06.04.2010
NGENNDIYAŊKOOƁE MEN: Jokkondiral lowre Pulaagu.com e Lih Jibriil Hammee
NGENNDIYAŊKOOƁE MEN: Jokkondiral lowre Pulaagu.com e Lih Jibriil Hammee
Caggal yettude Alla e juulde e nabi Muhammed (S-A-W) Sikke alaa loowre men pulaagu.com ena jooɗii hannde ɗo e Nuwaasot ena huccondiri e gooto e seeremɓe renndo menl; jinnaaɗo tawi kadi ko jaalal e nder leñol ngol booyɗo tampande ngol, oon woni Lih Jibriil Hammee. Lih Jibriil Hammee jibinaa ko hitaande 1946 to Lobbudu Ibraahiima Lih (Daarel Barka) to leydi Muritani. Tonngude ngurrdam makko e ɗerewol aamnotaako! Kono Pulaagu. com, anndude martaba makko, goongɗinde golle makko e darnde makko e pulaar laaɓtunde, yooɗnde, yuɓɓunde ena yettina-on yeewtere lowre men e makko.
Pulaagu.com : Hol ko wonnoo darnde maa hannki e ɗemngal pulaar e hol to njahrataa hannde e ndeen darnde?
Lih J Hammee: A jaaraama mboɗo fuɗɗoroo yettude Alla e jaarde nulaaɗo. Yettude jinnaaɓe am, yettude leñol ngol e woodde jogo geɗe cuɓtaaɗe dime. Njibinaa-mi e ngol leñol ndañ-mi mi gollude heen seeda haa mboɗo teskee heen. Kala jeyaaɗo e ngol leñol foti ko yettude joomiraaɗo yetta leñol ngol; yettira joomiraaɗo goodal leñol ngol sabi waɗde ngol no ngol wayi nih, jogaade ngol ko ngol jogii ko; oon daña waɗde heen ko waɗi heen koo haa teskee, haaenahaalee. Ɗo puɗɗortoo-mi. Yettere Alla mi woodii leñol, mi jeyaama e maggol. Leñol ngol rokkii-kam fartaŋŋe gila duuɗi booyɗi ɗi ngonaa joonii ƴellitaade e geɗe maggol, waawde gollude heen ko aldaa e nimsa , gollude heen ko ganndudaa ena softina-mi, ena finndina-mi ñalnde fof haa ñalnde mboɗo daña heen geɗe kese de mboɗo golla.
Puddii-mi anndude ɗemngal ngal to batte binndi ko e hitaande 1964 maa taw fuɗɗi tan Alla hawridini-mi e binndi ɗii. Mi alaa ceerno walla mbiyat-mi ko leñol ngol woni ceerno am. Mi yan e deftere ena waɗaa binndi kaawniidi seeda; mboɗo fadndoo mobel (werlaa), njiy-mi deftere ena waɗi binndi leƴƴi tati (3). Ena waɗi alkule ena wadi kelme gori 4. Heen gorol ko alkule, gori tati keddiidi ɗii ko kelme. Arab mboɗo yiya, Farayse mboɗo yiya. Gorol keddingol ngol mi yiyataa... Ƴeew-mi tan tawmi ndeke ko Pulaar. Mbiy-mi: hii-jam pulaar ndeka ena winndee? (ko hedde Stade Liksaar ɗoo ɗum wadnoo) haa werlaa yettii njoɗɗin-mi deftere nde. Mi seerataa e binndirgal, mi seertataa e dereeji. Njolmi e mobel ɗoo e Rooso mboɗo winnda ngam ñiiɓnude ko nganndunoo-mi heen koo. Ɗo fuddii... Puddii-mi jannginde e hitaande 1967. Haa mbaɗ-mi heen deftere am arwaniire. Hawri e nder leydi ndii haa arti e wuro ngoo ummitannde hesere ena woodi:dartaade laamu e ƴeewde baɗaate mum. Min naatiri heen doole. Musidɓe min ngonndunoo tawi ko demɗe goɗɗe kaalata ena mbaɗa jime mum'en. So tawii yimɓe kawrii e dente ena kaala safatoore e Arab. Minen ne yoga e amen so puɗɗima tan mbiya mbaawaa jokkude, kaalee e farayse. Mbiy-mi ko jam ne! Hol sabaabu ɓee jannguɓe hono men nih ena kaala e ɗemngal mum'en, enen caggen? Ngooɗoo miijo ndenndu-mi ɗum e yoga heen. Min pelliti: min ngontaa haalde e batu haala kuccitka ko e leñol ngol walla nanoobe ɗemngal ngal tawa wonaa e maggal min kaali. Min mbaɗti haalde ɗiin haalaluji, min naati e pelle dawriyankooje min mbaɗi jaayndeeji. Kala hankadi to min mbaɗti e ɓeya hakkille; so kaalii ɗemɗe mum'en min kaala e ɗemngal pulaar. Ko nih dey haa mbattu-ɗen firde won e ballife. Mbattu-ɗen winndude jimɗi, mbattu-den waɗde jeewte e wittooji to bannge celluka haa nde duɗal ɗemɗe ngenndiije sosoytee haa golle gollaade heen ɗee. Haa e nder ɗum mbirdu ko gollaa heen ko. Haa nde yaltaa ɗum mbirdu ko jokkaa heen koo. Njid-mi wiyde tan e raɓɓikinaare e jaaɓtaade naamndal maaɗa e kuubal, darnde men hanki ndee ko ɗum woni darnde men hannde. So daranaade ɗemngal ngal, maa taw nih ko hannde miijooji ɗii buri laabtude! Finnde ndee buri tiiɗde ko hannde. Ko hannde ɓur-ɗen kadi feertande ɗum sabu en ngandii wonaa tan to bannge coñce kono ko bannge gannde guurɗe ɗe aduna fof huutortoo ɗee. Ɗe nganndu-ɗaa so pottitte mawɗi mbaɗii ko ɗeen kuutortee, ko ɗum ɓur-ɗen huccande hannde.
Pulaagu.com: Ko ɗum Pulaagu.com sooyninoo e maa haa summbani jokkondiral e maaɗa. So en teskiima e nguurndam maaɗa ena heen ko aan ardinoo Heblo,Yuɓɓo e Ɓeto pulaagu ena muuyaa anndude hol to golle Heblo,Yuɓɓo e Ɓeto njahrata e nder leydi ndii?
Lih Jibriil Hammee: Mbiyen ɗum ko huunde nde ngardinoo-mi e duɗal ɗemɗe ngenndiije. Ko huunde nde kalfinanoo-mi e duɗal ɗemɗe ngenndiije. Ko ndeen ndañ-mi heblude jannginooɓe. Kadi ko e ngaal catal min ndañnoo waɗde defte. Ko ngaal catal heɓnoo waɓde duɗe ƴeewndorde e betooji, ekn.
Heblo,Yuɓɓo e Ɓeto wonande ngaal-ɗoon duɗal ɗemɗe ngenndiije naftii haa yoga e musidɓe wonɓe to Senegaal hannde ko ngartam maa nafoore ngaal duɗal duusi ɗum'en e ko ngollotoo hannde koo. Ɗoo ɗo ngon-ɗen do pelle ena ngoodi tawi ko pelle pinal leñol ngol. Ena heblee koy. Yoga e duɗe maa ko ɓuri heewde e dude keblat jannginooɓe mumen. En mbaawaa wiyde e ñalawma hannde oo ena woodi njuɓɓudi ndi nganndu-ɗaa ena halfinaa ɗum. Fedde fof e nder ko gollata koo ena golla ko mbiyden koo. Maa taw ko ɗum tan mbaaw-den wiyde kono kam alaa njuɓɓudi tan woodi njogitiindi golle Heblo,Yuɓɓo e Ɓeto e nder leydi ndii.
Naamnal ngal ena ari e sahaa mo ɗum jojji. En keblii enen tan. Yimɓe ngara e men e teelal tan keblen ɗum'en e nder juɓɓule no njogori jannginirɗe. So ɗum alaa kalfina-den golle ko wayi no eɓɓooje liggondirooɗe e laamu liggondirooje e bankeeji. Ɓooyaani ko njoofnu-ɗen heen golle. Ko ena wona jooni lebbi 18 heblo wadaama heddii ko daawal gonngal.
So yaltii ɗemngal ngal noon ko caɗeele e leydi ndii. Heblo ko caɗeele leydi ndii. So a yiyi jaŋde ndee wayliima, njubbudi jaŋde Murutani yolbii. Ɗum-ɗoo ena jeyaa e caɗeele mum. Ŋakkere heblo, ŋakkere yuɓɓo e ŋakkere ɓeto ko ɗum caɗeele. Ina jeyaa e ko yolbini jaŋde Muritani hannde.
Pulaagu.com: Maa addan en naatde jooni e ngonka leydi Muritani. Hol yiyande maadɗa e haala ka gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e jaagorgal kalfinaangal ko fayti e pinal kaali e ñalawma mawningol aarabaagal?
Lih Jibriil Hammee: Miin mboɗo wiya geɗe ɗiɗi walla heen gootel haa e geɗee tati: majjere ena heen, maa anniyaaji bonɗi maa tawa ko yawaare!
Maa wood heen ko woodi deh . So geɗe tati ɗee fof tawtondiraani ne maa wood heen ko woodi.Sabu wiyde wonde mi fuɗɗoroo mo les oo hono jaagorgal kalfinaangal ko faayti e pinal. Ko wiyde wonde ngaddinaaji ɗemɗe (dialecte) ɗum nattiino huutoreede kanko noon ɗum iwde e hunuko makko walla wiyde ko ɗum addani ɗemngal Arab ngal leeltude ko majjere maa ɗum ko jogaade anniyaaji bondi; so ɗum alaa ko yawde maa yawaade leƴƴi ɗi nganndudaa ko kañum en toddaa heen ɗii.
Gardiido jaagorɗe oo; majjere makko ene heewi. So majjere tawanooka haade doosgal ngenndi ena girrii ko ɗum ɗemɗe ngenndiije, o fotaani rewde ɗo o rewiɗoo.Kadi ko majjere nih to bannge sariyya ekn… Yimbe ena poti wullitaade ɗum. Won leyɗeele so neddo haalii ko wayi nih ko yimɓe ndarotoo kaala mbiya emin nangumaa sarriyya. Mawɗo jaagorɗe hol no anndirta ko woni e doosgal ngenndi haa gasna haalaa kaa-ɗooo haala? Ñalngu arab ena mawninee yoo mawnine kono e dow ɗoowtaade doosgal ngenndi leydi Muritani. O annda, o hormoo, o dowtoo yimɓe wuurɓe e leydi ndii ɓe nganndudaa hay gooto heen waawaa fiɗɗaade leƴƴi keddiiɗi ɗii. O hormoo ceertugol e timmutirgol leƴƴi ɗii. Hol ko ɗum firti ? ɗum firti ko leñol fof ena seerti e keddingol ngol kono leñol fof ena timmita keddingol ngol. So tawii gardiiɗo jaagorɗe leydi potnooɗo wonde daartorgal laamu dariima, haalii haala mbaayka nih soofde, o fergitiima fergitere bonnde. Haanno tan ko oo ittee! O etiima caggal ɗum dallikinaade, wonaa kam dallinaade, wiyde wonde o mawnintuno ɗum tan. Alaa ! ɗum yonaani! Haannoo dey ko so joomum haalii haala mbayka nih, haala ka ko mbonnoowa, ko ka piirtoowa ngootaagu, kañum fotnoo ko yanndineede. Kono eɗen nganndi kadi won ko woni caggal mum haa heewi. Won pelle ena ɗoo ko ŋatde ko maa taya. Kala garɗo, kala gardiiɗo, hayso ena jogii anniyaaji moƴƴi, ma keed -ɗum e hakkille mum, ɓe keeda ɗum e miijooji mum, be ɗowa ɗum ha ɓe naatna ɗum ɗo be njidi ɗoo. Pelle dee ena ɗo ko de juɓɓuɗe haa alaa ko foti. Ko ɗe ŋatnoo hanki koo ko ɗum ɗe ŋati haa hannde. Ɗum ena moƴƴi ngannden ɗum enen, njooɗtoro-ɗen ɗum kadi keblano-den ɗum. So tawii en ngaccii tan dukaama seeɗa tan gasii alaa, ko darnde lang ɗum naamndii. Yimɓe bee njoofanee wonde ko kaaldon ko ko boni ko ɗum-ɗoo foti waɗeede.
Pulaagu.com: Laabtanii banndiraabe nde tawnoo so en teskiimi e dii ɗum unnaaji kala, Musiɗɗo Ibraahiima Saar ena wada binndanɗe e loowre Pulaagu.com paaytude e aarabaagal Muritani maa ɗum ɓeydo laɓɓitinande banndiraabe ɗiin fannuuji. Ko wonaa ɗum, Pulaagu.com naniino dille batnooɗe Ndakaaru e batu lelngo golle Goomu fulfulde ngu ngootaagu Afrik. A waawiino jeyeede e ndeen jooɗnde. Hol ko wonnoo faandaare nguun batu e hol ko ngartir-don toon?
Lih Jibriil Hammee: A jaaraama. Ngootaagu Afrik ena jogii fedde ganndal wiyeteende Académie Africaine des Langues. Mi ruttanoo daartol seeɗa. En meeɗiino ummaade ɗo e leydi hee mbiy-den yo en cos ɗoo ko wayi noon. Eɗen njeyaa e adiiɓe miijaade yo en mbaɗan ɗemngal men ko fayti e ɗum. Alfaa Ummar Konaare nde wonno ko ganndo wonaa tan dawriyanke jogii miijo waɗde ko wayi noon. Sabu Afrik ena jojjidi e jogaade gollorgal bayngal noon tawa ko yellitoowal ɗemɗe Afrik. Ɗum ko nde o ardinoo nde kanko. O sañi ɗum,o laawɗini ɗum. O taƴani ɗum yimɓe e galle laamorgo oo, o rokki ɗoon nokku, yimɓe ngoni e gollaade. O holliti ɗum laambe Afrik heddiɓe ɓee, ɓeen njaɓi wonti gollorgal afrik fof. Ganniyiingal gollanaade denndaangal ɗemɗe afrik gila burngal heewde haaloobe burngal saraade haa burngal famdude haaloobe burngal waasde saraade. Be mbaɗi heen semmbe maɓɓe. Haa jooni ko ɗo Bamako gollorgal Afrik ngal woni. Gollotoobe be cuɓtaama ko anndube. Be miijii noon foti ardineede ko ɗemɗe burde heewde yimɓe haaloobe, burɗe saraade. Fulfulde ena jeyaa heen.
Enen gaa mbiyat-en ko pulaar kono ko helmere fulfulde nde jogori fooltaade. Alaa maw maw alaa haydara ko nanondiral tan so a wiyi fulfulde walla a wiyi pullar, a wiy fulani, ɓaayde fof joofi ko gedel gootel ngel tan njaben ɗum. Be pecci Afrik pecce pecce ɓe mbiyi Afrik bannge rewo ardotoo toon ko ɗemngal burngal waawde haalaade ko ɗemngal arab e ɗemngal berbeer. Banngeeji ɗii fof woodi ko subtaa. Ɗo bannge hirnaange be cubtii ko fulfulde, hawsankoore e wamarankoore so mi juumaani. Ko dee ɗemɗe tati cuɓtaa. Demngal fulfulde ngal ena haalee e leydeele 11. Ena famɗi ɗemngal bayngal nih saraade so ena woodi kay! Ɗo ko ɗo ngal woodi tan tawa leñol ngol ena laabti ɗoon jiydaa noon ena famdi ɗo ngarataa e Afrik tawa ngal haaletaake ɗoon. Ɗuum noon wiyaa ena moƴƴi wonande ngal-ɗoo ɗemngal yimɓe pottita njubbina nder duubi tati ko fotata golleede. To bannge ɗemngal ngal, cañu muum, ekn...Ɗum nawnoo-min Dakaar.
Ko ɗuum yeewtaa toon. Hol ko waawi waɗeede to bannge mbinndiin haa battina tawa no mbinndirtu-mi nih, no mbinndirtaa nih, e no goɗɗo winndirta nih tawa yeddondiraani tawa luurdaani? Goɗɗum kadi ko kelmeendi ndii. Kelme gannde ɗee ɗe nganndu-ɗaa ena poti huutoreede tawa ko pecce ɗiɗi: haala ñalnde fof e haala ganndal. Haala ñalnde fof ko kañum ɓuri sadtude woodtoɗinde e haala ganndal; nde wonnoo haala ganndal fayi ko e defte kadi ko ɗum jogori janngineede. Ndokken semmbe hakkillaaji men fof kuccana kelmeendi ganndal e karallaagal. Ɗuum waɗee e defte woodtiɗa. Kelmeendi dawrugol kadi ekn...gede jonntude jooni ɗee ko heen njeyaa. No mbiyratmi jooni "nay kibbal"; so mi wiyi wonde potiwal tawi aan ne aɗa faama heen (carré e rectangle) no winndiraa nih ɗoo e Muritani tawa ko noon winndiraa to Senegaal e to njahdaa fof. Ɗum ena ɓattondira yimɓe. So anndube pottitii ena mbaawa yeewtude, paamondira tawa alaa luural. Haala keddiika kaa ne ko noon; mbinndiin oo ne ko noon. Waɗde feere renndina denndaangal humpitooji. Yimɓe kumpitoo ngam mbaawa huutoraade mbele ɓattondiral ngal, goodondiral ngal ena ɓeydoo. Ko ɗum nawnoo-min ndakaaru.
Pulaagu.com: Alaa e sago noon so Pulaagu.com haalaama ciftinen ko kañum woni "yuman lowe". Nde tawnoo Pulaaagu ena moofti ko wayno Ibraahiima Saar mo nganndu-ɗon ko kañum waɗi alkule pulaar e Windows gila e hitaande 1998 kadi haa hannde seeraani e huutoreede. Hol yiyande maaɗa e loowre ndee e hol wasiya maaɗa fayde e goomu Pulaagu.com?
Lih Jibriil Hammee: So a naamndanooki min ne mi haalatno. Haani ko kala ɗo ko moƴƴi wadaa, yoo weejne, yaajnee, aduna annada. Ena moƴƴi kadi so neɗɗo gollii ko moƴƴi, wiyee a golli ko moƴƴi. Kañum maa anndu gollii ko moƴƴi jokka; ena softina. Alaa ko ndokku-ɗaa ɗum hay dara kono maa anndu kam ko waɗi koo ena teskaa. Goɗɗo kadi nana ɗum Alla e wonde moƴƴo yaama ñemmba. Miin mi yahatno tan haa njanmi heen. Maa ɗum mbiyen mboɗo winndondiratnoo e musidɗo gooto o wiymi ñalnde fof yeewat Pulaagu.com. Naatmi e loowre nde mbiymi oo caar-Saaro dey soodtii saarsaarbe. Denndaagal ko gollatee heen ena tawee e loowre ndee ɗum ena softina ena suusna kala kulnooɗo. Ena addana woɗbe jogaade miijooji baayɗi hono nih hay so wonaa udditde lowe jogoo miijo: "aahaa miin ne kay won ko mbaaw-mi waɗande leñol ngol". Seydi Saar Golle makko njoodii.
Ko faayti noon e alkule ɗee walla e karallaagal ngal e kuubal (a yiyi leƴƴi ndadondirta ko to gannde karallaagal). yontii hankadi nde mbiyat-en yoo yimɓe kuccan ganndal e karallaagal. Goonga nih jime ɗee e conce ɗee fof ko huunde moƴƴere nde tawnoo ko kanje ñaantata leñol ngol kono dey nguurdu-den ko e leƴƴi goɗɗi e denɗe godde e renndoji goɗɗi ko jaarudi yeeso nawrudi yeeso ganndal e karallaagal. Yontii nde yimɓe paamata wonde ɗemngal ngal ena waawi roondaade ganndal kam e karallaagal. Ɗum-ɗoo ko yeru. kala balliftoodo deftere e ko fayi, kala bittowo e ko fayi (mi wiyaani woto wittu ko heddii:celluka ekn... kono yoo wittuu to bannge gannde e karAllaagal). Kala janngudɗo haa woodi do toolnii to bannge karallaagal e ganndal yoo waɗ golle tawa ko nawrooje leñol ngol yeeso; nawra ɗemngal ngal yeeso wada no ibraahiima Saar wadi nih. Nde min pottiti too to FULCOM haala mbaaka noon haalaama yo en nduttano alkule Mbaañ de mbiymi alaa ɗum diwtaama hankadi. Sabu ndeen uure sellii. Been kumpitaaki ngandaa nde kaalanaa tan ŋaabi kunude nganndi ndekete sodorde ena woodi.
Pulaagu.com: ko ɗo pulaagu haaddata e Lih Jibriil Hammee. E innde am e innde loowre Pulaagu.com amin mbiy-maa Alla jaaraama, a jaaraama.
Lih Jibriil Hammee: On njaaraama.
Roɓti konnguɗi Lih Jibriil Hammee ko Gise Maamuudu Mammadu
Nuwaasot ñalnde 02-04-2010.
unk wol_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn wol_Latn fuv_Latn