Hannde baaba en an seenike ka yewtere hiɓe wonndi e alghur’aana tedduɗo on, hiɓe jogii mbaadi hentiindi, no ɓe toolornoo yeeso an ɓe ugginii ka hoore deftere teddunde ɓe lunnii nde ɓaawo ɗun ɓe ɓantiri nde sookeeje maɓɓe ɗen ɗiɗi ka teddingol nde ɓe jonnimi nde, ɓaawo mi jaɓii nde e juuɗe maɓɓe mi jogitori nde juuɗe an ɗen ɗiɗi mi lunnii nde kulol heɓimmi ka nder ɓanndu an ɓaawo deftere nden wonii ka nder juuɗe an, baaba en an maaki:
- Udditu deftere Allaahu nden jannganaami fuɗɗoode feccere sappaɓere nden ka fuɗɗoode.
• Mi udditi deftere teddunde nden mi yaltini feccere sappaɓere nden mi janngi ɓaawo mi uujike konngol joomiraaɗo:
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خمُُُُسَهُ وَللِّرَسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَىكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾ .
(Anndee kala ko alɗuɗon e huunde jowaɓal mu’un ngal Allaahu on woodani e Nelaaɗo on e joomiraaɓe ɓadondiral ɓen e alyatiimaaɓe ɓen e seteeɓe ɓen si tawii on gomɗinii Allaahu e huunde ko men jippini e jiyaaɗo amen on ñannde senndindirgol goonga e fenaande, ñannde jamaaji ɗin ɗiɗi fottunoo Allaahu ko waawuɗo e hoore piiji ɗin fow).
Baaba en an maakanimmi:
- Fillitii ko jannganɗaa mi kon.
• Mi fillitii janngugol ngol:
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خمُُُُسَهُ وَللِّرَسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَىكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾.
(Anndee kala ko alɗuɗon e huunde jowaɓal mu’un ngal Allaahu on woodani e Nelaaɗo on e joomiraaɓe ɓadondiral ɓen e alyatiimaaɓe ɓen e seteeɓe ɓen si tawii on gomɗinii Allaahu e huunde ko men jippini e jiyaaɗo amen on ñannde senndindirgol goonga e fenaande, ñannde jamaaji ɗin ɗiɗi fottunoo Allaahu ko waawuɗo e hoore piiji ɗin fow).
Ɓe maaki yonii...yonii..ɓe deƴƴi seeɗa a sikkay ko hoore maɓɓe ɓe woni yewtude
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ﴾.
ɓe ɓanti hoore maɓɓe nden ɓe jokkintini konngol go’o ɓe maaki:
Allaahu seniiɗo on hino wi’a: واعلموا Enee hiɗa anndi waɗɗagol khumusu ?
• Mi wi’i: hari kulol nanngii lan: Eyyo.. eyyo.. eyyo.. Miɗo anndi.
Ɓe immii ka ɓe toolinoo ɗon ɓe jonni lan suutannde deftere hiɓe joginoo takko maɓɓe wi’eteende (wasaa’ilu) mi janngi ka hoore ɗerol mayre aranol innde wallifiiɗo nde on tawi ko (Muhammadu Bun Hassan Al Hurrul Aamilii) ɓe wi’immi: yaltinanan ɗon deftere fii ghumusu nden janngaa.
• Mi yaltini deftere khumusu nden mi janngi hadiise Nelaaɗo (s a w) e Imaamu Alii (a s) e Imaamu Baaghiri (a s) e Imaamu Saadighi(a s) e Imaamu kaazimi ( a s) ka fii khumusu.
Ko mi janngunoo e ɗun ko’o hadiise mo gorko wi’eteeɗo Imraala Bun Muusaa fillii o wi’i: Mi janngiino aaya khumusu on e Muusaa Bun Jaafar (a s) o wi’i: {Kala ko wonani Allaahu ɗun ko Nelaaɗo wonani kala ko wonani Nelaaɗo ko menen wonani}.
Ɓaawo ɗun o wi’i: {Mi woondirii Allaahu, gomɗii Allaahu hoyniranii gomɗimɓe ɓen arsikeeji maɓɓe ɗin dirhamu jowi ɓe waɗana jooma maɓɓe gooto ɓe ñaama nayi e hoore halal}.
Oo hadiise ɗo’o gorko wi’eteeɗo Sammaa’ata fillike mo o wi’i: Mi lanndinoke Abal Hassan fii Khumusu, o wi’i: {Kala ko nafi yimɓe ɓen immorde e ko fanɗi e ko ɗuuɗi}.
