Miijo: So ɗemngal men tabitay, ko maa ngal yuɓɓondira
Banndiraaɓe tedduɓe, Jangooɓe Misiide, Miɗen neldi en ɗoo miijooji kummaluuɓe men daraniiɓe ɓamtal pulaaku e finaa-tawaaji mun. Ɗin miijooji ko ko eggaa e dinngiral "Jamaa Tabital" ngal; hiɓe yewtaynoo fii no ɗemngal pulaar/fulfulde yuɓɓondirirta, tawa ɓiɓɓe leñol ngol fof nanondiray gelondira (faamondira). Ɗemngal ngal janngee ngal jannginee. E hino les ɗoo ko men suutani on kon e yewtere nden:
Alla rokkii leñol fulɓe ɗemngal guurngal, worɓe e rewɓe hakkilɓe, yoŋtaaɓe, annduɓe; rokkii ɓe kadi ñeeñal, pinal e ɗemngal guurngal, gaɗungal, juɓɓungal, cañingal, ngal yimɓe wowlooɓe ɗum fof paamondirta e mum, kanngal fof e wonde sukawal to bannge binndol. ɗemngal Alla yeɗi fulɓe ngal, O yeɗaani hono maggal hay leñol gootal.
Ndeen noon wadde tawde ɗum ɗoo fof ina jogaa, hol ko addaŋta yimɓe maggol dogde ngol? JAABAWOL NGOL KO: Engol hiiɗa ɓiɓɓe maggol, seyfita ɗumen, haɗa ɓe lakkitaade e wellitaade, ko aldaa e tuugnaade nii e diine Lislaam mo mbiyaten eɗen ngoongɗini oo. Sabu Lislaam nde ari, teski ɗum, tawi ko ɗum rafi renndo, woni e uddude boli naatirɗi e majjum, yaajtini boli jaltirɗi e majjum...
Aamadu tijjaan kan.
Ñannde fof eɗen nana goongaaji kesi e kiiɗɗɗi, miin mi aamataa mi haaɓataa wiide Ɗemngal waawataa wuurde ɓaawo ngal wonira e mbaadiiji tati:
1-ngal nanee: Naneede ɗemngal woni ngal haalee e kala nokkuuli, nder galleeji, luumooji, rajooji, teleeji ...
2-ngal yi’ee: Yi’eede ɗemngal woni ngal winndee ngal jaŋngee e defte, e jaayndeeji, e alluuje laawi e nokkuuji njulaangu... tawa yiitere na yana heen.
3-ngal tinee: Tineede ngal fawii ko e ɗiɗi jawtuɗi ɗii, sabu si ngal haalaama ngal yi’aama maa ngal naat e hakkillaaji e ɓerɗe ngal fuɗa haa ngal waɗa cate leƴƴi goɗɗi paama ngal teddina ngal. Alaa fof potɗo daranaade ɗemngal si wonaa joomum en, ndeen woɗɓe tawta ɗum heen.
Heewɓe na ngullitoo wonde fulɓe ko tooñaaɓe e nokkeeli keewɗi, ɗuum na woodi, kono hoko ittata ɗum? Alaa ko waawata ittude ɗum so wonaa kamɓe tigi, sabu fulɓe mbii "rawaandu si fofaani ŋuuraani laaci mum yaɓɓee" wonaa jebbilaade (jaɓde ko waɗaa) tan, ko maa haɓtaare waɗee, haɓtaare na wonira e mbaadiiji keewɗi, ngannden wiide "mi accidii ma e Alla" ko baawaaɗo (poolaaɗo) heewi wiide noon, kono wiide "mi accanii ma sabu Alla" ko baawɗo (poolɗo) wi’ata noon.
Yo Geno Bajjo wonan en ballo pooma, on njaaraama.
M. Abdou BA. Keer/Misra
E miijam, en mbaawaa wiide eɗen ɓamta ɗemngal tawo en kaaldaani (haaldaali). Kulhule ɗe njogiɗen e waasde men faamondirde ko huunde nde fotaani. Yimɓe ɓe kaaldaani mbawaa faamondirde. Ɗemɗe gonɗe e aduna ɗe fof ene calti (Arabeere, Engeleere, Farayseere, ekn...) kono ɗum haɗaana Kebeknaajo so hawrii e Siwisnaajo ene kaalde Fareyseere. Konguɗi ne ceerta, lelngo ne seerta kono ɗum haɗaataa loowdi ndi wonde ngooti. Ɗum non kala nde mbawɗen wostondirde miijooji e ɗemgal, ɗum ko huunde sembinoore demgal ngal. Caaɗli ko ɓuri heen heewde njuppata ko e maayo, ɗum waɗi ene hasi so a rewi e caaɗngol tan ma a yaŋtu e maayo.
Tiɗnoɗen mbaasen hulde faamondirde, so kaaldigal alaa, paamondiral alaa. Kalden kala kongol walla lelngo ngol gooto en men faamani, yo naamndo. Ɗemgal waawaa woodde tawa caltol Fuuta Tooro yaŋtaani e ɗi Masina (won wiyooɓe Fuuta Masina), Fuuta Jaloŋ, pilfule ɗe Burkina, Ganaa, Kamerun, Niiser, Niiseria, Suda, Cad, e ko hoddi e leyɗeele ɗo pulaar haleetee.
Daranaade ɗemgal min firtaani salaade ɗemɗe goɗɗe sabu neɗɗo kala ɗemgal ngal waawi naftorto tan. Tubakooɓe so ngarii e men (leyɗeele Afrik) ene njanga ɗemɗe men, eɓe ngandi wonde eɓe mbaawi faamondireede tawo ɓe kaali tan ko ɗemɗe maɓɓe. Kono eɗe keɓi goonga ko won e pine, kadi gande ɓe keɓata ɗum en tan ko so ɓe ’ɓoornii ma’ wutte ngonka men.
Yiɗde hoore mum wonaa añde bandum. So a wonaani goɗɗo tinataama.
Yo jam e kisal won e ɓiɓɓe Aadama.
forum
- Si Pulaaku Tabitay6 oktoobar 2013, Kɗl Mohamed (iwdifalahi)
Mi Addanay on ɗoo winndande banndiraawo men jeyaaɗo e leydi Fuuta Jaloo (Guinee)Hooreejo Martaba (Museum) Fuuta Jallon on Labe Hajja Zeinab Koumathio Diallo’
Gimol Fii Tabital Pulaaku (Pulaagu)
Si Pulaaku tabitay… poème e pulaar
Si Pulaaku tabitay…
Poème de Koumanthio Zeinab Diallo
Pulaar
Si pulaaku tabitay hena,
Farluyee no wonani
Kala yewtoowo mo
No o daginira waɗtugol mo ƴanngal
Ka kanko e siɓɓ e rewa dooma ɓamtal.
Si pulaaku tabitay dolna,
KO si yewtoo ɓe mo laɓɓinii ɓerɗe
Ngayngu e nganyaneedi mulii
Fondooji moƴƴi kafidaa ɓe fewtinii.
Si pulaaku tabitay laya,
KO si keeri o montana
Yewtoo ɓe mo yiit’da pehoda
Kurunwol makko yaaja
Geɓe dime o tetta nelda.
Si pulaaku tabitay muyba,
H’naa yo kalfe koɗe yolle e makko
Ko sottinamo joɗnde loina mo
Lurrina puloo ɓe tuunina mo
Ka o dolnaynoo jaasina mo.
Si pulaaku tabitay mawna,
KO si hiɗte makko wertira
Defte e highmaaji (nyaawooje selluka) ka o winndaa
Taali e tinndi ka o janiraa
Gimi e gimɗi lewnyeendi makko ka hollaa
E mbatu ka fii makko lollinaa
Fii h’ta aroyooɓe humpe ko o maw-niraa.
Si pulaaku tabitay o rewta,
Maa perƴi hakkunde walayɓe mo iwa
Lontiniree tamondiral maɓɓe
Miijo yaltin-tina ko holla ɓe
Fokkitannde nde ɓe kafii ko holna ɓe.
Si pulaaku tabitay ɓaŋnga,
Kalfe makko kiɗɗe ka ɓeydi kumpa
maa ƴeewtee heyɗ-intinee laaɓa
Ɗenɗe hanndeeje yewta ɗe faama
Mulugol majja o daɗa o ɓooya, poomaa.
Si pulaaku tabitay yeɗɗa,
Maa o udditanee dame no o jaŋgiree
Fottee e kalfe ɗe o jaŋgiree
Geliiɓe fii makko mooɓt’ndiree
Yaltintinooɓe hiɗte makko hoolee, ɓadee.
Cuuɗi jaŋnirɗi e hatonjinirɗi mo udditee
Ka sewɓe e mawɓe waɗa adoo wumta.
Tabintingol ɗengal pular,
KO yannyirgol ber maggal
Sincirgol ngal moƴƴereeji
To ŋngirgol ngal moƴƴereeji
Waɗtugol ngal layinirgal jikkuuji
Waɗtidayɗi hoɗ-duɓe
Wuntinayɗi ɗowa sewɓe
Selnayɗi kala ko liɓata dammbe
Mooɓtindir-ayɗi weldin-ndina wonduɓe
haɗayɗi kafuɓe ngal majjontirde.
Tabintingol ngal ɗenngal pular,
KO heɗ-itagol kala yewtuɗo pular
KO woɗɗ-itagol kala koyfitoowo pular
KO tawegol e kala ko ɓamtata fii pular
KO teddingol kala ko woni haali pular
Hara ƴettaali pehe modd-inayɗe pular
Hara accitanto daginngol farluyeeji Pular,
Wertanayɗi ndaɗule dime pular
Ka moƴƴereeji tubba rima malal Pular.
Kono (sitawii)
Si yewtooɓe pular lurrii seedi,
Si kafuɓe kaa haala pular
Huccondirii mbobiɗii,
Fonndo haala kan sottay dirta
Tamauuji ka tubbaynoo tulta
E ɓɓooje ka fokkitunoo fuuya.
Ɓurnooji bumi wertondira
Doole ɗe ɓe wonno ɗuytoto
Doomo e kurkeede ɓe fawee dagoo.
Si ɓe yaylin foygintini bara oo pular,
Fokkiannde kafu ɓe mo heɓataa
Ɓhe humba wumiɗa hara duncataa
Geɓe ko fewtaynooɓe muta majjitooɓe.
Si pular on faɗii almotooɓe dolnina,
Ka hagghillaaji o yejjitete
Ɗenɗe koɗe poɗtinay mo
Ka ɗuuɗoral yewtu ɓe ɓura mo
Ka toɗɗegol yo yewtu nananee foolamo.
Ɓay ko yo pular on tabitu,
Tabita muyba mawna nafa naf’toree,
Kala muynuɗo mo waɗte njooɓa
Yo waɗtu dolningol mo nyinna
Farluyee mo nyannde kala nyannde.
On Jaaraama Ko immorde e musiɗɗo mon Mohamed Jalloh iwdifalahi mi wayli mbindoodi makko ka kalfe men UNESCO.
On weltanaama, fota. Kuɗol iwdifalahi Chicago, UAS.
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn zsm_Latn som_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn lmo_Latn wol_Latn ewe_Latn twi_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn bem_Latn fuv_Latn tso_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn tsn_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn ceb_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn mri_Latn wol_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn ewe_Latn fuv_Latn fuv_Latn hau_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn som_Latn fuv_Latn mri_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn luo_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn