text: сөзі халық және билік) деген сөздерінен шыққан, яғни “халық билігі” деген мағынаны білдіреді. бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады: мемлекет түрі. тендік, сайлау, көпшілік дауыспен шешім шығару принциптеріне негізделген ұйым түрі. қоғамдық құрылымның мұраты. әр жерде әртүрлі рең алған. олар мынандай мемлекетті демократиялық деп түсінген. халықтың заң жүзінде мемлекеттік билікті басқаруы. мұнда конституция билік халықтың қолында екендігіне дәлел болады. халық жоғары билікке өз өкілдерін сайлау арқылы тағайындап, өзгертіп отырады. демократия теңдік болған жерде ғана болады. мұнда барлық салада заң шығару, оны орындауда, т.с.с. теңдік болады. демократияда әділет болуы керек. мұнда да қоғамның барлық саласында әділет болуы тиіс. демократияда сонымен қатар бостандық, еркіндік болуы керек. сонымен, деп халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндік принциптеріне негізделген мемлекеттік құрылысты айтады. демократия алғашында классикалық либерализммен ұқсастырылатын мүдделер, қатынастар, құндылықтар, ережелер, идеялар мен концепциялардың кешеніне негізделетін қазіргі кездегі қоғамның өзін-өзі саяси ұйымдастыруының негізгі түрлерінің бірі, халық билігі. делегативті демократия гибридті режимдердің негізгі түрлерінің бірі. бұл ұғым саясаттану ғылымына аргентиналық саясаттанушы г. о'доннелмен демократия мен авторитаризм белгілерін қамтитын режимді бейнелеу үшін енгізілген. идентитарлы демократия халық еркі мен мемлекет әрекеттерінің теңдігіне негізделген демократия концепциясы. бұл үлгі жоғарғы билік пен халықтың кедергі келтіретін өкілдіктен бас тартуды (ж.ж. руссо), сондай-ақ, билікті бөлу принципінен де бас тартуды білдіреді (ленинизмнің теориясы мен тәжірибесі). тікелей демократия- халықтың жалпы мемлекеттік және жергілікті ауқымда билікті тікелей жүзеге асыруы, халықтың өзінін (көбінесе сайлаушы азаматтармен) жалпы және жергілікті сипаттағы шешім қабылдауы. мұндай форманың негізгілерінің бірі референдум. өкілдік демократия халықтың билікті өзі таңдаған мемлекеттік органдар арқылы жүргізуі. халық билігінің негізгі екі түрінің бірі (екінші түрі тікелей демократия). қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады. алғаш демократиялық мемлекет б.з.д. ғасырда афинада дүниеге келген. мұнда “халық кеңесі” жұмыс істеді. ол мемлекеттің ішкі, сыртқы саясатын жүргізді, соғыс ашу, соғысты тоқтату шешімдерін қабылдады, т.с.с. бірақ халық кеңесіне қатыса алмайтын толық құқығы жоқ азаматтар да болған. оларға афинаға басқа жақтан көшіп келген азаматтар, сол елде тұратын әйелдер мен құлдар жатады. халық кеңесі толық құқықты азаматтар көп болса, оларды басқару қиындай түседі деп қорықты. халық кеңесімен қатар бес жүз адамнан тұратын кеңес жұмыс істеді. оны “бесжүздік” деп атады. олар халық кеңесінде қаралатын мәселелерді дайындады. сонымен қатар “халық соты” жұмыс істеді. ол қылмыс жасаушыларды жазалап отырды. афиналық демократия периклдің (б.з.