Wuliwya
Wuliwyaxa (kastilla aru: Bolivia) Awya Yalana mä jach'a suyupawa. Kawkinkkitixa Bolivia Markaxa, ukawjax nayra pachanakaxa Qullasuyu sutimpi uñt'atataynawa. Aka Qullasuyusti pusi suyunkiritaynawa aka Tawantinsuyutxa. Aka Tawantinsuyunsti Inka jila kullakanakawa jakasipxiritayna. Taqi jupanakasti wali suman jakañrakwa taqi jach'a jisk'a suyunakaruxa apawayapxiritayna. Uka laq'a achachilanakaxa taqi kunansa wali amuyumpipuniwa sartapxiritayna, ukjamatwa arst'asipxiritayna "Qhip Nayr Uñataspuniw Sarnaqañaxa" sasina. Ukjamaraki taqi yänakatix utjkäna, taqi uywanakatix utjkäna, jupanakampix wali askinxampunwa qamasipxiritayna. Ukjamatwa uraqixa Pachamamamatayna.
Khaya 1492 maranwa Españul q'ara jaqinakaxa aka Awyalala tuqirux purinipxatayna. Jupanakasti machaq uraq jiqxattanxa sasaw walpun kusisipxatayna ukjamaraki musparapxatayna. Jupanakaxa aliq umir, lunthat jan wali jaqinakkamakiw jutapxatayna. Jupanakasti khä Reyna Isabel ukan khitanakapapxarakitaynawa. Jupanakasti wali jan amuyun jaqinakapxataynawa, khitirus jan wal uñjiri, quri munir lunthat jaqinaka ukjamaw jupanakax aka Awyayala tuqin jakañ qalltapxatayna. Ukatsi khaya 1532 maranrakwa khaya Kajamarka-Pirwa (Peru) tuqirux purntapxatayna. Ukansti taqi kasta markachirinakatix utjkäna ukanakar jiwayañ qalltapxatayna, ukjamatwa Atawallpa jilarusa jiwayapoxatayna, taqi qurinakapsa qatusisa. Ukjamatrakwa Machu Pichu jach'a marksa qur thaqkawirux t'unjapxarakitayna.
Bolivia jan ukasti Wuliwya sutimpix aka 1825 maran ukjam suticht'asiwayapxarakitayna. Ukapachanxa walja españul criollo sutin jaqinakaw wali mirantxapxatayna. Ukatsti jupanakatakix janiw suma qamawi jiqxatapkanati, ukatwi yaqhachsiña amtapxatayna. Ukhamatwa jichhurunakkamax Bolivia sutimpi uñt'atatanxa, uka arux Simon Bolivar ukatpï jutixa. Jupasti qhispiyiri ukjam uñt'atarakiwa jupanakanxa. Ukjamipansa janiw Aymara, Qhichwa juk'amp markanakatakix qhispiyawix utjkataynakati. Jichhurunakkamasa Aymaranakaxa jisk'achatasipkakiwa, ukjamipansa wali amuyunakrakwa wauna jil kullakanakax p'arxtayasipkaraki.
- Wuliwya nayriri marka: Chuqiyapu.
tum_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn