text: малайзия қарқынды дамушы мемлекет. 2008 жылдың малайзияның іжө 5,1%-ға өсті, сөйтіп 214,7 млрд. ақш долл.құрады. халықтың адам басына бұл көрсеткіш 15 300 долл. құрайды (2008 ж.) және аймақтағы ең жоғарғы көрсеткіш болып табылады. іжө құрылымы келесі түрде бөлінген: ауыл шаруашылығы 9,7%, өнеркәсіп 44,6%, қызмет көрсету саласы 45,7% (2008 ж.). соңғы жеті жылда елдің алтын валюталық қоры үнемі ұлғайып келді және 2008 жылы 104,4 млрд. ақш долл.құрады (әлемдегі 14 орын). еңбекке жарамды халықтың саны 11,2 млн.адам (2008 жылғы мәліметтер бойынша), олардың 13%-ы ауыл шаруашылық саласында, өнеркәсіп саласында 36%, қызмет көрсету саласында 51%. іжө ең улкен үлесі қызмет көрсету саласына тиесілі, оның басым бөлігі үстеме және бөлшектем сату сауда, сондай-ақ қаржы қызметі; сақтандыру және жылжымайтын мүлік алу. жұмыссыздық деңгейі 3,2% пайызды құрайды (2008 жылғы мәліметтер бойынша), үйсіз халықтың саны 5,1% пайызды құрайды. 2008 жылы бюджеттік кіріс 44,32 млрд-қа тең болды, ал бюджеттік шығыс 55,1 млрд. ақш долл. құрады. тікелей шетелдік инвестициялар ағымы 2008 жылы іжө 20,7% құрады, ал дағдарыс деңгейі 5,8% пайызды құрайды. сыртқы қарызы іжө 42,7% құрады (2008 ж.). экономиканың аса қарқынды секторы өңдеу өнеркәсібі. ел интегралды жобалардың, радио және телеаппаратура шығарушы әлемдік негізгі елдер қатарына кіреді. малайзия асеан елдерінің ішінде өз автомобиль құрылысы бар жалғыз ел. («протон», «перодуа», «наза», «хайком», «буфори» сияқты маркалар бар). өнеркәсіп өндірісі негізінен кланг өзенінің маңайына шоғырланған. (т.н. «селикон даласы»), сондай-ақ пинанг штатында. кен өнеркәсібі көмірсутек шикізаты теренггану және саравак штаттарының континенталді шельфінде өндіріледі (солтүстік калимантан). 2008 жылы мұнай өндірісі күніне 753,7 мың. барр.құрады. мұнайдың артық қоры млрд. барр.құрайды (2008 ж.) және 15-20 жылға дейін пайдалануға жеткілікті деп саналуда. табиғи газ өңдеуі 2008 жылы 4,5 млрд. куб. м.құрады. табылған газ қорының көлемі 2,35 трлн. куб. құрайды (40—50 жыл қолдануға болады). табиғи шикізат өңдіруді «петронас» мемлекеттік компаниясы жүзеге асырады. компания шетелдегі мұнайгаз жобаларына белсенді қатысады: әсіресе иранда, мьянмада, суданда, вьетнаммен ынтымақтастыққа қызығушылық танытуда. «петронас» тмд-ның ортаазиялық аймақтарына аса белсенділік танытуда. мұнай көздерін зерттеу және өндіру бойынша өзбекстанмен және түркменістанмен бірқатар келісімдерге қол қойылған. ауыл шаруашылығы техникалық тұқымдарды өндіруге бағытталған. малайзия пальма майының әлемдік өндірісінің 50% пайызын қамтамасыз етеді (11,8 млн. т.), шынайы каучук шығару бойынша әлемде үшінші орынға ие (580 мың. т.). азық-түлік өндірісі төменгі деңгейде қалып отыр, негізінен жартыаралдық малайзияның солтүстік штаттарында табылады. ел дамуының негізгі алғышарттары қызмет көрсету саласы болып табылады. туристік, қаржылық, үстемелі және бөлшектеп сату саудасы, салаларының қарқынды дамуына байланысты іжө-ғы рынок үлесі 45,7%. пайызды құрауда. құрылысқа 3% іжө тиесілі. қызмет көрсеті саласы және туризм маңызды рөл атқаруда. жыл сайын елге 20 млн. турист келеді. малайзия оңтүстік-шығыс азиядағы алдыңғы сауда державаларының бірі. жыл сайынғы іжө-нің халықаралық сауда перспективалары туралы есебі бойынша 2008 жылы малайзия әлемдегі жетекші экспортерлар арасында 21-шы орынды иеленді. 2008 жылы елдің экспорттық кірістері 195,7 млрд. долл.,құрады. импорт 156,2 млрд. долл. (фоб индексі бойынша). экспорттың негізгі бағыттары электрондық бөлшектер, тауарлар, шикі мұнай, сұйылтылған табиғи газ, ағаш, пальма майф, каучук, текстильді және химиялық өнім болып табылады. машина және жабдықтар, өнеркәсіпте пайдаланылатын көлік құралдары, мұнай өнімдері, пластик, темір рудасы және метал бұйымдары, тұтыну тауарлары мен азық-түлік. басты сыртқы сауда әріптестері: ақш (15,6%), сингапур (14,6%), жапония (9,1%), қытай (8,8%), таиланд (5%), гонконг (4,6%). сыртқы сауда тасымалының төрттен үші сингапур порты арқылы жүзеге асырылады. кланг порты арқылы шығару талпыныстары жүк рәсімделуінің аса үлкен шығындарының себебінен қолайсыз болып табылады. халықаралық компаниялар әлі де малайзияны ұзақ мерзімді инвестициялар үшін қолайлы мемлекет деп есептеуде. олай есептеулерінің себебі қолайлы инвестициялық және кәсіпкерлік климаттың, жақсарған экономикалық жағдайдың, сондай-ақ инвестициялар мен трансұлттық корпорацияларды тартуға қажетті құқықтық негіздердің қамтамасыз етілуі. бүгінгі таңда малайзияда интеллектуалды меншік саласында халықаралық стандарттарға сай және қажетті құқықтық база құрылған. сонымен, малайзия интеллектуалды меншіктің бүкіләлемдік ұйымының мүшесі болып табылады, интеллектуалды меншік құқықтарын реттеуші париждік және берн сондай-ақ интеллектуалды меншіктің сауда аспектілері бойынша іжө келісіміне қол қойған. шетелдік компаниялар тарапынан танылатын қызығушылық та бәсеке қабілеттіліктің және инвестициялық климаттың қолайлы болу себептерінен туындап отыр. бүкіләлемдік банктің жыл сайынғы мәліметтеріне қарағанда «2008 жылғы бизнесті енгізу туралы» (doing business 2008) малайзия бизнес жүргізуге қолайлы жағдайлар қамтамасыз ету көрсеткіші бойынша әлемнің 178 елдері арасында 24 орынды иеленіп отыр. әсіресе «кредит алу» (3 орын) және «инвесторларды қорғау» (4 орын) бойынша. әлсіз жағы ретінде «лицензия алу» (105 место) атап өтсек болады. малайзияның аса инвестициялық артықшылықтары саяси тұрақтылық, анық іскерлік климат (деловой климат), малайзияға аудару мүмкіншілігі, қажеттілік жағдайында қытайдан қаржы жасау және ел халқының арасында ағылшын тілі меңгерілуінің жоғары дәрежеде болуы. сонымен, халықаралық standard poor's рейтинг агенттігі шетелдік капиталдың орналасуы үшін нақты жер есебінде малайзияға келесі баға берді: «малайзияда ашық, мықты еңбек рыногына сүйенетін бәсеке қабілетті экономикасы, айтарлықтай деңгейде дамыған инфpақұрылымы, өнеркәсіп дамуы үшін жағдайлары, сондай-ақ жоғары көлемде қорлары бар ел. малайзия үкіметі арнайы жұмыс топтарын құру арқылы аса қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету мақсатында жұмыстарды жалғастыруда. басты мақсаттар мен міндеттер являются эмигранттар жалдауға қойылатын шектеулерді азайту, жер беру және басқа да бірқатар процесстер мерзімін қысқарту. үкімет аса көп шетелдік инвесторларды тарту үшін 2010 жылға дейін бизнес жүргізуге аса қолайлы 10 әлем елдерінің қатарына кіруді өз алдына мақсат қойды. малайзия экономикасы дамудың бесжылдық жоспарларын қабылдау негізіндегі басқару төтенше жоспарлау моделіне сүйенеді. 2006-2011 жж. елдің экономикалық дамуының негізгі бағдарламалық құжатта тоғызыншы малайзиялық жоспар (9мж) құрылған. бесжылдық жоспардың дайындалуын және атқарылуына жауапты үкіметтік орган премьер-министр кеңсесі жанындағы экономикалық жоспарлау бөлімі болып табылады (economic planning unit ерu). бұл жүйе 1997 жылы құрылды және 2020 жылдарда дамыған ел мәртебесіне жету мақсатында атқарылып жатқан даму бағдарламаларын жасау, үкімет үшін орта және ұзақ мерзімді жоспарларды әзірлеу және ең бастысы экономикалық сауалдар бойынша үкіметке ақыл-кеңес пен рекомендациялар беру сияқты түрлі шаралар ұйымдастыру арқылы қол жететін дамуға жауапты болып табылады. малайзия экономикасына инновациялар енгізу бойынша приоритетті сала есебінде технологияларын дамыту саласы болып табылады(абт). экономиканы өндіріс пен саудада жаңа технологияларды пайдалану арқылы ақпараттандыру болашақ өнеркәсіп өндірісі дамуының негізі деп қаралады. мультимедиялық суперкоридор (мск) шұғыл жобасы малайзияны жаңа технологиялық, мультимедиялық инновациялар мен қызмет ағымдарының аймақтық орталығына айналдыруды мақсат етіп отыр. (мск) жобасын жүзеге асыру үшін мультимедиялық даму корпорациясы құрылды. бұл корпорация 10 жылға дейінгі мерзімде корпоративті салықтан босататын «мск статус» компанияларға хай-тэк белгілеуге және беруге құқылы, ақпарат пен бизнеске қажетті жабдықтарды салықсыз кіргізуге құқылы. малайзияның және кластерлық жаңа бағыттары болып табылады. малайзия үкіметі елдің секторын жақын 10 жылда аймағында бірінші орындарға шығаруды мақсат тұтып отыр. бұл жоспарды жүзеге асыру мақсатында ұлттық саясат іс жүзіне асуда. айтылған доктринаның басты бағыттары ауыл шаруашылық саласына жетік технологияларды енгізу, табиғи ресурстарды унемді пайдалану, өндіріліп жатқан биоөнімнің қосымша құнын өсіру және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту. саясаттағы орталық орын саласындағы біріккен халықаралық жаңалықтар жүргізуге және бинес дамуына қажетті жағдайларды қамтамасыз ету үшін жасалған «малайзиялық биодала» жобасына тиесілі. малайзияның 2009 жылы forbes global 2000 тізіміне 18 компаниясы енген. әлемдік рейтингісі компания өндіріс саласы табысы (billion $) кіріс (billion $) assets (billion $) market value (billion $) 493 cimb group holdings banking 4.24 0.82 70.14 14.05 599 sime darby conglomerates 8.82 0.65 9.92 15.27 642 public bank banking 2.75 0.74 63.27 11.52 706 maybank banking 4.63 0.20 87.98 14.70 709 tenaga nasional utilities 8.17 0.26 20.26 10.21 904 axiata group services 3.83 0.48 10.80 9.71 907 misc transportation 4.33 0.39 10.08 10.66 1179 genting hotels, restaurants leisure 2.60 0.31 12.68 6.81 1192 rhb capital banking 1.57 0.35 33.49 3.49 1205 maxis services 2.22 0.46 5.17 12.08 1224 ioi group food, drink tobacco 4.15 0.28 4.53 10.78 1292 ammb holdings banking 1.45 0.24 24.56 4.42 1485 ppb group food, drink tobacco 0.57 0.46 3.82 5.60 1501 ytl utilities 2.53 0.24 12.92 4.16 1613 hong leong financial group banking 1.08 0.18 24.54 2.39 1643 plus expressways transportation 0.93 0.35 5.36 5.11 1755 petronas gas oil gas operations 0.94 0.25 2.76 5.70 1987 petronas dagangan oil gas operations 60.69 11 1.81 2.63