text: жасуша теориясы (клеточная теория); cellula жасуша және теория) жасушалар туралы биологиялық жалпы қорытынды, ғылыми тұжырым. жасуша теориясының негізін қалаған неміс ғалымы т. шванн (1838-1839ж.). жануарлар жасушасын зерттеген т. шванмен қатар, жасуша теориясын жасауға өсімдіктер жасушаларын зерттеген м. шлейден де атсалысты. өздеріне дейінгі ғалымдар еңбектері бойынша жинақталған деректер мен өздерінің ғылыми мәліметтеріне сүйене отырып, т. шванн мен м. шлейден жануарлар мен өсімдіктер ағзадағы органикалық табиғатының біртекті екендігін көрсете білді. жасуша теориясы xix ғасырда ашылған ұлы жаңалықтардың бірі болып саналады. #жасуша тірі ағзаның тым ұсақ құрылымдық бірлігі; #жануарлар мен өсімдік ағзаларындағы әртұрлі ұлпалар жасушалары құрылысы жағынан бір-біріне ұқсас. жасуша ядродан, цитоплазмадан, негізгі органеллалардан құралған; #жасуша тек бөліну арқылы көбейеді; #жасушалар біртұтас ағзаның бір бөлігі. организм ұлпаларында жасушалардан басқа жасуша туындылары бейжасушалық құрылымдар (симпласт, синцитий) және оның өнімдері жасушааралық зат болады. cell прокариот клетка. тірі ағзалардың жасушалық құрылымының ашылуы күрделі оптикалық аспаптардың ойлап табылуымен тығыз байланысты болды. өсімдік ұлпасының жасушалық құрылымын бірінші болып 1665 жылы ағылшын р. гук (1635 1703) ашқан. өсімдіктер мен жануарлар ағзаларының жасушалық құрылымын р. гуктің замандастары италиялық ғалым м. мальпиги (1628 1694), ағылшын ботанигі н. грю (1641 1712), т.б. өз зерттеулерінде дәлелдеген (1671). клетка теориясысының қалыптасуына чех ғалымы я. пуркине (1789 1869) үлкен үлес қосты. ол жасушаның негізгі қызметтік бөлігі жасуша қабықшасы емес, оның ішіндегі протоплазма екендігін дәлелдеді. роберт гук жұмысы.өсімдік жасушасы ядроны ағылшын ботанигі р. браун (1773 1858) ашты (1830). дегенмен ядроға көп көңіл бөлген және оны жасуша құратын цитобласт деп анықтама берген неміс ботанигі м.шлейден (1804 81). шлейден теориясын одан әрі талдап, клетка теориясысын құруда неміс зоологы т. шванның (1810 82) еңбегі зор болды. ол жануарлар мен өсімдік жасушасы құрылымын салыстыруда ядроның маңызы үлкен екенін анықтады. клетка теориясының бұдан кейінгі дамуы протоплазма мен жасуша бөлінуі ашылуына байланысты болды. 19 ғ-дың орта кезінде неміс патологы р. вирхов (1821 1902) патологиялық құбылыстарды клетка теориясы тұрғысынан қарастырып, жасушадағы ядроның маңызы аса зор екеніне көз жеткізіп, жасушалардың бөліну арқылы көбейетіндігін дәлелдеп берді. тұқым қуалау белгілерінің сақталуы мен ұрпақтан ұрпаққа берілуін жасуша ядросы басқаратынын э. геккель анықтады (1866). 1970 80 ж. барлық жасушалы ағзаларға тән жасуша бөлінуінің тәсілі митоз ашылды. қазіргі кезде клетка теориясы көп жасушалы азғалар бірлескен жеке жасушалардан тұрады және олардың өзара ағзаның тұтастығы туады деп тұжырымдайды. организм құрылысы күрделіленген сайын, оның тұтастық қасиеті анық байқалып, ол жануарларда жүйке, гуморалдық жүйелер, ал өсімдіктерде жасушалардың цитоплазмалық байланысы арқылы жүреді. қазіргі заманғы электрондық микроскоп арқылы алынған ғыл. мәліметтер клетка теориясысын одан әрі байытып, барлық тірі ағзалардың құрылымдық және қызметтік бірлігі жасуша екендігін одан әрі дәлелдей түсті. вермель е.м.,, м., 1970; «қазақстан»: ұлттық энцклопедия бас редактор ә. нысанбаев алматы «қазақ энциклопедиясы» бас редакциясы, 1998 isbn 5-89800-123-9, том