miércoles, 21 de agosto de 2013
CUENTO EN AYMARA - Siwsäwi “JAN WALT’ÄWIR PURIÑA”
Siwsäwi
“JAN WALT’ÄWIR PURIÑA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Nayarapachanakanxa, khaysa Achiri jach’a markax wali suma markapunitaynawa, kunayman uywanakani, yapunakani, walja qullunakani, jawiranakani, uka pampanakas wali ch’uxñakirakiw uñtasirakiritayna. Ukampirus uka ayllun qamasir jaqinakax wali suma quli chuymanipxanäwa, ukhamarakiw jupanakax uywanaka, ch’uqinaka, kunayman yänak aljt’asisaw kuna muxsa achunaks alt’asipxarakiritayna. Maysatuqitxa, uka markanx wasäx markat jutir jaqinakas qamapxarakiritaynawa.
Ukhamipanx, uka markanx Rubén Costas sata sutin tatax qamasirakïnwa, uka chachax khaysa Santacruz junt’u markat Achiri markar qamasir jutarakitayna. Jupax wali suma qamaskasinw mä urux juchachasïsin jan walt’añar puritayna, ukat Achiri markankïr jaqinakax Rubén Costas uñjasax wali phiñasipxarakitayna. Ukham uñjasax uka chachax janiw kun lurt’añs yatkarakïnti, ukat mä urux uka tatax jaltañ amtatayna.
Ukham iskapkasinx uka paschp markatx mä jisk’a imill kunw irpasiwayatayna, uka jisk’a imillan sutipax Sabina satänwa. Ukampirirus uka yatisax achiri markankïr jaqinakax juk’ampiw wali phiñasipxarakitayna.
Rubén Costas chachax Chukiyaw jach’a markakamaw jisk’a imill irpt’atax purirakitayna. Purisinx uka chachax wasa sutimpiw jach’a markanx jaqinakampix uñt’ayasxarakitayna, Samuel Costas sata sutini, jan wasa jaqinakamp katjayasiñataki. Qhipatuqirux uka jisk’a imillax wali suma yatiqawinakarurakiw sararakiritayna, suma jach’a p’iqiniñataki. Samuel chacharakiw ukxa yatichayarakitayna. Ukham jach’a tawaquxasinx mä pasiñ chachampiw uñt’asirakitayna, uka waynax Erwin Sánchez satarakinawa, uka paninix wali munasiñarurakiw puripxatayna, ukham uñt’asxasinx jupanakax jaqichasiñaruw puripxarakïna. Ukatx panin qamkasinx mä wawanipxarakinawa, uka wawapax Roberto de la Cruz Costas Cuellar sata sutincht’atarakitaynawa.
Erwin Sánchez chachax mä qamir utjawin yuririrakitaynawa, ukatx uka waynax wasa tawaqump panichatarakinawa, uka yatisax Sabina Cuellar tawaqux qulla umantasisinw wirap apaqasirakïnxa, jiwxipanx Samuel Costas chachakiw uka jisk’a wawapx uñxarakinaxa, ukat qhiparux janiw kuns kamacht’añ yatkarakinati, jupapachakirakiw juchanchasirakinax Sabinar apanitapatxa, ukat jiwxipan jupax qulla umantasisarakiw Sabin kipka jiwañar puriwayxarakitaynaxa.
Qhipa tuqirux uka jisk’a wawax Altu pat markanrakiw jilsurakina, jupax janiw khitits kawkit jutats amuyaskarakinati, ukat Confederación Obrera Boliviana (COB) ukankir jaqinakarakiw uywasipxarakïna, ukat jupanakax sapxarakinaw suman sutimax Roberto de la Crusawa sasina, ukat wali waynaptxasinx jupax wali p’iqinchirixarakinaw uka Altu pat jach’a markanxa.
Kunawsatix wali waynaxan ujkax mä tawaqumpiw uñt’asirakitaynax uka tawaqux pä tunk maranirakinw Remediosa Losa sata awil tawaqu. Ukat mä arumax jupanak paninix plaza Murillo ukanw wali munasiñarux purirakitayna, mä juk’a pacharux Remediosa Losan munasiriparakiw wali khumantat jamp’atisiskirpach uñjarakitayna, uka nayra munasiripax Senado uksatuqinrakw irnaqarakïnxa. Robertox ukjam uñjasax walipunirakiw maysa tuqirux t’ijtawayarakitayna.
Uka Roberto chachax wali jach’a ch’axwañanakarurakiw sarañ yatirakitaynaxa, jupax Felipe Quispe mallku chikaw tuqinakatx wali chaxwarakitayna, ukjamat qhipirix jupax taxpach prefectunakampiw ch’axwañarux purirakitaynaxa, uka qhipanx Juan de Granado jaqimpiw phusilap illapt’ayasirakitayna, ukat jupax jan mayampitak chhaqtawayxarakitayna, ujkaruw aka siwsawix tukt’ayaraki.
Amuyt’äwi: janiw jamasat k’arisis sarnaqañäkiti, janirakiw wali wal tukuñäkisa, qhip nayr uñtasaw sartaña, kuna ixwanakas ist’añapuniwa.
Aka siwsäwix jiwasanakan amuyt’asiñasatak qillqt’atawa.
lunes, 19 de agosto de 2013
Trabalenguas en Aymara - K’ulthi Aru “QIRUN PATA”
K’ulthi Aru
“QIRUN PATA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Qirun patan mä qaqil qaqil jamañ qarqaw
q’ara jaraphin qirun qarqar qaraqt’asis qaraqt’asis qaratkatawayatayna.
Trabalenguas en Aymara - K’ulthi Aru “LAWAN JAWIRA”
K’ulthi Aru
“LAWAN JAWIRA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Lawan jawiran jayra jarph laram jaqinakanaw
lawt’i lawt’ lawanak lakirpayasin
lawt’inuqtawayxapxarakitayna.
Trabalenguas en aymara - K’ulthi Aru “CH’UTU QARQA”
K’ulthi Aru
“CH’UTU QARQA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ch’utu qarqan ch’uju achalaw
ch’utuqup ch’utxatt’as chu’txatt’as
qarin qarin ch’usiqar
qarqa qalamp ch’isiqiyatayna
ANCORAIMES - “JAQ’URAYM MARKXATA”
Ancoraimes
“JAQ’URAYM MARKXATA”
‘Pueblo Ancoraimes’
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ancoraimes jan ukax aymaratx janq’ulaymis aka ayllux aka pashpa La Paz departamentunw jikxatasi, ukax khaysa suyu Omasuyos uksatuqin utt’atawa, omasuyux pä seccionaniwa, Achacachimpi, ancoraimempiwa, aka qillt’äwix payïr seccionatawa.
Janqulaymis markax quta lakxankiwa, ukhamarakiwa uka markax walja qullunakani, jawiranakani quqanakaniwa. Qullunakanx utjarakiwa kunayman t’isñanaka, kankllanaka, jichhunaka, jukampinakampiw utji. Ukhamarakiwa uka qullunakanx kunayman pampa qulu laqunakas utjarakiwa, uka laq’unakax aknirinakarakiwa: tiwula, añathuya, wisk’acha, liwrinaka, jararankhunaka, asirunaka, juk’ampinakampi. Maysatuqitx utjarakiw alaqpachan tuyur jamach’inakasa, ukanakax aknirinakawa: paka, mamani, phichitanka, yakayaka, liqiliqi, khullu, p’isaqa, pili, tikitiki, pukupuku, juk’ampinakampi.
Maysatuqitx janq’ulaymix mä markawa segunta sección sutimp uñt’ata, uka markas wali jach’awa kimsaqallq katunanakani, ukjamarakiwa phisqa tunka suxta (56) ayllunakani. Kantunanakapax aknirikakarakiwa: Makamaka, Janq’ulaymis, Muruqullu, Sutalaya, Ch’ixipampa, Ch’uxña Pata, Phuq’äta, Kajiyata. Sapa mä kantunanx walja ayllunakanirakiwa.
Ujkaruxa, uñacht’ayarakiñaniw Janq’ulaymis markax qawqha jaqinakanisa, sapa mä kantunanakanxa.
janq'ulaymes markan utjasirinakapa
Ilustración 1: habitantes de la población de Ancoraimes [1]
Aka jamuqatanx uñjt’araktanwa jilpachax jaqinakax utjasipxarakiw kantun Janq’ulaymituqina, ujakarux arktarakiwa kantun ch’ixipampa, qhipankarakiw sutalayaxa.
Kantun janq’ulamin ayllunakapax tunka suxtawa, uka ayllunakax aknirinakawa: Ancoraimes(pueblo) Ispaya Grande, Ispaya Tocoli, Ispaya Lukimbaya, Ispaya Este, Lluxllata Grande, Lluxllata Tumuyu, Lluxllata Centro Belen, Lluxllata Laymini, Turrini Alta, Turrini Centro y Baja, Zamora, Pacharía, Pacoma Grande, Chuñuña Norte, Sud Calamarca uknirinaka.
Aka markan thuqt’äwipax candelariyankiwa, pä ur saraqkipana anata phaxsita, uküruw wali uksar aksarux ch’akhanaks unuqt’ayapxaraki, thuqurinakapax pusi, phisqa tamawa. Kimsa tam murinu, mä tam kapural, mä tam kullawa, ukhamarakiwa, yaqhip maranakax yaqha ayllunakatw jutapxir thuqt’irixa, ukanakax aknirinakarakiwa: wakawaka, mukululu, qinaqina, ukanaka.
Yatiqaw tuqinx Kantun Ankuraymituqinx walja yatiqañ utanakaniwa, wali uñt’atax colegio ancoraimiwa sutipax akjamarakiwa “Colegio Humanístico Técnico Industrial Metodista Ancoraimes” aka yatiqañ utax walja maranakanirakiwa, uka yatiqañ utat mistusax jach’a yatiqañ utanakar sarasax waljanirakiwa yatxatt’atanakax utjaraki. Yatichirinakapax wali kust’atanakarakiwa, jilpachax jichhanakax yaticht’asipkarakiwa licenciados ukhamanaka. Uka yatiqañ utarux walja yatiqirinakarakiw purt’apx kunayman ayllunakata.
Yapuchawtuqinx yapucht’apxarakiwa kunayman achunaka, chuqi, apilla, isañu, ulluku, siwara, awina, jupha, tiriwu, jawasa, alwirija, juk’ampinakampi. Anchha thaya pachanx ch’uñrak wali ch’uñuchapxi.
Uywatuqinsti uywt’apxarakiwa waka, uwija, khuchi, ukanakakrakw jilpachaxa, utanx uywasipxarakiwa phisi, añu, wallpa. Uka markanakan jakasir jaqinakatakix wakax wali askipuniwa kunalaykutix wakampipuniw yapunakx satapxi,
Satañatakix nayraqatax pä wakw yukump waxratx ñich’antapxi, uka uywanakax janiw kikipakiti, utjiw kupi waka, ch’iqa waka. Kupi wakax kupixatpunw ñich’antayasispaxa, janiw ch’iqaxatx ñich’yaskarakispati, jilpachax kupit lurir uywanakax urqunakawa. Ch’iqa wakax ch’iqaxatpunw ñich’ayasirakisspaxa, janiw kupixatx ñich’ayaskarakispati. ukatx armampiw nukhuntapxi, armax mä jiru chuntaniwa, ukatw yapu yapuchañatakix wakampiw iraramjayapx uksar aksaru, ukatx wakampirakiw satantapxi chuqi, apilla, siwara, awina, juk’ampinaka.
Ukham saräwinakanikiw janq’raymi markaxa. Inasa aruskipañax jilpachachispa.
[1] POA POPULARIZADO 2004: “GUBIERNO MUNICIPAL DE ANCORAIMES 2da sección de la provincia Omasuyos La Paz Bolivia”: Ancoraimes. 2004: 10
AYMARAS - Amuyt’äwi “AYMARANAKAN SARNAQÄWIPA”
Amuyt’äwi
“AYMARANAKAN SARNAQÄWIPA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Aymar qamasan qamir markan marchirinakapax kunayman luräwinakani, saräwinakani, amuyt’awinakani, ukjam suma utt’atapxataynawa, khaya nayra pachanakanxa, suni, qhirwa, junt’u, uraqinakan axarjam saphintata.
Kuna pachatix khaysa anqax (Europa) jach’a markat tumayk ñanqha supay q’ara jaqinakax aksa Tawantinsuy uraqir mantanipk ujkat aymar jaqinakar jiwarayañatak yänakap aparañatak jupanakan saräwinakap utt’ayañatak purintanipxatayna. Uka pachat aksaruw aymar markan jaqinakapax janis amuyunikasp ukjam uñt’atapxatayna.
Yämakis aymar jaqin imill yuqall wawanakaparust janiw chiqpach sarawinakaparjam yatxatawix utjirïkataynati. Ukat qhipa maranakarux k’achhat k’achhat yapump uywamp sarnaqir jaqinakax umuyunakap luräwinakap kamanchayañatakix qara jaqinakaruw kutkatapxatayna,
Ukhamaw aymaranakax wäli khaya nayra pachanakanx sartasipxatayna, jan qara jaqinakar istasa. Ukampirus jupanakan niq’it lurt’at utanakan jakasipxiritayna.
Nayrapachat jichhapachkamax aymaranakax yap yapuchasisa, uyw uywasisaw qamasipxiritayna, jupanakax utarux samart’irikiw puripxiritaynaxa, jilpachax qullu iramanakan pampanakan jawirxanakan irnaqapxi. Sarnaqäwinakapanx taqiniw maynit maynikamas yanapt’asipxarakiritayna.
POESÍA AYMARA - Chapar aru “MAMITA MAMITA”
Chapar aru
“MAMITA MAMITA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Mamita jumax wali jiwitakitawa
khä panqaranakjama
ajanumax khä illimanjamaw k’ajtani
amuyumax wali jach’awa.
Nayat amtasista mamita
wijllta jayp’u sujst’asa
nayar munasista
jach’a munasiñan tayka.
Nayan wali munat taykaja
jumakiw nayan t’aqhisitaxs yattaxa
jumakiw nayan manq’ataxs yattaxa
sapurus juma jak’ankañakw muntxa.
Jumax nayatakix wali jach’atawa
jumaw ch’amamamp aka pachar apanista
suma willka qhan uñjayista
kunampirak kutt’aykam mamita.
Jumax mamita jak’ajankasktawa
jumax arux k’ajtaytaxa
janit jumakasm ukjaxa
janiw kunas chiqapar sartkaspati
Kawksarus jichhax mamit saraskta
aksar kutt’anim jutam
chhuy…!!! Ist’itay mamita
nayax juma chikaw saran munta.
Mamita kunas kamachasktama
kunats llakit uñanaqasta
mamita…!!! ist’itaya
ñanqha jaqinakach uñistam.
Janiw ukax askikaspati
chhuy…!!! jan yäqamti
jumax qamasamp makhatam
jani ch’am pist’ayasimti.
Mamita… mamita…
nayax jumarux wali munasma
mamita…!!!
Suscribirse a: Entradas (Atom)
grn_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn grn_Latn ayr_Latn taq_Latn yor_Latn ayr_Latn ayr_Latn quy_Latn ayr_Latn taq_Latn bjn_Latn ayr_Latn ayr_Latn kac_Latn ayr_Latn ayr_Latn taq_Latn srd_Latn ayr_Latn srd_Latn ayr_Latn som_Latn ayr_Latn vec_Latn ita_Latn ayr_Latn pap_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ast_Latn ayr_Latn srd_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ast_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn nya_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn lus_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn nya_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn ayr_Latn nya_Latn ayr_Latn nya_Latn glg_Latn