б. 490-429) басшылық еткен дәуірінде гүлденіп өркендеді. бұл уақыт афиналық демократияның алтын ғасыры саналады. периклдің уақытында барлық билік мүмкіндігінше біркелкі бөлінді. ежелгі римде де болған. мұнда “халықтық мінбе” жұмыс істеді. мұның құрамында ақсүйектер де, төменгі топ өкілдері де болған. бірақ бұл демократияның өрескел жақтары да болды. азаматтық құқық барлық адамда болған жоқ, себебі қоғам адам өміріне араласты. антикалық демократиядан бастау алған классикалық демократияның өзгешелігі болды. мұнда саясатқа барлық тап өкілдері қатыса алды. олар өз көзқарасын білдіріп, ортақ шешім шығарды. иозеф шумпетер (1883-1950) демократияның теориясын жасады. шумпетердің ойынша, демократияның ойдағыдай жұмыс істеуі үшін төрт жағдай қажет: маңызды мемлекеттік қызметтерге сайлауға болатын айтарлықтай білікті, маман өкілдері тобы болу тиіс. саяси органдар халық жақсы қабылдап, оларға өз көзқарастарын айта алатын шешім шығаруы керек. жауапкершілікті толық сезінетін, қызмет орнының абыройын жоғары бағалайтын дайындығы бар жақсы ұйымдасқан бюрократия болуы керек. демократиялық өзін-өзі бақылау болғаны өте маңызды. мұндай топ өкілдері қандай мәселе болмасын халық мүддесін бірінші орынға қоюы керек. билік органдарын сайлау. биліктің бөлінуі. саяси пікірдің әртектілігі. бостандық, жауапкершілік бірлігі. заң. қоғамдық пікірді ескеру. азшылықтың өзіндік көзқарасқа хұқы. жариялылық. сайлау өткізу, есеп беру. жобаларды бүкілхалықтық талқылау. референдум өткізу. митинг, жиналыс. съезд, конференция, пленум. шеру, бой көрсетулер. сессия шетелге сапарлар. ереуілдер демократиялық қоғамның белгілерін экономикалық, саяси, рухани, әлеуметтік салаларына қарай бөлуге болады. еңбек адамдарының меншік қатынастарына тікелей тартылуы; меншік түрлерінің әркелкілігі; ауқымды өндіріс демократиясы қажет; кәсіподақтардың еңбекшілер құқын қорғауы; еңбекке қарай бөлу принципінің болуы; төмен топтарға қамқорлық жасау; саяси пікірдің әр алуандығы; болуы; демократиялық сайлау жүйесінің болуы; құқықтар мен бостандықтар туралы заңдардың болуы; оларды іс жүзінде қолдану; қоғамдық ұйымдар жүйесінің болуы; саяси өмірге қатынасу мүмкіндігінің болуы; оппозицияның болуы; заң жүзіндегі сөз, ұждан, шығармашылық, т.с.с. бостандықтар жүйесінің болуы; өнердің, мәдениеттің барлық түрлерінің дамуы; прогрестің дамуы; оқу-ағарту мекемелер жүйесінің болуы; мәдениет пен шығармашылықтың барлық саласының дамуы, оған еркін қол жеткізу; зұлымдық, қаталдық, нәсілшілдік насихатының шектелу; әлеуметтік қауымдасулардың арасындағы тең құқықтық, шарттық келісім қатынастарының болуы; жеке адамның әлеуметтік қорғалуы; азаматтардың әкімшілік тарапынан болған әділетсіздіктен қорғалуы; жеке адамның және оның мүліктерінің қылмыстық элементтерден қорғалуы; материалдық және рухани игіліктердің әділетті бөлінісінің болуы; білім, дәрігерлік көмек пен әлеуметтік сапасы мен оған еркін қол жеткізу; демократияның тобы топ (элитарлық) теориясы бойынша халық саясаттан шеттетіледі. ал саяси шешімді аз ғана топ қабылдайды. ол іріктелген, қалаулы топ болуы қажет. демократияның марксистік теориясында тапқа үлкен мән береді. “ақпараттық негізін салушы франция саясаттанушысы м.рокар. оның демократиясы сайланған адамдар, ақпарат құралдары және сайлаушылар арасындағы өзара байланыс негізінде құралады. халық өзінің таңдау құқығын ақпарат хабарларының еркін таралу жағдайында ғана іске асыра алады. демократияның экономикалық теориясында саясат билік қатынастарын нарықтық қатынастармен байланыстырады. тура демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауға, билік жүргізуге тікелей қатысады. оның ұтымды жақтары: халықты саясаттан шеттетпейді, саяси жүйенің тұрақтылығын және басқарудың ұтымдылығын арттырады; халықтың белсенділігін дамытып, тұлғаның өзін-өзі көрсетуіне, танытуына жол ашады; саяси институттар мен қызмет адамдарын бақылаудың ықпалдылығын қамтамасыз етеді, билік мұратын теріс