O’o hadiise ko fillaaɗo immorde e Muhammadu Bun Hassan El As’arii o wi’i: Yoga e wonndiɓɓe amen winndaniino Abu Jaafar Saanii (a s) : Yewtan fii khumusu ko ɓuri toowude ko gorko haajitorta kon fow immorde e nooneeji ɗin fow e hoore golleeji ɗin ? Ko honno ɗun woniri ? O winndiri junngo makko ngon (Khumusu ko ɓaawo ko haajitortee kon).
ɓaawo mi gaynii janngude o’o hadiise mi lanndii baaba en an :
• Ka yewtere fii julde on wi’ii lan: wata a juulir connci ɗi khumusu fawii e mu’un hara ɗi ittanaaka, ɓaawo ɗun yilti ɗon wi’uɗommi ka nder yewtere fii hajju: Laɓɓinir jawdi ma’a ndin ittugol khumusu e jakka-si tawii hino mofti ndi-ko adii a hajjirde ndi. Enee hara hino waɗɗii lan ittugol khumusu e jawdi an ndin fow?
Baaba en an maaki khumusu hino waɗɗii e ko woni arude ɗo’o kon:
1-Jawdi ko julɓe ɓen heɓata ka hare immorde e jawle eggaaɗe e ko wonaa ɗun ko tawata ko heeferɓe dagiiɓe haɓeede.
2-Ko yaltintee e oogirɗe wano kanŋe maa kaalisi e njandi e ko wonaa ɗun, ko wano non karsini e kembu-kaaƴe, si tawii naffakaaji yaltingol ngol e wesugol ngol ittaama, sarti nde coggu emmbere yaltinaande e mu’un nden ka luumo ko misghaali sappo e jowi immorde e kanŋe laaɓuɗe maa ko ɓuri ɗun.
3-Jawle nder leydi ɗen, sarti nde emmbere majje yaltinaaɗo on hewtata misghaal sappo e jowi kanŋe laaɓuɗe maa ko ɓuri, si ko kaalisi ko misghaal teemedere e jowi maa ko ɓuri ɓaawo ittugol naffakkaaji yaltingol ngol.
4-Ko yaltiniraa mutugol ka nder maayo maa ka canɗi njani e ko wonata e mu’un kannŋe lu’ulu’u e marjaanu e ko wonaa ɗun si tawii coggu mu’un yonii diinaaru kanŋe yankeeru.
5-Jawdi dagiindi jillundi e ko harmi e nder yoga e mbaadi mayri.
6-Tonooji hitaandeeji heɓotooɗi e ngeygu maa moƴƴi-ngol maa dokkal maa remugol maa howugol maa kala ko faggitaa go’o gilanndema e njoddi golleeji..
Mi lanndii ɓe :
• Ko honɗun woni firo wonnde tonooji njulaaɓe ɓen khumusu hino waɗɗii e mu’un ?
- Wonaa tonooji njulaaɓe ɓen tun khumusu waɗɗii e mu’un ko woni ko tono kala golloowo gilanndema e min haa e ma’a.
• Ko honno njulaajo limirta tonooji makko ɗin fii yo’o yaltin khumusu e mu’un?
- Jawdi makko ndin limete immorde e maakiti e mbuuɗi ɓaawo feƴƴugol hitaande gila o fuɗɗii yeeyude, hino ittintinee e ɗun:
Aranun e mu’un: Hoore manankun kun o woni yeeyirde kun.
Ɗiɗaɓun e mu’un: Jawle nafghaaɗe fii heɓugol tonooji ɗin immorde e njoddi ronndagol e kuuran e telefon e magasenji e ko nanndi e mu’un.
Tataɓun e mu’un: Naffakka makko on e naffaka ɓeynguure makko nden e nder hitaande feƴƴunde nden: ko woni ɗun ko ko nafki immorde e ñaametee e njaran, conci e hoɗo, e coggu bakagol e ñawndagol e naffakaaji go’o hara yoɓugol ñamaale ɗen hino tawaa e neldaaje ɗen, e waɗɗiiɗi ɗin e setagol ngol e ko wonaa ɗun ko tawata ko anndaa ɗun sifa mu’un ko lintataake bonnugol jawdi si ɗi’i piiji jantaaɗi ɗo’o ittintinaama o yaltinay 20 ‰ e jawdi heddii ndi ndin o yaɓanadi ɗun ɗon khumusu.
