En mbiyii ko Konsa wonnoo laamorgo Ururɓe-Duude gila e yonta Diina mo Seeku Aamadu tuggude e kitaale 1818. Hitaande fof Konsa ina yuɓɓina « Jolol-Burgu » nder tuugnorgal laaɓtungal.
Konsa yuɓɓinta « Jolol-Burgu 2008 » ko e darorɗe Saawiyee 2009, ɗum laatoo jolol 190ɓiiwol. Ngol yuɓɓintee ko e yeeso teddungal Jaggal dowla Mali kalfinaangal Pinal e Neho jawdi. Ina yaakoraa maa ɗum wallit ɓamtaare « weeyo pinal Ƴaaral e Degal » nder Kofol Maayo Niijeer. « Jolol-Burgu 2008 » fuɗɗiima gila e lewru nofammbar 2008 to Jaafaraaɓe, ngal gasata ko e lewru Abiriil 2009 to wuro Jalluɓe. Ngal Konsa ngal waɗata ko nyalnde 06 Saawiyee 2009, nyalawma oo kala (ƴeewee alluwal les ɗoon ngal).
Jeloode daartol e pinal Konsa ina woodi « pulareeje » ɗe Burgu huutortoo ngam siftinde e teeŋtinde ngal pinal e ngol daartol. Ina heen :
– «Saafi lamndi ƴela sakora Konsa won kosam » (= lamndaade so luumo Konsa ina waɗi kosam, jeyaa ko e kaaɗi).
– « Konsa Hammadun Yaayaa, pural burguuji moƴƴere naatooɓe » (= Konsa wuro Hammadun Yaayaa, cuuɗi puri moƴƴere naatooɓe).
Jeloode Konsa ina soomi kadi geɗe goɗɗe hono ɗee jeeɗiɗi garooje :
Konsa woni laamorgo daartol Ururɓe-Duude gila e yonta Diina (1818-18480). 12 Arɗo ngardiima joli ɓennuɗi ɗi. Leydi Ururɓe-Duude lommbii ko hakkunde Takutula (keerol Kunaari), e Guraw (weendu Debo). Laamu kolonyaal nde ari, waylii, e 1940, wertaango leydi Ururɓe-Duude, artiri ɗum e wertaango hakkunde Sendege-Wajooɓe e Sendege-Wuro-Buulo, laamorgo waɗtaa Sendege-Wuro-Buulo.
Gooto e jumaaji ɓurɗi ɓooyde woni ko Konsa. Mahi mo ko Seeku Aamadu, o feewnitaa e hitaande 1980 (ƴeewee natal jumaa o).
« Harima » mo Diina lelnunoo e hitaande 1818 tawatee ko e leydi Konsa. Ko kam woni ɗo Diina adii waylude ngonka leydi, ɗo jawdi waawata durde e ɗo gese mbaawata remeede.
« Hariima » ko « lesɗe duro » keeriiɗe ɗo nayi ɓesɗi ndurata. E fuɗɗoode ko 5 ɗe ngonnoo. Ko Seeku Aamadu rokkunoo ɗe Seernaaɓe wuraŋkooɓe ngam ɓe mbaawa jogaade hattan nyaawooje nder gure maɓɓe e diiwanuuji maɓɓe. Ko hono noon kadi wonande Seernaaɓe daraniiɓe jaŋde Quraana (duɗe to Wuro-Alfaaka, to Wuro-Moodi, to Kakanya). Caggal ɗuum “harimaaji” 2 njanti heen, dokkaaɗi galleeji ɗe mbiyaa “Jowro” (jeyi “joowre”), ɗiya ko “beytel”, ɗii ndokkaa ko roŋkitɓe ɓe mbaawanaa ko’e mum en. Ko ɗii “harimaaji” tati ngoodi haa e oo yonta mo ngon-ɗen : hariima ɓesɗi, hariima Seernaaɓe, hariima jowro e beytel.
Ko e leydi Konsa Toggere-Baragel woni (Toggere Mbaaraangu), ko ɗoon yanaande Alfaa Hamadun Yaayaa woni. Ko oo wonnoo Hooreejo konu Fulɓe Maasina nyalnde wolde Maani-Maani, ko ɗoon o saŋkii nyalnde 12 lewru Mawluud e hitaande 1863.
Ko e leydi Konsa kadi “Gannde Koboro” ngoni, tiimtorgal “eggirgol” Arɗo 7ɓiijo Maasina (1485-1508). Ko kaŋko yahnoo yiyloyaade duuɗe gonɗe e Kofol Maayo Niijeer, haa o yettii duunde Ngadoru. “Gumgol” (laawol, lappol) feewde Konsa kam e fuɗɗoode maggol (to Gannde-Koboro, to Wuro-Arɗo Maasina) haa oo yonta ko noon wiyatee. Mbalndi baarol jokkondirnoongol weendu Debo e weendu Koraru ina yiytoo ɗoon.
Ko e leydi Konsa kadi “Kaaƴal-Burgu-Xaaso yiytotoo. Ngal kaaƴal wonnoo nayaɓal kaaƴe ballatnooɗe ɓetde keeweendi diƴƴe Kofol Maayo, gila e yonta Yirayɓe (teeminannde XVɓere).
E wattan, leydi Konsa ina moofti kadi “Caatamaare Pimmba”, denndinɗo caaɗli nay : Mayo-Ɓalewo, Maayo-Ranewo, Maayo-Demmbi, Maayo-Kommbo. Ɗii caɗli kuufi duuɗe nay : duunde Pimmba, duunde Cekoy, duunde Jowro, duunde Perekoro. Ko “Caatamaare Pimmba” woni nokku 3ɓo ciftinoowo daarol “Caanaba”, nokku coomɗo daali mum (caaɗli) ciftinooji pulal ganndal, “kosam Konsa”.
Aamadu Malal Gey
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn wol_Latn