Hannde ko fii lonngal saati ɗen yewtude, miɗo saatii yaltude si tawii yewtere nden lannii ko mi ɓantiiɗo weltori ko mi anndinii hannde kon, wetolriiɗo ko mi okkaa kon, laɓɓingol ɓanndu e tuundi ɗun hino wellammi, hino gasa wonude ko ɗun woni sabu yiɗugol an ndiyan e faale gol ɗan, sabu dakkamme majjan bakaaɗo go'o, e huunde yiɗinaynde nde alaano si wonaano ndiyan ɗan, min miɗo yiɗi ndiyan gila neeɓii, mi yiɗiino ɗan fewndo mi woni paykun, meɗen yarnira ɗan min e yumma an, tuma kala mi ɗonɗaa maa mi heɓi feere fijirgol ɗan, miɗo ittora wulaa piyugol ɗan, e weltorgol fijirgol ɗan. ɓaawo mi heɓii feere ekkitagol fubbagol-fubbagol ko yiɗaa ɗun wano baaba en an maakirani lan non-hari ko mi ɗonɗeteeɗo, ɗanka ɓatiika ɗonka linngil.
Ko goonga ko mi yiɗuɗo ndiyan, gila mi tawi wonnde ko ɗan laɓɓinay ɗan-laaɓal hino jeyaa e liimaanu-miɗo lootira ɗan ɓanndu an ndun, ko kannjan mi lootorta.
Baaba en an hino saatii firande lan hannde ko honno mi lootorta lonngal.
Lonngal ko geɓe ɗiɗi –baaba en an maaki: ko lonngal tartiibii (rewnindirgol tere ɗen) e lonngal Irtimaasii.
• Ko honɗun woni irtimaasii?
- Ko nde ukkataa ɓanndu ma'a ndun ka nder ndiyan nde wootere, ɗun ɗo'o ko mbaadi welundi fii a aray faamude firu mu'un e mbaadi ɓurundi luggude e saa'i go'o.
• Ko honɗun woni tartiibii?
- Ko yo'a lootu hoore ma'a nden fow e daande ma'a nden e seeɗa ko jokkondiri e ɓanndu ndun taho, wata yejjitu lootude noppi ma'a ɗin (ɓaawo majji on hara nder on tawaaka) ɓaawo ɗun lootaa ɓanndu ma'a ndun ko a fuɗɗorɗo ka senngo ñaamo e seeɗa e ko jogondiri e daande nden e seeɗa senngo ñaamo ngon, ɓaawo ɗun ɗimmitaa lootaa senngo nano ngon e seeɗa e ko jokkondiri e daande nden kon e seeɗa senngo naamo ngon.
Hino dagii nde lootataa ɓanndu ndun ɓaawo hoore nden e daande nden laawol gootol a senndataa nde hakkunde nano e naamo.
• Taw hara si lonngal hino mari sartiiji?
- Hino sartinaa e mu'un ko sartinaa e salltigii kon wano annuyee, e laaɓugol ndiyan ɗan e dagagol ɗan, e laaɓugol tere ɓanndu ndun, e rewnindirgol lootugol tere ɗen, e nde loototooɗo on lootantoo hoore makko si tawii himo waawi e nde tawata ko haɗata gollitirgol ndiyan ɗan alaa ka sari'a wano nawnaare (yiltito ka yewtere fii salligii).
- Kono lonngal ngal hino seediri e salligii on geɓe ɗiɗi miɗo yiɗo yo'a maandito ɗe.
• Ko honɗe woni ɗen geɓe ɗiɗi?
-Aranun e mu'un: Sartinaaka lootugol teral bee ɗo'o e nde lootugol ngol wonata iwrude ka dow naɓiri ka ley wano wonirnoo ka salligii non.
-Ɗiɗaɓun e mu'un: Sartinaaka e lonngal rewnindirgol e jokkindirgol wano wonirnoo ka salligii non, hiɗa waawi lootude hoore nden e daande nden, ɓaawo ɗun lootaa ɓanndu ma'a luttundu ndun ɓaawo dummunne hay si tawii hoore nden yoorii, wano tawiri ka salligii si tawii hiɗa lootude yeeso ma'a ngon feƴƴaa e leeɓi tiimeelo ɗin e piyude e misal a lootay hoore majji on, e fewndo maskataa hoore ma'a nden a maskay hoore sukundu ndun, ka lonngal non hino waɗɗi maa hewtinngol ndiyan ɗan ka nder guril hoore, ko wano non e leeɓi tiimeelo ngon e sunsunkooji ɗin e waare nden, ɓaawo ɗun...
• Ɓaawo ɗun ko honɗun mi waɗata?
- Ɓaawo ɗun faamu lonngal janaaba hino yona salligii..
• Ko ɗun firi si tawii mi lootike lonngal janaaba ngal fii julde nden mi salligotaako ɓaawo ɗun.
- Ko non woniri, a juulay tun a salligataako. Wano woniriri kadi lonnal ji buy fawike ma wano lonngal janaaba e lonngal fii juma e piyude e misal haray hino dagani maa lootagol lonngal gootal hara ko fow faandiɗaa, hiɗa waawi kadi anniyaade lonngal janaaba tun ngal ɗon yone fii luttuɗe ɗen {ko goonga ko yowitii e lonngal juma ngal ko bee anniyoɗaa ngal hay si ko e mbaandi mumaandi ngal nafataa lonngal go'o}.
• Si tawii sonnaajo hatonnjinii e lonngal janaaba e lonngal fiilayeeru e fewnanagol juma e piyude e misal ko honno o gerdata?
- Himo waawi lootaade lonngal gootal e annuyee ɗe fow, maa o anniyoo lonngal janaaba ngal ɗun ɗon yonay mo ɗe fow si wonaa fewnanagol juma on wano anndirɗaa non.
Baaba en an ɓeyditi:
miɗo saatii jantanaade ma piiji nafayɗi ma ka nder lonngal ma’a.
1-Fellitu wonnde a ittii batte maniyu on fow wonunooɗo ka ɓanndu ma’a ko adii a fuɗɗaade lootagol lonngal ngal.
2-Naatu ka nder hurgo hibbaa ndiyan ko adii a fuɗɗaade lonngal ngal fii yo batte naniyyu on yaltidu e coofe ɗen.
3-Hino fawimaa ittugol kala heedoode maa keerol haɗayngol hewtugol ndiyan ɗan ka kuril ɓanndu wano ariya e piyude misal si tawii non newaaki ittugol maa hara ittugol ngol hino metti fii haray hiɗa waawi taamaade si tawii non heedoode nden ko e tere taamaamuyee ɗen woni [haray hawtindir taamaamuyee on e lonngal ngal].
4-Kala sikke heɓuɗo ma fii sellugol teral lootaangal ngal tuma gaynuɗaa lootude ngal ɗun ɗon bonnataa wata a waɗan yila e mu’un.
Si tawii sikke arii ma wonnde taw hara si’a lootii hoore nden fow e daande nden hara hiɗa lootude ɓanndu ma’a luttundu ndun [ɗon haray hino waɗɗimaa yiltanagol emmbere nde sikkitiɗaa nden].
• Lonngal janaaba, lonngal fiilayeeru e ɓesungu, e istihaada e fewnugol furee, fewnanagol meemugol fure, ɗe’e ɗo’o fow ko fewnanɗe waɗɗiiɗe hari baaba en an yeetike lan fii majje, fii fewnanagol juma on feƴƴiino enee taw hara si lonngal go’o hino woodi ngal on jantanaaki lan fii mu’un?
- Hino woodi, ko ɗe buy, kono ko yiɗaaɗe wonaa waɗɗiiɗe mi limante yoga e majje :
a)-Ko fewnanagol juma, ɗun ka yiɗaa ɗun tentinaa ɗun ko woni waghutu mu’un ko ka peeral fajiri haa ka mutal, ko ɓuri moƴƴude ko fewnagol ko adii jawal juma ngal.
b)-Fewnanagol hormingol ngol.
c)-Fewnagol ñannde jeetati e ñannde jeenay donkin, ko ɓuri moƴƴude kon ko ñannde jeenay ka walluhaa.
d)-Ko fewnagol e nder jemma araano e jemma sappo e jeeɗiɗaɓo, e jemma jappo e jeenayaɓo e jemma noogay e go’aɓo e jemma noogay e tataɓo e jemma noogay e nayaɓo e nder suumayee barkinaaɗo on.
e)-Fewnanagol fii listighaara.
f)-fewnanagol fii yarninagol.
g)-Fewnanagol fii naatugol makka.
h)-Fewnanagol fii juuragol suudu Kaaba teddundu ndun.
I)-Fewnanagol naatugol ka juulirde Annabiijo (s a w).
Hino woodi ko en jantaaki ko tawata en waawtaa yewtude ɗun e nder nde’e deftere raɓɓinɗinaa nde ɗo’o yoga e majje yonay fii salligii ko ɗen woni yiɗaaɗe ɗen ka sari’a goɗɗe e majje yonataa salligii, ko ɗen woni ɗe yiɗeede mu’un tabitataali e dalil hoolaaɗo ko woni en waɗayɗe tun fii yo taw ko ɗun ɗaɓɓaa ka Allaahu.
• No heddi yo mi lando on lanndal sakkitoral ngal ɗunlle ko woni ngal ko: Si tawii mi laɓɓinoraali hibbugol ndiyan ɓaawo janaaba mi hibbaali ndiyan, mi lootike haa mi gaynii few, ɓaawo ɗun ndiyan maniyu ɗan yaltii hay si tawii ko toɓɓere wootere ko honno mi waɗata ?
- Haray hino waɗɗimaa fillitagol lonngal ngal hay si tawii ndiyan maniyyu ɗan ko ko aldaa e sahawu yalti hara wonaa yiidugol.
Wano tawiri lonngal hino waɗɗimaa fillitagol si tawii a anndii ko yalti jooni kon ko maniyu hay si tawii wonaa e mbaadi feƴƴundi ndin.
* * * * *
fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn fuv_Latn unk