• Ɓannginanee lan ɗun wonndude e misal ?
- E piyude misal si tawii njulaajo ndaarii tuma hitaande nden lanni wonnde himo mari guluuji sappo Dinar jawdi laaɓundi e guluuji noogay Diinar marsandiisi hara jawdi ndin fow hawray guluuji cappanɗe tati Dinar, o ndaara o tawa wonnde fewndo hitaande nden fuɗɗii ko guluuji sappo e jowi Dinaar o joginoo, o yoɓii e nder laawol ngeygu makko ngun coggu ronndagol e telefon e kuuran e nokku yeeyirɗo on e ko nanndi e ɗun wuluure Diinaar, o nafkii e hoore makko e ɓeynguure makko nden e nder hitaande nden guluuji nayi Diinar, tono makko on wonay ɓaawo ittugol hoore maakiti nden e wallitorɗi ngeygu ngun e naffakka makko on e nder hitaande nden ko guluuji noogay Diinar ko woni ɗun ko: 30000-20000=10000 ko ɗun ɗo’o o ittata khumusu e mu’un, ko woni emmbere khumusu on ko guluuji ɗiɗi Diinar 10000÷5=2000 ko ɗi’i ɗo’o waɗɗii mo ittugol.
• Ko e taariika hombo mi fuɗɗotoo limude tono on hay si tawii hitaade feƴƴii e hoore majji nde tawata hino waɗɗii lan yoɓugol khumusu ?
- Ko gila ka arannde heɓugol tono si tawii a maraa mecce go’o ɗe wonuɗaa wuurude e mu’un tuma kala haajitorɗaa hara tariika haajitorgol ngon heɓii hitaande hara a nafkaali ɗi e ñaametee maa conci maa ñawndagol maa setagol maa...ittu khumusu ko heɓuɗaa e mu’un kon, si tawii non hiɗa mari mecce ɗe wonuɗaa heɓude e mu’un nguuree haray ko yo a fuɗɗor limugol ngol gila fuɗɗiɗaa gullude.
• Si tawii mi soodanii hoore an conci hara ɗi heɓii hitaande mi wattaaki ɗi ?
- A yoɓanay ɗi khumusu, ko wano non kala jooma ɓeynguure e kala maruɗo si tawii o soodii haajuuji nder suudu e nder hitaande nden hara o haajitoraali, gila ko ɓeyditii ka nder suudu makko immorde e maaro maa ngawri maa sukkar maa ñebbe maa bidonji ñaametee maa nebban maa karsini e ko nanndi e mu’un.
• Ko ɗun firi ko kala ko ɓeydii e haaju on tigi on hara o haajitoraali maa o ñaamaali maa o wattaaki o ittay khumusu e mu’un.
- Eyyo.. Si tawii ñannde ittugol khumusu on hewtii a immoto mooɓaa ko heddii e haaju ma’a on e nder hitaande nden ittaa khumusu mu’un on e mu’un tigi, maa eɓɓaa coggu mu’un on yoɓaa.
• Enee ko ñannde mi limata khumusu on kaa ko coggu mun ngun fewndo soodugolngol ?
- Ko woni ko coggu mu’un ngun ka luumo fewndo limataa khumusu on, wonaa coggu ngu soodirɗaa ngun.
• Si tawii mi ittaali khumusu e huunde nde mi haanunoo ittude khumusu e mu’un ?
- Daganaaki ma huutorgol ɗun on tuma haa yoɓaa khumusu mu’unon, hino dagoo e duŋayee ñaawoowo sari’a on, si tawii o yi’ii nafa e nder mu’un.
• Si tawii ittugol khumusu hino waɗɗinoo maayuɗo hara o wasiyaaki ittugol ɗun ko honno ronooɓe ɓen waɗata ɗun ?
- Hino waɗɗii ɓe yaltingol ɗun e ko’o acci kon hara ko ɗun hikkinaa yeeso wasuyee e ndonndi, hino ittintinaa e ɗun, si tawii wonii maayuɗo on ko yedduɗo o yoɓataa khumusu on tuma khumusu on yoɓataake haray ndonndi ndin hino daganii ronoowo gomɗinɗo on, waɗɗaaki mo ittugol khumusu wonuɗo e hoore mayɗo on si tawii ko kanko mayɗo on raɓɓinɗinii.
