Abdul Bookar Aali Dunndu Segele, ganndiraaɗo Abdul Bookar Kan, ɓurɗo lollirde Abdul Bookar mo Daabiya, jibinaa ko e nder Boosoya, e wuro Daabiya, hedde 1830-1835. Abdul Bookar ko ɓiy Bookar Aali Dunndu Segele, ko o taanum Aali Segele, hono gooto e jaagorɗe Fuuta, e yonta Almaami Abdul Kadeer. Aali Dunndu ina jeyanoo e suɓotooɓe Almaami Fuuta, saanga laamu Almameeɓe. Yumma makko wiyetee ko Jeynaba Kan, iwdi Almaami Biraan Ibraa, to Mbummba.
Abdul Bookar ne ko jaagorgal Fuuta. Omo jeyanoo e jaagorɗe tati cuɓotonooɗe Almaaami Fuuta, sabu makko wonde taanum Aali Duundu. Ko ɗum tagi mo nehireede nehdi moƴƴiri, gila e cukaaku makko. Nehdi makko ndi addani mo ko welde hakkille, e wonde jaambaaro, e ngenndiyanke, e goongante moƴƴo. Ɗee geɗe, kam e ko o woni jaagorgal ko, addani mo hormeede, e huleede, gila ender ɓesngu makko, gila e nder Fuuta fof, haa e nder laamuuji catiiɗi Fuuta, rewo e worgo, funnaange, e hirnaange.
Fulɓe ene mbiya « Neɗɗo so hoolaama, yo o tottit ! » Abdul Bookar noon reenii sanne ngolɗoo konngol ! E nguurndam makko, alaa ko wonnoo ngoƴa makko so wonaa yettinde teddungal ngal Fuuta fof waɗi e makko, e teddeendi pawaandi e balabe makko ɗe.
Garaangal Sayko Umar Taal (Al hajji Umaar Taal) e Boosoya, hedde 1853, ina jeyaa e ko huccitini AbdulBookar e geɗe konu, e wonde kooninke gila law, kanko e giƴiraaɓe makko, hono wonnooɓe e les njiimaandi makko. Ɗum ina jeyaa kadi e ko ɓeydi huccitinde mo e haɓde e tuubakooɓe Farayse, wonnooɓe to Ndar, ina pooɗanoo heɓtude maa jiimde Fuuta Tooro.
Innde Abdul Bookar fuɗɗii feeñde, walla ɓuri lollude e Fuuta, ko hedde 1858-1859, tawi omo yahra e duuɓi noogaas e tati (23) walla noogaas e joy (25),tawi Fuuta ina jooɗii lebbi jeegom alaa Almaami, Sayko Umaar ina rewi HooreFoonde. Abdul Bookar addi neɗɗo mum, hono Mustafa Bah, waɗi ɗum Almaami Fuuta. Gila e oon sahaa, haa nde o maayi, Abdul Bookar tawtoraama kala ko toɗɗii Fuuta fof, gila e kewu, haa e wolde, haa arti noon e haɓtaade tuubakooɓe.
Tesko ɗen wonde baaba makko, hono Bookar Aali Dunndu Segele, ina jeyaa enootoyinooɓe noddaango Al hajji Umaar Taal, nde o haɓetenoo e wuro Farabanna. Ɗum ina jeyaa e ko addi cehilaagal hakkunde Abdul Bookar e ɓiɓɓe Sayko Umaar, haa arti e Laamiiɗo Juulɓe, ekon.
Abdul Bookar salinoo tan ko almaameeɓe e seernaaɓe, e hoohooɓe Fuuta Tooro mballita tuubakooɓe heɓtude Fuuta, e diiwanuuji catiiɗi ɗum. Ɗum ina jeyaa e ko ɓuri addude luural hakkunde makko e almameeɓe Fuuta. Ko noon kadi pot ɗen faamrude hare hakkunde makko e kaawiraaɓe makko (to Mbummba), e yoga e galleeji laamɓe e nder diiwaanuuji Fuuta. Abdul Bookar safrirta ngal luural hakkunde mum e almameeɓe e hoohooɓe Fuuta tan ko doole makko, e jaambaraagal makko. Sabu o wiyiino : « Mi woondii, mi waatii, so mbiɗo wuuri, mbeɗe foofa, mi maayaani, tuubaako naatataa e Fuuta, tuubakooɓe laamotaako Fuuta, ndeeƴa, e nguurndam am ! »
Ko o wiyinoo ko laatiima. O haɓtiima tuubakooɓe fotde duuɓi capanɗe tati (33). Peeje fof o sakkii, haa o waawa renndinde leƴƴi, e diiwanuuji Fuuta, kam e laamɓe satiiɓe Fuuta, e nder hare nde. Ngam ɗum ɗoon, Abdul Bookar waɗdii maalde e ngenndiyankooɓe heewɓe. Sabu makko yiɗde yo laamɗo Kaaso, e laamɗo Ɓunndu, e laamɗo Saalum, e laamɗo Rip yo mballit mo haɓde e tuubakooɓe, ɗum addani mo resde ɓiyi mo woni kala e maɓɓe. Ko ɗum kadi tagi ɓiyiiko gorko, hono Mammadu Abdul, resde ɓiyi Alburi Njaay, laamɗo (Burba) Jolof. Abdul Bookar joganii ɓe hurum, waawi fooɗtude ɓe, kamɓe fof, e hare mum e tuubakooɓe Farayse. Ko noon ne kadi o jokkondiri e Md Wul Hayba, mawɗo Safalɓe Wul Ayda en. Batte hare makko e tuubakooɓe, e luural makko e almameeɓe, ko wirnude jaagorɗe keddiiɓe ɗe. Kono, o meeɗaano yiɗde wonde Almaami.Ɓurnoo woƴde mo tan ko jeytaare Fuuta, e ndimaagu Fuuta. Peeral makko, e doole makko, e ganndal makko, jaambaraagal makko, ngaddani mo ko wonde jontaaɗo e nder Boosoya fof, e dañde yiɗɓe, e sehilaaɓe, e nder diiwanuuji Fuuta keewɗi. Ɗum kadi ina jeyaa e ko addani moañeede to tuubakooɓe e to wallidiiɓe mum en, e nder Fuuta Tooro!
Abdul Bookar haɗii tuubakooɓe dañde sago mum en e nder Fuuta, e nguurndam makko. Ko ɗum tagi tuubakooɓe Farayse umminde golwole keewɗeina tiindina e makko, kanko Abdul Bookar, sabu o aannii ɓe sanne, o haɗii ɓe deeƴde, o haɗii wondiiɓe maɓɓe deeƴde. O haɗii tuubakooɓe yahrude yeeso e darnde mum en e keɓtugol Fuuta.
Golwole ɓurɗe teeŋtude ɗe tuubakooɓe ngummini feewde e makko ko ɗeeɗo garooje : e nder lewru sulyee 1862; e nder lewru saawiyee 1863 ; e nder lewru sulyee 1864 ; e nder lebbi uut e settaamburu 1877 ; e nder lebbi feebariyee e maarse 1881 : ndeeɗoo wolde noon ɓuri fof bonde e wulde, nde anndiraa ko wolde Ndirboja. Hol ko addunoo wolde Ndirboja?
Aamadu Umar Jah
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn