Mũthenya ũyũ nĩ mũnene, na harĩ niĩ, ndĩ Mwabirika na ndĩ mwandĩki, no njuge nyũmĩrĩirie atĩ mũthenya ũyũ nĩ wa gĩkeno kĩnene. Ndambĩrĩirie kwandĩka ng’ano ndaihu, ng’ano nguhĩ na mathako mwakainĩ wa 1960, rĩrĩa ndarĩ mũrutwo wa Kĩngeretha Yunibathĩtĩ ya Makerere, Uganda, ĩrĩa hĩndĩ ĩyo yarĩ rũhonge rwa Yunibathĩtĩ ya Randani, na kwoguo ngoretwo wandĩkiinĩ mĩaka mĩrongo ĩna.
Kuma 1960 nginya 1977 mbuku ciakwa ciothe, o na ikĩaragia maũndũ megiĩ Kenya, ndaciandĩkire na Kĩngerecha. No kuma 1977 nginya rĩu, mabuku makwa ma andũ agima na ma ciana marĩ ma ng’ano, tũrũgano kana o mathako ngoretwo ngĩmandĩka na Gĩgĩkũyũ, rũmwe rwa thiomi makĩria ya mĩrongo ĩtatũ cia Abirika, thĩinĩ wa Kenya. Kwoguo nuthu ya muoyo wakwa wandĩkiinĩ ĩhũthĩrĩtwo nĩ Kĩngeretha na nuthu nĩ Gĩgĩkũyũ,
Kĩhindainĩ kĩu kĩa mĩaka ĩyo mĩrongo ĩna, mĩcemanio ndanakarĩbithio ĩgiĩ andĩki a Abirika arĩa mandĩkaga na thiomi cia Rũraya, nyambĩrĩirie gũtara na ũrĩa ndaathire wa mbere wa andĩki a Kĩngeretha, Makerere 1962, nĩ mĩingĩ mũno.
No kĩhinda o kĩu, tiga rĩmwe tu SOAS2, Randani, ndirĩ ndakarĩbithio kana ngĩigua mũcemanio wĩtĩtwo kwarĩrĩria kĩrĩra kĩandĩke na thiomi cia Abirika. ũguo nĩ kwonania atĩ kuma mabũrũri ma Abirika manjia kũnyita wĩyathi gatagatĩinĩ ga Cenjarĩ ĩyo ĩrathirire ya mĩrongo ĩĩrĩ, thiomi cia Rũraya nĩ ciatuĩkire ta arĩ cio iciragĩra Kĩrĩra kĩa Abirika. O na thĩinĩ wa mathukuru na mayunibathĩtĩ mothe thĩinĩ wa Abirika na nja ya Abirika kĩrĩra kĩrĩa kĩyĩtaga kĩrĩra kĩa Abirika no kĩu kĩandĩke na thiomi cia Rũraya. Mĩcemanio ĩyo ndanetwo ĩkoragwo ĩrĩ ya kwarĩrĩria Kĩrĩra kĩa Abirika. Kwahoteka gũkorwo mũndũ atũraga andĩkaga na rũthiomi rwa Abirika. No mũndũ ũngĩ wa bũrũri oro ũcio andĩke mbuku ĩmwe tu na Kĩngeretha kana Kĩbaranja, na mũndũ ũcio arĩtagwo mĩcemanio mĩingĩ na akahana ta arĩ we mũrũgamĩrĩri wa Kĩrĩra kĩa bũrũri ũcio. Uguo nĩ kuga att thiomi cia Rũraya nĩ cio ciugaga nũũ mwandĩkĩri Abirika.
Ũhoro wa thiomi cia Rũraya na cia Abirika no ũhananio na rũgano rũmwe ndaathomire mbukuinĩ ya Jomo Kenyatta, Facing Mount Kenya. Rũgano rũu nĩ rwa Mũndũ, Mũrũthi na Nyũmba. Hũũra mbica ĩno. Kĩambĩrĩriainĩ Mũndũ ũcio nĩ we warĩ thĩinĩ wa nyũmba nake Mũrũthi agaikara nja. Mũrũthi akĩũria Mũndũ kana no amwĩtĩkĩrie aingĩrie mũtwe, rirĩ rĩngĩ magũrũ ma mbere na thuthainĩ mwĩrĩ wothe. Mũrũthi arĩkia kũingĩria mwĩrĩ wake wothe thĩinĩ akĩĩra mwene atĩ nyũmba ĩyo ndĩngĩmaigana marĩ erĩ na ĩgĩikia Mũndũ ũrĩa nja. Rĩu gũgatuĩka atĩ Mũrũthi nĩwe ũrĩheanaga rũgano rwa nyũmba ĩyo na gũgakĩoneka ta mũndũ o wothe arenda kũmenya ũrĩa Mũrũthi aroiga ciĩgiĩ nyũmba ĩyo no matikwenda kũigua ũrĩa mwene yo aroiga. Thiomi icio cia Rũraya nĩ ta ciahanire Mũrũthi ũcio gwĩtuaga atĩ nĩ cio nyene mũciĩ ũcio wĩtagwo Kĩrĩra kĩa Abirika.
Kũringana na harĩa ũmenyo wakwa wakinya, mũcemanio ũyũ nĩ guo wa mbere tĩrinĩ wa Abirika na, hihi wa kerĩ thĩinĩ wa thĩ, wa kũrehithia gĩthakuinĩ kĩmwe andĩki a Abirika arĩa mandĩkaga na thiomi cia Abirika o hamwe na arĩmĩri ũmenyo a kuma mĩenainĩ ĩngĩ ya thĩ gũtereta na gũcira ciĩgiĩ kĩ-ũmũthĩ na kĩrũciũ gla ũrĩmĩri, kĩrira na ũmenyo thiomiinĩ cia Abirika. Kwoguo o na korwo no ũguo wiki tu, kwona njĩtĩtwo na ngakorwo mũcemanioinĩ wa mbere wa Kĩrĩra gĩa thiomi cia Abirika tĩrinĩ wa Abirika. No njuge mũthenya ũyũ nĩ mũnene na nĩ wa gĩkeno.
Wĩra ũria mũrute wa kũrehithia andũ aya othe gĩthakuinĩ kĩmwe nĩ mũingĩ na hakwa mwene ndĩraigua njanjamũkĩte ngoro gũkorwo ndĩ ũmwe wa mũrũrũngano ũyũ wa andĩki na arimĩriũgĩ aingĩ a kuma Caribbean na Amerika na kuma mĩena mĩingĩ ya Abirika. O na akorwo mwandĩki ta Nawal el Saadawi wa Mithiri nĩ arerĩtwo nĩ ndagĩtarĩ wake atĩ ambe ahurũke, no nĩ aroigire nĩ megũkinyũkania na mũthuriwe Sherifa Hetata, nginya mekinyie mbaratha-ĩnĩ ĩno magwatanĩre ũhoro ũyũ na mĩena Ma ĩngĩ yothe ya Abirika. Niĩ hakwa mwene ndũire thũire kũgayanio kwa Abirika na gũtuĩka atĩ kũrĩ Abirika ya igũrũ rĩa Sahara na Abirika ĩngĩ ĩrĩ mũhuro wa Sahara kana o kũgayanio na gwĩtanagio na mũgambo wa Baranja, Francophone, Mũgambo wa Ngeretha, Anglophone., kana o mũgambo wa Wareno, Lusophone. Mbaratha ĩno yũkĩte ĩtĩkĩte mwĩto wa mũgambo wa Abirika. Tũtirĩ a mĩgambo ya Rũraya. Tũrĩ a mĩgambo itũ ya nyina na awa witũ Abirika itũ. Tũkĩte kũina na ithaga ritũ.
Rekei ndĩmũganĩre. Tene anake erĩ, Mũcerũ na Mũirũrĩ, nĩ meharagĩria gũthiĩ rwĩmbo. Mũcerũ akĩra Mũirũrĩ atĩ rĩ: ndũgũ, nguo icio ciaku niĩ ndirona ikwagĩrĩire. Wahota gũthiĩ rwĩmbo atĩa ũtenyuĩte thuti mwĩrĩ na rũrigi ngingo? Mũirũrĩ akĩamba kũgĩa na nganja harĩ nguo ciake na erora ũguo akona atĩ nĩ ma atĩ ciake itiari maritati ta cia Mũcerũ. Agĩkĩhoya thuti na tai kuma kwĩ mũratawe. Nake Mũirũrĩ erora ũguo o nake akaigua etĩyĩte mũno nĩ kĩratũ gĩkĩ na tai ĩno o na rĩngĩ akona ta thuti ĩno na mathaga maya ta mamwagĩrĩire o na gũkĩra mwene. Agĩkinya irugainĩ ũguo nĩ mũmbĩrĩre nĩ airĩtu atĩ amainie ndaci. Mũirũrĩ akĩina rwĩmbo nginya akĩhiũha mwĩrĩ, akĩregaregeria tai yake na akĩbungũra kĩbungo gĩa karakarainĩ getha ngingo ĩhũũrwo nĩ rĩera. O rĩrĩ Mũirũrĩ e rwĩmboinĩ gatagatĩ agĩtĩya, Mũcerũ agĩthiĩ harĩ we, akĩmwĩra; “Hĩ, na tai ĩno yakwa ngũheire, ndĩkagĩrwo ũguo.” Na akĩambĩrĩria kũmũthondeka. Mũirũrĩ ndaakenire nĩ ũguo na akĩehera hau na ihenya agĩthiĩ mwena ũngĩ wa kĩharo. No na rĩu akĩina ehũgaga ndakae kũregeria tai kana eke ũndũ ũngĩtũma mũratawe amũkore kĩharo kũmuonia ũrĩa thuti yagĩrĩirwo kwĩhumbwo.
Maatindire ũguo Mũirũrĩ akĩgeria kwĩhumba thuti ĩno wega na kũgeria kweherera Mũcerũ ndakae gũconorwo nĩwe rĩngĩ. Nĩ gwagĩkinyire hĩndĩ ya irio. Mũirũrĩ agĩgĩcaria kona yake harĩa ningĩ etĩyagĩra airĩtu nĩ mwĩhumbĩre wake nao airĩtu no maramũgana nĩ ũrĩa atĩ agĩrĩirwo nĩ thuti ĩyo. Magĩkĩreherwo kahũwa. Mũcerũ akĩanĩrĩra Mũirũrĩ arĩ o hanene: “wũi, na wĩmenyerere ũnyite gĩkombe wega ndũgaitĩrĩrie thuti ĩyo yakwa kahũwa. Nĩ ya goro mũno o na wenda no ngwonie rĩthiti.” Nĩ kĩo kwerirwo ithaga rĩene nĩ mũnogia ngingo tondũ o na weka atĩa mwene rĩo nĩ arĩikaraga agĩkũririkanagia atĩ ithaga rĩu nĩ rĩake.
Nĩ mũkũririkana ũrĩa Prospero erire Caliban ithakoinĩ ria William Shakespeare: “Rĩrĩa ndagũkorire gũkũ gwaku o na nduoĩ kwaria, wang’orotaga ta ng’ondu no nĩ ndaagũtuire mũndũ na gũkũhe rũthiomi rwakwa.” Handũ ha gũkana na kuga atĩ o na Prospero atanoka gacigĩrĩrainĩ gake atĩ arĩ na rũthiomi rwake, Caliban no kwĩgana ũrĩa oĩ kũrumana na rũthiomi rwa Prospero. Margaret Thatcher aatũũraga agwetaga waramo wa Kĩngeretha thĩinĩ wa thĩ arĩ ũira wa atĩ Ngeretha nĩ andũ a mũthemba wa mwanya.
Kĩrĩa kĩrangenia nĩ atĩ tũtiũkĩte gũkũ gũkakayania kana nĩ twagĩrĩirwo nĩ kwandĩka na thiomi citũ cia Abirika kana ca; gũkararania kana thiomi citũ irĩ ciugo njiganu kana ca; tũtiũkĩte haha gũcira ũrĩa tũrĩiyaga ndamĩ kuma nguoinĩ citũ gũthiĩ kũratĩrĩra ciene kana gũcira ũrĩa tũrĩinaga na mathaga mene twĩhenagie atĩ nĩ maitũ. Ithaga rĩene nĩ mũnogia ngingo na mũndũ ainaga na gatirũ gake.
Kwoguo twĩkinyĩtie Asmara, Eritrea, arĩa twĩ na wĩtĩkio ũmwe: atĩ o na twatondoira tũgũtondoira na thiomi citũ nginya tũkoimũkania; atĩ tũkumĩra kĩharo kũina na thiomi citũ, twanĩrĩire maitũ njugĩra amu ndaga gũkua nĩ ngataha. Mũthenya ũyũ nĩ ũgũtũũra wĩ mwamũre karendainĩ ya hithitũrĩ arĩ guo atĩ mũthenya ũrĩa thiomi cia Abirika ciokire hamwe kuoya ũrigithathi wa cio hithitũrĩinĩ ya nĩmĩ cia thĩ. Mũthenya ũyũ nĩ guo thiomi icio ciarũrũnganire ‘kuma mĩena yothe ya Abirika na kuga itehithĩrĩire kana gũconoka: ithuĩ nĩ ithuĩ njiarwa cia Abirika; na no ithuĩ njiari Abirika. Abirika itũ yatũheire nĩmĩ na nĩ cio rĩu tũkũhũthĩra kũina ũthaka na ngumĩi cia Abirika. Na njĩra nguhĩ: thiomi cia Abirika nĩ ciarũrũngana mũciĩ ũyũ wa Asmara, Eritrea kuga: Mũciĩ ũyũ ũretwo kĩrĩra kĩa Abirika nĩ witũ ithuothe na thiomi citũ nĩ ariũ na arĩ a nyina ũmwe, Abirika itũ. Rĩu thiomi citũ ciacemania itirĩcemanagia itumanĩte ũthũ iriaragia irĩ ciana cia Abirika ĩmwe. Rũmwe ruoria:
Thiomi icio ingĩ igacokia
Gũkũ nĩ gwitũ
Gũkũ nĩ gwitũ
Gũkũ nĩ gwitũ
Wenda gwĩtemania wĩtemanie
Hũũĩ wainaga
Mũciĩ nĩ kĩndũ kĩri bata mũno hari mĩoyo ya andũ othe thĩinĩ wa Thĩ. Mũciĩ to nyũmba iki. Nĩ nyũmba na kĩrĩa gĩthiũrũrũkĩirie nyũmba ĩyo—rũgiri, mĩtĩ, ciugũ cia ng’ombe, makũmbĩ ma irio, nja, ciaro cia magongona—o hamwe na maũndũ marĩa mothe marekĩkĩka cikaroinĩ icio. Kĩrĩa kĩngĩ kĩrĩ bata nĩ njĩra. O mũciĩ nĩ ũri njĩra ya kumagarĩra na gũcokera. Gacĩra karĩa koimĩte mũciĩ kwa mũndũ noko kamũtwaraga njĩrainĩ cia ndunia na gakamũcokia. Kinyĩra njĩra gatagatĩ, nĩ guo mũndũ eragwo akiumagara gũthiĩ rũgendo. Haha njĩra ndĩraria o cia njĩra ya gũkinya na magũrũ, ĩraria cia mĩikarĩre na mũkinyũkĩrie wa ngoro na muoyo. Kiugo njĩra nĩ gĩkuĩte maũndũ maingĩ.
kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn kik_Latn