Story by: Ngũgĩ wa Thiong’o
First published by Jalada ( A Pan African writers’ collective http://jalada.org.) Re-posted with permission.
Tene mũno andũ maathiyaga na moko na magũrũ. No ti gũkuruma. Aca. Hĩndĩ ĩyo andũ nĩ makĩrĩtie
ngarĩ kana thungura ihenya. Ciĩga ciothe cia mwĩrĩ nĩ ciendaine mũno, na kũrutithania wĩra wega.
No moko na magũrũ, nĩ ciendaine mũno, tondũ cieyonaga ta ciarĩ cia mahatha. Marũngo ma cio
mahanaine mũno kĩmũmbĩre. Kĩande na kĩnena; kĩgokora na iru; thũng’wa na nyunĩro ya guoko;
rũhĩ na ikinya; marũngo macio meyonaga marĩ a mũciaro ũmwe: guoko o guoko kwarĩ na ciara
ithano na ndwara ithano, o ta cia magũrũ. O na mwarĩre wa ciara nĩ wahanaine: Nyagĩtungu mwena
ũmwe na Nyakanini mwenainĩ ũyũ ũngĩ. Hĩndĩ ĩyo, nyagĩtungu gĩa guoko gĩtietindĩtie, kĩahanaine na
gĩa kũgũrũ, gũkuhanĩrĩria na ciara iria ingĩ.
Moko na magũrũ nĩ maateithanagia gũkuwa mwĩrĩ kũũtwara mũgũnda, ndũnyũ kana o iceera;
kũwambatia na kũ-ũikũrũkia irĩmainĩ kana kũ-ũhaicia na kũũcurũria mĩtĩinĩ. O na maaĩinĩ
maarutithanagia wĩra kũhotithia mwĩrĩ kũrera maaĩ igũrũ, gũthambĩra, kana kũhũũra kĩhindia.
Ciekaga maũndũ mao na njĩra ya gũciirĩra na kũiguithanĩria. Magũrũ na moko meetanaga, mũihwa.
Nĩ ho hoimire thimo: mũihwa ndaimagwo rũnyeni.
Ũiguano wa moko na magũrũ na mũkinyũkanĩrie wa mo ũgĩtũma ciĩga iria ingĩ inyitwo nĩ ũiru. Ningĩ
itiakenagio nĩ kũgwatia moko na magũrũ ũhoti wa mũgambo kana wa kuona kana wa kũigua. Kaĩ
arĩ cio, ndungata? Ũiru ũgacigiria cione atĩ moko na magũrũ nĩ mo maacitwaraga na gũciĩkĩra
maũndũ marĩa cio itangĩahotire kwĩĩkĩra.
Rũrĩmĩ rũkĩhoya ũtaaro kuma gwĩ tombo na rũkĩambĩrĩria burani o hau, kwĩyugithia na wara: ĩ
magũrũ na moko ĩ, nĩa makĩrĩtie arĩa angĩ hinya? O na akorwo mbere ĩyo ciĩga icio ingĩ
itiatindagĩrĩra ndeto ikoniĩ maahinya ma cio, rĩu igĩkomba mũgambo kuma gwĩ kanua na ikĩanjia
kwĩgana: Magũrũ makoiga nĩ mo makuwaga mwĩrĩ, namo moko makarega makoiga nĩ mo
marutaga wĩra ũrĩa mũnene. Moko makegoca nĩ ũceke na ũraihu wa ciara cia mo, makanyũrũria
ũtungu na ũkuhĩ wa ciara cia magũrũ, mgaciĩta: Wakuhĩ Kanoru. Na mo magũrũ nĩ ma?
Makanyũrũria ũceke wa ciara cia moko, magaciĩta, Waceke Mahũthũ.
Inegene, ngarari na ngucanio igĩtũma wĩra wa mwĩrĩ ũhwererekere. Ciĩga ikĩhoya ũtaaro. Rũrĩmĩ
rũkiuga wega nĩ atĩ moko na magũrũ mathimane hinya. Rĩu nĩ rĩĩciria rĩega, magĩtĩkania na rĩo. No
nĩ magerania atĩa? Amwe makiuga marũndane. O kũgũrũ kũmwe na guoko kũmwe. Kaba ihenya,
angĩ makiuga; aca, kaba kũmemania hiũ; kũrũgia tũmĩbira igũrũ; gũtha cethi kana ndama, no icio
ciothe ikĩregwo tondũ atĩ gũciĩkithia ti ũhũthũ. Rũrĩmĩ rũkĩhoya ũtaaro gwĩ tombo na rĩgĩũka na
rĩciria rĩngĩ. O ciĩga igũka na ithoga rĩa cio cikĩrie ciĩga iria ingĩ njata citharie. Moko na magũrũ
magĩtĩkĩra. Makĩrwo o mwena ũraare ũgĩciragia ithoga rĩa gũtharithania njata.
Gĩcindano gĩekĩkĩire kĩharoinĩ mũtitũ, hakuhĩ na rũũĩ. Ciĩga ciothe igĩikara ciĩhũgĩte mwĩrĩ
ndũkoimĩrĩrwo nĩ ũgwati rĩĩrĩ moko na magũrũ marang’eng’ana. Maitho magacũthĩrĩria kũraya na
gũkuhĩ; matũ magaikara metegete kũigua kamũgambo ka ũgwati o na karĩ haraya atĩa; iniũrũ
rĩkeheria kĩmira, getha rĩkanungĩra ũgwati ũrĩa ũtanoneka nĩ maitho kana kũiguwo nĩ matũ; naruo
rũrĩmĩ rũgaikara rwĩharĩirie gũkaya, kuga mbu, kana kugĩrĩria.
Rũhuho rũgĩtambia ũhoro wa gĩcindano guothe mũtitũinĩ, rĩerainĩ, na maĩinĩ. Nyamũ cia magũrũ
mana ikĩrũrũngana ho, nyingĩ cia cio inyitĩte mathangũ, kuonania iroka na thayũ. Yarĩ mbica ya
magegania ya marangi ma nyamũ ciothe cia gĩthaka: ngarĩ, mũrũthi, njogu, ndũiga, ngamĩra,
ng’ombe na mbogo cia hĩa nguhĩ na ndaihu; nguuũ; thiya cia mĩthemba yothe; mbũkũ, huko na
ngaara. Nguuũ, ing’ang’i, thamaki mĩthemba, ciomĩrĩtie ciongo, igatigia mĩrĩ ĩno ĩngĩ maĩinĩ. Ciũmbe
cia magũrũ merĩ ta nyaga, nganga, na nyarangi (ngũũgũ), cioyoyaga mathagu na igũrũ nĩ kĩinaino
gĩa kwenda kũmenya nĩ a megũcinda. Nyoni na cio no cibicibi irĩ o hongeinĩ cia mĩtĩ. Ngiria nacio no
kũina itegũtigĩthĩria. Mbũmbũĩ, mĩnyongoro ĩtarĩ magũrũ na ya magũrũ magana o na ya magũrũ
makiri yakiritaga kũndũ guothe, thĩ na mĩtĩinĩ. Ciĩmbu no gũceema ikuhĩrĩrie harĩa mwago ũrĩ. Nũgũ
na ngĩma itiakindagĩria hamwe, ciarũũgaga na gũcuha hwang’wainĩ. Njagathi ciathakanagia na
ikahungura kũu guothe. Nayo mĩtĩ hamwe na mahuti yaikaraga ĩkĩhũgũkaga mwena na mwena, na
rĩngĩ kũinaina.
Kanua gakĩhingũra mambura na rwĩmbo:
Tũreka ũũ tũkenete.
Tũreka ũũ tũkenete
Tũrĩ mbarĩ ya Mũmbĩre.
Magũrũ na Moko makĩĩhĩta atĩ nĩ mwegwĩtĩkania na itua rĩa eroreri, atĩ ũrĩa ũgũcindwo ndekũruta
haaro, agome, kana ekage wĩra na thieya nĩ marakara.
Moko nĩmo mambire gũikia ithoga; makĩrekia karũtungu hau thĩ. Tharia njata, moko makĩra magũrũ.
Ithoga, kana tharianjata, rĩarĩ atĩ magũrũ moye karũtungu kau na igũrũ, macoke makanyugute.
Watho nĩ wetĩkĩririe atĩ magũrũ no macokanie ndundu o rĩrĩa mangĩenda, na mahũthĩre ciara ciamo,
na njĩra o ĩrĩa mangĩona yagĩrĩire, kũmahotithia kuoya na kũnyuguta. Makĩgeria gũkagariũra,
gũgatindĩka, gũkaringa ihati; no gũkoya na igũrũ, aca, matiahotire gũkoya. Moko mona ũguo no
kwĩng’aũrĩra na mũgambo wa kũgwatio. Gũgĩtuĩka moko magerie.
Makĩamba kwĩyonania, nyama na ũceke, ta arĩ mwĩyonanio wa ũthaka wamarehete kĩhaaro.
Magĩcoka makĩoya karũtungu, magĩkanyuguta haraihu mũtitũinĩ, nginya ciũmbe iria ingĩ igĩathamia
tũnua nĩ kũgegio nĩ gĩĩko kĩu. Moona ũrĩa magegia eroreri, moko makĩanjia kũruta tũwĩra tũngĩ twa
kuonania wara wa mo: magĩthuura tũhiga twa mũthanga kuma mbakũri ya mũceere;magĩtonyia uthi
cindanoinĩ; magĩthondeke tũkaari twa kũgucia mũgogo; magĩcoka magĩtura matimũ na makĩmaikia
kũnene, magũrũ monage ũguo ta arĩ iroto theri. Eroreri makĩhũra rũhĩ rũmata gũkenera mbarĩ ya
moko, ũndũ warakaririe magũrũ mũno. No ningĩ o na meyonera magegania maya, magũrũ
matiakuire ngoro. O na maikaire hau, ciara ndungu icorage tũthiũrũrĩ tĩĩriinĩ, magũrũ nĩ meeciragia
cia ithoga rĩrĩa megũikĩria moko.
Mweke wa magũrũ gũikia ithoga ũgĩkinya. Tharia njata, makiuga. Riitũ ithoga rĩtirĩ na maingĩ.
Magĩkĩeretha atĩ marenda moko makuwe mwĩrĩ wothe, maũthiũrũrũkie kĩhaaro. Moko magĩtumĩria
mĩtheko: kawĩra kahũthũ ta kĩ? makiuga na mwĩtĩyo. Mbica ĩrĩa yonekire yarĩ ya magegania: mwĩrĩ
kũinamana! Moko makahutia thĩ; maitho magakuhĩrĩria thĩ maingagĩrwo nĩ rũkũngũ, na hĩndĩ ĩno
matirona hanene! Na mo maniũrũ magĩathimũra: hwaitiyu! Hĩndĩ ĩno namo magũrũ marerete
rĩerainĩ! Nyayo juu, eroreri makĩanĩrĩra, makĩinaga:
Nyayo Nyayo juu
Hakuna matata
Nyayo fuata Nyayo
Turukeni angani
Maitho mothe ma eroreri maarorete he Moko tu. Kaĩ gũtirĩ ũtonagwo ĩ, amwe makiuga. Kahinda
gatarĩ coho moko maya meegwĩkaga magegania, njorua cia mawara maingĩ! Na rĩu ũguo nĩ
mararemwo nĩ gũkinyũkia makinya maigana ũna mategũkaya nĩ ruo! Moko matiahotire gũthiĩ
hanene. Maakinyakinyũkia makĩigua maathirwo nĩ hinya. Makĩgũithia mwĩrĩ. Makĩamba kũhurũka.
Magĩũkĩra rĩngĩ. Makĩgeria gũtaganũra twara atĩ nĩ guo tũhote gũkaba thĩ wega, no kĩrĩa gĩtungu no
kĩo kĩahotire gũtaganũka. Magĩcoka makĩgeria kũrũga kĩmũthiũrũko ta kĩbara; no kũhingia ũguo no
mũhaka magũrũ mahutie thĩ, gũgĩtuĩka nĩ moina watho wa gĩcindano tondũ ithoga rĩarĩ matwarithie
mwĩrĩ marĩ oiki, magũrũ marĩ rĩerainĩ. Rĩu Magũrũ makĩanjia mĩtheko! Magĩkomba mũgambo
mũtungu kuma gwĩ kanua getha matigithũrane mũthekere wamo na ũrĩa mũceke moko
megũthekaga na guo hau kabere. Maigua mĩtheko ĩyo, moko makiuga no mũhaka magerie rĩngĩ
rĩmwe. Wũi! O na matiahotire kuoya mwĩrĩ. Makiuganĩra o rĩmwe nĩ maaremwo. Magũrũ rĩu
makĩona kamweke ga kwĩyonania na kwanĩrĩra wega na gũtangatha ũhoti wamo kĩmĩthiĩre:
magathoitha, magacũacũa, magĩteng’era, makarũga ngĩrwa, na matingĩrekia kana kũgũithia mwĩrĩ.