Ko wano non kala yahata e gomɗinɗo immorde e ɓen ɓe ittataa khumusu jawdi maɓɓe ndin e hoore gollondiral maa nii, haray himo waawi jeyde ndi, wano tawiri hino dagorani mo haajitorgol jawle mo ittataa khumusu, si tawii o daginanii mo ɗe hara wonaa jeyingol, ɗun ɗon fow hino daganii gomɗinɗo on, bakkaatu on ko e mo ittataa ghumusu on, si tawi ko raɓɓinɗiniiɗo.
Ko nii baaba en an maakiri ɓaawo ɗun ɓe deƴƴi seeɗa, mi lanndiiɓe mi wi’i:
• Ko honɗun njulaajo maa jooma leydi remetee ndi maa joomiraaɗo iisin maa golloowo maa janngoowo maa ko wonaa ɓe’e ɗo si tawii o ittataa khumusu o limataa fii yo’o ittu khumusu e nder duuɓi, ɗi o heɓi tono buy e mu’un o darni galleeji o soodi miranji e ndaɗɗule e piiji e conci, ɓaawo ɗun o yeƴƴitii e waɗɗagol ittugol khumusu e nder ɗin tonooji ?
- Hino waɗɗiimo ittugol khumusu e ɗin tonooji e nder ko jantiɗaa kon fow si tawii wonaa ko’o haajitorta e nder hitaande nden kon, hay yo taw ko ko ɓeydii e haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden.
• Addanee lan misal e ko wonuɗon yewtude kon ?
- Suudu ndu’o soodi ndun hara o waɗaali ndu hoɗo makko, fii himo mari suudu go’o welayndu mo, hino waɗɗii mo ittangol ndu khumusu.
• Si tawii hari o soodii suudu ndun fii hoɗugol e mayru immorde e tonooji mooɓondirɗi gila duuɓi feƴƴuɗi tawti ɗon tonooji nden hitaande ɗon-hitaande nde o hoɗi e suudu ndun-wano ɗun heewiri e yimɓe ɓen hannde-wano mi sikkiri non-e ɓen ɓe tonooji duuɓi feƴƴuɗi lumugol khumusu ngol jillondirani ɓe ?
- Hino waɗɗii mo yiltitagol ka ñaawoowo sari’a on maa lontiiɗo mo’on fii yo’o yewtidu e makko fii emmbere sikkitaande nden wonnde ko e tonooji feƴƴuɗi ɗin kaa ko e tono hitaande nde o naati e nder suudu ndun, si tawii non ko ko anndotoo e tonooji duuɓi feƴƴuɗi ɗin ɗon ko bee o yaltina khumusu mu’un on kisan.
• Si tawii wonii non o waawataa yoɓude khumusu on laawol gootol e hoore hawjere maa hara o heɓay ɓitteende maa tampere e mu’un?
- Ñaawoowo sari’a on maa wonuɗo e nokku makko on senndanay mo (o yoɓira seeɗa seeɗa) tuma nde o waɗiɗi e hoore makko, fii yo’o yoɓuɗi seeɗa seeɗa ko aldaa e yaafondirgol maa nennanaade.
• Jooni hiɗen hoɗi e nder ndun suudu tigi taw hara si tawii min kadi khumusu hino waɗɗii lan, kaa ko ittuɗaa kon yonay ?
- Eyyo hino waɗɗimaa itttugol khumusu e nder tonooji ma’a ɗin hay si tawii hiɗen wonndi e suudu wooturu si tawii a tonike tono ma’a on wonii e juuɗe ma’a hitaande timmunde a huutoraaliɗi sabu tawde a hatonnjinaa e majji.
• Si tawii mi gollii ka nder ngurte-ko mi jangoowo- e hoore njoddi lewru onon baaba en an on ƴettaali ɗi e juuɗe an fii yo mi haajitorɗi.. soodugol conci e piyude misal, e fii haajuuji an ɗin taw hara si hino waɗɗii lan ittugol khumusu e nder ndin njoddi an ?
- Si tawii a nafitorii ndi e ko haani haray khumusu waɗɗaaki ma, si tawii a marii ndi maa seeɗa e mayri haa hitaande timmii haray ittugol khumusu hino waɗɗimaa e maraandi ndin.
• Nokku ka mi yeeyata ɗon jooma mu’un soodiino ɗon e piiji gollirɗi ɗin nder ton, o ittani nokkuure nden khumusu e nder hitaande aranere nden. Enee hino waɗɗii mo ittugol khumusu ɓeydagol cogguu yaltungu e .... e piiji gollirɗi ɗin hitaande bee?
- Wonaa non woniri, ko woni hino waɗɗii mo ittugol khumusu ko ɓeydii kon tuma o yeeyi nokkuure nden e feeñugol tono on e nder mu’un, si tawii o naftoraali ndi e nder haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden.
• Miranji eɓɓaaɗi fii ñaamugol e yarugol, si tawii ɗi gollitiraama wano parugol, enee ngol gollitirgol ɗon hino lintee gollitirgol liɓayngol khumusu ?
- Si tawii woodeede majji on ko anndaa ɗun ka yimɓe yeruuɓe makko anngal majji on ko ɗuytaare lintetee, on tuma ɗi lintete e haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden. Khumusu fawaaki ɗi.
• Mbuuɗi, jooma majji ittanii ɗi khumusu ɓaawo ɗun o sensii ɗi e mbuuɗi go’o cokku majji on sowondirii ɓurii coggu mbuuɗi arani ɗin o siinii marugol ɗi ɗun waɗii hitaande ?
- Ittangol khumusu waɗɗaaki mo e coggu ɓeydii ngu ngun ɓaawo tun jooma jawdi ndin ko marugol ndi o faalaa fewndo ɗon.
• Piiji ñaameteeɗi go’o ɗi leydi ndin woni wallitaade fii mu’un ɗi yeeyee coggu hoyungu, si tawii ɗi peesindi-raama e coggeeli toowuɗi ɗin ka luumo. Si tawii wonii on jeyuɗo ɗin piiji ɗon ñaamaali ɗi haa ɗi heɓii hitaande limugol ɗin piiji ko e coggu wallitaangu ngun ɗi limetee kaa ko e coggu ngun ka luumo?
- Ka yoɓugol khumusu ko coggu ngun ka luumo limirtee.
• Tummbere leydi, jooma mayre soodii nde ka sari’a o jogitike nde kono ko e innde goɗɗo go’o nde winndii ka tawata on mo innde mu’un winndii hino waawi jattude ndi e juuɗe jeyɗo ndi on ka sari’a tuma o faalaa woo. Enee taw hara si hino waɗɗii mo ittangol ndi khumusu kaa ko haa ndi winndee e innde makko?
- Hino waɗɗii mo ittangol ndi khumusu jooni, si tawii sartiiji khumusu jantaaɗi ko feƴƴi ɗin hino tabiti e mayri.
• Njoddi ndi laamu ngun yoɓata golloowo fowtiiɗo e golle ndin jawdi hino haanaa ittaneede khumusu no’o henndori ndi kaa ko haa hewta hitaande ?
- O ittanay heddiindi ndin si tawii hitaande nden lanni.
• Si tawii mi ittii jakka ko hombo mi jonnata ndi?
- Khumusu ko geɓe ɗiɗi, geɓal go’o ko imaamu maadiiwu habbaaɗo on jeyi (yo Allaahu yawno feeñugol makko ngol) ndi nafghete e beleyee imaamu on e duŋayee Marji’aajo [ɓuruɗo anndude humpitiiɗo huɓindii banŋeeji hannduɗi ɗin] maa o jonne, geɓal go’o ko waasuɓe ɓen e taƴiraaɓe ɗatal ɓen e haasimi yankooɓe gomɗimɓe ɓen ko wano non alyatiimaaɓe waasuɓe gomɗimɓe ɓen hino e maɓɓe gollirayɓe farrilaaji diina maɓɓe tiiɗuka kan.
Ko faandaa e haasimi yankeeɓe ɓen ko ɓen dambitiiɓe ka hella baabe e Haasimu soro Annabiijo Muhammadu (s a w).
Ɗun ɗo’o [dagaaki jonnugol khumusu on mo jooma jawdi ndin waɗɗii nafkugol ɗun wano baabiraawo maa ɓiɗɗo maa neene maa ɓeyngu], wano woniri dagaaki jonnugol gollitirayɗo e ko harmi [Hay hino sartinaa wata taw jonnugol mo ngol ko wallugol mo fii waɗugol junuubu, hay si tawii o nafkaali ndi e ko harmi, wano woniri dagaaki jonnugol khumusu on mo juulataa maa yaroowo beere maa fenñinɗo bonki].
* * * * * *
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn knc_Arab fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn knc_Arab fuv_Latn fuv_Latn knc_Arab fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn unk