E innde Alla, Moƴƴo, Jurumdeero OO,
Hooreeɓe Muritani dimo,
Hooreejo Asaambele Ngenndi,
Gardiiɗo Luulndo demokaraasiiwo,
Ardiiɓe hilifaaɓe,
Jooɗaniiɓe leyɗe mum en e Muritani,
Rewɓe e worɓe ardiiɓe e yonaaɓe pelle e partiiji ɓiɗɗi yummiraaji e cehilaaji diiwaan oo,
Hooreejo Dental Teeruwal Nuwaasoot,
Meeruuji,
Musiɗɓe rewɓe e worɓe, ardiiɓe e yonaaɓe pelle renndo siwil,
Musiɗɓe yonaaɓe jaayɗe ngenndiije e adunaaje,
Bismaaɓe tedduɓe,
Musiɗɓe tawtoraaɓe mooɓondiral,
Sehilaaɓe,
Tawteregol mon udditgol joɗnde mooɓondiral tataɓal parti amen ko teddungal mawngal wonande mi ; miɗo yetta on heen. Miɗo bismoo hoɗɓe ummoriiɓe caggal leydi kam e nulaaɓe parti oo ummiiɓe to woɗɗi.
E ngalɗoo seedantaagal daɓɓal, ngidortoo-mi ko haalde daawal taccangal e mahngo parti oo, tuggi mooɓondiral ɗiɗmal abriil 2005 faade hannde, caggal ɗuum mi jubba e ngonka kuuɓtodinka aduna oo, e ngonka diiwaan oo, e ngonka ngenndi ndii, mbele eɗen mbaawa faamde faayiida toɓɓe mawɗe goƴɗe en hannde ɗee. Waɗi mi raɓɓiɗinaade heen noon, ko mbele arɓe mooɓondiral ɓee ina mbaawa yeewtude heen, luggiɗinoo e miijooji cakkitaaɗi ɗii, kam e naamne naamnaaɗe ɗee, e wasiyaaji kollitaaɗi ɗii.
Hade ɗuum, e innde yiilirde ngenndi, miɗo yiɗi faccirande on, faccirande yimɓe fof, hol ko leeltini joɗɗingol ngalɗoo mooɓondiral. Ina raɓɓiɗi : ko sabu amen fawde nafoore ngenndi ndii dow nafoore heeriinde parti oo. Leydi men woni ko e yiriinde bonnde gila kuudetaa 2005 liɓnooɗo Maawiyya wul Siidi Ahmed Taaya. Ngonka mbaklitka denndaangal peeje e eɓɓaaɗe e tuugnorɗe golle e laje baylugol juɓɓule parti men. Ciftinen heen daawal mudda 2005-2007 kam e woote minisipaal, e woote depiteeji e senateeruuji, e toɗɗagol hooreejo leydi, e daawal daɓɓal deftugol e laawol demokaraasi (2007-2008), e daawal kuudetaa militeer mo ofiseeji ɗiɗi jamfanteeji haljinɗi leydi ndii gila 2005, kuudetaa mo yimɓe heewɓe ndartii, kaɓtii ɗoon e ɗoon, kaɓtagol mawngol ngol hono meeɗaa yiyeede, juumtungol e nanondiral Ndakaaru ngal siynaaka haa hannde, kam e ɓeydagol teeŋtude iiñcuru politik e pelɓondiral hannde ngal.
Lebbi tati ko adii jamfa ut 2008, en lelniino tuugnorgal gardinngal kesɗintingol naatirɗe e parti oo, huunde jojjunde ngam waawde yuɓɓinde mooɓondiral gaadorangal. Nde kuudetaa 2008 waɗi ndee, tawi en ngoɗɗoyii e ciynugol ngaal tuugnorgal. Ɗoon tan tuugnorgal parti oo luurondiri e tuugnorgal leydi ndii. Mbele pot-ɗen ko jokkude kampaañ parti oo walla ardinde geɗe ngenndi ndii, ardinde kaɓtagol geɗe jiɗɗe yoɓaade demokaraasi puɗɗotooɗo e leydi ndii ? Parti ngenndiijo baaɗo no parti men oo nii, waawaano woppude ɓesngu men ina hoynee goɗngol, gomel jamfanteeɓe ina pijirira nii nafooje mum dowrowe.
En njajnjajtaani, pellit-ɗen ardinde nafoore ngenndi ndii, mbaɗ-ɗen ndoolon men kala, e kala ko njogino-ɗen e yimɓe e sahaa fof, e ndeen hare ngam gallinde oo kuudetaa. Ko e nduun iinñcuru wonaa haa e 2010, lajal joɗnde mooɓondiral tataɓal parti oo. Ko e maayirɗe 2010 ndañ-ɗen ummitinde kampaañ goɗɗo kesɗitingol, ko fuɗɗanoo e kampaañ ɓennuɗo oo fof maa ɓamtaa sibu bonii. En mbaɗii hitaande e feccere ngam joofnude ooɗoo kampaañ gaddanɗo en waawde joɗɗinde ndeeɗoo joɗnde.
Mbele ko ngardin-ɗen geɗe keñoraaɗe leydi ndii ko huunde moƴƴere ? Ko onon ñaawata ɗuum, musiɓɗe arɓe mooɓondiral. Minen, to bannge amen, miijo amen, ko en mbaawii gollanaade leydi men e ɓeydude daraja parti oo, e yaajtinde ngooroondi mum e jokkondire mum.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɓɗe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Tuggi mooɓondiral ɗiɗmal abriil 2005, wonnoo himme parti men oo ko geɗe na’i : yaajtinde e tiiɗtinde mo rewrude e kampañuuji woote e naatgol, haɓaade kuudetaa militeer, tafde ngootaagu luulndo ɓurngo yaajde, reende e ko duumii kisnugol deeƴre e jam nder renndo e wallitde ñalnde kala hujjaaji e kareeli goonganteeji ɓesngu nguu.
Tuggi 2005, parti men waawii heedde yeeso e nder ngonka politik leydi ndii. Ko idii fof rewrude e woote parlemaa e minisipaal 2006 ɗo o wonti ɗiɗmo e nder asaambele to bannge keewgol depiteeji (9) caggal RFD, so tawii en kiisaaki jaambureeɓe ɓee. Hay so tawii e nder Nuwaasoot en ngardaaki e hay rondismaa gooto, ko enen ngoni parti gooto e luulndo hee jogiiɗo kominaaji nder leydi ndii. Kominaaji jeenay keɓraaɗi darnde mawnde. Ina heen laamorgo diiwaan (Tiisiksa) keɓraaɗo ballondiral e gollodiiɓe e nokku hee, gure ɗiɗi laamorɗe departemaaji (Ɓoggee e Barkewol) e kominaaji dowri tawi won heen ngoni ko e nokku biyeteeɗo tatiiru baasal (Moyt e Tikoobara). Ɗii nokkuuji fof ko nokkuuji dowri gonnooɗi e juuɗe laamotooɓe aadoraaɓe.
Ɗum fof ina hollita wonde parti men ina woɗɗi ko wiyeetee e mum koo, so parti jannguɓe tan ; eɗen nganndi noon ɓuri saabaade kaan haala ko majjere walla juumre.
Ko goonga, njeñtudi men e woote hooreleydaagu lebbi tati caggal ɗuum, e lewru mars 2007, ndi heewaani (4%), ɗeɓii yamminde en. Waɗi noon ko ɗe ceerti e woote gadane ɗee, sibu njogin-ɗen kanndidaaji ko e nder nokkuuji seeɗa (hedde capanɗe nay nder 216). E nder woote hooreleydaagu, hare ndee ko nder leydi ndii no diidorinoo, nder kominaaji ɗii kala. En ngalanaano ɗum jawdi. Tee, tengitingal dow kadi, kanndidaa men alaa fof nde meeɗnoo waɗdeede woote, tee joɗnde yiilirde ngenndi e sulyee 2006 juumii nde leeltini caaktugol kanndidatiir men, lewru fat ko adii udditgol kampaañ woote ɗee. Fawtii e ɗuum fof, en kawrii e jeeyngal leñamleñameewal e nder nokkuuji keewno-ɗen yiɗɓe, ngal en keblananooki. Ɗum fof e waade noon, ko keɓ-ɗen heen to bannge politik koo ina faayodini. Parti men dañii heen humpito tee yimɓe fof nganndi hankadi innde makko e innde hooreejo makko, gonnooɗo kanndidaa makko. En mbaawi humpitaade mbaadiiji politik ɗi en nganndaano e nder jokkondire ɗe baɗduno-ɗen e yimɓe diiwanuuji leydi ndii kala, e gure mum en e dowriiji mum en.
Hannde, e ndañii humpito to bannge gardagol kominaaji dowri e gure kakindiiɗe e mawɗe fof, haa e nder laamorgo hee ɗo njogi-ɗen hannde sukkuɓe meeruuji e nder ronndismaaji 5 nder 9 gonɗi e mum ɗii.
Parti men yaajtii no feewi tuggi mooɓondiral cakkitiingal ngal faade hannde, haa ɗum addani en waylude juɓɓule goodnooɗe ɗee ngam heƴnude heen goomuuji e hoohooɓe hesɓe naatnooɓe e parti hee, hade men dagnirde ɗum kesɗitingol naatirɗe.
E nder kampaañ kesɗitingol naatirɗe cakkitiiɗo oo (2011-2012) ko UFP tan woni mo huutoraaki peeje PPM ganndaaɗe ɗee, ɗe PRDS ƴettitnoo, ɗo pooɗondire hakkunde goomuuji addanta heen gooto kala hebbinirde doggi naatɓe inɗe boje. Ɗum ina yaaji haa hannde sibu partiiji keewɗi mbaɗdata ko danndu ɓuraa mawnude limoore naatɓe. Enen noon, parlin-ɗen ko ɗooftagol doosɗe tawa eɗen njenanaa kala naatooɓe e parti hee yo a taw ko yimɓe woodɓe, wuurɓe ɗoon, fellitɓe. Nii woni, en mbaawi sompude cate e nder 45 departemaa dow 53. Naatɓe ɓee ɓurii 20 000 neɗɗo.
Faandaare nde mooɓondiral ɗiɗmal dottunoo, so battugol parti oo parti ɓesngu tigi-rigi, parti udditaniiɗo ɓiɗɓe leydi ndii kala e moɓe ɓesngu nguu kala, woni ko e laawol kono suwaa tawo laataade no feewi. Eɗen njogii ngooroondi moƴƴiri e nder dowri hee haa arti noon e nder remooɓe e ubriyeeji. Kono kirjingol sukaaɓe e juɓɓingol rewɓe parti oo ina ŋakki tawo. Keɓɓitagol ɗee ceŋɗe ɗiɗi ko huunde jojjunde, heñoraande.
Parti men seɓorii no waanoo 2005 nii, sibu ko jooni o ɓuri wonde dental ngenndiwal, ko jooni o ɓuri feeñninde mbaadi ngenndi ƴellittoondi, ngalɗirndi ceertugol eddaaji leƴƴi mum e diiwanuuji mum, parti luulndiiɗo kala ko ina seernda ɓesngu mum to bannge leƴƴi walla goomuuji, parti denndinɗo rewɓe e worɓe ummoriiɓe e ceŋɗe ɓesngu men kala, tawi renndini ɗum en ko yiɗde daɗndude leydi ndii e duleeɗi bonɗi e yaltinde ɗum e leefre, nawra ɗum yeeso. Ko duumagol e ngolɗoo laawol mbayliigu renndo men ngam waɗtude ɗum renndo demokaraasi tigi rigi, tawa ko e nafoore keeweendi ɓesngu men, waawi addande parti men tiiɗtude e joofnude mahngo mum haa waawa huuɓnude ko daartol farlini en mum koo.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɓɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe
Parti amen waɗdii e doole demokaraasiije e ngenndiije ko fotnoo waɗde ngam ittude leydi ndii e juuɗe laamuuji militeer en e laamuuji hoorameeji.
Ina hasii, kuudetaa naatnata leydi tan ko e caɗeele e ngonka ka hay gooto anndaa ɗo yuumtata. Sinno tan kuudetaa ittata ko laamuuji ɗi ngonaa demokaraasiiji, ina waawnoo faameede, walla nii jaɓnaade, so tawii kay batte makko ngonaa bonɗe no feewi. Hono no kuudetaa 3 ut 2005 oo nii, hay so tawii noon o ari ko e sahaa mo pelle politik ɗee fof pellitnoo jooɗodaade ngam ƴeewde yaltinde leydi ndii e iiñcuru wonnoo nduu, haa lomlomtondiral demokaraasi aaɓnoo. Oon kuudetaa wayi ko no garditinooɗo pelle politik ɗee nii. Min ñiŋii mo to bannge fiɓnde, kono min njiylii hay sinno ko dañde yiildude e koninkooɓe ɓee geɗe leydi ndii, so tawii kay ɗuum ɗacciraaka pelle politik ɗee, gila e ñalawma gadano oo. E ko tabiti, ko yimɓe fof njiildi daawal mudda ngal haa ngal yuumti e woote nuunɗuɗe, ɗo Siidi Muhammed Abdallaahi toɗɗaa, woni hooreejo leydi gadano toɗɗiraaɗo laawol demokaraasi.
Kuudetaa 6 ut 2008 oo noon, ko warhoore bonɗo demokaraasi puɗɗotonooɗo, ko goonga nii ko demokaraasi mo timmaano tawo, kono ko demokaraasi dokkunooɗo leydi ndii faayiida sibu, e nder leyɗe Aarabeeɓe e Afrik fof, tawi o waɗtii rokkireede no yeru demokaraasi jamyamo, jaakoraaɗo.
UFP fadaano haa cumu jaɓa ngam reentinde yimɓe e joopaaɓe duppooɓe leydi ɓee. Gila lewru suwee, woni lebbi ɗiɗi ko adii oo ñalawma 6 ut bonɗo, ko daande UFP wootere nanetenoo ina suurta kuudetaa gonnooɗo e hebleede oo. Min njiɗnoo ko faddaade musiiba oo. Moƴƴatnoo noon ko tawa wonaa daande amen tan nanaa. Kono, ko hulanoo koo, ko ɗuum woni ko kewi. Doole demokaraasi fof ina poti durnude miijooji mum en e ndee winndannde.
Min ñiŋii kuudetaa oo gila suwaa joofde, e waktu makko ɗiɗmo, min noddi yimɓe yo ndarto, caloo mo, tawi min kuutorii ko jaayɗe mawɗe haa arti noon e El Jaziira. Ɗumɗoo addanii parti oo korsa mawɗo e ɓesngu hee, haa arti noon e pelle politik e doole demokaraasi goɗɗe ɗee, kawritɗe e oon ñalawma 6 ut 2008, ɗo joɗnde parti men ɗoo ngam sosde Maalde Ngenndiire Daranagol Demokaraasi (FNDD). Tuggi oon ñalawma, ittangol ɓesngu men ndeeɗoo tooñannge e yawaare luulndiinde yiɗde mum, yawaare e tooñannge ofisiyee murtuɗo mo alaa ko jogii so wonaa taƴre konu, hono taƴre renoore hooreejo leydi, wayi ko no huunde waɗɗiinde e dow daaɗe men, enen e demokaraat en e ngenndiyankooɓe woɗɓe ɓee fof.
En ndartiima kuudetaa oo fotde hitaande huurnde, huunde nde meeɗaano yiyeede e Afrik. E joofirde, en keɓii, rewrude e Nanondiral Ndakaaru, paandaale tati ɗe ndottuno-ɗen, so : gallinirde kuudetaa oo gartirgol, hay so e maande, persidaa Siidi Muhammed wul Sheex Abdallaahi ; goppitgol gardiiɗo hilifaaɓe makko kam e yahdiiɓe mum ; niilnugol silsil woote bannginteeje 6 suwee 2009 e udditgol sisil keso mo 43 ñalngu tawi ardii ɗum ko Guwarnama Ngootaagu Ngenndi. Ɗum noon, en poolii e nder hare men gallingol kuudetaa oo. En ndañii poolgu ngu ɓesnguuji goɗɗi ñemmbunooɗi en, e nder oon mudda gooto, ndañaani, tawi noon kam en ɓurnoo en heewde wallooɓe e nder winndere ndee. Yeru mum ko Madagaskaar e nanondiral Maputoo kam e Honduras e maslahaa mum laataniiɗo ɓiɗɓe naange.
Kono en poolaama e hare tabitingol silsil woote eɓɓanooɗe e Nanondiral Ndakaaru ngal, sibu men woppude kuudetaa goɗɗo ɓennude, luulndiiɗo Nanondiral ngal, tawi waɗi ɗum ngolɗoo laawol ko gardiiɗo hilifaaɓe. O waɗi oon kuudetaa ko gila 28 suwee, ɗum woni nde o ƴetti golle haa weeti tan, sabu makko taƴde lajal woote e lajde ɗum ñalnde 18 sulyee, o ɓeydi raɓɓiɗinde kadi daawal ngal yimɓe ngoytotonoo ɗaɓɓiɗgol mum, sibu wonnoo ko balɗe 43 ɗe o artiri e balɗe 21, ɗum fof tawi o ɓamdaani e banngeeji keddiiɗi ɗii. Caggal ɗum kadi, o salii siynude denndaangal toɓɓe keddiiɗe Nanondiral ngal, so wonaa juɓɓingol woote ɗee. Oon sahaa, kanndidaaji luulndo ngoo cikkatnoo ɓe mbaɗiri ɗum ko ngam duñde ɗum geddude woote ɗee. Nde tawnoo kadi aɓe koolinoo koye maɓɓe, ɓe mbiyaani hay dara, ɓe calii jaabaade huunde nde ɓe njaggirnoo cokoraagal ɗamtindiiɓe koye mum en. Eɗen nganndi ɗo ɗum yuumti : poolgu makko ngu faamnaaki to bannge politik e woote fof, gila e laawol gadanol, hono no ɓadiiɓe mo ɓee mbiyratnoo nii tan.
Ko oo sabotaas nanondiral jaltugol kiris kawrangal Ndakaaru ñalnde 2 suwee 2009, woni yumma luttugol haa hannde kiris politik garduɗo e kuudetaa ut 2008.
Sabu añde e reentaade pelɓondiral gondungal e fitina, en njiyliima waɗde feere mbele kaaldigal e geɗe ɓurnooɗe teeŋtude e nanondiral Ndakaaru ngal ina dañee, hono : kuule potɗe ƴetteede ngam yuɓɓitinde konu nguu fawaade e doosɗe ndenndaandi, jerondiral mbaawkaaji doosɗe leydiiji, nanondirde e silsil woote, e joofnirde, nanondirde e mbaadi gollondiral ngam yiilde fiyakuuji leydi ndii e ngalɗoo daawal, ngal siifɓe Nanondiral ngal fof kiisii ko daawal mudda ngam heblude ngonka demokaraasi ñiɓiiɗo.
E nder ndeeɗoo hare, en cosdii e wallidiiɓe men FNDD e RFD mo persidaa Ahmed wul Daddaa, gardo Njuɓɓudi Luulndo Demokaraasiiwo, maalde hesere : Jokkorgal Luulndo Demokaraasiiwo (COD), kaɓaniindi ciynugol kuulal Nanondiral Ndakaaru paatungal e kaaldigal (dialogue), tuggi 2009 haa 2012. Ko jedditagol laamu Nanondiral ngal jibini guusre e pelɓondiral hannde ngal.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Tuggi 2005 faade hannde, aduna taariiɗo en oo wayliima no feewi. Mbayliigaaji luggi kadi ina mbaɗa, njoofaani.
To Hirnaange, ɗii mbayliigaaji kapitaalisma ɓooyɗo njuumti ko e kiris luggo, haa arti noon rewrude e ko anndiraa kiris « dettes souveraines » (ñamaale dowlaaji walla bankeeji walla juɓɓule goɗɗe taƴɗe hattan mum en), paamninoowo en deestagol Irlanndaa, Espaañ, Portigaal, Geres, Itaali kam e caɗeele bonɗe ketɗe leyɗe Orop doolnuɗe goɗɗe ɗee. Ko teemedde ujunnaaje suka e debbo e gollotooɗo mbaasata golle mum en, mbaasata ngaluuji mum en. Maa ɓe ndartoro ɗuum sifaaji keewɗi, ceertuɗi. Geddooji ubriyeeji e sanɗaaji e nder leyɗe ceertuɗe, dillere mettinɓe (mouvement des indignés) hawridinnde, njeyaa ko e calagol ɓesnguuji ɗii roondanaade njuɓɓudi bankeeri ndii batte kiris oo.
Geɗel goɗngel maantinngel e kiris oo, ko tamagol ɓurtungol ngaluuji, haa arti non e kaalisaaji, e juuɗe ardiiɓe faggudu e politik gollantooɓe njuɓɓudi bankeeri e kaaliseeri wuriiri adunaari, tawi ko huunde bonnanoore ko ɓuri heewde e yimɓe. Hannde ko ɓuri heewde e annduɓe ko faati e faggudu kam e yimɓe politik nuunɗuɓe, hay jeyaaɓe e njuɓɓudi bankeeri ndii, ina mettini no feewi ko yimɓon seeɗa tan naftortoo pawnaari moolanaandi ndi yimɓe bankeeji e njuɓɓdudi bankeeri keɓrata wuri kaalis.
Ngam yaltude e ɗii kirisaaji, leyɗe hirnaange alaa e sago ƴetta kuule mbaawnoor ɗe keblananooki : jondikinagol, juɓɓitingol, baylitgol, luutondiral jehreeji, caɗeele naatnaattondiral to Orop sabu gartugol lankugol faggudu ekn… tawi boom alaa ko gaddii juumtugol ɗeen kuule sabu luure ɗe cafrotaako njuɓɓudi ndii e daɗndu leyɗe ƴellittooɗe (Siin, Inndo, Beresiil, Afrik Worgo ekn.)
Leyɗe Amerik worgo keewɗe tiimtinooɗe e humpito Beresiil mbaawii rentinde ɓesnguuji mum en e dartaade caɗeele, e nattude hatojinde e ballal keediiɗo maɓɓe doolnuɗo oo, e loowde laawol kisal to bannge faggudu e politik, rewrude e politikaaji jaambareeji tuugiiɗi e ɓesngu, kam e tonngitgol golle laamu e golle keeriiɗe. Yimɓe humpitiiɓe heewɓe ina keɓtini ndee huunde tabitnde, fuŋŋiniinde, nde leyɗe Afrik e Fuɗnaange ɓadiiɗo poti ñemmbude.
To Asi, ndeya yortorde winndere ndee, ngonka kaa ina seerti. Ɗoon ɗo Japon deŋi, ina wondi e caɗeele waawde yaltude kiris, Siin wontii leydi ɗiɗmiri winndere ndee to bannge faggudu, hay so tawii noon ɓeto ƴellitagol mum ustiima e ko wattindii koo. Ngoƴa Siin hannde ɓurɗo teeŋtude ko moƴƴinde mbaadi ƴellitaare mum tuugiinde e njeeygu caggal leydi e jokkude ƴellitaare nde politik leydi ndii e faggudu mum e sato mum hattani roondaade, e sahaa mo Dowlaaji Dentuɗi Amerik ɓeydii teeɗanaade njiimaandi kam e daɗndu mawndu Siin waɗdata e Amerik e Japon nder diiwaan Pasifik oo.
Inndo, leydi maamaari ngoɗndi ndii, ina jokki e sawndodinde e nder keeri leydi ngootiri e cahe mawɗe baaɗe no Bommbay, dañal ɓurngal mawnude e karallaagal ɓurngal toowde, heen bannge, e bannge goɗɗo oo, baasal ɓurngal bonde. Ɗum ina jeyaa e ko usti ñemɗugol mum politik e winndere ndee.
Ɗee leyɗe kala ƴellitorii ko doole mum en oole, ko wondaani e yamiroore walla ndeenka juɓɓule Bretton Woods : Banke Winndereejo e Booñ Kaalis Adunaajo.
Hannde, ina feeñi wonde yonta daartol keso udditiima, ittoowo njiimaandi leyɗe hirnaange, lomtina ɗoon aduna keewɗo leyɗe ƴellitiiɗe, aduna ɓurɗo yerondirde. Ɗuum ina feeñiri kadi e ustagol leyɗe hirnaange naatde e geɗe leyɗe goɗɗe, yeru kootgol koninkooɓe maɓɓe wonnooɓe Afganistaan e hattan ɓesngu ndiin leydi jogii hannde waawde tamde fiyakuuji mum hay so tawii ɗuum ina ɗaɓɓi yarlitaare ɓurtunde, hay so tawii musiiba talibaan en ina woodi toon tawo. Eɗum feeñiri kadi jajajtugol ɗeen leyɗe dartanaade koye mum en, no ɗe mbaɗatno ndeen nii (yeru e ssahaa Bush) so nafooje mum en njanaama e nder diiwanuuji keewɗi e nder winndere ndee.
Ko rewolisiyoŋaaji tigi tigi ngoni haa hannde e yerɓinde Magreb e Mashrek. Jandingol laamuuji hoorameeji, ƴiiƴiiji Seyn el Abidiin Ben Aali e Hosni Mubaarak jibinii ko mbaaw-ɗen innirde « demminaare Aarabeeɓe » (Le Printemps Arabe). Ɓeen laamɓe jooɗaninooɓe nafooje leyɗe janane, porli ngaluuji moolanaaɗi, piyi ɓesnguuji mum en kam e haɓantooɓe ndimaagu, piggal bonngal. Ɗii rewolisiyoŋaaji ina njokki haa hannde. Maa ɗi mbaylu jerondiral doole e nder oo nokku winndere, mo leyɗe mawɗe ɗee pooɗondirta, mo ɓesnguuji mum keɓti konngol hankadi. Haaɓnii heen tan, ko luure maa peeñ toon, walla nii peeñii, hakkunde doole mbayliigu ɗee, ɗe nganndu-ɗaa so ñawndiraaka no haanirta nii, ina mbaawii ruttinde caggal walla njuumta e jiiɓru moolanaandu. E miijo men, doole rewolisiyoŋ ƴuuñɗe to Misra e to Tuunus ɗee, kolli yeru e laawol potngol reweede ɗee, potaani bonnude yaakaare fawaande e mum en ndee, tee ina poti artirde hakkillaaji mum en, mbaasa ardinde geɗe ɗe ɓuraani himmande ɓesnguuji mum en, aɗe poti diwtirde luure hakkunde majje peeje jamyame e waɗde maslahaaji ngam ñiiɓnude demokaraasi, wonaa kay yerɓinde ɗum.
Ti fuɗnaange ɓadiiɗo, dowla Israayiil ownoowo ina jokki e yaɓɓude kawraaɗe Fedde Ngenndiije Dentuɗe, e huutoraade warngooji keewɗi hoohooɓe Palestiin, Dental Amerik e huunde e leyɗe Orop ina kucciti heen ina ndaara, ina ndeƴƴi. Ko ɗuum rokki poolgu dartaare Palestiin heɓi nde gallinta naatgol cakkitiingol Israayiil ngol e nder Gaza, fayiida mawɗo mo heɓi oo.
En nder ngonka ciforiika nii, mbaaw-ɗen tan ko weltaade e ko Batu Kuftodinngu Fedde Ngenndiije wooti e keeweendi kuuɓndi, jaɓani Palestiin wonde dowla tawtorteeɗo batuuji mum koo, tawti yiɗde ɓesnguuji winndere ndee kala. Eɗen nodda e ngootaagu Palestiin, sibu ko kam tan waawi poolgu e darnude Dowla Palestiin dimɗuɗo, mo Al Quds woni laamorgo mum.
Hannde, ɓesngu Siiri ina wonndi e tampere mawnde (ujunnaaje maayɗo, ujunnaaje gaañiiɗo, teemedde ujunnaaje daayɓe) sabu tiiɗkoyaagu laamu warhoore, ƴiiƴiiwu Basaar el Asad ngu hay huunde waawaa hankadi daɗndude.
Miɗo huutoroo oo fartaŋŋe ngam salminde ɓesnguuji aarabeeɓe Magreb e Fuɗnaange gonɗi e rewolisiyoŋ e sompude demokaraasi, salminaango ɓurngo teddude.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Hay diiwaan men oo woni ko e mbayliigu njaawngu.
Eɗen cunii e ko gartugol e kuudetaaji militeer en e nder Afrik caggal mudda juutɗo fooftere, fuɗɗorii Muritani koo, ɗoon e ɗoon caggal nde parlemaa leydi ndii siifi piɓondiral afriknaawal karminoowal mbayliigaaji ɗi tuugaaki e doosɗe leydi. Ɓooytaani caggal ɗuum, Dadis Kamara rewni heen Gine. Darnde Dental Afrik nde ñiiɓaani, wallitii ngol jahrugol caggal.
Kono tan Alla wallii en, ɗum huuɓtodinaani. Nii woni, e hitaande 2010 ndee, Niiseer e Gine mbaɗtii e laawol, njuɓɓini woote nuunɗuɗe, joɗɗinɗe Muhammadu Isufu e Alfaa Konnde, hoohooɓe ɓooyɓe luulndooji e nder leyɗe mum en, e jappeere laamu.
Kono haa hannde hare ina woodi hakkunde teeɗanɗe ɗiɗi ɗee, hakkunde jahrugol caggal hoorameewol e compugol demokaraasi. En nganndaa tawo hol ko jogori heen waawtaade. Caggal duuɓi noogaas deeƴre e demokaraasi, Mali urñiima urñagol kulɓiniingol e laamaandi mbonndi militeer en muukiiɓe. Kono Senegaal sooynaani jikke, jaalɗinii ko wiyetenoo e mum koo, so wonde yeru demokaraasi e nder Afrik, nde toɗɗii Makki Sal hooreejo leydi rewrude e woote, ɓeydi suusnude demokaraat en diiwaan men oo. Miɗo yettora heen ɗooyene partiiji cehilaaji Niiseer e Gine e Senegaal sabu poolguuji mum en e ballal mum en e dimɗingol ɓesnguuji.
Hannde, gagga mawɗo diiwaan men saharaa-saahal oo, ko ƴellitagol musibbaaji ɗi nganndanooka, musibbaaji bonɗi.
Ko ina wona jooni duuɓi tati haa nay, Fedde ngenndiije reentinii wonde julaaɓe dorog winndere ndee ngoni ko e ettaade heɓirde dowlaaji diiwaan oo les, rewrude e kuutoragol njeenaari, mbele ina mbaɗta ɗe laawol njulaagu dorog feewde Orop e Asi. Won dowla e diiwaan men oo nii waɗti wiyeede narco-Etat (Dowla dorog). Ngol ownugol gondungol e mafiyaa ko golle kapitaalisma ɗe ndillinaani hay gooto no fotiri nii, tee alaa fof mbaawnoor tigi tigi fawaa e ɗiin dowlaaji tuumaaɗi walla nooyniiɗi. Mbele ko waɗi ɗum, ko e nder renndo kapitaalisma kala ko addata kaalis jaggiraaka no huunde bonnde ? Miijto-ɗen boneeji gonɗi hannde Meksik e leyɗe goɗɗe Amerik Latin.
Musiiba ɗiɗmo ketɗo diiwaan oo ko ownugol jihaadiyankooɓe. O ɓaggiima e murto Tuwaareg en haa o waawii ƴellitaade ƴellitagol jaawngol rewrude e keɓtugol tataɓe 2 wertallo leydi Mali. Ngolɗoo laawol, winndere ndee ellee dillii, kono wondude e jajajti e pooɗondire sabu nafooje leyɗe mawɗe pooɗondirooje njiimaandi diiwaan oo.
Kiris gonɗo rewo Mali ɓuri battinde fof ko e leydi men. Ngotaagu e jam e deeƴre Muritani mbaawaa seerndeede e ngootaagu e jam e deeƴre Mali. Eɗen poti wallude ndii leydi ɓiy-yummaari heɓtude ngootaagu mum kam e deeƴre e jam hakkunde leƴƴi leydi mum, tawa ina seerta e goomuuji tumarankooji jogitiiɗi ownooji. Ko heen kisal e deeƴre Muritani e leyɗe catiiɗe ɗee fof fawii.
Kono eɗen paayi e batte wolde nde leyɗe goɗɗe tawtoraa, nde toɓɓanɗe mum laaɓtaani no feewi, tawi kadi ko heñoraande, sibu, ɗuum ñifataa cumu nguu, ɓeydat ngu, yaajna ngu. Ndeen wolde artirtaa nanondiral hakkunde Malinaaɓe, kono ina waawi saabaade taƴondiral mettowal safrude. Ndeen wolde, so heednaani Malinaaɓe yeeso, tawa heddiiɓe ɓee ko wallitooɓe tan, ina waawi joñde ɓe janngo e jam, haɗa ɓe waawde huufde geɗe ɗee caggal ɗuum. Afganistaan e Somaali ko yeruuji teskinɗi, potɗi jeertinde e batte bonɗe ndeen wolde e sahaaji paaɗi.
Enen noon, miijo men, ko Mali foti tammbaade caɗeele mum, heddiiɓe ɓee poti tan ko wallitde ɗum. Ko Malinaaɓe tan poti huufde murto wonngo toon ngoo, sibu jeyaa ko e fiyakuuji maɓɓe ndernderi, so wonaa taw aɓe cokli newnooɓe e maslooɓe ngam wallitde paamondiral. Denndaangal musiɗɓe Mali, haa arti non e Muritani, ina poti wallitde. Kono ko idii ɗuum, leydi men ina foti daranaade artirde hoolaare wonnoonde gila dawaa dawi hakkunde laamuuji leyɗe ɗiɗi ɗee, hoolaare nde naatgol men tabitngol walla cikkangol e peeje persidaa Sarkosi bonɗe, joopiiɗe ATT, bonni. Eɗen poti kadi jokkude jaɓɓoraade no ɓuri moƴƴude, malinaaɓe mooliiɓe e leydi men ɓee, kisnen ɓe.
