text: сода— көмір қышқыл натрий тұздарының техникалық атауы. сода ежелгі заманнан белгілі. мысалы, египетте көл суынан алынған соданы шыны қайнатуда және жуынуға пайдаланған. 18 ғ-ға дейін натрий және калий карбонаттарын сілті деп келген, тек француз ғалымы а.дюамельдю монсо екеуін ажыратып, сода (salsola soda өсімдігінің күлінен алынуына байланысты) және сақар (поташ) деп атаған (1736). табиғатта сода трона, сода, термонатрит минералдары түрінде кездеседі. трона моноклиндік сингонияда кристалданып, ақ түйіршікті немесе ұнтақты, ауада сусызданатын масса күйінде болады. тронның қаттылығы 2,5-тен 1,5-ке дейін, тығыздығы 2,1 г/см3, соданікі 1,4 г/см3. сода минералдары қазақстанда құлынжон, мельников, петухов кен орындарында кездеседі. сода қолданылу аясына байланысты кальцинирленген (na2co3 шыны, сабын, қағаз, бояғыш заттар алуда қолданылады), ас (nahco3 тамақ өнеркәcібінде, сусындарға қосуда, медицинада), кристалдық (na2co3mnh2o), каустик. (naoh техника мен тұрмыста күйдіргіш натр деп аталады) болып бөлінеді. соданы алудың негізгі көзі 19 ғ-ға дейін теңіз балдырларының күлі мен жағалаулық өсімдіктер болды. натрий карбонатын өндірістік жолмен алуды 1789 ж. француз ғалымы н.леблан (1742 1806) ұсынған. 1791 жылы францияда оның әдісі бойынша сода өндіру басталды. бұл әдісте натрий сульфаты майдаланған әктас және көмір қоспасымен бірге пеште күйдіріледі: бұл әдістің көптеген кемшілігі болды, сондықтан қазіргі уақытта бельгиялық ғалым э.сольве (1838 1922) әдісі кеңінен қолданылады. *жаратылысы. сода көл шөгінділерінде тұнба тұздар қатарында кездеседі; күрғақ климатты ыстық жерлерде топырақ бетіне сортад түрінде шығады.