пайдаланудан сақтайды, басқарушы төбе топтың халықтан алшақтануына, шенеуніктердің бюрократтануына жібермейді. тура демократияға референдум, плебисциттер жатады. референдумға маңызды заң шығару немесе ішкі және сыртқы мәселені шешу үшін сайлаушылардың көңілін білдіруі жатады. мысалы: қазақстан республикасында референдум арқылы президенттің өкілдігі ұзартылады. демократияда азаматтардың саяси ықпалы кемиді оларға сайлау арқылы заңның немесе басқа шешімнің жобасын қабылдау немесе қабылдамау құқығы беріледі. оны президент, үкімет, партия, т.с.с. дайындайды. мұнда халықтың жобаны дайындауға қатынасу мүмкіндігі аз. өкілдік демократияда халықтың еркі депутаттарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. азаматтар өздерінің мақсаттарының, ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. қазіргі қазақстан республикасында демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. қазақстан республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. сөз және баспасөз бостандығы, соның ішінде сынау құқығы да заң жүзінде бекітілген. экономика саласында жеке мештікке үлкен жол ашылды. халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. дамыған батыс еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал. қазіргі уақытта мынандай демократиялық қозғалыстар бар: халық бұқарасының дүниежүзілік соғысқа қарсы күресі. жаңа экономикалық тәртіп орнату жолындағы қозғалыстар. нәсілдік және ұлттық кемсітушілікке қарсы бағытталған қозғалыстар. бейбітшілік пен демократия жолындағы күрес. ғалымдар мен дәрігер, заңгерлердің қозғалысы. жастар, студенттер, әйелдер қозғалысы. жер мәселесі және әлеуметтік құқықтарды талап ету жолындағы шаруалар қозғалысы. қоршаған ортаны сақтау жолындағы түрлі бұқаралық қозғалыстар. қазақстан демократияоның негізгі азаматтар үшін “заңды тыйым салынбағанның бәріне рұқсат етіледі” мемлекеттік органдар мен лауазым иелері үшін “заңда нақты не көрсетілсе, соған ғана рұқсат” болып табылады. құқықтық мемлекет жұртшылық пен мемлекеттік лауазым иелерінің құқықтық мәдениетін арттыруды, барлық заң жүйесін жақсартып, әділеттілікті жоғары дәрежеге көтеруді мақсат тұтады. құқықтық мемлекеттің сапалық белгісі адам және азамат құқығы мен бостандығына халықаралық, өлшем деңгейінде кепілдік беру болып табылады. сот билігінің тәуелсіздігі мемлекет пен азаматтың өзара қатынасының дәйекті жүргізілетініне кепілдік бере алады. конституция нормаларында атаған белгілер айқын көрініс тапқан. қазақстан әлеуметтік мемлекет. конституцияда көрсетілгендей, қазақстан республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекет болуымен қатар, әлеуметтік мемлекет болып та табылады. әлеуметтік мемлекет жекелеген топтарға немесе ұлыстарға емес, тұтас қоғам мен азаматтарға қызмет етеді. ол мемлекеттік қор есебінен барлық азаматтарға мүмкіндігінше игіліктер көрсетіп, қоғамдағы ауыртпалықтарды да теңдей бөлу жолымен әлеуметтік теңсіздікті болдырмауға әрекет етеді. мемлекеттің әлеуметтік сипатын республика көрсетілгендей, білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, халықты жұмыспен қамтамасыз ету, еңбекті қорғау, әлеуметтік қамсыздандыру және жағдайы төмен отбасыларына көмектесу сияқты шаралардан көруге болады. әлеуметтік мемлекет азаматтың ең төменгі күнкөріс қажеті мен өмір сүрудің лайықты жағдайларын жасауды талап ету құқығын мойындацды. бұған денсаулық пен адам өміріндегі қауіпсіздік мәселелері де кіреді. бұл шараларды әлеуметтік мемлекет жалпы және мақсатты әлеуметтік бағдарламалар арқылы жүзеге асырады. қоғам мен азаматтардың нақты бір мүддесі үшін күрделі экономикалық жоспарлауға және бюджеттік қаржыландыруға жүгінеді. мәселен, қазақстан республикасының үкіметі 1995 жылғы желтоқсанда “1996-1998 жылдары реформаны тереңдету жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын” қабылдады. оның негізгілерінің бірі “әлеуметтік саясат” аталатын үшінші бөлім болды. сондай-ақ 1995 жылы желтоқсанның 19-ында қазақстан республикасының президенті қабылдаған “қазақстан республикасы тұрғындарының әлеуметтік тұрмыс жағдайларын жақсарту жөніндегі шаралар туралы” жарлығы да осындай игілікті істердің қатарына қосылады. алайда әлеуметтік мемлекетті “социалистік мемлекет” деген ұғыммен шатастыруға болмайды. әлеуметтік мемлекет нақтылы экономикалық мүмкіндіктерге сай әлеуметтік қамқорлықтарды өз міндетіне алады және азаматтардың еңбек пен кәсіпкерлік белсенділігінің төмендеп, теңгермелік көңіл-күйдің болуына жол бермейді. сондықтан қазақстан республикасы екінші бөлімінде азаматтың құқығы, бостандығын және міндетін бекіте отырып, жеке адамның өмірін және еркін жетілуін қамтамасыз ету мемлекеттің міндеті емес, алдымен оның өзінің санасы мен ерік-жігерінің ісі екендігін атап көрсетеді. әлеуметтік мемлекет бірінші кезекте жеке бастамалар мен қоғамдағы экономикалық еркіндік үшін қажетті жағдайлар туғызуға міндетті. осы жағдайлар арқылы “бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму” үйлестіріледі. республикалық референдум конституция, конституциялық заңдар мен басқа да қазақстан республикасының мемлекеттік өміріндегі өте маңызды мәселелер жөніндегі шешімдердің жобалары бойынша, республиканың барлық аумағында өткізілетін бүкілхалықтық дауыс беру. бұл халық билігін тікелей жүзеге асырудың ең маңызды тәсілі саналады. референдум қабылдаған шешім ең жоңғары талап етуші күшке ие. оның қазақстанның барлық аумағына бірдей міндетті күші бар және әлдеқандай органдар тарапынан бекітуді қажет етпейді. конституцияның, конституциялық заңдардың, басқа да құқықтық актілер мен заңдардың арасында сәйкессіздік болған жағдайда, ол өзгешеліктер конституцияны және басқа да аталған актілердің барлығын республикалық референдум қабылдаған шешімге сай жүйелендіру жолымен түзе тілінді. республикалық референдумға азаматтар ерікті түрде қатысып, жабық дауыс береді. он сегіз жасқа толған республика азаматтары тегіне, әлеуметтік, лауазымдық, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, мекен-жайына немесе басқа да жағдайларына қарамастан, республикалық референдумға қатысуға құқықты. әр азамат референдумда теңдей дауысқа ие. сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың референдумға қатысуға құқығы жоқ. республикалық референдум өткізудің ерікті сайлаумен ортақ жағы көп. референдум мақсаты адамды сайлау емес, мәселе шешу. референдумға қойылатын мәселе азамат оған “иә” немесе “жоқ” деп бір жақты жауап беретіндей, не ұсынылған бірнеше шешімдердің біреуін таңдай алатындай деңгейде болуы тиіс. қатысуға құқықты азаматтардың жартысынан астамы дауыс беруге қатысса, референдум өткізілген болып есептеледі. республикалық референдум өткізу жөніндегі шешімді, конституцияға сай, республика президенті қабылдайды. республикалық референдум өткізу жөніндегі ұсыныс, сондай-ақ, парламент пен үкімет тарапынан және республикалық референдумға қатысуға құқықты кемінде екі жүз мың республика азаматының қолдауымен қойылуы мүмкін. республикалық референдумді ұйымдастырып, өткізу мен оның нәтижесін анықтау қазақстан республикасы президентінің 1995 жылғы қарашадағы конституциялық күші бар референдум туралы ” жарлығы бойынша жүзеге асады. күшіне енген жаңа конституцияға сәйкес және дамыған демократиялық, елдердің тәжірибесіне сүйене отырып қабылданған бұл актіде республикалық референдумға негіз бола алмайтын мәселелердің жеткілікті тізімі келтіріледі. тәуелсіз мемлекет тарихындағы алғашқы республикалық референдум қазақстанда 1995 жылғы сәуір мен тамыз айларында өткізілді. оларда қазақстан республикасының бүкіл халық сайлаған президенті өкілеттік мерзімін 2000 жылға дейін ұзарту және қазақстан республикасының жаңа конституциясын қабылдау жөніндегі мәселелер шешімін тапты. соңғы референдумның алдында н.ә.назарбаев ұсынған конституция жобасы талқыланды. жалпыхалықтық талқылаудың мақсаты көпшіліктің ұсынысын есепке ала отырып, заң жобасын жетілдіре түсу және оған қолдау көрсету. қазақстандық демократияның ажырамас конституциялық институты, сонымен бірге мемлекеттік жоғары лауазымды адамның (президенттің) орнын алмастыру мен өкілдік органдарды (парламентті, мәслихаттарды және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын) құру тәсілі ерікті сайлау. ерікті сайлау үшін негізгі үш жағдай сақталуы тиіс. біріншіден, баламалы ұйғарындылық, сайлаушының бірнеше кандидаттың біреуін ұйғару мүмкіндігін; екіншіден сайлау науқанының барлық сатысындағы қоғамдық бақылау үшіншіден, сайлаушылардың өз еркімен дауыс беруі. қазақстан сайлау өткізудің принциптері конституцияда бекітіліп, қазақстан республикасы президентінің 1995 жылғы 28 қыркүйектегі конституциялық заң күші бар “қазақстан сайлау туралы” жарлығында, сондай-ақ қазақстан республикасы орталық сайлау комиссиясының сипаттағы актілерінде егжей-тегжейлі белгіленген. осы ереже бойынша, 1995 жылдың желтоқсанында қазақстан республикасының парламенті депутаттарының сайлауы өткізілді. мемлекеттік биліктің бірлігін, үстемдігі мен тәуелсіздігін анықтайтын елдің егемендігі. қазақстан республикасында мемлекеттік биліктің біртұтастығы, аумағының бөлінбейтіндігі іске асырылды. республика мемлекеттік билігінің тәуелсіздігі оның мемлекетаралық қатынастағы егемендігі болып табылады. қазір қазақстан республикасын бүкіл әлем елдері танып отыр. шекара туралы шарттарға қол қойылады. республика егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. мемлекет өз аумағының тұтастығына қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді деп көрсетілген конституцияда. сонымен, біз алдыңғы тақырыптарда демократия ұғымына халықаралық көлемде сипаттама бердік. қазақстан жағдайына демократияның әмбебаптық дәрежесіне оның әлемдік стандартқа сәйкестігіне тоқталдық. қазақстан егемендігі, тәуелсіз мемлекет болып қалыптасты, ол қамтамасыз етілді. демократия және құқықтық дәрежеге өту процесі одан әрі жалғасуда. жергілікті атқарушы органды қазақстан республикасы президенті мен үкіметінің өкілі болып табылатын тиісті әкімшілік аймақтың әкімі басқарады. қазақстан республикасында сот әділдігін тек сот қана жүзеге асырады. олар қазақстан республикасының конституциялық соты, қазақстан республикасының жоғарғы соты. демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро демократиялық көшбасшы демократия және мемлекет демократиялық социализм тұжырымы демократиялық саяси жүйе демократиялық мемлекет демократизация мемлекет антикалық демократия билік