Wonande feere fotnde huutoreede ngam riiwde goomuuji jihaadiyankooji ɗii e rewo Mali, ko Mali kadi foti ardaade ndeen feere, wondude noon e ballal sehilaaɓe mum. So en ngartii e Muritani, ngam heblanaade huccitande cumu ketngu diiwaan oo, eɗen heñaade yaltinde leydi ndii e iiñcuru politik wondi nduu, e hisnude keeri leydi men, tawa en nataani e wolde nde laaɓtaani, kono tawa eɗen kaɗa goomuuji jogitiiɗi kaɓooji e Mali ɗii luuñtitaade e leydi men.
Hare Saharaa hirnaange ina jokki haɗde mahgol Magreb Arab, tee ina haɗi ooɗoo diiwaan deeƴde. Darnde men e ɗuum meeɗaa waylaade : eɗen mballita hakke mo ɓesngu saharaa jogii e yiilde fiyakuuji mum, tuugaade e ko winndere ndee dagni. Leydi men fotaani wuuranaade hay gooto, kono ina foti wallitde nanondiral hakkunde ɓiɗɓe yummiraaɓe men maruknaaɓe e polisariyoonaaɓe, gonowal ngooroondi tabitingol hakke saharaanaaɓe yiilde fiyakuuji mum en.
Bismaaɓe tedduɓe, arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe
E sahaa hannde oo leydi men ina jogii ngoƴaaji keewɗi :
Ngoƴa jowitiiɗo e kisal jokkondirngal e kiris gonɗo rewo Mali mo kaal-ɗen dow oo e mo pot-ɗen huccitande ko ɓuri yaaccaade, e nder ngootaagu.
Pelɓondiral hakkunde luulndo demokaraasi e laamu njooɗiingu nguu. Jibini ngal ko kuudetaa 2008, teeŋtini ngal ko sabotaas, caggal ɗuum jedditagol Nanondiral Ndakaaru. E miijo men, woote hooreleydaagu 2009 nuunɗaani, ɗooftaaki nanondiral Ndakaaru. En njaɓii ɗe sabu men yaakoranoode ko heddii e Nanondiral Ndakaaru ngal maa siyne. Tuggi 2009 haa 2012, luulndo seeraani e yiylaade ñawndude luural rewrude e kaaldigal, kono tawa ko kaaldigal tigi-rigi, wonaa kaaldigal dow tan ngam yiɗde fuuntude yimɓe e feccude luulndo.
Ko salaare laamu nguu e wondiiɓe mum kaaldigal nuunɗungal, ɗooftingal ko hunanoo Ndakaaru, e baasgol ɗooftaade laje woote, e ɓeydugol ngol rewaani laawol, bannginteewol manndaa senngo laamu nguu, jiylagol tabitinde silsil woote tawa ina ɗawa heen COD, e tamagol jaawngol, ɓurtungol mbaawka e ngalu nder juuɗe moɓol yimɓe laamu, yaawde fiyde dille senndikaa e renndo, ko denndaangal ɗee geɗe ngaddani luulndo demokaraasi wiyde yo persidaa yah. Leydi men woni ɗum noon ko e kiris luggo, baawɗo naatnude ɗum e jiiɓru.
Yimɓe fof ina poti daranaade peeje njaltirɗe oo kiris. Won koyɗe moƴƴe puɗɗii yaheede heen. Ina jeyaa heen miijooji ɗi Mesawuud wul Bulkayri, Hooreejo Asaambele Ngenndi, sakkiti, ɗi nganndu-ɗaa ko ndaɗɗudi moƴƴiri kaaldigal. COD e hoore mum ɓooyaani ko ɗaɓɓiri gollooɓe politik ɓee kala kam e renndo siwil ngoo fof, diisnondiral ngal faltaaki hay gooto. Kono, ɗoo e ndeen, luulndo ngoo ina jogii hakke salaade kala feere yahoore e joñde ɗum, tawi kadi, e miijo mum, ko feere jaalɗinoore dagnugol kuudetaaji tiindinaaɗi e doosɗe leydi kam e demokaraasi ngam yiɗde sompude laamu hoorameewu goomuyel julaaɓe. E ngoon yeeso, parti men maa jokku haɓanaade tiiɗtingol ngotaagu luulndo ngoo e denndaangal doole e hoohooɓe yiɗanɓe leydi men ndimaagu e demakaraasi e kisal e deeƴre.
Kiris renndo e faggudu : Kiris oo nattii wonde e haala tan, cohirɗe men fof ina tina mo : ko o guuraaɗo, jiyotooɗo, memotooɗo, nanotooɗo. Ko wiyetenoo « haɓaade baasal » jibini ko baasal kuɓtodinngal muritaninaaɓe kala. Ndema e ngaynaaka nguurnuka ko ɓuri heewde e yimɓe men, ko ko yeebaa. Yooro 2011-2012 boomii ko ina ɓura 50% ndariindi leydi ndii, tawi alaa fof ballal teskinngal laamu walliti nehooɓe jawdi, tee, hay gooto anndaa ɗo capanɗe nay miliyaar jaltiniranooɗe ɗum ɗee naati.
Nokku oogirɗe oo no jogoraa nii ina niɓɓiɗi, tee, jotondiral laamu nguu e pelle tumarankooje ɗee laaɓtanaani yimɓe hay dara. Ɓeydagol cogguuli e ustagol jogogal yimɓe ɓee, caɗeele gonɗe e nokku golle ɗe laawɗinaaka, jibinɗe soomaas diwtuɗo aada, kiris nokkuuji cellal e jaŋde, ɗum ɗoo fof ko e geɗe cifotooɗe ngonka mbaawka yuumtude e jiiɓru.
Caɗeele pooɗondire heedi-heedaagu goomuuji, kinɗe e leƴƴi. Ñawndugol caɗeele jotondirɗe e ndonaandi aadeeri (passif humanitaire) kewkewe 1989 kam e gagga njiyaagu, waɗiino daawal mawngal e laamu ndaɓɓu Siidi wul Sheex Abdallaahi : gila e diskuur daartiyankeejo 30 suwee 2007, haa e jeewte nder parlemaa e lewru ut ndeen hitaande wootere, yantude e ñalɗi diisnondiral ɗi denndaangal gollooɓe politik e renndo leydi ndii tawtoraa, njuumtiino e nanondiral ngenndiwal ngal hono mum meeɗaano dañeede : sariyaaji e dekreeji e tuugnorgal golle. Hannde, yimɓe poti ko yahrude yeeso e tiiɗtinde nanondiral keɓanoongal ngal e jokkude e ciynugol tuugnorgal lelnanoongal e ñalɗi ngenndiije diisnondiral ngal.
Julyultondiral winndere. Teskotoo-mi heen ɗoo tan ko batte ɗe moƴƴaani garduɗe e geɗe bonnooje pine men : filmuuji, pijirlooji wideyoo, neegre, borjeende e mbaydiiji goɗɗi borjoŋaagal. Sukaaɓe ngontii warooɓe hulɓiniiɓe, warhoore nattii haawde hay gooto, renndo nana saaya. Ɗum fof ko mbele njulaagu leyɗe hirnaange ina jokka e dañde pawnaari keewndi. Eɗen mbaawi huccitannde ɗee geɗe, tee eɗen poti huccitande ɗe. Ina gasa warngooji bonɗi, dow amdu, baɗooji ñalnde kala to leyɗe hirnaange ɗii, njettoo en. Ɗum noon ko maa keño-ɗen. Ko adii fof, to bannge winndere ndee, ko ɗaɓɓude nde sariya winndere ndee, jaggirta ngalɗoo pinal no hirjingol neegre, ɗum haɓoree no jeeyngal ownugol haɓortee nii. Caggal ɗum ko huutoraade jaayɗe mawɗe e ekkol ngam bayyinde ɓure pine men e haɓaade batte bonɗe, guɗooje majjum.
Kiris sukaaɓe yejjitaaɓe, ɓe ngalaa golle, ɗamtindiiɓe kam e denndaangal jarabbaaji majjinooji. Ina wayi no sifaa renndo hannde ngoo, wonaa moƴƴo, ngo jogori ko bonnude janngo leydi ndii ko juuti. Eɗen poti toppitaade ɗum ɗoo, cakkiten peeje kese paatuɗe heen.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe tedduɓe
Hono no batu mooɓondiral ɗiɗmu yiɗirnoo nii, sifaa parti men ina laaɓti no feewi hannde, tee ina rokki ɗum darnde heeriinde e nder weeyo politik leydi ndii. Sifaa oo fotaani muk jilɓude, o foti tuugaade ko e aada doole mbayliigu ɗe meeɗaa waasde ardaade kareeli ɓesngu men leƴƴi-leƴƴinngu, gila e yontaaji ɓennuɗi, gila e naatgol koloñaal e dartagol ngenndi ndii e renndo ngoo ngool naatgol.
Oon sifaa keeriiɗo parti men naatti ko e renndo juulɓe, omo haɓɓii e piɓle winndereeje Islaam, ko noon kadi o muuyiraa ɓamtaare e udditanaade aduna oo. Parti men, ko parti ngenndiijo mo ndimaagu ngenndi jeyaa e geɗe ɓurɗe tiiɗde ɗum ; ko o demokaraasiijo kaɓotooɗo kala hooremaagu e denndaangal mbaydiiji ɓiɗtere renndo e politik ; ko o parti ɓamtaare mo meeɗaa seerde daranaade e heedande ñoolaaɓe e miskineeɓe ; parti men ina luulndii kala geɗe daɗaaɗe nawrooje caggal, omo luulndii kala ko ina leeltina pinal e ndimaagu Muritaninaaɓe, yo won baɗe jiyɗingol walla joñgol rewɓe ekn. Parti men ko parti ngootaagu daraniiɗo potal e mahondiral leƴƴi leydi men tuuugingol e potal to bannge hakkeeji e kormagol ko gootol heen fof heerorii ; parti men woni ko yeeso haɓantooɓe lomtinangol kala loranooɓe e diiwtugol kala paltoor. Parti men ina daranii ngotaagu aarabeeɓe e ngootaagu afriknaaɓe, omo daranii jam nder winndere ndee, omo daranii kaɓɓondiral e denndaangal partiiji ɓiɗɗi yummaaji e cehilaaji jaɓɗi ɗeeɗoo ɓure ɗe limtu-ɗen, haa teeŋti noon e nder Magreb e Afrik hirnaange.
Ɓesngu teeɗanii ko wellitaare ; ɓesngu men yiɗi ko nuunɗal ; ɓesngu men ina yiɗi naftoraade ƴellitaare faggudu e ngaluuji leydi mum. Ɓesngu ina yiɗi hankadi seertude e ngardiigu hannde nguu, ko yiɗi ko laamu nuunɗungu, kormiingu hakke ngu jogii e ndimaagu, hakke ngu jogii wuurde nguurndam moƴƴam e jiilgol laaɓtungol, demokaraasiwol fiyakuuji mum.
E dow ɗuum, golle joɗnde mooɓondiral ngal ko luggiɗinde denndaangal geɗe kaalaaɗe e ngolɗoo ciimtol e yaltinande parti oo kuccam wonande duuɓi joy garooji ɗii ngam Muritani gootiɗɗo, dimɗuɗo, demokaraasiijo tigi rigi, Muritani coñcuɗo, ngam mahde parti ɓesngu baawɗo haandude e hoolaare keeweendi Muritaninaaɓe e ardaade ɗum en.
Heddanii kam tan ko yamirde udditgol golle mooɓondiral tataɓal UFP ɗe nduwanii-mi yuumteende timmunde.
Wa assalamu alaikum wa rahmatu llahi wa barakatuhu
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn swh_Latn