Mũikarĩre wa Mũgĩkũyũ
Mũciĩ wa mũgĩkũyũ. Mwena wa ũmotho nĩ rũgiri rwa mĩtĩ ruohe na ndigi
Hĩndĩ ya tene mũthuuri ndakomaga nyũmba ĩrĩa yakomagwo nĩ mũtumia na ciana no we akoragwo na thingira harĩa aikaraga.
Kũu nĩkuo arehagĩrũo irio nĩ atumia ake angĩakorirũo nĩ wa aingĩ.
Mĩciĩ nĩ yakoragwo ĩrigicĩirio na ngiri na o mũciĩ nĩ warĩ na kĩhingo, o na thome ũrĩa wakoragwo nja ya kĩhingo kĩa mũciĩ.
Naho mwena wa na thĩinĩ wa nyũmba nĩho kaingĩ mũthuuri mwene mũciĩ akagia mwaki na akawota na ciana ciake. Haha nĩho ciana ciathomithagĩrio maũndũ maingĩ megiĩ mũtũũrĩre, ona makaheo ng’ano na makagĩa na ihinda rĩa kũgwatania ndaĩ.
Ng’ano iria ciana icio ciaheagwo nĩ andũ arĩa akũrũ no ciakoragwo na gĩthoomo thĩinĩ wacio, na makĩria ciĩgiĩ kũmataara gwĩtheema na maũndũ ta rũng’athio na kũmonia bata wa gwathĩkaga.Read more: Mũikarĩre wa Mũgĩkũyũ
Ũmbani wa andũ anini ndwarĩ wa waganu
Ũmbani wa andũ anini ndwarĩ wa waganu Hĩndĩ ya tene mwanake wa muumo arũmanagĩrĩra na ithe arĩ mũrĩithi wa ũhiũ wake, na kaingĩ rĩrĩa kũrĩ rũĩmbo rũa aanake agatigĩra ithe ũhiũ agathiĩ rũimbo. Mũirĩtu nake arũmanagĩrĩra na nyina akamũteithagia mawĩra ma mũciĩ wao marĩa makoniĩ andũ-a-nja ta kũrĩma, kũmatha irio, kuuna ngũ, o nake agathiaga nyĩmbo na airĩtu arĩa angĩ, agagĩtũũra arĩ moko-inĩ ma nyina na ithe o nginya rĩrĩa akagũrũo.
Mwanake arĩ wa muumo nĩ aheagwo iruugũ kaĩngĩ nĩ ithe nĩguo agĩe hinya wa gũtwaranaga na aanake arĩa angĩ nyĩmbo-inĩ, mbaara-inĩ cia miumo kana ita-inĩ. Aagĩa na hinya akagũrĩrũo rũhiũ rũa njora, itimũ , ngo, o na indo cia wanake. Rĩrĩa muumo wagwata kũina nyĩmbo wamba¬ga kũhaka aanake arĩa akũrũ, ũkaruta ndũrũme cia kũgũra ũini wa nyĩmbo na wĩhaki wa ndaka, gũkunyagwo nĩ airĩtu nyĩmbo-inĩ, na gũkomaga irĩrĩ cia airĩtu.
Nacio ngeithi cia aanake hĩndĩ ĩrĩa yothe maatungana nĩ Thuba, kana arĩa maheanĩte thanju makageithania Wang’ũtĩ. Ngeithi cia aanake kana airĩtu kaĩngĩ igeithanagio na ũrĩa nyama kana indo ingĩ iheanĩtwo. Arĩa maheanĩte nyama ya iguku kĩruugũ- inĩ mageithan¬agia Thiari, a ihu rĩa mbũri makage¬ithania Njai, a mũtura wa gĩtungati makage¬ithania Kagiri, a gũtũ kwa mbũri mak¬ageithania Mbuguĩro, a ikengeto makage¬ithania Mb¬agi. A rũhonge makageithania Warũhonge, a mũthirimo wa mbũri makageithania Wamũthirimo na mangĩ o ta ũguo. Nao arĩa maruĩire nyũmba ĩmwe mageithanagia Wanyua wakinĩ. Nao airĩtu arĩa mombĩtwo rĩrĩa maace¬mania maambaga kũgeithania na njĩra ya kũhũra hĩ ĩrĩ mwago ma, makiugaga: “Wamũthii aakorire Nyanjikũ, akĩmũria harĩa mũriũ arĩ, akĩmwĩra arĩ thingi¬ra wake.” Magĩkarĩkia ciugo mĩtheko ĩkoragwo ĩthecete o marũ.
Thutha ũrĩa arĩa maheanĩte matathi makageithania matathia, a marigũ makageithania Mũgerio, a ruoya rũa nderi makageitha¬nia ngũbiri. O nacio ngeithi cia atumia makĩgeithia muumo nĩ wa-kĩa-wa, nao magacokia wa-kĩa-maitũ, kana aakorũo nĩ cũcũwe akamũgeithia Wa-kĩa-cũcũ. Athuuri nao makĩgeithia muumo Wanyua, nao magacokerio Wanyua. Ihinda rĩu rĩothe rĩa kũria wanake na ũirĩtu, ũũmbani wao ndũrĩ hĩndĩ waga¬ga.
Mbarĩ ya nyamenya nĩo mamenyaga mwega na mũthũku. Nyĩmbo cia aanake nĩ gĩcukia, kĩbata, mũgoiyo, ngurũ na ndĩrĩ. Rĩinĩro-inĩ rĩacio airĩtu makoragwo oho, o na arĩa matekũina o ene makoragwo makiuga ngemi na makĩrehaga irio cia kũgwatana rura. Mwanake angĩkorũo nĩ kĩĩrorerũo nĩombaga airĩtu aingĩ o ta igana. Kĩĩrorerũa nĩ mũndũ mũthaka ũtangĩĩtigithio maitho, na ũtarĩ ũcuuke, mũini nyĩmbo wega, na mwaria wega, kana mũrumithia mũũgĩ wa mũgoiyo. Mwanake ta ũcio ndarĩ njiinũ kana kĩnyiria, na ndangĩnyarira airĩtu ak¬ienda kũmoiha.
Ũũmbani wa aanake na airĩtu nĩta ũrata mũnene wa kwendana ihinda-inĩ rĩa ũnyinyi wao na wĩ kĩguni gĩa gũteithania mĩthemba-inĩ ya kũmenyana na kũiguanĩra, na gũtĩana o na gwĩtiganĩra. Mũũmbani akĩrugagĩrũo irio thuranĩre o ũndũ ũmwe na ucũrũ, igatwarũo thin¬gira wa aanake. Thingira ũcio nĩguo ũriagĩrũo ndereti nyingĩ cia wanake na ũirĩtu. Matega maakinyio kũo marĩagwo nĩ arĩa othe marĩ ho, na thutha ũcio mũirĩtu etaga mũnyanyawe kwao mũciĩ na aakin¬ya kuo akahĩthwo ndakonwo nĩ aciari o nginya rĩrĩa arĩcoka kĩrĩrĩ. Hĩndĩ ya njino kana nguĩko, mũirĩtu eru¬acaga mũno na njĩra ya kũguucia ico¬ora cia mũthuru na garagatĩ ka magũrũ agacihatĩra rigitũ-inĩ, naguo mwengũ ũgatonyio thĩini wa mũthuru, na tondũ wa kwibarĩrĩra wega ũguo, mwanake o na angĩkorũo nĩ akwenda kuonana nake, ndangihota.
Nao magagĩkomania manyitaine o ta ũrĩa gũkunyanagwo nyĩmbo-inĩ, nĩ ũndũ erĩ maakoragwo mabatairio nĩ ũrugarĩ wa nyondo, no ti kuonana. Nĩkũngĩakorirwo na mũirĩtu watũũraga ombĩtwo nĩ mwanake mũna, na rĩrĩa akagĩa mũirĩtui, aatuĩka mũtumia, mũirĩtu ũcio akagũrũo nĩ mũndũ ũrĩa watũire ombĩte nyina, nĩ ũndũ ũũbani wao ndawrĩ wa waganu.
Mũtaratara wa ituĩka rĩa ũgĩkũyũ
Mũndũ ũmwe nĩwe wathugundaga na akahe arĩa angĩ kĩrĩra nginya gĩgatũngana bũrũri mũgima
Kĩrĩra gĩa ituĩka nĩ kĩa bata mũno mĩtugo-inĩ ya ũgĩkũyũ na kwa ũguo gĩtiagĩrĩirũo gũteanĩrio.
Kwarahũra ituĩka gũtiumanaga na mũngĩkĩ, no nĩ mũndũ ũmwe ũgĩagũo nĩ meciiria na thutha ũcio nake akarĩria andũ arĩa angĩ igũrũ wa ũhoro ũcio.
Na ahota kũiguithia andũ maigana ũna, makahunjia ũhoro ũcio kũrĩa andũ arĩa angĩ. Kĩrĩra kĩrĩa magũthiĩ makĩheanaga nĩkĩo kĩarahũraga njaama nayo ĩkambĩrĩria kũmemerekia ũhoro ũcio guothe bũrũri-inĩ atĩ hĩndĩ ya ituĩka nĩ ĩkinyĩte.
Ituĩka nĩ rĩĩtwa rĩhũthagĩrwo kaingĩ ta rĩrĩa tũkuuga atĩ ng’ania agĩthiĩ kũna, atuĩkanĩirie gĩthaka-inĩ kĩna.
Kana mauma eerĩ ũmwe atwĩkania athiĩ na itherero na ũcio ũngĩ arora irathĩro. Hĩndĩ ĩrĩa andũ makũrĩra handũ, nĩ mendagwo magacokwo mathenya-inĩ mao nĩ angĩ ethĩ nĩ amu wathi wakũra wongagĩrĩrũo ũngĩ. Na kwa ũguo mbeũ ĩyo njĩthĩ ĩgagĩtindĩka bũrũri na mbere.Read more: Mũtaratara wa ituĩka rĩa ũgĩkũyũ
Ũrĩa ithe wa mũndũ athikagwo
Muthuri angĩakuire kũringana na ũgĩkũyũ, athikagwo nĩ ihĩĩ ciake. Anyitagwo mũtwe nĩ ũrĩa mũkũrũ na acio angĩ nao makamũnyita gĩthũri na magũrũ.
Kĩimba gĩake kĩoyagwo gĩkaigwo gĩthaku-inĩ gĩkomeirio ndarũa ya ũrĩrĩ wake.
Athuri arĩa moĩ ũrĩa irima rĩenjagwo nĩ metagwo nĩguo matarĩrie irima ũrĩa rĩkwenjwo.
Nĩ maheagwo thenge marĩage kaira irima rĩu rĩenjetwo nĩ marigithathi ma mũthuri ũcio. Thenge o ĩngĩ nĩ yarutagwo na ĩgathĩnjĩrwo nja ya nyũmba.
Irima rĩenjagwo nja ya kĩrara kĩrĩa gĩteagwo takataka cia mũciĩ ũcio. Athuuri a gũtaarana ũrĩa irima rĩkwenjwo nĩ mathiaga hakuhĩ na harĩa rĩrenjerwo nĩguo monanĩrĩrie ũrĩa rĩgũikara.
No rĩrĩa irima rĩrenjwo, gũtirĩ mũndũ wagĩrĩire kwarĩria ũngĩ kana kwenja irima rĩu arĩ thĩinĩ.
Thutha wa irima kũrĩka mũkui nĩ arehagwo na akaharũkio irima akometio na guoko kwa ũrĩo. Nĩ acookaga agakũnjwo magũrũ na thutha ũcio akahumbĩrwo na rũũa rwa thenge ĩrĩa ĩgũthĩnjĩtwo.
Gĩtũmi gĩa kũmũhumbĩra na rũũa rũrũ kĩarĩ kũmũgitĩra kuumana na tĩĩri.
Ũrĩa mũkũrũ biũ nĩwe wanmbaga gũikia tĩĩri na aya angĩ makarũmĩrĩra mathingatanĩte na ũkũrũ wao.
Thutha wa kũmũthika nĩ maigagĩrĩra mĩtĩ ya mĩigua na makĩria mĩtũra. Gĩtũmi kĩarĩ kũgitĩra irima rĩu kũhurio nĩ hiti.
Mainũka, maheagwo nyama ya thenge ĩrĩa ya keerĩ yakoragwo ĩthĩnjĩirwo nja makarĩa.
No nginya andũ othe a mũciĩ mangĩakorirwo hau agĩthikwo nginya mũndũ ũrĩa ũikaraga haraihu na mũciĩ no nginya angĩetereirwo akinye thutha wa gũkinyĩrio ndũmĩrĩri ya gĩkuũ kĩu.
Ihinda rĩu rĩa macakaya thutha wa kũmũthika, amũthiki magĩrĩirwo gũkomaga thingira wa ithe na matingĩathire nyũmba ciao nĩguo matikonane na aka ao ihinda rĩrĩa rĩathanĩtwo rĩtathirĩte. Ihinda rĩrĩ rĩetagwo rĩa hukũro. Na rĩakoragwo nginya mũkui atuĩke hũkũro.
Thutha wa mĩeri ĩĩri ciana cia andu othe iria itaatemeirũo mathi, kana kũrutĩrũo maambura, igagĩtemwo mathi hatarĩ maambura.
Gwekagwo ũguo nĩguo hukũro ya ithe yambĩrĩrio. Mathi maathira-rĩ, ahukũri magaikara mĩeri ĩngĩ ĩtatũ nĩ getha mũkui aambe atuĩke ngingo.
Thutha wa ũgũo maambĩrĩrie hukũro. Mĩeri ĩo yathira-rĩ, athuri arĩa moĩ kĩrĩra kĩa hukũro magetwo nĩguo mataarane ũrĩa gũgwĩkwo.
Moka maambaga gũtuĩria kana ciana ciakuo nĩ ndeme mathi na igacokio mahu-inĩ.
No matwĩragia kana hihi arũme no makorũo monanĩte na aka ao.
Mũcuumani, na mũtumia wa kwenjana nĩmethagwo. Na no kwarugagwo njohi ĩngĩ, na hagethũo ndũrũme ya mwĩrĩ ũmwe ĩrĩ gĩthita gĩtarĩ rũgoci.
O mũndũ ethaga yake, na no methaga muoi nda ya ndũrũme ĩrĩa ĩgathĩnjwo na akuue mũtwe. No methaga rũũa rũkũrũ rũa ng’ondu nĩguo rũgatemwo tũtamĩ.
Athuri maanyua njohi makainũka. Mũthenya wa gĩathĩ wakinya, nĩ macokaga kuo na mũcuumani na mwenjani kũrĩa makoraga maũndũ mahaarĩirio o ũrĩa maathanĩte.
Hĩndĩ ya hukũro arũme othe mambaga kũruta mathaga mao mothe ma mwena wa ũrĩo, nao atumia na ciana cia airĩtu makaruta ma ũmotho na makarara ũguo.
Gwakĩa athuri a kĩrĩra na mũcuumani magathĩnja ndũrũme ya mwĩrĩ ũmwe. Yamiragĩrio o hakuhĩ na mũciĩ na mahu magatũndĩrwo.
Ainũkaga na mũtwe, mathagiro na rũũa akainũkia.
Nyama icio ingĩ ciacinagĩrwo o hau na ikarĩĩo nĩ andũ a mũciĩ othe.
Gĩthũri kĩambaga kũrũmwo nĩ irigithathi rĩa mũkui, nao acio angĩ magathiĩ magĩkĩrũmaga o ũrĩa marũmanĩrĩire. Noguo atumia mekaga maagaĩrũo ciao.
Makĩrĩa nyama, nĩ magarũraga tũtami tũrĩa makoragwo macuhĩtie ngingo o makĩrĩaga nyama.
Gũkũ kwarĩ kũgarũra ithe nguo.
Atumia meeragwo mohere anake ake nyeki tondũ hihi agĩkua ndegaĩte. Atumia macokaga makerwo magwetere mwanake ũrĩa ũrĩmateithagia mbere ya athuri acio nĩgetha, o na angĩkorwo tiwe nyina mũmũciari, atuĩke o ta nyina.
Wohanĩri-inĩ ũcio wa nyeki-rĩ, o na mũtumia angĩohera mũriũ nĩ onagwo ta ekĩte wega makĩria nĩ ũndũ nĩ onania atĩ we arĩĩhokaga o mũriũ.
Mwanake ũcio o nake nĩ ehĩtaga atĩ nĩ arĩteithagia mũtumia ũcio o ũrĩa angĩteithia nyina mũmũciari.
Hĩndĩ ya kwĩhĩta, manyuagĩra ũcũrũ wa gĩthambio kĩa mũhĩa kũu yũmba-inĩ ĩo nĩguo ũndũ ũcio ũtũũre na ũrũme.
Mũhu wa riiko rĩrĩa rĩahĩhagĩrio nyama wahatagwo wothe ũgaitwo gĩthaka-inĩ hamwe na ndara na mathĩnjĩro.
Andũ macokaga magethamba kũringana na ũkũrũ wao makiugaga. Gũkũ nĩ gwĩthamba gĩkuũ na makehaka maguta marĩa magathimirwo nyama-inĩ.
Mathaga marĩa maarutĩtwo nĩ macokagĩrio ene mũthenya ũyũ ũngĩ.
Tutami tũrĩa makoragwo meyohete twateagwo gĩthaka-inĩ kũndũ kũraya na mũciĩ.
Amarori arĩa nĩ arata na athoni mathiaga kũmarora na ng’ondu na kĩnya kĩa njohi.
Mweri wa keerĩ mbũri ya ngoma nĩ yathĩnjagwo ya gũtindĩka mũkui ndakanacokie ũũru kũu mũciĩ.
Undũ ũyũ wonanagia atĩ ona andũ makua matiathiraga.
Maũndũ macio maathira hagethũo athuri a kũruta maambura, na mambaga kuonana na atumia a mũkui nĩ getha maguta marĩa ehakĩirũo nĩ atumia ake maikare ta maahurũo, na ningĩ nĩ getha ihĩĩ ciake ihingũrĩrũo kuonana na aka acio.
Hatirĩ mũndũ-wa-nja ũngĩonanwo nake ihinda-inĩ rĩu. Thutha wa ũguo mũndũ mũgo agatahĩkia andũ acio othe, na maikaranga mũciĩ wao ũgathamĩrio hangĩ.
Igongoona rĩa gũthahũra mũhiki nĩguo aciare
Mũndũ mũgo etagia ng’ondu ya mwĩrĩ ũmwe
Mũhiki angĩaikarire mũno atoheete nda thutha wa kũhika, gwatuĩkaga nĩ kũrũgamĩra arũgamĩire mũrũme na kwa ũguo no nginya gĩtũmi kĩa ũndũ ũcio kĩngĩamenyekire.
Kaingĩ mũndũ mũgo nĩwe wakũũranaga itũmi cia maũndũ maya na kwa ũguo nĩ ethagwo nĩguo akĩheane na eranĩre kĩhonia.Read more: Igongoona rĩa gũthahũra mũhiki nĩguo aciare
Kĩhumo kĩa Mũgĩkũyũ
Thutha wa kũũmba mũndũ, ũrĩa wetirwo Gĩkũyũ, Ngai ũrĩa ũĩkaine na rĩĩtwa rĩngĩ ta Mwene Nyaga nĩ amuoire na magĩtwarana haha kwa haha nginya igũrũ wa Kĩrĩma gĩa Kĩrĩnyaga nĩkĩo gĩĩtagwo na gĩthũngũ Mount Kenya.
Kuuma hau igũrũ, Ngai nĩ onirie Gĩkũyũ bũrũri ũrĩa agũtũũra na njiarwa ciake marĩ o hau kĩrĩma igũrũ.
Thutha ũci nĩ amwĩrire aumagare arorete mwena wa mũhuro wa harĩa marũgamĩte nginya harĩa agũkora mũtĩ wa mũkũrwe wakĩĩtwo nĩ nyoni cia nyagathanga nĩ amu hau nĩho aarĩ ake mũciĩ.
Umũũthĩ ũyũ nĩho hoĩkaine ta Mũkũrwe wa Nyagathanga.
Gĩkũyũ nĩ ekire ota ũrĩa athirwo nĩ Ngai, akiuma hau kĩrĩma-inĩ na akĩambĩrĩria rũgendo nginya agĩkinya handũ hau, harĩa akorire mĩtĩ ĩngĩ mĩingĩ mũno ya mĩkũyũ na nĩho rĩĩtwa rĩake Gĩkũyũ rĩaumire (kuuma harĩ mĩtĩ ya mĩkũyũ).
Na rĩrĩa akinyire ho, Gĩkũyũ nĩ akorire mũhiki waarĩ mũthaka mũno na akĩmwĩta Mũmbi, ũrĩa wacookire gũtuĩka mũtumia wake.
Gĩkũyũ nĩ akoragwo akĩaria na Ngai mahinda kwa mahinda nĩ amun Ngai nĩ amwĩrĩte no amwaragĩrie angĩona thĩĩna. Kwa ũguo, no amwĩraga ũrĩa angĩenda mahinda marĩa anyitwo nĩ thĩĩna. Ekaga ũguo kũhĩtũkĩra mahoya na kũruta magongona na njĩra ya gũthĩnja mbũri na akamĩcinĩra thĩ wa mũtĩ wa mũgumo o hau Mũkũrwe-inĩ wa Nyagathanga. Ekaga ũguo arorete kĩrĩma-inĩ gĩa Kĩrĩnyaga.
Gĩkũyũ na Mũmbi nĩ matanahĩirwo na ciana ikũmi iria Mũgĩkũyũ etaga Kenda Mũihũru nĩ amu Mũgĩkũyũ ndataraga ciana kana mahiũ.
Airĩtu aya kenda marũmanĩrĩire kuuma ũrĩa mũkũrũ nginya ũrĩa mũnini maarĩ: Wanjirũ, Wambũi, Njeri, Wanjikũ, Nyambũra, Wairimũ, Waithĩra, Wangarĩ na Wangũi. Wa ikũmi etagwo Wamũyũ.
Ciana ici iria ciarĩ airĩtu atheri nĩcio ciatuĩkire manyina ma mĩhĩrĩga ikũmi ya Gĩkũyũ nayo nĩ Anjirũ, Ambũi, Aceera, Agacikũ, Ambura kana Ethaga (aithaga), Airimũ kana Agathigia, Angarĩ kana Aithekahuno, Aithĩrandũ kana Angeci, Angũi na mũthia Aithiegeni kana Aicakamũyũ.
Na rĩrĩa airĩtu aya magimarire, nĩ makorire nyina wao na makĩmĩra atĩ o nao nĩ mangĩendire kũgĩa na athuuri nĩguo mathoondeke mĩciĩ.
Nyina nĩ akinyirie ndũmĩrĩri ya airĩtu kũrĩ ithe wao Gikũyũ, ũrĩa nake wathiire ota mũtugo kũhoya Ngai akĩmũũria amũhe anake a kũhikia airĩtu aya Kenda. Mũirĩtu wa ikumi nĩwe Wamũyũ ndaarĩ mũkinyu wa kũhika.
Ngai nĩ erire Gĩkũyũ eere airĩtu acio mathiĩ gĩthaka na mateme thanju cimaigana harĩ kĩrũgamo o mũndũ rwake rũmwe. Thutha ũcio nĩ ahũthĩrire thanju icio gũcina nyama cia igoongona rĩrĩa arutagĩra Ngai o akĩhoyaga.
Nĩ kwagĩire na ngwa, marurumĩ ona heni nginya gĩkũyũ akĩgwa na akĩĩrigwo, na rĩrĩa acookire kwĩigua, agĩkora anake Kenda arũngarũ marũgamĩte mbere yake. Nĩ agutũkire o rĩmwe atĩ maarĩ njaga na agĩtua mathangũ marĩa ahũthĩrire kũmahumbĩra njaga mbere ya kũmaikũrũkia nyũmba-inĩ cia airĩtu ake kenda.
Mũirĩtu wa ikũmi ndahikire na aikaraga kwa nyina na nĩwe wacookire gũtigĩrwo nyũmba ya aciari ake. Rĩrĩa Wamũyũ akinyire wa kũbatara kũgĩa ciana ciake aciarire na anake acio Kenda arĩa Ngai aikũrũkĩirie arĩ a nyina.
Mariigĩ ma kũhingĩrĩria mũrimũ
Igũa cia magongoona ciaunagũo na guoko handũ ha rũhiũ
Bũrũri ũngĩtũrĩka mũrimũ mĩena yothe na wambĩrĩrie kũnina andũ, aikari a mĩena ĩrĩa ĩngĩ nĩ mambagĩrĩria gwĩthaitĩra na mageetha ũrĩa mangĩĩka nĩguo matigakinyĩrĩrũo nĩ mũrimũ ũcio.Read more: Mariigĩ ma kũhingĩrĩria mũrimũ
Thimo cia ũgĩkũyũ
Wĩra wa mũingĩ ũragaga karimũ
Wĩigĩire ndahũtaga
Werũ wa arũme ndwagaga kũnunga
Werũ ũgũthogoranĩrwo ndwagaga rũitĩki
Ũtonga ndũhanyũkagĩrwo
Ũthuuro mwega ndũiyũragia ikũmbĩ
Ukũrũ wa kanua ũkĩrĩte wa mĩaka
Ũthayo na ng’aragu nĩ mũndũ na mũrũ wa nyina
Tiga kuonia ngarĩ kũhaica mũtĩ
Ndũkarie na kanua ka ngoma
Ndũkahoe ngi thakame
Ndũgakungie ũgĩ ũgĩ-inĩ
Rũĩ rũtwaraga mũthambĩri
Rũtungu rwa gwĩtinĩria rũtirĩ gĩthong’ori
Rũtungu rũmwe rũtiraragia mwaki
Rũthuko rũnungaga rũrĩ mbũthũ
Nyũmba nini yoragana yathama, yoragwo yathama
Nyũmba nini ĩciraga ũtukũ
Nyũmba na riika itiumanagwo
Nyũmba ĩkĩhĩa mwene nĩ otaga
Gũthiĩ rũũĩ na nduumo ya irua
Maambaga kũrika rũi magĩcoka kũrua
Igwa cia njohi nĩ ciatemagwo ikarehwo ndĩrĩ-inĩ ikaayũo, na o kĩhĩĩ gĩkahũrĩrũo ciakĩo nĩ mũirĩtu wao, igacooka ikahihũo nĩ mwanake wao.
Irĩgũ nacio ciekagwo o ũguo. No ũrĩa ũrarua arĩ wa kahĩĩ kana kairĩtu angĩagire mũndũ wa kũmũhũrĩra kana kũmũhihĩra nĩwe mwene weĩkagĩra ũguo.
Njohi ĩo yahũragĩrwo o hau nja gũkĩinagwo nyĩmbo. Wĩra wayo wathira ĩkarindwo nyũmba ĩo ĩkũruĩrũo, nao arui othe makamĩuma thutha na maakinya nja makarũgama.
Ngima ya mũhĩa o hĩndĩ ĩo yakoragwo ĩkĩrugwo. Ũguo arui nĩ maaragwo wega mũhari-inĩ ũmwe marũmanĩrĩire o ta ũrĩa maahithirio na ngwaro ĩkarehwo.
Wa mwene mũciĩ ũcio ekagĩrwo kĩara-inĩ gĩake gĩa gatagatĩ gĩa guoko kwa ũrĩo, nao acio angĩ magathiĩ magĩkagĩrwo o ũguo othe.
Irĩgũ nacio ciohagwo mĩrita ya mĩriĩra magũrũ ma ũmotho. Gĩthũrĩ gĩa thenge ĩo kĩahĩhio nĩ kĩarehagwo na ihĩĩ iria ciraarua igathiĩ ikĩrũmithagio nĩ atonyi ona kana mwene mũciĩ ũcio.
Nĩ macookaga makagaĩrũo nyama icio ingĩ makarĩa, no airĩtu matiacirĩaga. Atonyi na mwene mũciĩ nĩ moyaga ira na makarĩthĩĩra rũhĩ-inĩ na ciara magacooka makambĩrĩria kũhaka arui arĩa mambĩrĩirie na mwana wa mwene mũciĩ ũcio.
Mambagĩrĩria nake nĩ gũkorwo atuĩkaga nĩwe mũtongoria wa irui iria ingĩ.
Mũrui wa kĩhĩĩ ahakagwo thithi, iniũrũ, mũkonyo-inĩ, kwa arũme na gatagatĩ ga kĩara kĩrĩa kĩnene gĩa kũgũrũ kwa ũrĩo.
Irĩgũ nacio ciahakagwo thikĩrĩrio cierĩ, nduumĩro, nyondo, mũkonyo na ndogonye-inĩ. Ciekagwo ũguo ikĩinaga: “Hĩ-ĩ-ĩ ngĩhakwo ira wa kĩgũmũ nĩ akahakwo mũhu.” Kĩgũmũ nĩ mũrui wĩtoboketie akarua na akainũka akahonere mũciĩ.
Athuuri acio maarĩkia kũhaka ciana icio ira makoya mĩthĩgĩ na maturangũrũ makambĩrĩria kũrũũga igũrũ ta marenda kũgũtha arui na mathangũ macio. Maathiĩ kũmacũũnĩria magatiga. Kũu nĩkuo na gĩkũyũ gwĩtagwo gũcũngĩra ciana.
Thutha ũcio athuuri acio na atumia ao magatonya nyũmba magataha njohi ya ũũkĩ na ndahi igĩrĩ, ĩmwe ya rũngũ, na ya rũhĩa magacooka makauma nja mamĩtumĩirie magathiĩ magĩtiihagĩra arui nao arui makĩinaga:” Hĩ-ĩ-ndigũtihĩrũo karĩa ka njũkĩ nderiragĩria.”
Makĩrĩkia ũguo ngima ĩgakorwo yahĩa na ĩkimĩtwo na maguta ma mbaarĩki na mũthaiga wa ũũma. Gwekagwo ũguo nĩguo kũrigita andũ a nja matikerathe irua rĩtanathira. Ngima ĩo yaigagĩrĩrũo ihiga-inĩ rĩrĩa rĩhumbĩrĩte mũthaiga.
Mũtumia wa mũtonyi agathengerera ho anyitĩte ithanwa rĩa ũturi, rũkaracũ rwa mũthakwa nao arui makamũokokera na o ũrĩa wakinya harĩ we akamũrũmĩra ngima ĩo na ithanwa rĩrĩa na rũkaracũ rũrĩa.
Ũrĩa woya yake etagĩrĩra arĩa angĩ akiugaga: “Hĩ-ĩ-ĩ ngĩrĩa ũũmũ hũngũ yaikarĩire mũrokero.” Ũguo nĩ kuuga hũngũ no ĩraroota atĩ gwakĩa no ĩkarũma kahuti itĩĩri-inĩ. Nĩ macookaga makaria na magathiĩ na mbere na kũina ũũ: Hĩ-ĩ-ĩ kũrĩa ũrĩe kũrĩa no gũtahĩka ũtarĩtahĩka.”
Ũcio wathira nĩ matitimũkaga marorete mũgumo-inĩ ũrĩa maakoragwo maathĩtwo mathiĩ, naguo mũgumo ũcio ũgathiũrũrwo na mũthaiga.
Kĩhĩĩ kĩrĩa kĩrĩkinya mbere gĩkaagararia ndorothi yakĩo mũgumo-inĩ ũcio na gĩgeterera iria ingĩ na kĩrĩa gĩakinya gĩkaagararia yakĩo.
Ndorothi ĩkoragwo ĩrĩ mũtĩ mũraihu wohagĩrĩrũo rũtami rwa rũũa rwa nguuyo. Irui cia ihĩĩ ciakinya ho ciothe ciahaicaga igũrũ cikaũhũra nacio irĩgũ cikaara gĩcĩgĩ hau thĩ wa mũgumo cikĩinaga nyĩmbo cia irua.
Ihii ciacokaga igatua magumo marĩa igaikarĩra mũthenya ũyũ ũngĩ ikĩrua nacio irĩgũ igatuĩrũo nĩ atiiri acio. Atiiri acio nĩ manengeraga o kĩhĩĩ rũhiũ rwa njora ikĩinũka nĩguo ciĩyohe na ikanengerwo mũtirima wa mũthakwa nĩguo gĩthiĩ kĩnyitĩte na guoko gwakĩo kwa ũmotho makiuma mũgumo-inĩ.
Ciacookaga ikainũka irũmanĩrĩire ota ũrĩa ciahithĩtio ikĩinaga. Ciakinya mũciĩ ciaigaga magumo nyũmba igũrũ na ikambĩrĩria kũina nyimbo cia irua na ciarĩkia ikainũka mũciĩ kwao na ikerũo irookio mũthenya ũyũ ũngĩ nĩguo rĩu cigimare na nĩ ũndũ ũcio ikainũka o ikĩinithagio na ciararaga ikĩina nginya gũgakũra. Muthenya ũcio wa matuumo warĩ ikeno nyingĩ tondũ arui matuumithagio magĩcũũgagio ũguo nĩguo ciĩga cia mĩĩrĩ yao ithithine, na inoge, namo meciria ma ruo rũa kahiũ maagithio mweke mĩthenya-inĩ ĩo ĩtatũ.
Makinya mĩciĩ mararaga makĩina marara nja nao aciari oa magathondeka njohi ya kũrathima mwana na yarookaga gũkerũrũo ruoro rũgĩtema. Mũthuuri na mũka makehaka ira ndũũmĩro, karakara, na mũkonyo makiugaga: “Twahoria ũũru mwana witũ ndakoone ũũru ta wa kũũra mũno kana gwĩtigĩra akĩrua.”
Gwakinya hĩndĩ ya kũrua mwene irua atahagia njohi agaitangĩra ngoma cia ithe na nyina hau nja na thome, nake mũtumia akaruta ira na maĩ mũthuuri akamba kũrĩĩhaka karakara, nduumĩro na mũĩkonyo. Nake mũtumia wake na mũtonyi na mũtumia wake makehaka ota ũguo. Magacooka othe magakunda maĩ na makamaitĩrĩria ithangũ-inĩ rĩa mũthakwa makiugaga “Twahoria ũũrũ ũrĩa ũngĩkora ciana ici . Itikoire mũno kana ciĩtigĩre.”
Mwana wa mwene acookaga akagũthũo na ithangũ rĩu thithi rĩgacooka rĩkaigĩrĩrũo nyũmba igũrũ.
Gũkinyĩra hau nĩrĩo mwene mũciĩ aathanaga arui marutwo mathaga moothe marĩa marainaga namo nĩguo mathiĩ rũũĩ. Makinya rũũĩ marutagwo magatigwo ũguo irĩgũ nginyanagia ihĩĩ.
Nĩ maingĩraga rũũĩ na magethamba mwĩrĩ ũrĩ wothe ona kũrĩa makũrua nĩguo magandio nĩ ũhehu wa maĩ matikaigue rũo o ruothe.
Irĩgũ rĩmwe nĩ ciatobokanagia rũũĩ na atiiri acio nĩguo macithambie wega nao ahiki arĩa metagwo aka-a-mbũri maakoragwo o hakuhĩ rũũĩ-inĩ na ndũrũhĩ nene ya gĩkeno kĩa irua.
Irui ciambataga irũmĩte thano itongoretio nĩ kĩa mwene. Kĩhĩĩ gĩatonyagia kĩara gĩakĩo kĩrĩa kĩnene gatagatĩ ga kĩara gĩakĩo kĩa mũhĩko na gĩa gatagatĩ.