Namo magũrũ marĩa mangĩ ma eroreri mona ũguo, no kũgũthagũtha thĩ na ndiira, kuonania gĩkeno
na kũnyita mbarĩ yao mbaru. Njĩka na njĩka ndĩrĩ marũrũ, makiuga, kũririkania moko atĩ o namo nĩ
mahũũrire rũhĩ hau kabere rĩrĩa mbarĩ yao ĩkuonekaga ta ĩracinda.
Nĩ rĩo othe, o hamwe na eroreri, moonire o rĩmwe atĩ kĩara kĩrĩa gĩtungu kĩa moko gĩtiahotire gũcoka
harĩ iria ingĩ kuma rĩrĩa ikũgeragia gũtaagana atĩ nĩ guo ciĩhande thĩ wega ititike mwĩrĩ. Ciĩga icio
ingĩ nĩ ingĩathire na mbere na mĩtheko tiga cionire ũrirũ ũngĩ: atĩ ona kũhaana ũguo, kĩara kĩu
gĩtungu nĩ kĩo rĩu kĩahotaga gũteithia ciara gũkambaca na kũrũmia. Kuogoma gũkongerera guoko
hinya wa kũrũnga!
Ngarari cia gũtua nũũ wahoota ikĩanjia na igĩthiĩ na mbere ta thikũ ithano. O na ciageria atĩa
itiahotaga gũtua tondũ o ciĩga ciarutire wega wĩra ũrĩa waciagĩrĩire no ciageria wĩra ũrĩa ũkĩrĩtie
hinya na ũhoti wacio ikaremwo. Ciaikaranga, na cianoga nĩ hũhi na ngarari, cikĩambĩrĩria kwĩyũria
na kũũrania: Mwĩrĩ nĩ kĩĩ? Na ikĩona o rĩmwe atĩ o ciothe hamwe nĩ cio mwĩrĩ. Gũtirĩ kĩngĩithĩria wĩra
o na ũrĩkũ gĩ wiki. Wega wa kĩĩga kĩmmwe uumaga wegainĩ wa ciĩga ciothe.
No ningĩ nĩ ũndũ wa kũgiria ngarari itikanarũge rĩngĩ, gũgĩtuĩka mwĩrĩ ndũgũcoka gũthiĩ na magũrũ
mana ũrĩthiyaga wĩhandĩte, moko igũrũ macuhĩĩte rĩera-inĩ, magũrũ makinyĩte thĩ na makinya. Mwĩrĩ
nĩ wakenirio nĩ itua rĩu rĩa kwĩrũnga. No nĩ ũndũ wa kũririkania njiarwa hithitũrĩ ya guo na ya kũrĩa
woimire, nĩ watuire ciana irĩambaga gũkuruma na magũrũ mana. Ciĩga igĩcoka ikĩgayana wĩra:
magũrũ makuwage mwĩrĩ, no maakinya harĩa megũthiyaga, moko makoerera wĩra wothe ũkoniĩ
kũnyita, gũtura, gwaka na kũmba. Moko maang’eng’ana na macigĩrĩria gũkũria na kũngania gĩa
kũrĩa, magacoka makaingĩria irio kanua; magego magatanuka, kanua gagacimeria, ikagera
mũmero nginya igakinya nda. Nda nayo ĩgacithĩya na gũcikamũra maguni mothe ĩgacoka
ĩkamonoreria mĩkihainĩ, thakame ĩgakuwa maguni macio ĩkamakinyĩria ciĩga ciothe. Nda ĩgacoka
ĩgaikia macungo marainĩ na mo mara makamoimia nja ya mwĩrĩ, magateyo gĩthaka kana
makenjerwo irima magatukana na tĩĩri, makaũnoria, mĩmera nayo ĩkona gĩa kũrĩa, yaciara ĩgaciarĩra
mwĩrĩ. Gĩthiũrũrĩ kĩa muoyo.
O na mathako magayaganirio. Kũina na mĩtheko igĩtigĩrwo kanua; ihenya na mũbira wa ndeke
ikĩheyo magũrũ; nayo mĩbira ya moko ĩgĩtigĩrwo moko (tiga magũrũ nĩ maateithagia
mĩkubakubanio). Gwakinya kwa macindano ma mahenya, nĩ magũrũ, no ningĩ ciĩga ciothe nĩ
ciateithanagia. Kũgayana wĩra gũgĩtũma mwĩrĩ wa mũndũ ũtuĩke kĩmacini kĩ na hinya na wara
gũkĩra nyamũ ciothe, harĩ ũingĩ na mũthemba wa indo.
O na kũhana ũguo, ciĩga ikĩmenya atĩ mũbango ũcio na mũikarĩre wa ciĩga – mwĩrĩ kwĩhanda na
gũthiĩ ũrĩ mũrũngarũ handũ ha gũthiĩ na magũrũ mana – wahota kũrehe mathĩna mangĩ. Ũndũ wa
kĩongo gũikarĩra ngingo na gũkoragwo kĩrĩ rĩerainĩ hingo ciothe wahota gũtũma kĩĩyone ta arĩ kĩo
ndongoria na ciĩga ici ingĩ ndungata yakĩo. Kwoguo ciĩga igĩkindĩra wega atĩ kĩongo na kĩrĩa gĩothe
gĩ thĩ yakĩo, nĩ ciganaine. No nĩ getha ciĩririkanagie atĩ ciothe nĩ cia mwĩrĩ ũmwe, igĩtua atĩ mwĩrĩ
ũngĩtihio ha kana ha, ciĩga ciothe irĩnyitagwo nĩ ruo rũu; na gĩkeno o ta guo. Igĩcoka magĩkaania
kanua mwĩtĩyo wa kuga, mwĩrĩ wakwa, guoko gwakwa, gakamenya atĩ gakiuga ũguo karoigĩra
mwĩrĩ wothe. Ikĩina:
Gwitũ kwa mwĩrĩ
Gũtirĩ ndungata
Gwitũ kwa mwĩrĩ
Gũtirĩ ndungata
No ndungatano
Sisi kwa sisi
Gwitũ nĩ ndungatano
Sisi kwa sisi
Gwitũ nĩ ndungatano
Kanua mũgambo witũ
Nyita ngũnyite
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Nyita ngũnyite
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Ũthaka wĩ ũrũmweinĩ
Tũrĩ hamwe ithuothe
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Tũrĩ hamwe ithuothe
Twayake mwĩrĩ mwega
Hinya wĩ ũrũmweinĩ
Korathi ĩyo ĩgĩtuĩka rwĩmbo rwa mwĩrĩ; na rwĩmbo rũu, rũrĩa rũinagwo o na rĩu, nĩ ruo ruonanagia
ũtiganu wa andũ na nyamũ.
Nyamũ iria ingĩ nĩ ciareganire na mũthiĩre wa kwĩhanda ikiuga ũcong’i ũcio itihotana naguo. Na
nyĩmbo. Atĩ kanua nĩ ga kũrĩa kĩrĩa kĩoneku ti ga kũina. Igĩthondeka kĩama kĩa ndũire, ikĩregana na
moteti ma ituĩka na nyĩmbo.
Rĩrĩa andũ maarutithania wĩra ta ciĩga cia mwĩrĩ, nĩ maaramagia mĩoyo yao; no rĩrĩa moiga o mũndũ
ahurie na hake, kana rĩngĩ amwe magetua nĩ o kĩongo na aya angĩ nĩo kĩanda kĩa ngingo,
makahaana nyamũ, iria ciaregire ituĩka rĩa mũrũngarũ.
zho_Hans eng_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn swh_Latn swh_Latn kin_Latn swh_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn swh_Latn kik_Latn swh_Latn kik_Latn kik_Latn fon_Latn kik_Latn fon_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn