MA’CUSTUMBRINA, LURAÑA UTJIWA ANCURAIMIYNA MARQAXA
YATIQIRI: Lic.Sigmar Flores
YATIQIRINACHA: Janeth Marconi Poma
CARRERA: Educación de Adultos
MODULO: TECNOLOGIAS DE LA IN FORMACION Y COMUNICACIÓN TICs
PHAXSI: 2011
Potosí - Caiza “D”
MA’CUSTUMBRINA, LURAÑA UTJIWA ANCURAIMIYNA MARQAJA
1. CONTEXTUALIZACION
1.2. MAY-MARANA.
Uka sutisti Ancuraimina satawa, ma’ istructuraw utxiwa, parlasipxiri uka aimaranaka mallkunakaxa Aicuraimina, JAN’QU – BLANCO ukarusti LAYMI – CORTEZA DE LA PLATA.
Utxiwa ma’liyindaw Ancuraimina, phaxsi jiliri utxiriwa paya achachhilanaka mallkumaka sasiriwa, sutinikapastiwa: Jan’qu y Laymi aka achachilanakasti jutapxiwa Chinchasuyu marka(Norte Peruano), uywasipxiriwa tajpacha aptasipxiriwa ma’ iscinaka uchasipxiwa, wali sumita isipxasiwa ma’ khanampi ukarusti ma’ k’illumpi uka rigiunaraka. Aka sutisti utxiriwa jiliri markanakaxa churanisipxiwa mayxaraki utjiwa uka ajayunaka, saxranaka, supayanaka ORKOSUYU urillanaku jach’a q’utaru Titicaca, ukaratusti sintipuniwa culturanaka parlasipxiriwa uka inkaikarusti, uka mallkunarakus. Uka sitipasti sasiriwa JANQ’U LAYMIS, walxa phasi sarapt’asiwa ma’ deinuminaciuna apxiripxawa sinitipuniwa uka castillanipxawa ANCORAIMINA.
1.2. KUNXAMA SITUCIUNAPA.
Ancuraiminasti utxiwa ma’ ayllu markaxa sutipasti akawa Omasuyo, aka Omasuy markasti wali sumitapuni cusichanaka, urikanaka walja puniwa 122 km. Ukjaru ma’ jach’a utawa utixiwa sede de gobiernuwa, carritipasti walja caminuwa asfaltaduwa ukaxarusti Chuqiagumarka jutiwa Carabuco pirmitisqiriwa midion comunicaciónaxa ayllu markana Uywilla Chuqiagumarkana, Walxa ixtinsiunapawa 339.76 km Titicaca jilirapasti altiplanuwa, parlasipxiriwa ma’ thantha utanaka Chullpari (pequeño balneario), aka q’utasti Titicaca alrididurapa Sotalaya, Ispaya, Tocoli y Mijanani, irnakañawa walja, utjiwa wali jiwikitawa may manmarana anatasipxiriwa uka umanakasti.
2. MAYA TIMA JILAÑANI.
2.1. MA’CUSTUMBRINA UTJIWA ANCURAIMINA, JICHASTI CHURAÑANI “WAKIÑAJA UKA PACHAMAMARU”.
Uka custumbrina Ancuraimina marqaja, utjiwa, amuyapqañani chanipajasti mayampi uka actividanaka lurapjañani yanapt’apqama.
Kunampi utjiriwa ritualinakaja ma’favuranaka churañani awicha Pachamamaru.
Walja utiwa jaq’inaka ancoraimiñuna, aptasipqiwa ma’luraña, kunarakipachawa waljapuniwa munasipqiwa khanq’i parlasipqiriwa uka marqankhirinaka uka pachasti utjiwa ma’ sutiwaya: Kimsa akapachana, kamsañs aka arunakax mni:
· Alaxpacha (akapacha alayawa), uka alaya utjira ma’ jaq’i, uywasisqiwa ajayukaja sutipawa Dios awki, santunapaja; waljápuniwa: Maya intiwa, ma’ phaqhi y walja, walja puniwa utjiriwa uka wara waranaka, jawsawpiriwa wali sumitawa uka akapachana, kuna puniw utjapachhasti uksajaru.
Aimaranakasti khá alaxpacharu sarapjiwa mayasiñaniña sisphaya uka intiru karusti maynisipjiwa taipacharu warawara, intirusti qhusqachañasipjiwa ma’ sutini ukhamakiwa ”Dius tata awki” walja puniw yatisiskiwan, Dios awki jiliriwa taypacharu munasiwa, wali suma santuwa (sumimiriku), khaukinpuni mayja mayja actuwasiskiwa, Dios awki janiw nuqjasiri, kunas churani walja mutuyañastiwari ususinaka.
· Akapacha (akapacha jiwasanakiwa), ma’ akapacha jaqinakawa, ukhanki utjiwa walja anatañasiskiwa, mayjaru utjiwa utanaka, jawiranika, utjiri mank’a sumitaki, chuqinaki, challwa, jawasa muti….markasana taqinis jaqjama uñtañataki, janiw taqhisiñanakax utjañatapataki, sarnaqawisas yaqatañapataki , arusas ist’atañapatakixa, taqin yanaptasis aka markaq layka irnaqapxañasawa.
· Manqhapacha (akapacha aynacha), ukan akapacha utjiwa ma’ suphaya sinti aqjataña aukawa uywasiskiwa manqhapachawa, janiw utjiriwa munasismaw.
Walja puniw yuspagarañani pachamamaru, ma’ orak’i Wirjina (Virgen), uka Cúndhur mallku, waljanaka cabildunaka utjiriwa yuspagarisiskiwa alaxpacharu (los cielos) ukharusti Manq’apacha (bajo la tierra) y ukhararu nanakisiskiwa uka acapacha, akharu uywasiskiñani, walja puniw irnakañani, lurañani ma’ sacrificiaru uka uywaranaka, ukaraki jutiwa uywaranaku; k’arwa, iwij qallu ukhampi lurañani wali sumitapuni cusichanaka, urikanaka walja puniwa.
2.2. MA’SAHUMERIO ANDINO UTJIWA “ANCURAIMINA”
Ma’sahumerio andino utjiwa “Ancuraimina”, walja puniwa lurasipxiwa, aptasispxiwa jilacatanaka, mallkunaka walj mirk’itawa markanjaru, lurasipxiwa chachas, warms, achhachilas, etc.urak’i sarpxiriwa, sinti sumitawa puniw prudusisqiriwa, mayxaraki utjiwa uka ajayunaka, saxranaka, supayanaka, etc.
Mayja mayjawa uka sahumerio andino, ma’ ispiciena t’urmiwa mayja culurawa, utjiriwa jishq’a matirial inurganico, ukharastu apansipjiriwa t’arwa iwijana ukarusti inseincio mayxapuni utjiti, jichasti nactayasiñani uka sahumeru andinu jilak’ataru.
3. KUNA LURASIPXIWA ANCORAIMINA MARQAJA.
3.1. UKA PRUDUCCIUN CHALLWATAKI JAWIRANA TITICACA
Phisqa ayllunaka utijiwa ukana jach’a jawira sutipawa Titicaca, ayllunaka utjiwa walja sutinaka (Omasuyos,Camacho, Los Andes, Ingavi y Manco Kapac). Ukanpi waljanakawa utjiwa challwa catuña, uka chachanaka sinti puniwa rnakapxiwa, alwa uru puniwa sartasipxiwa.
Ø Ma’ saqaña utjiwa”saqaña enmallenawa” (ukaratu catuñasipxiwa challwanaka ispinaka, carachita y mauri).
Ø Ma’ saqaña utjiwa uka bote automatico ukanpi sarapjiriwa challwa catuña cunstruyatawa lawampi.
Warminakapi uka challwa catuña, sarjapjiriwa phaytasiri, aljapjiri uka challwanacanas taypaniw sarjapxiriw aljasiri.
Utjiri especianaka mayja myja challwa ukasti apasipjiriwa ma’ 30% uka prucesamienturu, waja yatisipjiwa sutipawa p’api, ma’pruductu turkañayaki ma’ inuru uka mank’anaka, allpinaka, jawasanaka, aychanaka, k’aunaraki, etc. Walja mank’a utjiriwa ukataki Huatajata, Jankhoamaya y Batallas utjiriwa waja challwa uywu.
3.2. MA’ CUMERCIALIZACIUNA UTJIWA CHALLWATA.
Ukhamaraki utjiwa walja jach’a markata, ukanaraki uywasispjiriwa jacha challwanaka, uka challwanakasti jutiriwa uka jach’a cuencanaka ladu oriintii ukhamarahi Santa Cruz de la Sierra. Ukhamaraki utjiwa ma’ jishq’a cuenca Altiplano (lago Titicaca) purisipjiwa truchasnaka, pejerreyanaka, utjiriwa ma’ jach’a challwa sutipawa sábalo, aka challwa impurtaduwa Argentinamanta, y cuenca Amazonaska ukhanki utjiwa sinti sumita challwa surubí, el pacú y paiche. Jichasti La Paz mantana abasticipjiwa waljana challwa uriginapa uka Perú, Chile y Ecuador, irnakañawa walja, utjiwa mariscunaka (camarones, calamares, pulpos, almejas…), walja jaq’inaka utjiwa apanisiskiwa challwa cuntrabandunaka sinti lunthatanakawa apasispjiwa walja contrabando, mantasipjiwa Buliviaru walja peruanunaka sigupuniwa mantasipjiwa ma’ jishk’a autunaka, khatirinaka aljapjiriwa sinti walja puniwa, lunthata punwa utjiriwa.
Khatirinaka – jilirinaka
Janiw utjiwa Chuquiagu markampiqiwa ni ma’ uta jchasti challwataki.
Aljjañataki lurasipjiri jach’a filanaka, walja munipjiri uka challwanaka. Aljjapjiri walja precionaka, juk’ita precionaka, aljapjiw callinaka, ciudadanaka, ukhamarak purisiskiriwa walja challwa. Sullkanaka khatirinaka walja munasiskiriwa alasisri, sinti viciusunakaja utjiwa ukampisti janiw suma aljasipjiriwa.
Jiliranaka apanisiskiriwa sinti sábalunaka Argentinata (Santa Fe) lurasipjiriwa mayjampi, sarapjiwa ukaraturu Av. Vásquez, Zona de Pura Pura - SAID, alayaru uka sutipawa CEJAa autopista El Alto.
CHUQUIAGUMARKANA, uka comercionakaja walja challwa apasipxiriwa Ancoraimi marqaja, lurasipjiwa ma’ paya khatunaka, purisiskiwa autunaka k’utaru. Challwa distribuyipxiwa anchhitapuniwa uka sullk’anaka sarapjiriwa ciudadaru, alxapjiriwa.
Janw utjiti ma’ suja igual aka challwata, ukhampi tukuyñapjiñani aka custumbrina, ma’ pataru, supasti ANCURAIMII, q’utana Titicaca y ayllunakaxa, walja puniy utjiti challwa caturinaka.
.
ANEXOS
COSTUMBRES DE ANCORAIME
Autoridades y amautas de Ancoraimes lago tititicaca
ayr_Latn grn_Latn oci_Latn ast_Latn ast_Latn ayr_Latn kab_Latn ayr_Latn spa_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn quy_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn tso_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn unk por_Latn vec_Latn spa_Latn