɔ nde ezali libula na bango, ndenge alakaki bango. 15 Bongo, Moize apesaki libula na libota ya bana ya Rubene, na kolanda mabota na bango, 16 mpe teritware oyo ekómaki ya bango: banda na Aroere, oyo ezali pembenipembeni ya lobwaku ya mokɛli ya Arnone, mpe engumba oyo ezali na katikati ya lobwaku ya mokɛli yango mpe ngomba patatalu nyonso pene na Medeba; 17 Heshibone mpe basité na yango nyonso oyo ezali na ngomba patatalu, Dibone, Bamote-baala ná Bete-baala-meone, 18 Yahaze, Kedemote ná Mefaate, 19 Kiriataime, Sibima ná Zerete-shahare na ngomba ya lobwaku ya patatalu, 20 Bete-peore, esika mipanzi ya Pisga ekiti mpe Bete-yeshimote, 21 bingumba nyonso ya ngomba patatalu mpe teritware mobimba ya bokonzi ya Sihone, mokonzi ya Baamore, oyo azalaki koyangela na Heshibone, mpe oyo Moize abɛtaki, esika moko na bankumu ya Midiane: Evi, Rekeme ná Zure, Hure ná Reba, bankumu ya Sihone, oyo bazalaki kofanda na mokili yango. 22 Mpe Balaama, mwana ya Beore, mosakoli ya makambo oyo ebombaná, azalaki moko ya bato oyo bana ya Yisraele babomaki na mopanga, esika moko na baoyo bango babomaki. 23 Mpe ndelo ya bana ya Rubene ezalaki Yordani; mpe teritware yango, ná bingumba mpe bamboka na yango, ezalaki libula ya bana ya Rubene, na kolanda mabota na bango. 24 Lisusu, Moize apesaki libula na libota ya Gade, bana ya Gade, na kolanda mabota na bango, 25 mpe teritware na bango ezalaki Yazere mpe bingumba nyonso ya Gileade mpe ndambo ya mokili ya bana ya Amone tii na Aroere, oyo etalani na Raba; 26 mpe banda na Heshibone tii na Ramate-mizipe mpe Betonime mpe banda na Mahanaime tii na ndelo ya Debire; 27 mpe na lobwaku ya patatalu ya Bete-harame mpe Bete-nimira, Sukote ná Zafone, ndambo oyo etikalaki ya teritware ya bokonzi ya Sihone mokonzi ya Heshibone, ndelo na yango nde Yordani tii na nsuka ya mbu ya Kinerete, na ngámbo ya ɛsti ya Yordani. 28 Wana nde libula ya bana ya Gade, na kolanda mabota na bango, ná bingumba mpe bamboka na yango. 29 Na nsima, Moize apesaki libula na ndambo ya libota ya Manase, mpe yango ekómaki libula ya ndambo ya libota ya bana ya Manase, na kolanda mabota na bango. 30 Mpe teritware na bango ebandaki na Mahanaime, Bashane mobimba, mpe teritware mobimba ya bokonzi ya Oge mokonzi ya Bashane, mpe bamboka nyonso ya bahema ya Yaire, oyo ezali na Bashane, basité ntuku motoba (60). 31 Mpe ndambo ya Gileade, mpe Ashetarote mpe Edrei, bingumba ya teritware ya bokonzi ya Oge na Bashane, ekendaki epai ya bana ya Makire, mwana ya Manase, epai ya ndambo ya bana ya Makire, na kolanda mabota na bango. 32 Wana nde libula oyo Moize apesaki bango, na mokili patatalu oyo ekauká ya Moabe na ngámbo ya ɛsti ya Yordani, pene na Yeriko. 33 Kasi Moize apesaki libota ya Balevi libula te. Yehova, Nzambe ya Yisraele, nde libula na bango, ndenge alakaki bango.
14 Mpe talá libula oyo bana ya Yisraele bazwaki na mokili ya Kanana, libula oyo nganga-nzambe Eleazare mpe Yosua mwana ya Nunu mpe bankumu ya batata ya mabota ya bana ya Yisraele bapesaki bango. 2 Libula na bango ekabolamaki na nzela ya mbɛsɛ, ndenge Yehova apesaki mitindo na nzela ya Moize mpo na mabota libwa mpe mpo na ndambo moko ya libota. 3 Mpo Moize apesaki libula na mabota mosusu mibale mpe na ndambo mosusu ya libota na ngámbo mosusu ya Yordani; kasi apesaki Balevi libula te na kati na bango. 4 Mpamba te bana ya Yozefe bakómaki mabota mibale, Manase ná Efraime; mpe bapesaki Balevi libula te na mokili yango, longola kaka bingumba ya kofanda mpe bisika mpo na koleisa bibwɛlɛ na bango matiti mpe mpo na biloko na bango. 5 Bana ya Yisraele basalaki se ndenge Yehova apesaki Moize mitindo; mpe bakabolaki mokili yango. 6 Na nsima, bana ya Yuda bayaki epai ya Yosua na Gilgale mpe Kalebe mwana ya Yefune Mokenize alobaki na ye boye: “Yo, oyebi malamu liloba oyo Yehova alobaki na Moize, moto ya Nzambe ya solo, mpo na ngai mpe mpo na yo na Kadeshe-barnea. 7 Nazalaki na mbula ntuku minei (40) ntango Moize mosaleli ya Yehova atindaki ngai uta na Kadeshe-barnea mpo na konɔnga mokili, mpe nayaki koyebisa ye makambo ndenge ezalaki na motema na ngai. 8 Nde bandeko na ngai oyo bamataki na ngai elongo balɛmbisaki motema ya bato; kasi ngai, nalandaki Yehova Nzambe na ngai na makambo nyonso. 9 Na yango, Moize alapaki ndai na mokolo yango ete: ‘Mokili oyo lokolo na yo enyataki ekokóma libula na yo mpe ya bana na yo mpo na ntango oyo etyami ndelo te, mpamba te olandaki Yehova Nzambe na yo na makambo nyonso.’ 10 Mpe sikoyo, talá Yehova abateli ngai na bomoi, ndenge alakaki, mbula ntuku minei na mitano (45) oyo, banda Yehova apesaki Moize elaka yango, ntango Yisraele ezalaki kotambola na esobe, mpe talá nakómi sikoyo na mbula ntuku mwambe na mitano (85). 11 Atako bongo, nazali na makasi lelo kaka ndenge nazalaki na mokolo oyo Moize atindaki ngai. Ndenge nguya na ngai ezalaki na ntango wana, ndenge mpe ezali sikoyo mpo na etumba, mpo na kobima mpe mpo na kokɔta. 12 Bongo sikoyo, pesá ngai etúká oyo ya ngombangomba, oyo Yehova alakaki na mokolo wana, mpamba te yo moko oyokaki na mokolo yango ete Baanakime bazalaki kuna ná bingumba minene oyo ebatelami makasi. Nabanzi Yehova akozala na ngai elongo, mpe nakobɔtɔla mpenza mokili na bango, ndenge Yehova alakaki.” 13 Na yango, Yosua apambolaki ye mpe apesaki Kalebe mwana ya Yefune Hebrone, ezala libula na ye. 14 Yango wana Hebrone ekómá libula ya Kalebe mwana ya Yefune Mokenize tii na mokolo ya lelo, mpamba te alandaki Yehova Nzambe ya Yisraele na makambo nyonso. 15 Liboso, nkombo ya Hebrone ezalaki Kiriate-arba (Arba yango azalaki moto monene na kati ya Baanakime). Mpe mokili yango ekómaki na kimya, bitumba ezalaki te.
15 Mpe libula ya libota ya bana ya Yuda, na kolanda mabota na bango, ebandaki na ndelo ya Edome, esobe ya Zine, tii na Negebe, na ndelo na yango ya sudi. 2 Mpe ndelo na bango ya sudi ebandaki na nsuka ya Mbu ya Mungwa, banda na esika oyo mai yango ekɔtá na mokili, esika oyo etalá na sudi. 3 Mpe ekendaki na sudi tii na nzela ya komata Akrabime, eleki na Zine mpe emati banda sudi tii na Kadeshe-barnea, eleki na Hezerone mpe emati na Adare mpe ebaluki tii na Karaka. 4 Mpe elekaki na Azemone, ebimi na lobwaku ya mokɛli ya Ezipito; mpe nsuka ya ndelo yango ezalaki na mbu. Wana nde ndelo na bango ya sudi. 5 Mpe ndelo ya ɛsti ezalaki Mbu ya Mungwa, matá tii na nsuka ya Yordani, mpe ndelo oyo ezalaki na nsuka na nɔrdi ezalaki na esika oyo mbu ekɔtá na mokili, na nsuka ya Yordani. 6 Mpe ndelo yango emataki tii na Bete-hogla mpe elekaki na nɔrdi ya Bete-araba, mpe ndelo yango emataki tii na libanga ya Bohane mwana ya Rubene. 7 Mpe ndelo yango emataki tii na Debire, na lobwaku ya patatalu ya Akore mpe ebalukaki na nɔrdi kino na Gilgale, oyo etalani ná esika ya komata Adumime, oyo ezali na sudi ya lobwaku ya mokɛli; mpe ndelo yango ekatisaki na mai ya Ene-shemeshe, mpe nsuka na yango ezalaki Ene-rogele. 8 Mpe ndelo yango emataki tii na lobwaku ya mwana ya Hinome tii na mopanzi ya ngomba ya Moyebusi na sudi, elingi koloba: Yerusaleme; mpe ndelo yango emataki tii na nsɔngɛ ya ngomba oyo etalani na lobwaku ya Hinome na wɛsti, oyo ezali na nsuka ya lobwaku ya patatalu ya Barefaime na nɔrdi. 9 Mpe ndelo yango elekaki banda na nsɔngɛ ya ngomba tii na liziba ya mai ya Nefetoa, mpe ebimaki tii na bingumba ya Ngomba Efrone; mpe ndelo yango elekaki kino Baala, elingi koloba: Kiriate-yearime. 10 Mpe ndelo yango ebalukaki banda na Baala na wɛsti tii na Ngomba Seire mpe ekatisaki na mopanzi ya Ngomba Yearime na nɔrdi, elingi koloba: Kesalone; mpe ekitaki tii na Bete-shemeshe mpe ekatisaki tii na Timina. 11 Mpe ndelo yango emataki tii na mopanzi ya ngomba ya Ekrone na nɔrdi, mpe ndelo yango elekaki tii na Shikerone mpe ekatisaki na Ngomba Baala mpe ebimaki tii na Yabineele; mpe nsuka ya ndelo yango ezalaki na mbu. 12 Mpe ndelo ya wɛsti ezalaki na Mbu Monene mpe bokula na yango. Wana nde ndelo nyonso ya bana ya Yuda epai na epai, na kolanda mabota na bango. 13 Mpe apesaki Kalebe, mwana ya Yefune, libula na kati ya bana ya Yuda ndenge Yehova apesaki Yosua etinda, elingi koloba: Kiriate-arba (Arba yango azalaki tata ya Anake), elingi koloba: Hebrone. 14 Bongo kuna, Kalebe abenganaki bana mibali misato ya Anake, elingi koloba: Sheshai, Ahimane ná Talamai, baoyo Anake abotaki. 15 Na nsima, alongwaki wana mpe amataki epai ya bato oyo bafandi na Debire. (Nkombo ya Debire ezalaki liboso Kiriate-sefere.) 16 Mpe Kalebe alobaki boye: “Moto nyonso oyo akobɛta Kiriate-sefere mpe akozwa yango mpenza, ya solo nakopesa ye Akasa, mwana na ngai, azala mwasi na ye.” 17 Na yango, Otiniele, mwana ya Kenaze, ndeko ya Kalebe, azwaki yango. Bongo apesaki ye Akasa, mwana na ye, azala mwasi na ye. 18 Mpe esalemaki boye: ntango azalaki kokende na ndako na ye, azalaki se kotinda mobali na ye asɛnga tata na ye elanga. Bongo Akasa abɛtaki mabɔkɔ ntango azalaki likoló ya mpunda. Mpe Kalebe alobaki na ye ete: “Olingi nini?” 19 Ye alobaki: “Pesá ngai lipamboli, mpamba te opesi ngai eteni ya mabele oyo ekauká na sudi, osengeli mpe kopesa ngai Gulote-maime.” Bongo, apesaki ye Gulote ya Likoló mpe Gulote ya Nse. 20 Wana nde libula ya libota ya bana ya Yuda, na kolanda mabota na bango. 21 Mpe bingumba oyo ezalaki na nsukansuka ya libota ya bana ya Yuda, na ngámbo ya ndelo ya Edome na sudi, ezalaki: Kabizeele, Edere ná Yagure, 22 Kina, Dimona ná Adada, 23 Kedeshe, Hazore ná Itinane, 24 Zife, Teleme ná Bealote, 25 Hazore-hadata ná Keriote-hezerone, elingi koloba: Hazore, 26 Amame, Shema ná Molada, 27 Hazare-gada, Heshimone ná Bete-pelete, 28 Hazare-shuale, Beere-sheba ná Biziotia, 29 Baala, Yime ná Ezeme, 30 Eletolade, Kesile ná Horoma, 31 Ziklage, Mademana ná Sansana, 32 Lebaote, Shilihime, Aine ná Rimone; bingumba nyonso ezalaki ntuku mibale na libwa (29), elongo na bamboka na yango. 33 Na Shefela, ezalaki: Eshetaole, Zora ná Ashena, 34 Zanoa, Ene-ganime, Tapua ná Ename, 35 Yaramute, Adulame, Soko ná Azeka, 36 Shaaraime, Aditaime, Gedera ná Gederotaime; bingumba zomi na minei mpe bamboka na yango. 37 Zenane, Hadasha ná Mi-gedale-gade, 38 Dileane, Mizipe ná Yokoteele, 39 Lakishi, Bozekate ná Eglone, 40 Kabone, Lahamame ná Kitilishe, 41 Gederote, Bete-dagone, Naama ná Makeda; bingumba zomi na motoba mpe bamboka na yango. 42 Libina, Etere ná Ashane, 43 Ifita, Ashena ná Nezibe, 44 Keila, Akazibe ná Maresha; bingumba libwa mpe bamboka na yango. 45 Ekrone ná basité oyo esimbami na yango mpe bamboka na yango. 46 Banda na Ekrone na wɛsti, nyonso oyo ezali pembenipembeni ya Ashedode mpe bamboka na yango. 47 Ashedode, basité oyo esimbami na yango mpe bamboka na yango; Gaza, basité oyo esimbami na yango mpe bamboka na yango, kitá tii na lobwaku ya mokɛli ya Ezipito, Mbu Monene mpe etúká oyo ekangani na yango. 48 Mpe na etúká ya ngombangomba: Shamire, Yatire ná Soko, 49 Dana ná Kiriate-sana, elingi koloba: Debire, 50 Anabe, Eshetemo ná Anime, 51 Goshene, Holone, ná Gilo; bingumba zomi na moko mpe bamboka na yango. 52 Arabe, Duma ná Eshane, 53 Yanime, Bete-tapua ná Afeka, 54 Humuta ná Kiriate-arba, elingi koloba: Hebrone ná Ziore; bingumba libwa mpe bamboka na yango. 55 Maone, Karamele, Zife ná Yuta, 56 Yizireele, Yokodeame ná Zanoa, 57 Kaine, Gibea ná Timina; bingumba zomi mpe bamboka na yango. 58 Halule, Bete-zure ná Gedore, 59 Maarate, Bete-anote ná Eletekone; bingumba motoba mpe bamboka na yango. 60 Kiriate-baala, elingi koloba: Kiriate-yearime, ná Raba; bingumba mibale mpe bamboka na yango. 61 Na esobe: Bete-araba, Midine ná Sekaka, 62 Nibishane, Engumba ya Mungwa ná Ene-gedi; bingumba motoba mpe bamboka na yango. 63 Na oyo etali Bayebusi oyo bazalaki kofanda na Yerusaleme, bana ya Yuda bakokaki kobengana bango te; mpe bazali kofanda elongo na bana ya Yuda na Yerusaleme tii na mokolo ya lelo.
^ ***sn loyembo 37 Makomami ekomami na elimo ya Nzambe***
Loyembo 37
Makomami ekomami na elimo ya Nzambe
1. Liloba na Yah mwinda;
Elakisaka nzela;
Soki yango nde tolandi,
Tokozwa mpenza bonsomi.
2. Liloba oy’a Nzambe,
Eteyi mibeko n’e,
Esungaka bato mingi,
Mp’epesaka disiplini.
3. Na Makomami oyo,
Toyekoli bolingo.
Tótánga yango butu moi
Mpo tózwa bwanya mpe bomoi.
(Talá mpe Nz. 119:105; Mas. 4:13.)
^ ***cl nk. 179-182 Bwanya na “liloba ya Nzambe”***
1, 2. “Mokanda” nini Yehova akomeli biso, mpe mpo na nini?
OYEBI lisusu mbala ya nsuka oyo ozwaki mokanda ya ndeko to moninga moko oyo olingaka mingi, kasi afandi mosika? Makambo mingi te epesaka biso esengo mingi lokola mokanda oyo euti na moto oyo tolingaka mingi. Tosepelaka koyoka ndenge azali, makambo oyo azali kosala mpe oyo azali kokana kosala. Kosolola ya ndenge yango esalaka ete bandeko to baninga bálingana lisusu mingi ata soki bafandi esika moko te.
2 Bongo, nini lisusu ekoki kopesa biso esengo mingi koleka kozwa nsango oyo Nzambe na biso ya bolingo akomeli biso? Tokoki koloba ete, Yehova akomeli biso “mokanda”—Liloba na ye—Biblia. Na kati na yango azali koyebisa biso soki ye azali nani, makambo oyo asalá, oyo akani kosala, mpe makambo mosusu mingi. Yehova apesi biso Liloba na ye mpamba te alingi ete tózala penepene na ye. Nzambe na biso oyo aleki na bwanya amonaki ete lolenge wana ya koyebisa biso makambo nde eleki malamu. Lolenge oyo Biblia ekomamaki mpe makambo oyo ezali na kati na yango ezali komonisa bwanya oyo ekokani na mosusu te.
3. Ndenge nini Yehova apesaki Moize Mibeko?
3 Bato mosusu bakoki kotuna, ‘Mpo na nini Yehova asalelaki te lolenge moko oyo ekokaki kobenda likebi koleka—lokola koloba uta na likoló—mpo na kosolola na bato’? Ya solo, na mabaku mosusu Yehova alobaki uta na likoló na nzela ya baanzelu oyo bamonisaki ye. Na ndakisa, asalaki bongo ntango apesaki Bayisalaele Mibeko. (Bagalatia 3:19) Mongongo oyo eutaki na likoló ezalaki mpenza kobangisa; yango wana lokola Bayisalaele babangaki, basɛngaki ete Yehova aloba na bango bongo te kasi asolola na bango na nzela ya Moize. (Exode 20:18-20) Yango wana Yehova ayebisaki Moize liloba mokomoko ya Mibeko, oyo ezalaki na malako soki 600.
4. Limbolá mpo na nini momeseno ya koyebisana makambo na monɔkɔ esengelaki te kozala lolenge ya malamu mpenza ya koyebisa bato mibeko ya Nzambe.
4 Kasi elingaki kozala ndenge nini soki bakomaki Mibeko kokoma te? Moize akokaki koyeba malamumalamu liloba mokomoko ya ebele ya malako wana mpe koyebisa yango ekólo mobimba kozanga kobosana likambo? Bongo bana oyo bakobotama nsima? Balingaki kaka kotya motema na momeseno ya koyebisana makambo na monɔkɔ? Yango elingaki kozala te lolenge ya malamu mpenza ya koyebisa bato mibeko ya Nzambe. Kanisá nini ekokóma soki osengeli koyebisa ebele ya bato oyo batandani na molɔngɔ lisolo moko, oyebisi yango moto ya liboso, ye ayebisa oyo alandi ye, mpe bongo na bongo tii na moto ya nsuka. Mbala mosusu, makambo oyo moto ya nsuka akoyoka ekokesana makasi na oyo bayebisaki moto ya liboso. Maloba ya Mibeko ya Nzambe ezalaki na likama ya ndenge wana te.
5, 6. Yehova atindaki Moize asala nini na maloba na Ye, mpe mpo na nini kozala na Liloba ya Yehova oyo ekomami ezali lipamboli mpo na biso?
5 Na bwanya mpenza, Yehova amonaki malamu kokomisa maloba na ye. Apesaki Moize etinda oyo: “Komá maloba oyo. Ngai nasili kosala kondimana na yo mpe na Yisalaele na motindo na maloba oyo.” (Exode 34:27) Na ndenge yango, na mobu 1513 liboso ya ntango na biso (L.T.B.), babandaki kokoma Biblia. Na boumeli ya mbula koleka 1 610 oyo elandaki, ‘na mabaku mingi mpe na mitindo ndenge na ndenge, Yehova alobaki’ na bato soki 40 oyo bakomaki Biblia. (Baebele 1:1) Na bambula yango, bakomeli ya molende basalaki makasi mpo na kokoma bakopi ya sikisiki ya Makomami mpo na kobatela yango.—Ezela 7:6; Nzembo 45:1.
6 Yehova apamboli mpenza biso ndenge ayebisi biso makambo yango na mokanda. Naino ozwá te mokanda moko oyo esepelisaki yo mingi mpenza—mbala mosusu mpo ebɔndisaki yo—mpe obombaki yango mpo otángaka yango mbala na mbala? Ezali mpe ndenge moko mpo na “mokanda” oyo Yehova akomeli biso. Lokola Yehova atindaki bákoma maloba na ye na buku moko, tozali na likoki ya kotánga yango mbala na mbala mpe ya komanyola likoló na yango. (Nzembo 1:2) Tokoki kozwa “kobɔndisama oyo euti na Makomami” ntango nyonso oyo tozali na mposa na yango.—Baloma 15:4.
7. Na ndenge nini kosalela bato mpo na kokoma Biblia ezali komonisa bwanya ya Yehova?
7 Na bwanya na ye, Yehova asalelaki bato mpo na kokoma Liloba na ye. Kanisá likambo oyo: Soki Yehova asalelaki baanzelu mpo na kokoma Biblia, elingaki mpenza kosepelisa biso ndenge ezali kosepelisa biso lelo? Toboyi te, baanzelu balingaki kolobela Yehova mpenzampenza ndenge bango batalelaka ye, ndenge oyo bakangamaka na ye, mpe balingaki kolobela bato oyo basalelaka Nzambe na bosembo mpenza. Kasi tondimi solo ete lolenge ya kotalela makambo ya bilimo wana ya kokoka, oyo boyebi, mayele mpe nguya na bango eleki ya biso mosika, elingaki koyokana na makambo na biso?—Baebele 2:6, 7.
“Makomami nyonso epemami na Nzambe”
8. Na meko nini Yehova apesaki bakomi ya Biblia nzela ya kosalela mayele na bango? (Talá mpe maloba na nse ya lokasa.)
8 Ndenge Yehova asaleli bato mpo na kokoma Liloba na ye, apesi biso eloko oyo tosengeli na yango mpenza—lisolo oyo “epemami na Nzambe” kasi oyo ezali mpe na makambo etali bato. (2 Timote 3:16) Asalaki yango ndenge nini? Mbala mingi, emonani ete azalaki kotika bakomi básalela mayele na bango mpo na kopona “maloba kitoko mpe kokoma maloba ya solo oyo ezali sikisiki.” (Mosakoli 12:10, 11, NW) Yango wana, na Biblia okokuta mitindo ndenge na ndenge ya koyebisa makambo; makomi na yango elandi bomoi mpe bomoto ya baoyo bakomaki yango.* Atako bongo, mibali yango “balobaki oyo eutaki epai ya Nzambe wana bazalaki kopusama na elimo santu.” (2 Petelo 1:21) Na yango, mbuma ya mosala na bango ezali solo “liloba ya Nzambe.”—1 Batesaloniki 2:13.
^ par. 8 Na ndakisa, Davidi, mobateli ya mpate, asalelaki bandakisa mingi ya bomoi ya babateli ya mpate. (Nzembo 23) Matai, oyo azalaká mokɔngɔli ya mpako, alobeli mingi mituya mpe valɛrɛ ya mbongo. (Matai 17:27; 26:15; 27:3) Luka azalaki monganga, mpe asaleli maloba oyo emonisi mosala na ye.—Luka 4:38; 14:2; 16:20.
^ ***sn loyembo 89 Yehova alobi: “Zalá na bwanya, Mwana”***
Loyembo 89
Yehova alobi: “Zalá na bwanya, Mwana”
1. Bilenge, bópesa mitem’epai na nga’.
Mpo mongun’oy’atumoli ngai amona.
Bino bómipesa na ngai na bolenge;
Bámona ete bomipesi na Nzambe.
(Mondimo)
2. Bósepela komipesa mpenza na nga’,
Ata soki bokwei, Nakotɛlɛmisa.
Bákweisa bino to mpe báfinga bino,
Bóyeb’ete nakolinga kaka bino.
(MONDIMO)
Bana na nga’ nalingi bino,
Bósepelisa ngai mpenza.
Bósalela ngai na motema,
Mpe bókumisa ngai mpenza.
(Talá mpe Mib. 6:5; Mos. 11:9; Yis. 41:13.)
^ ***w14 15/12 nk. 12-13 ‘Okangi ntina’?***
6. Tosengeli kondima likambo nini na oyo etali bokoli ya elimo?
6 Liteya nini tokoki kozwa na ndakisa yango? Ya liboso, tosengeli kondima ete toyebaka te makambo nyonso oyo esalaka ete moyekoli ya Biblia akola. Komikitisa ekosalisa biso mpo tókwea te na motambo ya kotindika moyekoli ya Biblia na makasi mpo azwa batisimo. Tosengeli kosala nyonso oyo tokoki mpo na kosalisa moto yango, kasi na komikitisa nyonso tosengeli kondima ete na nsuka ekateli ya komipesa na Yehova ezali na mabɔkɔ ya moto yango. Komipesa esengeli kozala likambo oyo euti mpenza na motema ya moto ye moko mpo alingi Nzambe. Soki bongo te, akondimama te epai na Yehova.—Nz. 51:12; 54:6; 110:3.
7, 8. (a) Mateya nini mosusu tozwi na ndakisa oyo Yesu apesaki ya moto oyo alalaki? Pesá ndakisa. (b) Yango eteyi biso nini mpo na Yehova mpe Yesu?
7 Ya mibale, kokanga ntina ya ndakisa oyo ekosalisa biso tólɛmba nzoto te soki tomoni na ebandeli ete mosala na biso ezali kobota mbuma te. Tosengeli kozala motema molai. (Yak. 5:7, 8) Ata mboto eboti mbuma te, kasi soki tosali nyonso mpo na kosalisa moyekoli ya Biblia, tokomona ete soki moyekoli yango akoli te, ezali te mpo biso tosali mosala malamu te. Yehova apesaka nzela ete mboto ya solo ekola kaka na motema oyo ezali na komikitisa mpe oyo elingi kosala mbongwana. (Mat. 13:23) Na yango, tokoki te koloba ete mosala na biso ezali kobota mbuma to te mpo bato bazali kondima to te. Na miso ya Yehova, kobota mbuma malamu na mosala ya kosakola etalelaka te lolenge bato oyo tozali koteya bazali kondima to koboya. Lisusu, azwaka na motuya bosembo mpe milende oyo tomonisaka ata soki tozwi matomba ya malamu to te.—Tángá Luka 10:17-20; 1 Bakorinti 3:8.
8 Ya misato, mbala mingi tomonaka te bambongwana oyo moto azali kosala. Na ndakisa, misionɛrɛ moko azalaki koyekola na mobali moko ná mwasi na ye. Mobali yango ná mwasi na ye bakutanaki na ndeko yango mpe bayebisaki ete balingi kokóma basakoli. Ndeko yango ayebisaki bango ete soki balingi kokóma basakoli, basengeli kotika komɛla makaya. Akamwaki makasi ntango bayebisaki ye ete batiká komɛla makaya esili koleka ebele ya bambula. Mpo na nini batikaki komɛla makaya? Basimbaki ete Yehova akoki komona bango bazali komɛla makaya mpe ete ayinaka ezaleli ya bokosi. Na yango, motema na bango etindaki bango bázwa ekateli ya kopona komɛla makaya ezala liboso ya misionɛrɛ wana to kotika yango libela. Lokola bakómaki na bolingo makasi mpo na Yehova, yango esalisaki bango bázwa ekateli ya malamu. Bakolaki na elimo atako misionɛrɛ wana ayebaki te mbongwana oyo basalaki.
^ ***km 5/14 lok. 3 Biyano na mituna na bino***
Baboti oyo bazali bakristo basalaka nyonso mpo bábɔkɔla bana na bango “na disiplini mpe na makebisi ya Yehova.” (Ef. 6:4) Na ndakisa, baboti bamonaka ete kotalela mokapo ya mokolo elongo na bana ntɔngɔ nyonso epesaka matomba. Na losambo na kati ya libota to na bantango mosusu, mabota ekoki kotala mpe kolobela moko ya bavideo, kolobela masolo Mituna oyo bilenge batunaka, kosala elakiseli oyo ekozongela makambo ndenge elekaki na lisolo moko ya Biblia, to komekameka ndenge ya kosala na likambo moko. Kasi, mpo bana bákóma “bato oyo bakɔmɛli,” esengeli mpe koteya bango mateya mozindo ya Biblia.—Ebr. 6:1.
Tótalela makambo oyo toteyaka bato oyo tokutanaka na bango na teritware na biso. Na bokutani ya liboso to ntango tozongeli moto, mbala mingi tosalaka makasi tóbanda koyekola na ye Biblia na buku Biblia eteyaka mpenza nini? Nsima ya kosilisa buku yango, tosalelaka buku “Bótikala na kati ya bolingo ya Nzambe.” Mpo na nini? Buku Biblia eteyaka epesaka bayekoli boyebi ya ebandeli ya Makomami. Buku “Bolingo ya Nzambe” eteyaka bango ndenge ya kosalela mitinda ya Biblia na bomoi na bango ya mokolo na mokolo. Kotalela babuku yango esalisaka bato ya sika ‘bápika misisa’ na kati ya Kristo mpe ‘bátɛlɛma ngwi na kondima.’ (Kol. 2:6, 7) Babuku yango ekoki mpe kosalisa bana na biso! Bango mpe bazali na mposa ya koteyama na oyo etali lisiko, Bokonzi mpe ndenge bakufi bazalaka. Bazali mpe na mposa ya koyeba mpo na nini Nzambe atiki nzela na bampasi mpe koyeba makambo oyo ezali komonisa mikolo ya nsuka ya ebongiseli ya ntango oyo. Basengeli kondimisama ete Batatoli ya Yehova bazali na lingomba ya solo. Bilenge basengeli mpe kokanga ntina ya mitinda ya Biblia mpe komesenisa “makoki na bango ya kososola.” (Ebr. 5:14) Ya solo, baboti basengeli kotalela mbula ya bana na bango mpe makoki na bango ya kokanga makambo. Nzokande, bana mingi bazalaka na makoki ya kobanda koyekola mateya mozindo ya Biblia ata ntango bakoli naino mpenza te.—Luka 2:42, 46, 47.
Mpo na kosalisa baboti, site jw.org ekobanda kobimisa makambo oyo euti na buku Biblia eteyaka, oyo tokoki kosalela na boyekoli. Mabota bakoki komona yango soki bakei na site na biso, na esika bakomi MATEYA YA BIBLIA > BILENGE. Na mikolo ezali koya, bakotya makambo mosusu ya kosala na boyekoli oyo ekouta na buku “Bolingo ya Nzambe.” Bokoki mpe kosalela babuku yango. Baboti bakotalela soki bakosalela babuku yango na losambo na bango na kati ya libota, ntango bazali koyekola Biblia na mwana mokomoko, to wana bazali kolakisa mwana ndenge ya kosala boyekoli na ye moko.
^ ***sn loyembo 124 Tóyamba bango malamu***
Loyembo 124
Tóyamba bango malamu
1. Yehova ayebi mpenza koyamba.
Asepeli te na koponapona.
Apesaka mbula, ná moi lokola;
Apesaka biso biloko.
Soki tosaleli bato boboto,
Toza’ komekola Nzambe na biso.
Tata akofuta bolamu tosalá,
Boboto oyo eza’ sembo.
2. Bolamu toza’ kosalela bato
Ekoki kopesa litomba solo.
Bato tóyambaka, ata mpe bapaya,
Tóndima kosunga bango mpe.
Lokola Lidia, lobá: ‘Bókɔta.’
Ntango bakɔti, bákuta mpe kimya.
Tat’ayebi bato na ye bipai nyonso,
Baoyo bamekolaka ye.
(Talá mpe Mis. 16:14, 15; Rom. 12:13; 1 Tim. 3:2; Ebr. 13:2; 1 Pe. 4:9.)
^ ***w04 15/9 lok. 27 par. 5 Makanisi ya ntina na mokanda ya Deteronome***
14:1. Komikatakata nzoto emonisaka ete moto azali na limemya mpo na nzoto na ye te, ekoki kozala na boyokani na losambo ya lokuta, mpe esengeli mpenza koboya momeseno yango. (1 Mikonzi 18:25-28) Lokola tozali na elikya ya lisekwa, ezali na ntina te tólekisaka ndelo na kolela, na ndakisa tii na komikatakata nzoto.
^ ***w02 15/6 lok. 12 Salá Likambo oyo basɛngaki na Mokonzi***
4. Malako nini Nzambe apesaki mpo na bakonzi?
4 Mokonzi oyo Yehova akopona mpo na basambeli na ye asengelaki kokoma makambo oyo ezali na Biblia oyo ozali na yango. Na nsima, mokonzi asengelaki kotángaka yango mokolo na mokolo. Ezalaki te mpo akanga makambo yango na motó. Asengelaki nde koyekola mpe ezalaki mpo na mokano ya malamu. Mokonzi oyo Yehova akondima asengelaki koyekolaka ndenge wana mpo na kozwa mpe kobatela makanisi oyo ebongi. Asengelaki mpe koyekola makomi mapemami mpo azala mokonzi ya malamu mpe ya bososoli.—2 Mikonzi 22:8-13; Masese 1:1-4.
^ ***w03 15/10 lok. 32 “Bósala te ekanganeli ya mabe”*** >>
“Bósala te ekanganeli ya mabe”
LOKOLA ozali komona yango na elilingi oyo, kamela ná ngɔmbɛ oyo ezali kotimola elongo ezali kosala yango na mpasi mpenza. Ekanganeli na bango, oyo basalelaka mpo na banyama oyo ekokani na monene mpe makasi, ezali koyokisa bango nyonso mibale mpasi. Mpo na kobatela banyama oyo esalaka misala ya makasi, Nzambe ayebisaki Bayisalaele ete: “Okotimola na ngɔmbɛ mpe na mpunda esika moko te.” (Deteronome 22:10) Esengelaki mpe kolanda mobeko yango mpo na ngɔmbɛ ná kamela.
Mosali bilanga asengelaki te koyokisa banyama na ye mpasi ndenge wana. Kasi soki azali na ngɔmbɛ mibale te, akoki kokangisa banyama mibale oyo azali na yango. Emonani mpenza ete yango nde likambo oyo mosali bilanga oyo tomoni na elilingi oyo asalaki na bambula 1800. Lokola banyama yango ezalaki na monene mpe na kilo ndenge moko te, nyama oyo ezali na makasi mingi te ekonyokwama mpenza mpo na kolanda lokolo ya nyama mosusu, mpe nyama ya makasi ekozala na mokumba mingi koleka.
Ntoma Paulo asalelaki elilingi ya ekanganeli ya mabe mpo na koteya biso liteya moko ya ntina. Akomaki boye: “Bósala te ekanganeli ya mabe elongo na bato oyo bazali bandimi te. Mpo boninga nini ezali na kati ya boyengebene mpe botyoli-mibeko? To bosangani nini ezali na kati ya pole mpe molili?” (2 Bakolinti 6:14) Ndenge nini moklisto akoki kosala ekanganeli ya mabe?
Na ndakisa, ekoki kozala ntango moklisto aponi kobalana na moto oyo azali na ye na lingomba moko te. Libala ya ndenge wana ekozala malamu te ezala mpo na ye moko to mpo na molongani na ye, mpamba te bazali na likanisi moko te na makambo ya ntina mingi.
Ntango Yehova abandisaki libala, asalaki mwasi azala “mosungi” ya mobali. (Genese 2:18) Ndenge moko mpe, na nzela ya mosakoli Malaki, Nzambe alobaki ete mwasi azali “moninga” ya mobali. (Malaki 2:14) Mozalisi alingi ete mwasi na mobali bátala ngámbo moko na makambo ya elimo, moko te anyokwama mingi mpo na komema mikumba mpe bázwa matomba na yango ndenge moko.
Moklisto oyo abali “na kati ya Nkolo kaka,” azali komemya toli ya Tata na biso ya likoló. (1 Bakolinti 7:39) Yango ekosala ete libala ezala na bomoko, oyo ekopesa Nzambe nkembo mpe lokumu wana mwasi ná mobali bazali kosalela ye lokola ‘baninga ya solosolo ya mosala’ na kati ya libala na bango.—Bafilipi 4:3.
^ ***w03 15/10 lok. 32 Okosepela ete moto moko aya kotala yo?*** <<
Okosepela ete moto moko aya kotala yo?
Ata na kati ya mokili oyo etondi na yikiyiki, okoki kozala na esengo soki ozwi boyebi ya solosolo ya Biblia, boyebi ya Nzambe, ya Bokonzi na ye, mpe ya mokano malamu oyo azali na yango mpo na bato. Soki osepeli koyeba makambo mosusu to mpe soki olingi ete moto moko aya koteya yo Biblia kozanga ete ofuta mbongo, sololá na Batatoli ya Yehova na mboka ofandi to tindá mokanda na adrɛsi oyo: Association “Les Témoins de Jéhovah,” B.P. 634 Limete, Kinshasa, République démocratique du Congo.
^ ***w04 15/9 lok. 26 par. 3 Makanisi ya ntina na mokanda ya Deteronome***
24:6 (NW)—Mpo na nini kokamata “enikelo ya mabɔkɔ to libanga na yango ya likoló lokola ndanga” ekokanaki na kokamata “bomoi ya moto”? Enikelo ya mabɔkɔ mpe libanga na yango ya likoló ezalaki komonisa “bomoi ya moto,” to mpe biloko oyo azalaki kobikela na yango. Kokamata biloko wana ekokaki kozangisa libota mobimba bilei ya kobikela mpo na mokolo.
^ ***w10 15/9 lok. 8 Tóluka lipamboli ya Yehova na mposa makasi***
4. Botosi ya solosolo esɛngi nini?
4 Bayisraele basengelaki kozala na botosi ya ndenge nini? Mibeko ya Nzambe elobaki ete Nzambe akosepela te soki bato na ye basaleli ye “na nsai te mpe na esengo ya motema te.” (Tángá Kolimbola Mibeko 28:45-47.) Ebongi te kotosa mibeko ya Yehova na makasi, ndenge banyama to bademo mpe bakoki kosala soki bapesi bango mitindo. (Mrk. 1:27; Yak. 3:3) Kotosa Nzambe na motema moko emonisaka ete tolingaka ye. Emonanaka na esengo oyo euti na kondima ete mibeko ya Yehova ezali kilo te mpe ete “akómaka moto oyo apesaka mbano na baoyo bazali koluka ye na mposa makasi.”—Ebr. 11:6; 1 Yoa. 5:3.
^ ***w10 15/2 lok. 28 Boyei malamu na nzela oyo eleki malamu!***
17 Ya liboso, ‘tosengeli kolinga Yehova Nzambe na biso.’ Tomonisaka ete tolingaka Nzambe ntango tozali kosala makambo oyo eyokani na banzela na ye ya sembo. (Mat. 22:37) Ya mibale, ‘tosengeli koyoka mongongo ya Yehova’ na nzela ya boyekoli ya Liloba ya Nzambe mpe kotosa mibeko na ye. (1 Yoa. 5:3) Yango esɛngi tóyanganaka na makita nyonso ya bokristo, epai toyekolaka Biblia. (Ebr. 10:23-25) Ya misato, ‘tosengeli kokangama na Yehova.’ Ata soki tokutani na likambo nini, tómonisa ntango nyonso kondima epai ya Nzambe mpe tókoba kolanda Mwana na ye.—2 Ko. 4:16-18.
^ ***w13 15/4 nk. 7-8 Ndenge ya kozwa mpenza matomba na botángi ya Biblia***
TÁNGÁ MPE MANYOLÁ
4. Kotánga Biblia “na mongongo ya nse” elimboli nini?
4 Yehova alingaka te ete basaleli na ye bátángaka Liloba na ye mbangumbangu. Na ntango ya kala, ayebisaki Yosua ete: “Buku oyo ya mobeko esengeli kolongwa na monɔkɔ na yo te, mpe osengeli kotángaka yango na mongongo ya nse butu moi.” (Yos. 1:8; Nz. 1:2) Etinda wana elimboli nde ete osengeli mpenza kobimisa na mongongo ya nse maloba nyonso oyo ozali kotánga kobanda na Ebandeli tii na Emoniseli? Te. Elimboli ete osengeli kotángaka mbangumbangu te mpo ozala na likoki ya komanyola. Soki ozali kotánga Biblia “na mongongo ya nse,” yango ekopesa yo nzela otya likebi na bisika oyo ekoki mpenza kosalisa yo mpe kolendisa yo na ntango wana. Soki okómi na bafraze, bavɛrsɛ, to masolo ya ndenge wana, tángá yango malɛmbɛ; ntango mosusu okoki kosala ete lolemo mpe mbɛbu na yo emonisa ete ozali kotánga. Mbala mosusu okomona ete vɛrsɛ moko oyo otángi esimbi mpenza motema na yo. Mpo na nini yango ezali na ntina? Mpamba te soki okangi ntina ya toli moko ya Nzambe, okomona ntina oyo osengeli kosalela yango.
^ ***w04 1/12 lok. 9 par. 2 Makanisi ya ntina na mokanda ya Yosua***
5:14, 15—Nani azali “mokonzi ya basoda ya Yehova”? Emonani ete mokonzi ya basoda oyo ayaki kolendisa Yosua ntango babandaki kokamata Mokili ya Ndaka ezalaki kaka “Liloba,” elingi koloba Yesu Klisto liboso abotama lokola moto. (Yoane 1:1; Danyele 10:13) Tozali mpenza kolendisama na koyeba ete Yesu Klisto oyo azwi nkembo, azali elongo na basaleli ya Nzambe lelo oyo na etumba ya elimo oyo bazali kobunda!
^ ***w10 15/4 nk. 20-21 Longolá miso na yo na biloko oyo ezangi ntina!***
2. Mpo na nini tosengeli kokeba na biloko oyo tozali kotala, mpe liteya nini tokoki kozwa na maloba ya mokomi ya nzembo?
2 Nzokande, makambo oyo tozali kotala ekoki mpe kosala biso mabe. Miso mpe makanisi na biso ezali na boyokani makasi mpenza, yango wana makambo oyo tozali kotala ekoki kobota to kokolisa bilikya mpe bamposa na motema na biso. Mpe lokola tozali na mokili oyo ebebá, ya bato oyo balingá komisepelisa mpe oyo etambwisami na Satana Zabolo, ezali na ebele ya bililingi mpe makanisi oyo ekoki kobungisa biso nzela kozanga mpasi, ata soki tobwaki liso kaka moke. (1 Yoa. 5:19) Na yango, tokoki kokamwa te soki mokomi ya nzembo asɛngaki Nzambe boye: “Salá ete miso na ngai eleka kozanga kotala eloko oyo ezangi ntina; batelá ngai na bomoi na nzela na yo moko.”—Nz. 119:37.
Ndenge miso na biso ekoki kokosa biso
3-5. Masolo nini ya Biblia emonisi likama ya kotika miso na biso ekosa biso?
3 Tótala likambo oyo ekómelaki Eva, mwasi ya liboso. Satana alobaki ete miso na ye “ekofungwama mpenza” soki alei mbuma ya “nzete ya koyeba malamu ná mabe.” Na ntembe te Eva akómaki na mposa makasi ya koyeba soki kozala na miso oyo ‘efungwami’ ekoki kozala ndenge nini. Mposa ya kolya mbuma ya nzete oyo epekisami ekómaki kutu makasi mingi ntango “amonaki ete nzete yango ezalaki malamu na kolya mpe ete ezalaki eloko oyo miso ekokaki kolula, ɛɛ, nzete yango ezalaki kitoko na kotala.” Kotala nzete yango na mposa makasi etindaki Eva abuka mobeko oyo Nzambe apesaki. Mobali na ye, Adama, mpe azangaki botosi, mpe yango ememelaki bato nyonso makama minene.—Eba. 2:17; 3:2-6; Rom. 5:12; Yak. 1:14, 15.
4 Na mikolo ya Noa, baanzelu mosusu mpe balandaki makambo oyo bamonaki. Mpo na baanzelu yango, Ebandeli 6:2 elobi boye: “Bana ya Nzambe ya solo babandaki kotala bana basi ya bato, bamonaki ete bazali kitoko; mpe babandaki kozwa basi, elingi koloba, nyonso oyo bango baponaki.” Kotala bana basi ya bato na mposa makasi elamwisaki epai ya baanzelu yango oyo batombokaki mposa oyo ebongi na bango te, mposa ya kosangisa nzoto ná bato, mpe baanzelu yango babotaki bana ya mobulu. Mabe ya bato ya ntango wana ememelaki bato nyonso libebi, longola kaka Noa ná libota na ye.—Eba. 6:4-7, 11, 12.
5 Bikeke mingi na nsima, miso ya Moyisraele moko na nkombo Akana ekosaki ye mpe etindaki ye ayiba biloko oyo eutaki na Yeriko, engumba oyo balongaki. Nzambe apesaki mitindo ete biloko nyonso ya engumba yango ebebisama, longola kaka biloko mosusu oyo basengelaki komema na esika ya kobomba biloko ya motuya ya Yehova. Bakebisaki Bayisraele boye: “Bósimba eloko moko te oyo esengeli kobebisama, noki bókóma na mposa na yango” mpe bózwa eloko moko oyo euti na engumba yango. Ntango Akana abukaki mibeko, engumba ya Ai elongaki Bayisraele mpe mingi kati na bango bakufaki. Akana andimaki te ete ye nde moyibi tii ntango babimisaki ye polele. Akana alobaki boye: “Ntango namonaki” biloko yango, “bongo nalulaki yango mpe nazwaki yango.” Mposa ya miso na ye ememaki ye ná “nyonso oyo azalaki na yango” na libebi. (Yos. 6:18, 19; 7:1-26) Akana alulaki na motema na ye biloko oyo bapekisaki ye.
Tosengeli komipekisa
6, 7. “Mayele” nini Satana asalelaka mbala mingi mpo na kokanga biso na motambo, mpe ndenge nini basali-piblisite basalelaka yango?
6 Lelo mpe bato bazali komekama ndenge Eva, baanzelu oyo batombokaki, mpe Akana bamekamaki. Na “mayele” nyonso oyo Satana asalelaka mpo na kokosa bato, kolamwisa “mposa ya miso” nde ezali na nguya mingi. (2 Ko. 2:11; 1 Yoa. 2:16) Basali-piblisite na mikolo na biso bayebi malamu ete banda kala, kolamwisa mposa ya miso ezalaka na nguya mingi. Moto moko ya mayele na makambo ya piblisite na Mpoto alobaki boye: “Miso nde enama oyo ekosaka mingi koleka binama mosusu. Mbala mingi, elɛmbisaka makasi ya binama mosusu, mpe ezalaka na nguya ya kondimisa biso tósala makambo oyo toyebi ete ezali malamu te.”
7 Ezali likambo ya kokamwa te soki basali-piblisite bazali kosopela biso bililingi oyo esalemá na mayele mpenza mpo ebɛta miso makasi mpe elamwisa mposa ya biloko to mpe misala na bango! Na États-Unis, moto moko ya mayele oyo ayekolaki ndenge piblisite esalaka epai ya bato alobaki ete piblisite “esalemaka kaka te mpo na koyebisa moto likambo moko boye, kasi ezalaka mingimingi nde mpo na kotinda moto ayoka mposa ya eloko yango mpe aluka kozwa yango.” Mbala mingi, basalelaka bililingi oyo elamwisaka mposa ya kosangisa nzoto. Talá ntina nini tosengeli kokeba mpenza na biloko oyo tozali kotala mpe oyo tozali kotika ete ekɔta na makanisi mpe na mitema na biso!
8. Ndenge nini Biblia emonisi ntina mpenza ya kobatela miso na biso?
8 Mposa ya miso mpe ya nzoto ekoki kokweisa ata bakristo ya solo. Na yango, Liloba ya Nzambe elendisi biso tókeba na makambo oyo totalaka mpe oyo tozali na mposa na yango makasi. (1 Ko. 9:25, 27; tángá 1 Yoane 2:15-17.) Yobo, moto ya sembo, andimaki ete komona ná koyoka mposa ezali na boyokani makasi. Alobaki boye: “Nasalá kondimana na miso na ngai. Bongo ekobanda boni natya likebi epai ya ngɔndɔ?” (Yobo 31:1) Yobo aboyaki kaka te kosimba mwasi na ndenge ya nsɔni, kasi akokaki mpe te kotika ata bɔɔngɔ na ye ekanisakanisa likambo ya ndenge wana. Yesu amonisaki ntina ya kolongola makanisi ya mbindo na bɔɔngo ntango alobaki ete: “Moto nyonso oyo azali kokoba kotala mwasi tii ayoki ye mposa asali na ye ekobo na motema.”—Mat. 5:28.
Biloko ezangi ntina oyo tosengeli kokima
9. (a) Mpo na nini tosengeli kokeba mingimingi ntango tozali kosalela Internet? (b) Kotala pornografi ata mwa moke kaka ekoki kobimisa makambo nini?
9 Na mokili ya lelo, bato mingi bakómi na momeseno ya ‘kokoba kotala’ pornografi, mingimingi na Internet. Esɛngaka kutu te koluka basite ya ndenge wana—yango moko elukaka biso! Ndenge nini? Piblisite moko oyo ezali na elilingi moko oyo ezali kobenda likebi ekoki kobima pwasa na ordinatɛrɛ na yo. To mesaje (e-mail) oyo emonani ete ezali na likambo ya mabe te, soki kaka ofungoli yango, ekoki kobimisa elilingi moko ya pornografi oyo basalá na ndenge moko oyo ekozala mpasi kokanga yango. Ata soki moto atali yango kaka mwa
^ ***w10 15/4 nk. 20-21 Longolá miso na yo na biloko oyo ezangi ntina!***
5 Bikeke mingi na nsima, miso ya Moyisraele moko na nkombo Akana ekosaki ye mpe etindaki ye ayiba biloko oyo eutaki na Yeriko, engumba oyo balongaki. Nzambe apesaki mitindo ete biloko nyonso ya engumba yango ebebisama, longola kaka biloko mosusu oyo basengelaki komema na esika ya kobomba biloko ya motuya ya Yehova. Bakebisaki Bayisraele boye: “Bósimba eloko moko te oyo esengeli kobebisama, noki bókóma na mposa na yango” mpe bózwa eloko moko oyo euti na engumba yango. Ntango Akana abukaki mibeko, engumba ya Ai elongaki Bayisraele mpe mingi kati na bango bakufaki. Akana andimaki te ete ye nde moyibi tii ntango babimisaki ye polele. Akana alobaki boye: “Ntango namonaki” biloko yango, “bongo nalulaki yango mpe nazwaki yango.” Mposa ya miso na ye ememaki ye ná “nyonso oyo azalaki na yango” na libebi. (Yos. 6:18, 19; 7:1-26) Akana alulaki na motema na ye biloko oyo bapekisaki ye.
Tosengeli komipekisa
6, 7. “Mayele” nini Satana asalelaka mbala mingi mpo na kokanga biso na motambo, mpe ndenge nini basali-piblisite basalelaka yango?
6 Lelo mpe bato bazali komekama ndenge Eva, baanzelu oyo batombokaki, mpe Akana bamekamaki. Na “mayele” nyonso oyo Satana asalelaka mpo na kokosa bato, kolamwisa “mposa ya miso” nde ezali na nguya mingi. (2 Ko. 2:11; 1 Yoa. 2:16) Basali-piblisite na mikolo na biso bayebi malamu ete banda kala, kolamwisa mposa ya miso ezalaka na nguya mingi. Moto moko ya mayele na makambo ya piblisite na Mpoto alobaki boye: “Miso nde enama oyo ekosaka mingi koleka binama mosusu. Mbala mingi, elɛmbisaka makasi ya binama mosusu, mpe ezalaka na nguya ya kondimisa biso tósala makambo oyo toyebi ete ezali malamu te.”
7 Ezali likambo ya kokamwa te soki basali-piblisite bazali kosopela biso bililingi oyo esalemá na mayele mpenza mpo ebɛta miso makasi mpe elamwisa mposa ya biloko to mpe misala na bango! Na États-Unis, moto moko ya mayele oyo ayekolaki ndenge piblisite esalaka epai ya bato alobaki ete piblisite “esalemaka kaka te mpo na koyebisa moto likambo moko boye, kasi ezalaka mingimingi nde mpo na kotinda moto ayoka mposa ya eloko yango mpe aluka kozwa yango.” Mbala mingi, basalelaka bililingi oyo elamwisaka mposa ya kosangisa nzoto. Talá ntina nini tosengeli kokeba mpenza na biloko oyo tozali kotala mpe oyo tozali kotika ete ekɔta na makanisi mpe na mitema na biso!
8. Ndenge nini Biblia emonisi ntina mpenza ya kobatela miso na biso?
8 Mposa ya miso mpe ya nzoto ekoki kokweisa ata bakristo ya solo. Na yango, Liloba ya Nzambe elendisi biso tókeba na makambo oyo totalaka mpe oyo tozali na mposa na yango makasi. (1 Ko. 9:25, 27; tángá 1 Yoane 2:15-17.) Yobo, moto ya sembo, andimaki ete komona ná koyoka mposa ezali na boyokani makasi. Alobaki boye: “Nasalá kondimana na miso na ngai. Bongo ekobanda boni natya likebi epai ya ngɔndɔ?” (Yobo 31:1) Yobo aboyaki kaka te kosimba mwasi na ndenge ya nsɔni, kasi akokaki mpe te kotika ata bɔɔngɔ na ye ekanisakanisa likambo ya ndenge wana. Yesu amonisaki ntina ya kolongola makanisi ya mbindo na bɔɔngo ntango alobaki ete: “Moto nyonso oyo azali kokoba kotala mwasi tii ayoki ye mposa asali na ye ekobo na motema.”—Mat. 5:28.
Biloko ezangi ntina oyo tosengeli kokima
9. (a) Mpo na nini tosengeli kokeba mingimingi ntango tozali kosalela Internet? (b) Kotala pornografi ata mwa moke kaka ekoki kobimisa makambo nini?
9 Na mokili ya lelo, bato mingi bakómi na momeseno ya ‘kokoba kotala’ pornografi, mingimingi na Internet. Esɛngaka kutu te koluka basite ya ndenge wana—yango moko elukaka biso! Ndenge nini? Piblisite moko oyo ezali na elilingi moko oyo ezali kobenda likebi ekoki kobima pwasa na ordinatɛrɛ na yo. To mesaje (e-mail) oyo emonani ete ezali na likambo ya mabe te, soki kaka ofungoli yango, ekoki kobimisa elilingi moko ya pornografi oyo basalá na ndenge moko oyo ekozala mpasi kokanga yango. Ata soki moto atali yango kaka mwa
^ ***w04 1/12 lok. 12 par. 2 Makanisi ya ntina na mokanda ya Yosua***
Mateya mpo na biso:
14:10-13. Atako akómaki na mbula 85, Kalebe asɛngaki mokumba monene ya kobengana bato oyo bazalaki kofanda na etúká ya Ebeloni. Baanaki, oyo bazalaki bingambe ya mibali nde bazalaki kofanda na mokili yango. Na lisalisi ya Yehova, mobali yango ya etumba alongaki mpe Ebeloni ekómaki engumba ya kobombama. (Yosua 15:13-19; 21:11-13) Ndakisa ya Kalebe ezali kolendisa biso tókima te mikumba ya makasi na lisangá.
^ (Yos. 16:1-20:9) Mpe libula ebimaki mpo na bana ya Yozefe, banda na Yordani pene na Yeriko tii na mai ya Yeriko na ɛsti, esobe oyo ematá banda na Yeriko tii na etúká ya ngombangomba ya Betele. 2 Mpe ebimaki banda na Betele ya Luze, elekaki na ndelo ya Baarake na Atarote, 3 mpe ekitaki na wɛsti tii na ndelo ya Bayafelete tii na ndelo ya Bete-horone ya Nse mpe Gezere, mpe nsuka na yango ezalaki na mbu. 4 Mpe bana ya Yozefe: Manase ná Efraime, bazwaki mokili yango. 5 Mpe ndelo ya bana ya Efraime, na kolanda mabota na bango, ɛɛ, ndelo ya libula na bango na ɛsti ezalaki: Atarote-adare, tii na Bete-horone ya Likoló; 6 mpe ndelo yango ebimaki tii na mbu. Mikemetate ezalaki na nɔrdi, mpe ndelo yango ebalukaki na ngámbo ya ɛsti tii na Taanate-shilo, mpe ekatisaki na ɛsti tii na Yanoa. 7 Mpe ekitaki banda na Yanoa tii na Atarote mpe na Naara, ekómaki na Yeriko mpe ebimaki tii na Yordani. 8 Banda na Tapua, ndelo yango ekendaki na ngámbo ya wɛsti tii na lobwaku ya mokɛli ya Kana, mpe nsuka na yango ezalaki na mbu. Wana nde libula ya libota ya bana ya Efraime, na kolanda mabota na bango. 9 Bana ya Efraime bazalaki na bingumba oyo etyamá na kati ya libula ya bana ya Manase, bingumba nyonso mpe bamboka na yango. 10 Nde babenganaki te Bakanana oyo bazalaki kofanda na Gezere, mpe Bakanana yango bazali kofanda na kati ya Efraime tii na mokolo ya lelo, kasi bakómisaki bango bato oyo basalaka mosala makasi ya boombo.
17 Bongo libula ebimaki mpo na libota ya Manase, mpamba te azalaki mwana ya liboso ya Yozefe, mpo na Makire mwana ya liboso ya Manase, tata ya Gileade, mpo azalaki moto ya etumba; bongo Gileade mpe Bashane ekómaki ya ye. 2 Mpe libula ebimaki mpo na bana ya Manase oyo batikalaki, na kolanda mabota na bango, mpo na bana ya Abi-ezere, bana ya Heleke, bana ya Asiriele, bana ya Shekeme, bana ya Hefere mpe bana ya Shemida. Wana nde bana ya Manase, mwana ya Yozefe, mibali, na kolanda mabota na bango. 3 Nde Zelofehade mwana ya Hefere, mwana ya Gileade, mwana ya Makire, mwana ya Manase, azalaki na bana mibali te, kaka bana basi, mpe bankombo ya bana na ye ya basi yango oyo: Mahala, Noa, Hogla, Milika ná Tireza. 4 Bongo bayaki liboso ya nganga-nzambe Eleazare mpe liboso ya Yosua, mwana ya Nunu mpe liboso ya bankumu, balobaki ete: “Yehova nde apesaki Moize mitindo ya kopesa biso libula na kati ya bandeko na biso.” Boye, na etinda ya Yehova, apesaki bango libula na kati ya bandeko ya tata na bango. 5 Mpe ezalaki na biteni zomi oyo epesamaki epai ya Manase, longola mokili ya Gileade mpe Bashane, oyo ezalaki na ngámbo mosusu ya Yordani; 6 mpamba te bana basi ya Manase bazwaki libula na kati ya bana na ye ya mibali; mpe mokili ya Gileade ekómaki mokili ya bana ya Manase oyo batikalaki. 7 Mpe ndelo ya Manase ebandaki na Ashere tii na Mikemetate, oyo etalani na Shekeme, mpe ndelo yango ekendaki na lobɔkɔ ya mobali tii epai ya bato oyo bafandi na Ene-Tapua. 8 Mokili ya Tapua ekómaki ya Manase, kasi Tapua oyo ezalaki na ndelo ya Manase ezalaki ya bana ya Efraime. 9 Mpe ndelo yango ekitaki tii na lobwaku ya mokɛli ya Kana, na sudi tii na lobwaku ya mokɛli ya bingumba yango ya Efraime oyo ezalaki na kati ya bingumba ya Manase, mpe ndelo ya Manase ezalaki na nɔrdi ya lobwaku ya mokɛli yango, mpe nsuka na yango ezalaki na mbu. 10 Na sudi, ezalaki ya Efraime mpe na nɔrdi, ezalaki ya Manase, mpe mbu ekómaki ndelo na ye; na nɔrdi, bakanganaki na Ashere mpe na ɛsti, na Isakare. 11 Mpe bingumba ya Manase na kati ya Isakare mpe na kati ya Ashere ezalaki Bete-sheane ná basité oyo esimbami na yango, Ibleame ná basité oyo esimbami na yango, bato oyo bafandi na Dore ná basité oyo esimbami na yango, bato oyo bafandi na Ene-dore ná basité oyo esimbami na yango, bato oyo bafandi na Taanake ná basité oyo esimbami na yango, bato oyo bafandi na Megido ná basité oyo esimbami na yango, mikili misato ya bangomba. 12 Mpe bana ya Manase bakokaki te kozwa bingumba yango, kasi Bakanana batingamaki kofanda na mokili yango. 13 Bongo, ntango bana ya Yisraele bakómaki makasi, bakómaki kosalisa Bakanana yango misala ya makasi, kasi babenganaki bango nyonso te. 14 Mpe bana ya Yozefe basololaki na Yosua boye: “Ndenge nini ndambo ya mokili oyo opesi ngai libula ezali eteni kaka moko, nzokande ngai nazali na bato ebele na ndenge Yehova apamboli ngai tii sikoyo?” 15 Bongo Yosua alobaki na bango ete: “Soki ozali na bato ebele, kende na zamba, na mokili ya Baperizi mpe ya Barefaime, mpe katá yango mpo na yo moko, mpo etúká ya ngombangomba ya Efraime ekómi moke mingi mpo na yo.” 16 Bongo bana ya Yozefe balobaki ete: “Etúká ya ngombangomba ekokoka biso te, mpe Bakanana nyonso oyo bafandi na mokili ya lobwaku ya patatalu bazali na makalo ya bitumba oyo ezali na makwangola, ezala baoyo bazali na Bete-sheane mpe basité oyo esimbami na yango, ezala mpe baoyo bazali na lobwaku ya patatalu ya Yizireele.” 17 Na yango, Yosua alobelaki ndako ya Yozefe, Efraime mpe Manase boye: “Ozali na bato ebele, mpe ozali na nguya mingi. Osengeli te kozwa eteni kaka moko ya mokili, 18 kasi etúká ya ngombangomba esengeli kokóma ya yo. Lokola ezali zamba, osengeli kokata yango, mpe yango ekozala esika teritware na yo ekosuka. Mpamba te osengeli kobengana Bakanana, atako bazali na makalo ya bitumba oyo ezali na makwangola mpe bazali makasi.”
18 Na nsima, liyangani mobimba ya bana ya Yisraele basanganaki na Shilo, mpe kuna batyaki hema ya kokutana, mpo sikoyo mokili yango etyamaki na nse ya bokonzi na bango. 2 Kasi, na kati ya bana ya Yisraele, ezalaki na baoyo libula na bango ekabolamaki naino te, elingi koloba, mabota nsambo. 3 Bongo Yosua alobaki na bana ya Yisraele boye: “Gɔigɔi na bino ekosila ntango nini mpo bókende kozwa mokili oyo Yehova Nzambe ya bankɔkɔ na bino apesi bino? 4 Bózwa mibali misato na libota mokomoko bongo natinda bango, mpo bátɛlɛma mpe bátambola epai na epai na mokili yango mpe básala kartɛ na yango, na kolanda libula na bango, bongo bázonga epai na ngai. 5 Mpe basengeli kokabola yango kati na bango na biteni nsambo. Yuda akotikala se na teritware na ye na sudi, mpe ndako ya Yozefe ekotikala se na teritware na bango na nɔrdi. 6 Nde bino, bokosala kartɛ ya mokili yango na biteni nsambo, mpe bokoya na yango awa epai na ngai, bongo ngai nakobwaka mbɛsɛ mpo na bino awa, liboso ya Yehova Nzambe na bino. 7 Mpo Balevi bazali na libula te na kati na bino, mpamba te bonganga-nzambe ya Yehova nde libula na bango; Gade, Rubene ná ndambo ya libota ya Manase bazwaki libula na bango na ngámbo ya Yordani oyo ezali na ɛsti, oyo Moize mosaleli ya Yehova apesaki bango.” 8 Bongo mibali yango batɛlɛmaki mpo na kokende, mpe Yosua apesaki mitindo na baoyo bazalaki kokende kosala kartɛ ya mokili yango ete: “Bókende mpe bótambola epai na epai na mokili yango mpe bósala kartɛ na yango mpe bózonga epai na ngai, mpe ezali awa na Shilo nde ngai nakobwaka mbɛsɛ mpo na bino, liboso ya Yehova.” 9 Bongo, mibali yango bakendaki mpe balekaki na mokili yango mpe basalaki kartɛ na yango na biteni nsambo na kati ya buku moko, na kolanda bingumba. Mpe nsima na yango, bayaki epai ya Yosua na kaa, na Shilo, 10 mpe Yosua abwakaki mbɛsɛ mpo na bango na Shilo, liboso ya Yehova. Na ndenge yango, Yosua akabolelaki bana ya Yisraele mokili yango kuna, libota na libota na eteni na yango. 11 Bongo libula ebimaki mpo na libota ya bana ya Benyamina, na kolanda mabota na bango, mpe teritware ya libula na bango ebimaki, yango ezalaki na katikati ya bana ya Yuda mpe bana ya Yozefe. 12 Mpe ndelo na bango ezalaki na nsuka na nɔrdi, banda na Yordani, mpe ndelo yango emataki tii na mopanzi ya ngomba ya Yeriko na nɔrdi mpe emataki na ngomba yango na wɛsti, mpe nsuka na yango ezalaki na esobe ya Bete-avene. 13 Mpe ndelo yango ekatisaki banda kuna tii na Luze, na mopanzi ya sudi ya ngomba ya Luze, elingi koloba: Betele; mpe ndelo yango ekitaki tii na Atarote-adare, likoló ya ngomba oyo ezali na sudi ya Bete-horone ya Nse. 14 Mpe ndelo yango elekaki mpe ebalukaki na ngámbo ya wɛsti tii na sudi, banda na ngomba oyo etalani na Bete-horone na sudi; mpe nsuka na yango ezalaki na Kiriate-baala, elingi koloba, Kiriate-yearime, engumba moko ya bana ya Yuda. Wana nde ngámbo ya wɛsti. 15 Mpe ngámbo ya sudi ebandaki na nsuka ya Kiriate-yearime, mpe ndelo yango ebimaki na wɛsti mpe ebimaki na liziba ya mai ya Nefetoa. 16 Mpe ndelo yango ekitaki tii na nsuka ya ngomba oyo etalani na lobwaku ya mwana ya Hinome, oyo ezali na lobwaku ya patatalu ya Barefaime na nɔrdi, mpe ekitaki tii na lobwaku ya Hinome, tii na mopanzi ya ngomba ya Moyebusi na sudi, mpe ekitaki tii na Ene-rogele. 17 Mpe elekaki na ngámbo ya nɔrdi mpe ebimaki na Ene-shemeshe mpe ebimaki na Giliote, oyo etalani na esika ya komata Adumime; mpe ekitaki tii na libanga ya Bohane, mwana ya Rubene. 18 Mpe ekatisaki na mopanzi ya nɔrdi ya ngomba oyo etalani na Araba mpe ekitaki tii na Araba. 19 Mpe ndelo yango ekatisaki na mopanzi ya nɔrdi ya ngomba ya Bete-hogla, mpe nsuka ya ndelo yango ezalaki na nɔrdi ya Mbu ya Mungwa, esika yango ekɔtá na mokili, na nsuka ya Yordani oyo ezali na sudi. Wana nde ndelo ya sudi. 20 Mpe Yordani ezalaki ndelo na yango na ngámbo ya ɛsti. Wana nde libula ya bana ya Benyamina na kolanda mabota na bango, na kolanda bandelo na yango epai na epai. 21 Mpe bingumba ya libota ya bana ya Benyamina, na kolanda mabota na bango, ezalaki: Yeriko, Bete-hogla, Emeke-kezize, 22 Bete-araba, Zemaraime, Betele, 23 Avime, Para, Ofra, 24 Kefare-amoni, Ofini mpe Geba; bingumba zomi na mibale mpe bamboka na yango. 25 Gibeone, Rama ná Beerote, 26 Mizipe, Kefira ná Moza, 27 Rekeme, Irpeele ná Tarala, 28 Zela, Haelefe ná Yebusi, elingi koloba, Yerusaleme, Gibea ná Kiriate; bingumba zomi na minei mpe bamboka na yango. Wana nde libula ya bana ya Benyamina, na kolanda mabota na bango.
19 Na nsima, libula ya mibale ebimaki, ezalaki mpo na Simeone, mpo na libota ya bana ya Simeone, na kolanda mabota na bango. Mpe libula na bango ezalaki na kati ya libula ya bana ya Yuda. 2 Mpe, na kati ya libula na bango, bazwaki Beere-sheba ná Sheba, ná Molada, 3 Hazare-shuale, Bala ná Ezeme, 4 Eletolade, Betule ná Horoma, 5 Ziklage, Bete-marakabote ná Hazare-susa, 6 Bete-lebaote ná Sharuhene; bingumba zomi na misato mpe bamboka na yango. 7 Aine, Rimone, Etere ná Ashane; bingumba minei mpe bamboka na yango, 8 mpe bamboka nyonso ya mike ya zingazinga ya bingumba yango tii na Baalate-beere, Rama ya sudi. Wana nde libula ya libota ya bana ya Simeone, na kolanda mabota na bango. 9 Libula ya bana ya Simeone eutaki na eteni ya mokili ya bana ya Yuda, mpamba te eteni ya bana ya Yuda elekaki monene mpo na bango. Yango wana bana ya Simeone bazwaki mokili na kati ya libula na bango. 10 Na nsima, libula ya misato ebimaki, ezalaki mpo na bana ya Zebulone, na kolanda mabota na bango, mpe ndelo ya libula na bango ekendaki tii na Saride. 11 Mpe ndelo na bango emataki lisusu na ngámbo ya wɛsti tii na Mareale mpe ekómaki tii na Dabeshete mpe ekómaki tii na lobwaku ya mokɛli oyo etalani na Yokoneame. 12 Mpe ezongaki banda na Saride na ngámbo ya ɛsti, ekei epai moi ebimaka tii na ndelo ya Kislote-tabore mpe ebimaki na Daberate mpe emataki tii na Yafia. 13 Mpe banda kuna, ekatisaki na ngámbo ya ɛsti, ekei epai moi ebimaka tii na Gate-hefere, tii na Ete-kazine, mpe ebimaki tii na Rimone mpe elekaki tii na Nea. 14 Mpe ndelo yango ekendaki zingazinga na yango na nɔrdi tii na Hanatone, mpe bansuka na yango ezalaki na lobwaku ya Ifita-ele, 15 mpe Katate, Nahalale, Shimirone, Idala mpe Beteleme; bingumba zomi na mibale mpe bamboka na yango. 16 Wana nde libula ya bana ya Zebulone, na kolanda mabota na bango. Wana nde bingumba mpe bamboka na yango. 17 Ezalaki mpo na Isakare nde libula ya minei ebimaki, mpo na bana ya Isakare, na kolanda mabota na bango. 18 Mpe ndelo na bango ekendaki tii na Yizireele, Kesulote ná Shuneme, 19 Hafaraime, Shione ná Anaharate, 20 Rabite, Kishione ná Ebeze, 21 Remete, Ene-ganime, Ene-hada ná Bete-pazeze. 22 Mpe ndelo yango ekómaki tii na Tabore, Shahazuma ná Bete-shemeshe, mpe bansuka ya ndelo na bango ezalaki na Yordani; bingumba zomi na motoba mpe bamboka na yango. 23 Wana nde libula ya libota ya bana ya Isakare, na kolanda mabota na bango, bingumba mpe bamboka na yango. 24 Na nsima, libula ya mitano ebimaki, ezalaki mpo na libota ya bana ya Ashere, na kolanda mabota na bango. 25 Mpe ndelo na bango ezalaki: Helekate, Hali, Betene ná Akashafe, 26 Alameleke, Amade ná Mishale. Mpe ekómaki na ngámbo ya wɛsti tii na Karamele mpe tii na Shihore-libinate, 27 mpe ezongaki epai moi ebimaka tii na Bete-dagone mpe ekómaki tii na Zebulone mpe na lobwaku ya Ifita-ele na nɔrdi, tii na Bete-emeke mpe Neiele, mpe ebimaki tii na Kabule na lobɔkɔ ya mwasi, 28 mpe tii na Ebrone, Rehobe, Hamone mpe Kana tii na Sidone oyo ezali na bato mingi. 29 Mpe ndelo yango ezongaki tii na Rama mpe kino Tire, engumba oyo ebatelami makasi. Mpe ndelo yango ezongaki tii na Hosa, mpe bansuka na yango ezalaki na mbu, na etúká ya Akazibe, 30 mpe na Uma, Afeke mpe Rehobe; bingumba ntuku mibale na mibale (22) mpe bamboka na yango. 31 Wana nde libula ya libota ya bana ya Ashere, na kolanda mabota na bango. Wana nde bingumba mpe bamboka na yango. 32 Ezalaki mpo na bana ya Nafatali nde libula ya motoba ebimaki, mpo na bana ya Nafatali, na kolanda mabota na bango. 33 Mpe ndelo na bango ebandaki na Helefe, banda na nzete monene na Zaananime, mpe Adami-nekebe mpe Yabineele tii na Lakume; mpe bansuka na yango ezalaki na Yordani. 34 Mpe ndelo yango ezongaki na ngámbo ya wɛsti tii na Azenote-tabore mpe ebimaki banda kuna tii na Hukoke mpe ekómaki na Zebulone na sudi, mpe ekómaki na Ashere na wɛsti mpe na Yuda na Yordani, epai moi ebimaka. 35 Mpe bingumba oyo ebatelami makasi ezalaki: Zidime, Zere, Hamate, Rakate ná Kinerete, 36 Adama, Rama ná Hazore, 37 Kedeshe, Edrei ná Ene-hazore, 38 Yirone, Migidala-ele, Horeme, Bete-anate ná Bete-shemeshe; bingumba zomi na libwa mpe bamboka na yango. 39 Wana nde libula ya libota ya bana ya Nafatali, na kolanda mabota na bango, bingumba mpe bamboka na yango. 40 Ezalaki mpo na libota ya bana ya Dani nde libula ya nsambo ebimaki, na kolanda mabota na bango. 41 Mpe ndelo ya libula na bango ezalaki: Zora, Eshetaole ná Ire-shemeshe, 42 Shaalabine, Aiyalone ná Itila, 43 Elone, Timina ná Ekrone, 44 Eleteke, Gibetone ná Baalate, 45 Yehude, Bene-berake ná Gate-rimone, 46 Me-yarakone ná Rakone, ná ndelo oyo etalani na Yope. 47 Mpe teritware ya bana ya Dani ezalaki moke mingi mpo na bango. Bongo bana ya Dani bamataki mpo na kobunda na Lesheme mpe bazwaki yango mpe babɛtaki yango na mopanga. Na nsima, bakómisaki yango mboka na bango mpe bafandaki kuna, mpe babandaki kobenga Lesheme yango Dani, na nkombo ya nkɔkɔ na bango Dani. 48 Wana nde libula ya libota ya bana ya Dani, na kolanda mabota na bango. Wana nde bingumba mpe bamboka na yango. 49 Boye, basilisaki kokabola mokili yango mpo na kozwa yango teritware na teritware. Na nsima, bana ya Yisraele bapesaki Yosua, mwana ya Nunu, libula na kati na bango. 50 Na etinda ya Yehova, bapesaki ye engumba oyo ye asɛngaki, elingi koloba: Timinate-sera, na etúká ya ngombangomba ya Efraime; mpe abandaki kotonga engumba yango lisusu mpe afandaki wana. 51 Wana nde mabula oyo nganga-nzambe Eleazare mpe Yosua, mwana ya Nunu, mpe bankumu ya batata ya mabota ya bana ya Yisraele bakabolaki na nzela ya mbɛsɛ, na Shilo, liboso ya Yehova, na monɔkɔ ya hema ya kokutana, mpo ezala mokili na bango. Bongo basilisaki kokabola mokili yango.
20 Na nsima, Yehova alobaki na Yosua boye: 2 “Lobá na bana ya Yisraele boye: ‘Bópona bingumba ya ekimelo oyo nalobaki na bino na nzela ya Moize, 3 mpo mobomi-moto oyo abomi molimo moko na nko te, kozanga koyeba, akima kuna; mpe bingumba yango esengeli kozala esika ya kokima mozongisi mabe mpo na makila. 4 Mpe akokima na moko ya bingumba yango mpe akotɛlɛma na esika ya kokɔta na porte ya engumba mpe akoyebisa likambo na ye na matoi ya mikóló ya engumba yango; mpe bango bakoyamba ye epai na bango na kati ya engumba mpe bakopesa ye esika mpe ye akofanda elongo na bango. 5 Mpe soki mozongisi mabe mpo na makila alandi ye, bakokaba mobomi-moto yango na lobɔkɔ na ye te; mpamba te abomaki moninga na ye kozanga koyeba, mpe azalaki koyina ye liboso te. 6 Mpe akofanda na engumba wana tii ntango akotɛlɛma liboso ya liyangani mpo na kosamba, kino liwa ya nganga-nzambe monene oyo akozala na mikolo wana. Na ntango wana nde mobomi-moto akoki kozonga, mpe akokɔta na engumba na ye mpe na ndako na ye, na engumba oyo autaki ntango akimaki.’” 7 Bongo basantisaki Kedeshe na Galile, na etúká ya ngombangomba ya Nafatali, mpe Shekeme na etúká ya ngombangomba ya Efraime, mpe Kiriate-arba, elingi koloba: Hebrone, na etúká ya ngombangomba ya Yuda. 8 Mpe na etúká ya Yordani, pene na Yeriko, na ɛsti, bapesaki Bezere oyo ezali na esobe, likoló ya ngomba-patatalu, na kati ya libota ya Rubene, mpe Ramote na Gileade, na kati ya libota ya Gade, mpe Golane na Bashane, na kati ya libota ya Manase. 9 Yango ekómaki bingumba oyo eponamaki mpo na bana nyonso ya Yisraele mpe mpo na mopaya oyo afandi mopaya kati na bango, mpo moto nyonso oyo abomi molimo moko na nko te akima kuna, mpo akufa te na lobɔkɔ ya mozongisi mabe mpo na makila, tii ntango akotɛlɛma liboso ya liyangani.
^ ***sn loyembo 113 Tózala na botɔndi mpo na Liloba ya Nzambe***
Loyembo 113
Tózala na botɔndi mpo na Liloba ya Nzambe
1. Yehova, yo Tata, Ozwa matɔndi
Mpo na Liloba na yo Oy’opesi!
Maloba yango’euti na elimo na yo.
Eza’ kokamba mpe koteya biso.
2. Eza’ na makambo ya’esengo mingi.
Basakoli n’o bamonaki mpasi.
Koyeba bango mpenza epesaka mpiko.
Motema ezwi nsai; molimo’esengo.
3. Liloba n’o eza’ na nguya solo,
Ekabolaka molimo mp’elimo.
Emonisaka mposa mpenza ya mitema.
Epesaka bwanya mp’esembolaka.
(Talá mpe Nz. 119:16, 162; 2 Tim. 3:16; Yak. 5:17; 2 Pe. 1:21.)
^ ***cl nk. 183-186 Bwanya na “liloba ya Nzambe”***
9, 10. Mpo na nini kosalela bato mpo na kokoma Biblia ebakisi esengo mpe mposa ya kotánga yango?
9 Lokola Biblia ekomamaki na bato, yango ebakisi esengo mpe mposa ya kotánga yango. Bakomi na yango bazalaki bato na mayoki lokola ya biso. Lokola bazalaki bato ya kozanga kokoka, bakutanaki na komekama mpe mitungisi lokola oyo ya biso. Elimo ya Yehova etindaki basusu kati na bango bákoma makambo etali mayoki mpe mikakatano na bango. (2 Bakolinti 12:7-10) Yango wana, bakomaki maloba na elobeli oyo emonisi ete makambo yango etali bango, nzokande anzelu moko te akokaki kosalela maloba ya ndenge wana.
10 Na ndakisa, tólobela Davidi, mokonzi ya Yisalaele. Nsima ya kosala masumu minene, akomaki loyembo moko mpo na komonisa mpasi ya motema na ye mpe kosɛnga Nzambe bolimbisi. Akomaki boye: “Pɛtolá ngai na masumu na ngai. Mpo ete nayebi epɛngwɛli na ngai mpe lisumu na ngai ezali liboso na ngai ntango nyonso. Talá, ngai nabotami kati na bokesene, mpe mama na ngai azwaki zemi kati na lisumu. Bwaká ngai mosika na elongi na yo te mpe longwelá ngai [elimo] na yo na [bosantu] te. Makabo mazali malamu na miso na Nzambe ezali [elimo] etutami; ee Nzambe, yo okoboya motema motutami mpe na mawa te.” (Nzembo 51:2, 3, 5, 11, 17) Okoki koyoka mpasi ya mokomi oyo, boye te? Soki moto ya kozanga kokoka te, nani lisusu akokaki komonisa mpenza mitungisi ya motema na ye bongo?
11. Masolo nini ya bomoi ya bato ekomamá na Biblia lokola ndakisa “mpo na kolakisa biso”?
11 Ezali na likambo mosusu oyo ezali kosala ete Biblia esepelisa biso. Mingi mpenza, Biblia ezali buku oyo ezali kolobela bomoi ya bato—bato mpenza—baoyo basalelaki Nzambe mpe baoyo basalelaki ye te. Totángaka makambo bakutanaki na yango, bampasi mpe bisengo na bango. Tomonaka ndenge makambo oyo baponaki kosala esukelaki bango. Masolo ya ndenge wana ekomamá mpo na “kolakisa biso.” (Baloma 15:4) Na nzela ya bandakisa ya bato wana, Yehova ateyaka biso na ndenge oyo esimbaka mpenza motema. Tótalela mwa bandakisa.
12. Ndenge nini masolo ya bomoi ya bato oyo bazalaki sembo te esalisaka biso?
12 Biblia elobelaka bato oyo bazalaki sembo te, ata mpe bato mabe, mpe makambo oyo ekómelaki bango. Na masolo yango, bizaleli mabe na bango emonani polele na makambo oyo basalaki; na bongo, esalisi biso tóyeba bizaleli yango malamu. Na ndakisa, mobeko nini oyo ezali kopekisa ezaleli ya kozanga bosembo ekoki kozala polele koleka ndakisa oyo emonisi ezaleli yango epai ya Yuda, ntango atɛkaki Yesu? (Matai 26:14-16, 46-50; 27:3-10) Masolo lokola oyo esimbaka mitema na biso malamu koleka, mpe esalisaka biso tóyeba bizaleli mabe mpe tótika yango.
13. Ndenge nini Biblia esalisaka biso tósimba bizaleli ya malamu?
13 Biblia elobelaka mpe ebele ya basaleli ya sembo ya Nzambe. Totángaka ndenge bamipesaki na Nzambe mpe ndenge bamonisaki ete bazali sembo epai na ye. Bato yango bazali komonisa polele bizaleli oyo tosengeli kozala na yango mpo na kopusana penepene na Nzambe. Na ndakisa, tólobela kondima. Biblia epesi ndimbola ya kondima mpe eyebisi biso ete yango ezali na ntina mingi soki tolingi kosepelisa Nzambe. (Baebele 11:1, 6) Kasi na kati ya Biblia tozali mpe kokuta bandakisa ya bato oyo bamonisaki kondima polele. Kanisá kondima oyo Abalayama amonisaki ntango alingaki kopesa Yisaka mbeka. (Genese, mokapo 22; Baebele 11:17-19) Na masolo lokola wana, liloba “kondima” ekómi polele mpe ezali lisusu mpasi te mpo na kokanga ntina na yango. Yehova azali mpenza na bwanya na ndenge asuki kaka te na kolendisa biso tólona bizaleli malamu, kasi alakisaka mpe biso bizaleli yango na nzela ya bato oyo bazalaki na yango na bomoi na bango!
14, 15. Biblia eyebisi biso nini mpo na mwasi moko oyo ayaki na tempelo, mpe likambo nini lisolo yango eteyi biso mpo na Yehova?
14 Mbala mingi, masolo ya bato oyo balobeli na Biblia eteyaka biso mwa makambo mosusu ya bomoto ya Yehova. Tótalela lisolo ya mwasi moko oyo Yesu atyelaki likebi na tempelo. Ntango Yesu afandaki penepene ya bakesi ya makabo, amonaki ndenge bato bazalaki kotya makabo. Bato mingi ya bomɛngo bayaki kotya “oyo balongolaki na biloko na bango oyo eleki ebele.” Kasi Yesu atyaki likebi na mwasi moko mobola oyo mobali na ye akufá. Likabo oyo apesaki ezalaki “mbongo mibale ya bibende, oyo ezalaki na motuya moke mpenza.”* Yango nde mbongo nyonso oyo atikalaki na yango. Yesu, oyo amonisaki malamumalamu likanisi ya Yehova na likambo yango, alobaki boye: “Mwasi mobola wana oyo akufelá mobali atye mingi koleka bato nyonso oyo batyaki mbongo na bakesi ya makabo.” Maloba wana emonisi ete likabo ya mwasi yango elekaki makabo nyonso oyo bato mosusu batyaki.—Malako 12:41-44; Luka 21:1-4; Yoane 8:28.
15 Na kati ya bato nyonso oyo bayaki na tempelo mokolo yango, ndenge Nzambe aponaki mwasi wana oyo akufelá mobali mpo bálobela ye na Biblia, ezali likambo moko ya ntina, boye te? Na lisolo yango, Yehova azali koteya biso ete azali Nzambe oyo amonisaka botɔndi. Andimaka na esengo nyonso makabo oyo topesi na molimo na biso mobimba, ata soki emonani moke to mingi koleka oyo bato mosusu bakoki kopesa. Yehova azwaki mpenza lolenge oyo eleki malamu ya koteya biso solo wana ya kolendisa!
16, 17. Ndenge nini bwanya ya Yehova emonani ata na makambo oyo amoni malamu kolobela te na Liloba na ye?
16 Ntango okomelaka moninga na yo ya bolingo, ozalaka na makambo ebele ya kolobela, kasi likoki ya koloba nyonso ezalaka te. Osalelaka mayele mpo na koyeba nini okokoma. Se ndenge moko, Yehova amonaki malamu alobela bato mpe makambo mosusu na kati ya Liloba na ye. Kasi na masolo yango, Biblia elobeli te makambo nyonso ya mikemike. (Yoane 21:25) Na ndakisa, ntango Biblia elobelaka bitumbu ya Nzambe, mbala mosusu makambo oyo eyebisi ezalaka na biyano nyonso te na mituna na biso. Bwanya ya Yehova emonani ata na makambo oyo amoni malamu kolobela te na Liloba na ye. Ndenge nini?
17 Biblia ekomami na ndenge oyo ezali komeka mikano ya motema na biso. Baebele 4:12 elobi: “Liloba [to nsango] ya Nzambe ezali na bomoi mpe ezali na nguya mpe epeli makasi koleka mopanga nyonso ya mino mibale mpe ekɔtaka tii na kokabola molimo ná elimo . . . mpe ezali na likoki ya kososola makanisi mpe mikano ya motema.” Nsango ya Biblia ekɔtelaka biso malamumalamu, emonisaka polele makanisi mpe mikano na biso ya solosolo. Baoyo batángaka Biblia kaka mpo na koluka mabunga na yango, mbala mingi masolo oyo ezali na makambo mingi te ndenge balingaki ebɛtisaka bango libaku. Bato ya ndenge yango bakoki kutu kondima te ete Yehova azali mpenza na bolingo, na bwanya mpe na bosembo.
18, 19. (a) Mpo na nini tosengeli te kotungisama soki lisolo moko ya Biblia ebimisi mituna oyo tozali kokoka te kopesa mbala moko biyano? (b) Tosengeli kosala nini mpo tókoka kokanga ntina ya Liloba ya Nzambe, mpe ndenge nini yango emonisi polele bwanya monene ya Yehova?
18 Kasi, soki toyekoli Biblia malamumalamu mpe na motema moko, tokoyeba Yehova na ndenge oyo Biblia mobimba ezali kolobela ye. Na yango, tokotungisama te soki bisika mosusu ya Biblia ebimisi mituna oyo tozali kokoka te kopesa mbala moko biyano. Tomonaka ete, ntango tozali koyekola Biblia, mokemoke toyebaka soki Yehova azali Nzambe ya ndenge nini, mpe nsukansuka tozwaka likanisi ya ndenge azali mpenza. Ata soki na ebandeli tokoki te kokanga ntina ya lisolo moko, to koyeba te ndenge nini yango eyokani na bomoto ya Nzambe, boyekoli na biso ya Biblia esili koteya biso makambo ya Yehova mingi, mpe endimisi biso ete azali mpenza Nzambe ya bolingo mpe ya sembo.
19 Na yango, mpo na kokanga ntina ya Liloba ya Nzambe, tosengeli kotánga mpe koyekola yango na motema moko mpe na mposa mpenza ya koyeba. Wana ezali mpenza komonisa bwanya monene ya Yehova, boye te? Bato ya mayele bakoki kokoma babuku oyo kaka “bato ya bwanya mpe bato ya mayele” nde bakoki kokanga ntina na yango. Kasi, kokomisa buku moko oyo kaka bato ya makanisi malamu nde bakoki kokanga ntina na yango ezali kosɛnga mpenza bwanya ya Nzambe!—Matai 11:25.
^ par. 14 Mbongo yango ya ebende mokomoko ezalaki leptôn, mbongo ya ebende oyo eleki moke oyo Bayuda bazalaki kosalela na ntango wana. Mbongo yango mibale ezalaki na valɛrɛ ya lifuti ya mokolo mobimba ya mosala kabolá na 64. Ekokaki kutu te kosomba mokɛngɛli-mboka moko, ndɛkɛ ya ntalo moke mpenza oyo babola bazalaki kolya.
^ ***sn loyembo 28 Loyembo ya sika***
Loyembo 28
Loyembo ya sika
1. Yembelá Nzambe, Yembá loyembo ya sika.
Lobel’oy’asalá Mpe oy’akosala.
Yembá nguya n’e, Aza’ Nzamb’oy’alongaka.
Ye asambisaka Na bosembo mpenza.
(Mondimo)
2. Gangá n’esengo, Mpo na ye Nzambe na biso!
Kumisá nkombo n’e, Yembá na esengo.
Yembelá Nkolo, Elongo na bato na ye.
Nzɛnzɛ mpe kelelo Esanzola Nzambe.
(Mondimo)
3. Mai monene Esanzola mpe Yehova.
Nyonso na mabele, N’esengo eyemba.
Nsai na mokili, Bibale mpe esepela.
Ngomba ná mabwaku, Bipai nyonso yembá.
(MONDIMO)
Yembáká!
Loyembo ya sika!
Yembáká!
Mokonzi Yehova.
(Talá mpe Nz. 96:1; 149:1; Yis. 42:10.)
lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn luo_Latn lin_Latn fuv_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn unk lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn isl_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn isl_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn isl_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn ita_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn hat_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn hat_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn lin_Latn mos_Latn lin_Latn mos_Latn lin_Latn lin_Latn