Ciakinya kĩhaaro kĩrĩa ikũruĩra igakora kĩrĩndĩ kĩnene kĩarĩte itĩĩri nacio igagĩtonya thĩinĩ itongoretio nĩ mwanake nĩguo acionie ũrĩa itĩĩri riunagĩrĩrũo. Agacionia ũrĩa igũthiũrũrũka kĩhaaro ikĩrũgarũgaga. Kũu nĩkuo kunĩrĩra itĩĩri.
Thooma gĩcunjĩ gĩa kana hĩndĩ ĩo ĩngĩ…
Mũtumia etagwo mwendwo nĩ irĩ na mũthuuri mũtigairĩ nĩkĩ?
Gũtuĩkaga Ngai ũrĩa nowe wetagwo Mwene Nyaga akĩũmba indo ciothe iria irĩ thĩ, ombĩre mũthuuri na mũtumia na akĩmahe ũtonga ũiganaine. Ũũ nĩ ta kuuga mũndũ mũrũme nĩ arĩ na ũtonga wa mahiũ, nake mũndũ wa nja o nake nĩ arĩ na mahiũ make.
Andũ aya mokagĩra kĩrooko o ta mũtugo na makaumagaria mahiũ mao nĩguo makamarĩithie cieni-inĩ, o mũndũ aumĩte gwake, nĩ amu hĩndĩ ĩo mũtumia na mũthuuri matiaikaranagia.
No mũthenya ũmwe Ngai agĩciiria nĩ wega amacerere kũu rũũru-inĩ. Na arĩ iceera-inĩ rĩake, agĩkora mũtumia akĩrĩithia mahiũ make na thutha wa kũmũgeithia akĩmũũria atĩ rĩĩ, mahiũ maya moothe nĩ maku?
Mũtumia ũcio akĩĩra Ngai ĩĩ, maya nĩ makwa. Nĩ thithino yakwa ndĩteithagie namo na ndingĩciiria ũhoro wa mũndũ ũngĩ acio angĩ nĩ hao.
Ngai nĩ acookire agĩthiĩ na agĩkora mũndũrũme akĩrĩithia, na thutha wa ngeithi akĩmũũria o ũrĩa orĩtie mũtumia na hau kabere. Mahiu maya mothe nĩ maku? Mũthuri ũcio akĩmwĩra ĩĩ. Indo ici ciothe nĩ ciakwa ndaheirwo nĩ Ngai nĩguo ndĩteithagie na ndeithagie andũ arĩa angĩ.
Gũtuĩkaga Ngai ndakenirio nĩ mĩario ya mũtumia ũcio ĩkĩringithanio na ĩrĩa yarĩĩtio nĩ mũthuuri na nĩ ũndũ ũcio nyamũ cia mũtumia ũcio ikĩhurunjũka na igĩtiga mũtumia o wiki, na ikĩingĩra gĩthaka-inĩ.
Mahiũ marĩa maarĩ ma mũtumia ũmũthĩ ũyũ nĩmo marĩa makoragwo gĩthaka-inĩ, na makoragwo mahana marĩa marĩ mũciĩ, namo nĩ: Mbogo ĩrĩa yarĩ ng’ombe ya mũtumia, thia ĩrĩa yarĩ mburi yake o hamw na ingĩ nyingĩ iria ciatigire mũtumia na ikĩingĩra gĩthaka.
Na nĩ ũndũ mahiũ mau nomo maarĩ mwĩhoko wake mbere na thutha, mũtumia ũcio ndaarĩ na ũndũ ũngĩ tiga ũgũthiĩ kwa mũthuuri magaikarage nake nĩguo arĩage kuo kũnyua na agakoma o kuo.
No rĩrĩa mũtumia ũcio athiire kwa mũthuuri ũcio gũikara kuo, mũthuuri ũyũ akĩmwĩtĩkĩra na akĩmwenda mũno na nginya indo iria akorire kuo ikĩmwenda mũno.
Akĩambĩrĩria Kũramata nyamũ cia kũu ta gũkama ng’ombe cia kuo na itigana kũmũũria. Na kuuma hĩndĩ ĩo mũtumia agĩtuĩka mwendwo nĩ irĩ nĩ tondũ nĩ etĩkĩrirwo nĩ indo ciothe cia mũthuuri.
Kuuma hĩndĩ ĩo mũthuuri angĩkua etagwo mũtiga irĩ nĩ amu nĩwe mwene indo no mũtumia agetwo mwendwo nĩ irĩ nĩ amu rĩrĩa athiĩ kwa mũthuuri nĩ etĩkagĩrwo nĩ indo na andũ a mũthuuri ũcio na nginya mũthuuri we mwene.
Na kwa ũguo rĩrĩa mũthuuri akua akoragwo atigĩte indo ciake.
Mwarano wa irua rĩa ihĩĩ
Mwarano wa irua rĩa ihĩĩ Hĩndĩ ya kũgimario kwa ihĩĩ yakinya, maithe nĩo matabaragĩra ciana o mũndũ wake. O mũthuri ũkũruithia nĩ arugithagia iruga inene. Njohi ndĩagaga magongona-inĩ ta mau. No nginya kũngĩarugirũo ucuru, na irio cia mithemba ya njahi. Arĩkia kũharĩria maũndũ macio nĩ etaga andũ othe a nyũmba na arata o hamwe na riika rĩake na andũ aria angi othe angĩenda makorũo iruga-inĩ rĩu. Iruga rĩu nĩrio rĩĩtagwo mwarano. Naguo mwarano nĩ wakĩrĩagũo nĩ andũ aingĩ mũnio arĩa makoragwo maceerete mũciĩ ũcio. Hĩndĩ ya ndĩa, muthuri mwene mũciĩ ũcio nĩ etaga mũthuri ũngĩ na mũtumia wake nĩguo mamũteithie kũrĩthondeka. Mũthuri ũcio mwĩte nĩwe watuagwo mũtongoria na kwa ũguo nowe watahagĩria andũ njohi.
Nĩ akoragũo oĩkaine wega itũũra na no nginya angĩakorirwo aruithĩtie irigithathi. Andũ arĩa othe metĩtwo iruga rĩu marĩkia gũkinya othe, mwene mũciĩ amanyitaga ũgeni na agacooka akamonia ũrĩa magũikara nĩ amũ nĩ kwarĩ na mũikarĩre. Andũ a nyũmba yake maikaraga nja gatagati, narĩo riika rĩa Mwangi rĩgaikara mwena ũmwe na rĩa Irungu mwena ũngĩ. Thome hakuhĩ na makũmbĩ naho haikaragũo nĩ andũ atandatũ, manyitĩte mathangũ ma kwĩrira ngi na ndomba. Athuri arĩa akũrũ marĩ mbuĩ maikaraga mwanya hakuhi na nyumba. Andũ acio othe o ũndũ ũmwe na atumia maarĩkia kũigũo ũguo, nĩrĩo athuri acio erĩ na atumia ao matonyaga nyũmba. Marĩkia kũingĩra mambaga gũtahanĩra njohi na o mũndũ akamĩkunda. Atumia nao no maatahagĩrio na marĩki kũnyua mwene iruga na mũratawe makoya njohi ĩo makamiumia nja. Yaigagũo hakuhĩ na andũ a nyũmba nao atumia makaruta ũcũrũ na irio na nja. Mũndũ ũmwe wa arĩa mookire nĩwe wambaga gũtahĩra mwene mũciĩ njohi.
Thutha ũcio nĩ macookaga nyũmba makarehe iria ciatigara na nyũmba na magaciiga mwena wa Irungu nĩ ũndũ mwana ũrĩa ũkũrua nĩ wa mũndũ wa riika rĩao na ũguo hakaigwo kĩnya gĩa ũcũrũ na njahi. Nĩ macookaga mageka o ũguo harĩ riika rĩa Mwangi, nĩ amu wetĩkĩtio nĩguo mwene thi, na nĩguo waheanaga kĩrĩra gĩa kũruithia. Hĩndĩ ciothe mũruithia angĩakorirũo nĩ wa Irungu ahakaga Mwangi. Athuri acio macookaga nyũmba makoya kĩnya kĩrĩa kĩnene biũ gĩkaigwo harĩ arĩa maikarire thome na nĩo metyagwo ariri ngi. Acio nĩo magitagĩra atabania kũngĩagĩire haaro ĩrĩkũ kana ĩrĩkũ kũu mũciĩ ũcio. Kũheana irio kũrĩ andũ arĩa othe makoragwo mekinyĩtie mũciĩ ũcio nĩkuo gwetagwo kũgwatania-mbato. Igwatanĩrio-inĩ rĩu rĩa mbato hatiarĩ mũndũ ona ũmwe wa acio marĩ ho ũngĩakundire njohi kana kũrĩa irio itaambĩte kũheanwo ciothe.
No nginya njohi ĩrĩa yothe ĩrĩ mũciĩ ũcio yambe ĩrutwo, ĩrĩa itakerũrĩtwo ĩkerũrwo na andũ manengerwo hĩa cia kũmĩnyua. Kũgwatania-mbato gwaithĩrana, mũthuri nĩ aaheaga andũ othe rũtha maambĩrĩrie kũnyua na kũrĩa. Andũ acio othe makĩrĩkia kũrĩa na kunyua manengeranaga Nyanja cia njohi na irũrĩ iria ciakoragwo na irio na makainũka. Mũtabania wa iruga rĩu na mũtumia wake magatigwo kũo, o nao makarutĩruo njohi na irio, na mararaga kuo makĩrĩa o na makĩnyua nginya gũgakĩa. Hĩndĩ ĩo rĩu nĩrĩo ũtabarĩri wa irua wambagĩrĩria na mũthuri ũcio ũrenda kũruithia akoorio kana nĩ arutĩte mbũri ya mwana. Akorwo ndarĩ aruta agakĩĩrwo eke guo atanaruithia. Macio mathira, mũtabania akainũka na agacooka thutha wa matukũ mana. Aacoka kuo, mwene mũciĩ akaruta ndũrũme, ageta athuri a itũũra rĩao nĩguo makamĩthĩnjĩre gĩthaka-inĩ na ĩkarĩĩrwo o ho.
No mbere ĩo akaamba kũringithania maringa, rũcuthi, akaringithia mũthuri ũmwe wa acio a itũũra rĩao, naruo rũũa rũgwataine na gĩthita rũkaringwo nĩ mũtabania. Athuri acio makarĩa nyama cia mwena mũgima, nacio cia mwena ũcio ũngĩ igekĩrũo kĩũga-inĩ ĩrĩ hĩhie, ĩkainũkĩrio mwene mũciĩ na andũ ake nĩ mũtabania wa iruga rĩa mwarano. Maũndũ macio maathira, mũthuri na mũtumia wake makahũũra igongona rĩu na maambura.
Ũrĩa athuuri a tene mahoyaga mbura Mũgumo-inĩ
Mbura ĩngĩagire kwa ihinda inene athuuri monganaga na magathiĩ ugo-inĩ, makaragũria na thutha ũcio magatarwo meethe ndũrũme ya mwĩrĩ ũmwe nĩguo mathiĩ nayo mũgumo-inĩ makahoere mbura ho.
Magoongona maya marutagwo nĩ riika rĩa Mwangi nĩ amu nĩo makũũrĩte thĩ thutha wa Maina.
Ndũrũme ĩo ya mwĩrĩ ũmwe ndĩagĩrĩirwo gũkorwo na ũũgũ. Yanyitagwo ĩgatwarũo mũgumo-inĩ wa igoongona, ĩkanyitwo nĩ mũthuri ũmwe mũtĩĩku nĩ arĩa angĩ othe akamĩroria irathĩro akiugaga: “Ngai baba tuoka gũkũrĩrĩra ũtũhe mbura.”
Ningĩ akamĩroria ithũiro akahoya o ta ũguo, na aamĩroria Kĩambirũirũ ageka o ta ũguo, na kũrĩkĩrĩria akamĩroria Kĩanyandarua na hĩndĩ ĩo akauga: “Ngai baba tũrĩ arĩru ni kwaga mbura na tondũ mbura yumaga na kũu Kĩrĩnyaga, tũiguĩre tha ũtũhe yo.”
Mũndũ arutagwo kĩrumi kana thenge atĩa?
Andũ nĩ makoretwo magĩka maũndũ matakũmenya makagegia andũ makiuga atĩ nĩ kĩrumi mareruta.
No nĩ kũrĩ ũrĩa andũ merutaga kĩrumi ona kana thenge gĩ-tene. Rĩrĩa mũndũ akũrutwo kĩrumi ona kana thenge, kwahũthagĩrwo kĩũra kana huko.
Huko ĩo ya kũruta kĩrumi yakoragwo ĩtegetwo rũgongo rũrĩ haaraya na mũndũ ũcio.
Mũndũ mũgo nĩwe waugaga kũrĩa huko ĩo ĩgũthiĩ gũtegwo na yoka, yatwaragwo kwa mũndũ ũrĩa ũrarutwo kĩrũmi nĩguo ĩhane ta mũndũ ũrĩa warumanire. Ũũ nĩ gũkorwo andũ aingĩ arĩa matigaga irumi makoragwo makuĩte na matingĩcooka kũgũkwo ũrĩa maaugĩte.
Nĩ ũndũ ũcio yakinya yatuagwo rĩĩtwa rĩa mũndũ ũrĩa warumanire . Mũndũ mũgo nĩ acookaga akoya huko ĩyo, irio cia mĩthemba yothe iria irĩagwo na ndũrũme agathiĩ nacio thome marĩ hamwe na mũrumwo.
Maakinya mũndũ ũrĩa ũrumĩtwo akaarĩria huko ĩo ta araria na mũndũ ũrĩa wamũrumire na akamĩĩra “wanumĩire mbũri, rĩu kĩoe ndũrũme ĩno ndakũrehera . Ona ũkĩnumĩra irio cia mithemba yothe ya mũgũnda, rĩu kĩoe irio ici ni ndakũhee.”
Arĩkia kuuga ũguo mũndũ mũgo akamũcokeria handũ ha huko “ĩĩ nĩ ndakũrathima, rĩu kĩrĩage irio cia mũgũnda, na ũrĩage nyama. Ona indo iria ingĩ ciothe nĩndakũrathimĩra.”
Mundũ mũgo akĩaria ũguo, ambaga kũhutia huko na yagamba akauga ta arĩ yo ĩraria ciugo icio. Thutha wa kuuga ũguo mũndũ mũgo, mũrutwo wa kĩrumi, huko na ndũrũme moyaga njĩra magathiĩ nginya kũrĩa huko ĩo yategetwo. Na maakinya nĩ menjaga irima na mbere ya kũũraga ndũrũme ĩo, yambaga gũtemwo iniũrũ, nĩguo ĩtahĩkie mũndũ ũcio ũrumĩtwo kĩrumi kĩu.
Ndũrũme ĩo yacookaga ĩkaharũkio kĩongo irima rĩu rĩkwenjetwo ĩgacooka ĩgathikwo kĩongo nĩguo yũragwo nĩ tĩĩri ũrĩa ũmĩthikĩte.
Yarĩkia gũkua nĩ yacookaga ĩgathĩnjwo na ĩgakayũo ngwaro igĩrĩ, rũa ihu na rũa rũũa, na handũ hau hakenjwo mungu ũkaumĩrĩra mwena ũrĩa ũngĩ .
Mũndũ ũrĩa ũrarutwo thahu nĩ eragwo atonyere mungu ũcio mwena ũmwe aumĩre mwena ũrĩa ũngĩ na mbere ĩo akamba gũtahĩkĩrio hau nja ya rĩingĩrĩro. Akĩĩragũo “nĩ ndakũruta kĩrumi” . Na arĩkia akaumĩrĩra mbarĩ ĩrĩa ĩngĩ, na agekĩrwo ngwaro icio cierĩ guoko, nayo huko ĩgatemerũo tũnyama ciĩga-inĩ ciothe cia ndũrũme ĩo, tũkahakwo rũrigi-inĩ ta ciũma.
Nacio nyama iria ingĩ ikaigũo hakuhĩ na huko, nĩngĩ ĩgaathamio kanua na mũtĩ gagaitĩrĩrũo thakame ya ndũrũme.
Ruambũ naruo rũkarutwo tũnyama tũu tũkaigĩrĩrũo rũambũ-inĩ rũu o hamwe na irio icio, rũgacoka kũũmbĩrĩrwo huko ĩyo mwĩrĩ wayo wothe ĩnyitĩtwo ngingo wega ndĩkarũme mũndũ ĩgatwarũo irima-inĩ o harĩa yategetwo ĩkĩĩragwo “thiĩ ũkarĩage nyama icio o na irio icio .”
Ĩgagĩtonya irima nacio. Thutha wa ũguo mũrutwo kĩrumi agatwarũo rũũĩ agatahĩkĩrio kuo akĩĩragwo “Nindakũruta kĩrumi, rĩu kĩrumi nĩgĩthiĩ na rũũĩ rũrũ.” aarĩkia gũtahĩkio akerwo ethambĩre o hau, nacio ngwaro iria egwĩkĩrĩte agaciruta igathiĩ na rũũĩ.
Auma hau agathiĩ arorete gwake mũciĩ, nake mũndũ mũgo agathiĩ ithĩnjĩro –inĩ rĩa ndũrũme akoya nyama ĩmwe, nacio icio ingĩ ikarĩĩo nĩ ahĩhia, no mũrutwo kĩrumi kana mũndũ wao matingĩcirĩa. Aikaranga, akaruta ngoima ya kũrĩa we mwene na arata ake. Na gwata hĩndĩ ĩo agathirũo nĩ kĩrumi kĩrĩa aarumirũo.
Ũrĩa mũndũ ahakagwo ng’ondu gĩ-tene
Mũhiki angĩaciarire na mwana ũcio aciara aruare, mũthuuriwe nĩ agĩrĩirwo gũthiĩ ũgo-inĩ nĩguo kũragũrũo erũo gĩtumi.
Rĩmwe nĩ angĩerirwo akahake mũka ng’ondu hihi nĩ ũndũ mwana aathahĩire o iciarĩro-inĩ tondũ arĩa maahiũhagĩria mũka nĩ monanĩruo nao nĩ athuuri ao mbere yake, akaroka gwa ithe, akamũhe ũhoro ũcio.
Nĩ marĩkanagĩra na ithe rĩrĩa agathiĩ nĩguo atware ndũrũme mahake mwarĩ ng’ondu. Mũthenya wa gĩathĩ, mũthuuri athiaga kwa mwarĩ na ngoima marĩ na mũtumia wake na mũthuuri ũngĩ kuuma itũũra.
Maakinya nĩ matahagĩrio njohi na makanengerũo maĩ, ndahi, ira, mũgĩmbĩ na mathangũ meerĩ ma mũthakwa.
Mehakaga ira mũkonya, magakundanĩra maĩ macio na mũgĩmbĩ makamatumĩria manyitite mathangũ macio makamarathima makĩmatuagĩra maĩ macio marĩ kanua.
Maarĩkia makagũtha ngoima ĩo thiithi namo ĩkĩĩragwo ũũ ikue arĩ yo nĩ getha mwana ũcio ariũke.
Mathangũ macio makaigĩrĩrũo nyũmba igũrũ, nayo ndũrũme ĩo ĩgathĩnjwo, ĩgakayũo rũkwaro rũũa-inĩ, na ihu-inĩ, igekĩruo kaihũri-inĩ karĩa gekĩrĩtwo taatha, naguo taatha ũkarehanĩrio na magumo.
Mũhakwo ng’ondu akanyita magumo, akahaka mwarĩ taatha ũcio amũrutĩtie na magũrũ anyitĩtwo gĩthii nĩ mũka, akamwambatia na mũtwe-inĩ akiugaga: “Nĩ ndagũtiirĩra ũngĩkorũo worĩire gwitũ, kana ũkorũo ũũriire gũkũ, rĩu gĩthahũke ũigane mũmbũ, o nake mwana ũyũ ũciarĩte arohona”.
Nĩ acokaga akahũgũka na mathangũ macio magacokio kaihũri-inĩ, ithe akanyite rũkwaro rũa rũũa akarũtonyia mwĩrĩ-inĩ wa mwarĩ arũrutĩtie na mũtwe.
Nyina nake akamũharũkia rũria rũngĩ rũa ihu arũrutĩtie na magũrũ, ikagomana njohero-inĩ, igathinĩkĩrũo rigitũ-inĩ wa mũthuru itikagwo.
Ithe akoya kahĩa ka njohi gagekĩrũo mũgĩmbĩ, ũgaturungĩrũo mũtwe wa mwarĩ akĩmwĩraga ũũ: “Urociara ta mũgĩmbĩ.”
Nĩngĩ ithe na nyina makanyita maguta ma mbarĩki makamũhaka mũtwe, o na nguo-inĩ ciake, naguo taatha ũrĩa ũrĩ moko makawĩgiria namo.
Thutha wa ũguo makainũka. Mwana wake aakorũo ndauma na kĩrĩi akahona, naguo ũtukũ wa mũthenya ũcio mũthuuri na mũtumia wake makaruta maambura, na ũũru ũngĩkorũo uuma o ũcio, mwana wake akahona, nake akagĩa ihu akamũciarĩrĩra.
kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn