Kunats utjix aka wilamasinakar arxatir utaxa
Wilamasinakan jan wali qamirinakar tuqisirinakar askicht’asa walir apañtakiwa. Chile Markan iwxatapxiw wilamsinak arxatir uta askicht’asis sum sarayañtakiwa.
Aka wila masinakar arxatir utax luratawa aka amuyunakata:
- Wilamasinakar arxatañtakix mayapt’ayas luratawa.
- Panpachan nuwasitanakar askichasis sumar puriyañtakiwa.
- Sum amuyt’as nuwasitanakamp qhananchayañaw taqi lurawinakapata. Ukanak askichañtakix arxatiritakix utjiw mä yatir qhananchayiri wilamasinakan nuwasitanakapata.
- Arxatirix sum yatiñapaw taqi aka kamachinakata, sapat sapar jiskt’asa sum arsuyañapawa.
- Ratuki qhananchayañapaw aka lurawinaka.
- Aka yanapaw jilayañapaw sum sarayasa
Kuna lurawinaks askichix wilamasinak arxatir utaxa
- Uta wawa katuqañtaki
- Chile Markat yaqha markar iyawsiri wawanak, imillanaka, yuqallanaka mistuñpataki.
- Arxatirir jaljasit chacha warmix mayiñapaw utjirinakap jaljasiñtak ukat arxatiriw sanix jaljasit chacha warmir suma amuyur puriñpataki.
- Wilamasin utjawinakapa: Chacha warmin utapax janiw aljatakaspat, ukhamarak janiw qullqit mat’atakirakispat jan panpachan amtatakchi ukaxa.
- Wawanakar sum uñjañawa
- Utjawinakap jan apnaqaspati usuta jiqhatasit layku
- Wawapar sapa urus ukhamarak sapa simanas uñjañapapiniwa
- Jan chachachasiñ warmichasiñ munirinaka
- Chacha warmi jaljt’ata
- Mamap tatap uñtayiri
- Imaña: Arxatirir mayiñaw khitis apnakanix wawan, imillana, yuqallana tunka kimsaqallquni marankam utjawinakapa, tatap – mamap jiwataspa jan uñjañ atkaspa usutap layku.
- Jani walir apaña imillar yuqalllaru
- Imillanakar yuqallanakr jawk’aña
- Sum uñjañaw jawq’at jaytat imillanakar yuqallanakar maxt’a waynanakar, k’asu tawaqunakaru.
- Chacha warmi jaljasita
- Wawanakapan utjirinakapat tatap mamapax sumapiniw uñjañapaxa
- Wawapatak qullqi churañawa
- Utjawinakapax jaljatañap chachankir warminkirixa, chacha warmix jaljasitapxi ukaxa.
- Arxatirtuqit jaljasita
- Munatapamp jan wali qamasiri
- Taqi kunanak mistuskirinakat wilamasinakan qamawipata.
Kunamas mantañax wilamasinakar arxatir utaruxa
Wilamasinak arxatir utarux kijasiñanak yatiyañaw, kawkir jaqinakas luraskaspaw arxatir taypita.
Qillqat taypit kijanakax churatañapaw jan ukasti arxatirix sarakispaw arsupamp yatiyañpatak, ukatakix arsuwipat laphir qillqtañapawa. Taqi ukanak arxatirix sum uñjas yatiyaniw taqi kijatanak sumar sarañataki.
Taqi Chile Markan utjit wilamasinakar arxatir utaxa.
Jisa, taqi Markatuqinakanan utjaskiwa. Jisk’a markanakansti utjarakiw arxatir qillqiri wilamasinakar uñjiriraki.
Kijasiñtakix arxatirix utjañapiniti
Jisa, kijasiñtakix utjañapapiniw arxatirixa, jichax jupax jan atkaspat yaqha lurawinak layku ukhamark jupax nuwat warmispa, nuwat chachasp ukax arxatiriw yatiñapaxa,
Arxatir mayiñtakix jan qullqinikch ukax jupax mayispat inaymay irnaqirir yanapirir ukhamark wilamasinakar sum amuyayiru Markatuqipana
Kunamas sarayayix wilamasir arxatir utaxa
Taqi luratawinakax pä parlawinakaniwa; arsusiñapatak wakichayata yaqhasti sum lup’is qhananchayaña, akan arupat yatiñaw ukatakix arxatirix ukankiwa ukhamarak ist’irinaka.ukhamarak ukan utjiwa kimsa apnaqawi,mayax ordinario sata payasti especial sataraki, kimsasti apnaqawinak amtata sarayañtaki ukhamaraki wilamasipam jan wal qamirinakaru
Kunjamas procedimiento ordinario ukaxa
Mä pit kijasitaxa, arxatirix jawsañapaw mä tantachawir ukat ratuk luras yatiyatañapawa. Ukat kijat jaqix saniñapaw phisqa urur purkipan uka arsusiw urutaki.
Aka arsusiwirux sarañapaw kijasir jaqi ukhamaraki kijat jaqiraki panpachaniw irpasipxañapa arxatiriru, ukat mä amtar puripxani. Uka amtawit arxatirix saniwa jaljasit chacha warmirux sumar askichaspxañapatak ukat arxatiriw sarakinix kunanakas jan waliki ukat kunakas jan walikirak ukanak ukat uñjir masinakar jiskt’an ukat jupanakaw uñjatanakapatxamar arsusipxan ukat qhipürtaki jawsarakini.
Akanak askichañtakix qhiphürtak jawsatanakar kimsa tunka urukam luratañapawa, arsunakap yatiyatak uka urutpacha. Chacha warmi jaljasitanakax arxatirinakapamp sarapxañapaw ukat jupanakax uñt’ayapxan satanakap ukat uñjir masinakan satanakapampirak, qillqt’at laphinakampi taqi ukanakamp ukat tukuyañtakisti arxatiriw sañapax sapa maynitak akax wali akax jan walikit sasina, ukatsti jawsarakiniw qillqat taypit sañtaki akax akhamaw ukax ukhamarakiw sasina.
Procedimiento ordinario ukax lurañaw taqi kamachinakan jan qhanakiti ukapachana
Kunas wilamasinakar amuyt’ayirixa
Amuyt’ayas yanapt’irin, lurawipax nuwasit chacha warmir amuyt’ayas yanapañtakiwa. Yanpt’irix parlawinakapamp yanapt’aniw jupanakar jan sum sasitank askichasipxañapataki, jan arxatir qillt’atar mantasa.
Aka sarayir amtawir jupakiw, Yaqha jan walir puritanakax kijasitañapapunirakiwa, kunalaykutix suma amtawinakar puriñtakix arxatir taypitapiniw luratañapax.
Kunapachas sarañapinix amuyt’ayir yanapiriruxa
Wawanaktaki qullqi mayiñtaki, wawanakar kunapachas uñjayañi uka qhananchayañtaki, arxatir utax yanapt’irir iwxaniw sumar askichasis puriñapataki jan arxatir qillqatanakar pursisa, Yanapt’irimp suma amtatar puripxani ukax wali ch’amamp arxatirix iyawsani taqi uka lurawinakax juicio ukaruw saratakasp ukham waliniwa, jichax jupanakax jan kunar purkapaspa ukax yaqhat qalltañapawa uka juicio ukanuxa
Amuyt’ayir yanapirixa qullqi pajañati
Amuyusisa saririnakaruxa:
- Jupanakaw pajasipxañapax, qhawqas pajasiñak uka Ministerio de Justicia jupanakaw uñjapxixa.
- Jan qulllqin jaqinakatakisti janiw pajasipkaniti jan ukasti Corporación de Asistencia Judicial jupanakamp yanapatarakispawa ukhamaraki yaqha jan pajasit arxatir sarayirinaka.
Amuyusis saririnakar irpatanakaxa (wawanakar qullqi churañapatak, wawanakar kunapachas uñjayañi uka qhananchayañtaki) taqi uka lurawinakat janiw qullqi pajañapakiti awisakiw ukanakx pajasiñaspaxa
Jupax qullqinispa ukanaka pajasiñtak ukasti qullqi apnaqiwat jaksuñaw, ukat uñjañarakiw qhawqanis qamasipxix utapan taqi ukanaka
Resoluciones judiciales ukanak uñjirinak sum sarañapatak utjiti
Jisa, wilamasinak arxatir utanakaw uñjasipxix taqi lurawinak sum sarañapataki. Jupanakan lurawinakapax sum askichatañapaw jan mayamp kutiniñapataki. Jan ukasti jaqix jan wawapr yanapañtak jan qullqi churkit ukax, arxatir utax saniw jupax pajañapaw yaqha sarawinakampi.
Kunapachas qalltix aka Nueva Justicia de Familia ukax, kuna mayjachatanakas apkatatax 20.286 uka kamachiruxa
Aka kamachix 19.968 qalltiw wilamasinak arxatir utan, ukat sum qhananchayas sarantayi taypi sata paxsina pä waranqa phisqani marana. Machaq arxatirinakan mantawipax uñjayiw walja lurawinak sum uñjas chiqar sart’ayapxiwa.
Aka kamachix 20.286 mayjachasiw sarawipax tunka phisqani paxsina pä warnqa kimsaqallqu marana. Wilamasinakar arxatir utana jupanakax sum lurañ munapxi taqi lurawinaka, ukhamarak taqi jucha askichawinakas ratuk mistuñapawa.
Nayraqat mayjachat arxatawinak uskuntatanakax akanakawa:
Kijasitanak qillqatanak yatiyañaw arxatir utana
- Arxatirinak yapxapxiw (95 ukakam) a, ukat yapxatapxarakiw irnaqirinakamp ukhamaraki apnaqirinakamp (640 ukakama)
- Thurt’ayapxiw qillqir arxatirinakar sum lurañpatak taqi jisk’a markanakana.
- Sapa tuqina sum sarayirinak uñtyapxi sapa arxatir utataki
- Jilir irpirinak taqi tuqinakatak uskupxi taqi wilamasinak arxatir utanakana ukhamarak jilir irpir uskupxaraki juchanak apir tuqina, jach’a arjatir utanakana.
- Aka lurawinakax luratañapapiniw yanapir amuyt’ayirimp wawapatak qullqi churañapat, wawap uñjañpataki, Aka amuyt’awinakax sumat sumat luratañapawa
- Aka lurawinakax luratañapapiniw yanapir amuyt’ayirimp walja kijasitanakata:wawapatak qullqi churañapat, wawap uñjañpataki, wawanakap uñjañapataki sapa uruna. Aka amuyt’awinakax sumat sumat luratañapawa sapa markatuqinakana.
- Arjatirix jawsaychi ukax sarapxañapapiniwa, jichax jupax qillqat taypit mayisisp ukhamarak juchawinakat jark’tasp ukax arxatiriw sañapaxa,
- Utjañapaw sum jajllir sarayirix kijasitanak katuqañtaki
Jupaw Aymar arur jaqukipixa / Traductor:
Carlos Cañarí Ramírez, vicepresidente de la Academia Nacional de la Lengua Aymara. Académico de la Universidad de Tarapacá.
Jupanakaw Aymar aru qillqatanakax uñakipt’apxixa / Validador:
Hugo Mamani Mamani , presidente de la Academia Nacional de la Lengua Aymara. Profesor de educación intercultural bilingüe.
Jupaw Aymar qillqat ullixa / Locutor:
Carlos Cañari
Amtawi / Nota: Taqi aka laphin qillqatanakax kamachinakat amuyasipxañamataki ukatakiwa. Janiw arxatirin kamachinakap mayjachaykiti.
ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn grn_Latn ayr_Latn grn_Latn ayr_Latn ast_Latn ayr_Latn