text: thumb театрдың даму кезеңдерінің бірі көне замандағы театр мәдениеті. ертедегі грек драмасы мен театры жүзім мен шарап жасау құдайы дионистің құрметіне ауылдык жерде мереке өткізу негізінде пайда болды. бұл мерекелерде маскалы адамдар, теке терісін кигендер (теке дионистің қасиет тұтатын жануары) өнер көрсетті. маскалылар хорының би аралас әндерінде диалог элементтері мен сахналық қимыл- әрекет басым жатты. эллинистік дәуірге дейін хор грек драмасындағы басты элемент болып келді. феспид бірінші болып б.з.д. 534 жылдың көктемінде ұлы дионис мерекесінде, өзінің трагедиясын көрсетіп, бас жүлдеге ие болды. сондықтан да б.з.д. 534 жыл әлем театрының туған жылы деп саналады. ақын феспид хордан ерекше орындаушыны актерді бөліп шығарды. сөйтіп, дүниеге бірінші актер келді. хор басшысы корифей бастаған хор 12, кейіннен 15 адамнан құралды. грек драмасы өзінің даму процесінде діни бірте-бірте алшақтай берді. сонымен бірге драма грек мифтеріндегі материалды молынан пайдаланды. қазір біз қолданатын "трагедия" және "комедия" сөздері ежелгі грекияда өткен мерекелерден шыққан. "трагедия" сөзі гректің екі сөзінен алынған: трагос" — теке және "одэ өлең, ән, яғни "текелер әні" деген ұғымды береді. бұл ат бізді дионистің серіктері сатирлерге әкеледі. сатирлер адам мен текенің қосындысынан тұрады: денесі адамдікі болғанымен, текенің мүйізі, сақалы, тұяқтары, құйрығы, жүні, т.б. белгілерін жапсырып алған. маскалылар "комедия" сөзі комос диониске арналған мейрамдағы көшеде қыдырып жүрген қызу әрі көңілді халық және "одэ өлең, ән деген ұғымдардан шығып, қыдырып жүрген халықтың әні деп аударылады. гректің ақындары —эсхил, софокл, еврипид, аристофанның шығармалары грек халқының қоғамдық-саяси және рухани өмірін жан-жакты көрсетті. театр ойындары ашық далада өткізілді. театр ғимараты орхестрен (дөңгелек алаң), театрыннан (көрермендер орны) және скенадан (алғашқы актерлердің киініп, сахнаға шығуына прпалған жай палатка) кұралды. ежелгі грекия театрларына көп көрермен сыятын. *мысалы, дионистің афиныдағы театры 17 мың пдамға арналса, эпидаврдағы театрға 10 мыңдай адам бара алатын. көрермендерге бүкіл афины азаматтарына театр бару үшін мерекелік ақша берілетін, ал олар сол ақшаға отыратын орындары көрсетілген арнаулы темір жетондарды сатып алатын. қойылымдар таңертең басталып үш күнге көрермендер тамағы мен сусындарын өздерімен арқалап әкелетін. спектакльдер көрсетілген кезде барлық, жұмыстар тоқтатылып, соттар жабылып, түрмедегі адамдар босатылатын. театрға ерлер, әйелдер, балалар, тіпті үй құлдарына дейін бәрі баратын. театралогия немесе жеке драма жазған драматург мейрамды ұйымдастырушы архонттан хор сұрайды. архонт оны бай азаматтардан таңдалып алынған мемлекеттік міндет ретінде хор жинау, оны үйрету, мейрамнан кейінгі асты ұйымдастыру жүктелген хорегке тапсырады. 10 антикалық филдерден қазылар алқасы құрылады. үш күндік байқаудан кейін жеребе бойынша таңдалып алынған қазы соңғы шешімді шығарады. үш жеңімпаз ақшалай марапатталған, бірақ шырмауық ағашының жапырақтарынан тоқылған тәжді тек бас жүлдеге ие болған драматургке кигізген. бұл театр байқауында үшінші орын алу жеңілумен тең болды. байқауға тек жаңа шығармалар қатысатын, ал егер де біреу бұрын қойылған ескі шығармасын ұсынса, ол байқаудан тыс көрсетілген. үлкен кұрметке ие болып, тіпті мемлекеттік тапсырмаларды да орындаған. екінші және үшінші актерлер тікелей бірінші актерге міндетті болып, одан акы алып тұрған. ақындар, хорегтер ,және басты рөл ойнаған актер- есімі арнайы актілерге жазылып, мемлекеттік архивте сақталған. left б.з.д. iv ғасырдан бастап же4ім- есімі мәрмәр тақталарға жазыла бастады. театрларда әйел рөлдерін ерлер орындады. актерлердің бәрі де маска, әдемі костюмдер, бойларын ұзын қылып көрсететін табаны биік аяқ киім (20—зосм) және биік бас киім киіп ойнады. үлкен театрда маскалар көрермендердің актерлерді алыстан көруі њшін ыңғайлы болды және актерлер де маскаларды ауыстыру арқылы екі-үш рөлдерді бір-ақ орындады. маскалар ағаштан не кенептен жасалды (кенеп каркасқа тартылып, гипспен жабылып, боялған). маска тек бетті ғана емес, бүкіл басты жапқан, сондықтан парикті гректер тікелей маскаға орнықтырған. грек актерлері би, қимыл-қозғалыс өнерін шебер меңгеруі керек болды. маска киіп мимикадан айырылғандықтан пантомимаға үлкен көңіл бөлінді. көрініс кезінде құдайлар пайда болу үшін сахнада көтерме машиналар қолданылды. сонымен қатар спектакльде найзағайдың, күнніћ күркіреген дыбыстарын шығаратын және көрермендерге көрсету эффектісін тудыратын көптеген машиналар болды. ежелгі грек театры антикалық театрдің бірі, кейінгі барлық халыққа аңыз болып тараған мәдениет ошағы. ежелгі грек театры генетикасы бойынша ежелгі дәуірдің культтық дәстүрлерінен бастау алады (аң аулау, жер өңдеу, қысты шығарып салу, жоқтау айту т.б.). аталған дәcтүрлердің қарамастан, бұлардан театрлық көріністердің алғашқы бастамаларын байқауға болады. яғни, музыка, би, ән мен сөздің үйлесімділігі. ежелгі грек театрының өзі бірнеше күнге созылып салтанатты түрде өткен дионисқа арналған мерекелерді атаудан шыққан. бұл мерекелерде драматургтер мен ақындардың шығармалары, хор сайыстары арнайы салынған сарайларда өткізілген. театр ежелгі грек қаласының қоғамдық және рухани өмірінде маңызды рөл атқарған. бұл күндері халық жұмыстан босатылып, мереке тойлау шараларына қатысуға міндетті болған. афиныда перикл басқарған кезінде кедейлерге театрге келуге қажетті қаражат бөлініп те отырған. хіх ғасырдың екінші жартысына дейін грек театры жөнінде рим сәулетшісі витрувийдің б.з.б. 25 жылдар шамасында жазылған «сәулет туралы» трактатында жазылғаннан басқа мәліметтер болған жоқ. қазіргі уақытта көптеген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде әр дәуірдегі грек театрлары жөнінде толыққанды деректер жеткілікті. мың жылдан астам тарихы бар және географиялық аумағы бойынша жерорта өзенінің бассейнін түгелдей дерлік қамтып жатқан антикалық театр құдіретті де біртұтас жүйе болып табылады. зерттеушілер ежелгі грек театрын өмір сүру уақытына қарай: тәуелсіздік дәуіріндегі грек театры. грек негізін салудан олардың өз-өздерін билеу қабілетінен арылуына дейін (б.з.б.vi-iv ғ. ортасы). эллиндік монархиялар театры. александр жорықтарынан бастап римдіктер жаулап алуға дейін (б.з.б.iv ғ. ортасы ii ғ. аралығы). рим республикалық театры. пуникалық соғыстардан бастап ұлы төңкеріске дейін: (iii–iғ.ғ.). рим империясы кезіндегі театр (i–ivғ.ғ.) деп кезеңге бөледі. дионис (вакх құдайдың екінші аты) грек жүзім мен шарап құдайы, зевс пен фивы ханшайымы симеланың ұлы, антикалық құдайлар пантеонындағы ең құдіретті құдайлардың бірі, солып бара жатып қайта жанданған табиғат белгісі. диониспен мифологиялық мағынаға сәйкес келетін: мысырлық құдайлар осирис, серапис және амон, ежелгі ирандық митра, адонис, римдік либерді атауға болады. дионис қайғылы құдайлар қатарына жатқан. б.з.б. 534 жылы афины билеушісі тиран писистрат дионис культін мемлекеттік мейрам қатарына енгізу туралы шешім қабылданғаннан бастап дионис құдай құрметіне жасалған мерекелер жыл сайын өткізілетін болды. аңыз бойынша дионис аттикаға бірінші рет келіп, жұртқа шарап таратқанда афины халқы «бізді улағысы келіп тұр» деп түсініп, оны өлтіріп тастайды. өз әрекеттерінің дұрыс еместігін кеш түсінген афиндықтар кешірім алу үшін көптеген құрбандықтар шалып, дионис құдайдың құрметіне арнап мерекелер ұйымдастырып, сайыстар өткізеді. соның бірі сахналық қойылымдар болды. алғашында драмалық қойылымдар б.з.б. іv ғасырдың аяғында афинының орталық алаңында, қасиетті қара еменнің жанында ағаштан жасалған сахнада қойылды. бірақ халық көп жиналғандықтан ағаш сахналар қирап қалды. сол себепті б.з.б. іү ғасырда ликург дәуірінде көрермендерге арналған ағаш орындықтар тас орындықтарға ауыстырылды. ежелгі грек сахналық өнерінің бір ерекшелігі ондағы қойылымдардың ашық аспан астында өтуі болатын. ашық аспан астында салынған театрлар амфитеатр деп аталды. қойылымдар әуелгіде тек күндіз қойылды. театр шатырының болмауы, табиғи жарықты пайдалану алғашқы грек театрларының өте үлкен болуымен байланысты еді. археологтардың есептеуінше, ежелгі афиндық театрға 17000 көрермен, эфес театрына 23000 адам, ал аркадиядағы мегалополь қаласының театрына 44000 адам сыйып кеткен. театрлардың мұншалықты кең болуы қала халқын толық қамту мақсатынан туғаны түсінікті. бұл әрине грек мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосқаны белгілі. афиныда алғашқы қойылымдар қала алаңдарының бірінде қойылып, көрермендерге арнап уақытша тақтайша үстелдер (оның биіктігі бар болғаны 38 см болды) орнатылған. бірақ театрға халық көп жиналғандықтан, ол көпке шыдамай қирап қалады. бұл оқиғадан кейін халық жиналысының шешімі бойынша афины қамалының оңтүстігінде, дәлірек айтқанда акропольде үлкен театр салынады. театрдың негізі диаметрі 27 метрден тұратын тапталған дөңгелек жерді алды. ортада диониске құрбандық шалатын жер болды. ежелгі грек театры қорған қызметін атқарған қаланың жоғарғы бөлігі акрополь аумағында орналасқан. грек қоғамының гүлденген дәуірінде театр өнері дамып, ол тек дионис құдайдың құрметіне арнап қойыла бастады. «ұлы дионисийде» табиғат қысқы ұйқысынан оянып, дүние жаңғырған кезеңде шығыс еліне тәрбиеленуге жіберілген дионистың отанына оралуы қойылым түрінде көрсетілді. осыдан еуропалық «карнавал» сөзі бастау алды (латын тілінде carrus navalis «кеме арбасы» деген мағынаны білдіреді). бұл мереке күн бойына тойланды. бірінші күні дионис статуясын бір храмнан екінші храмға апаратын салтанатты шеру өтеді. ол қолдарына пүлішке оранған найза ұстаған вакх, сатира, менад, бассаридтердің салтанатты шеруінен басталған. мерекелік шеруге қатысушылардың бәрі би билеп, дифирамбтар мен фалликалық әндерді орындаған. ал қалған күндері поэтикалық сайыстар өткізілді; 2-3 күндер лирикалық хор соңғы күн драмалық ойындарға бөлінді. трагедиялық ойындар шамамен алғанда б.з.б. 534 жылы қойылса, комедиялық ойындар б.з.б 488-486 жылдары қойылды. «ұлы дионис» мерекесіне арналған тәртіп бойынша трагедиялық сайысқа үш драматург қана қатыса алды және ол тек үш трагедия немесе сатиралық драмасын ғана қоя алатын болды. ал комедиялық сайыстарда ақын бір пьесасын ғана қойды. ақын өз драмасында режиссер да, балетмейстер де, актер де болды. ақындардың сайысқа қатысуын мерекені басқаратын архонт (үкімет мүшесі) белгілеп отырды. осылайша, үкімет пьесаларға идеологиялық тұрғыда бақылау жасап отырды деп айтуға болады. драманы қоюға қажетті шығынды бір дәулетті адам өз мойнына алып отырды және ол хорег (хор жетекшісі) болып тағайындалды. хорег трагедия үшін 12 адамнан (кейін 15 адамнан) тұратын, ал комедия үшін 24 адамнан тұратын хор орындаушыларды таңдап алды. хор орындаушылар репитиция өткізетін ғимараттың, сайысқа қажетті костюмдерінің ақшасын хорег төледі. қойылымның ерекше сәнді, салтанатты өтуі хорегтің жомарттығына байланысты болды. драмада үш актер ойнаса, негізгі рөлді ойнайтын актер протагонист, екінші актер девтерагонист, үшінші актер тритагонист деп аталды. ақынның хорегі кім болатындығы, негізгі актеры кім болатындығы архонт басқарған халық жиналысында жеребе тастау арқылы шешіліп отырды. дионис театры рим дәуірінде драмалық сайыста әділқазылар алқасы 10 адамнан тұрды, яғни әрбір афиндық округтың бір өкілі қатысуға тиіс болды. олар сайыстың басында алдын-ала жасалған тізім бойынша жеребе тастау арқылы анықталды. афины театры үш ярустан тұрды және 78 қатары болды. онда бір мезгілде 14 мыңнан 17 мың адамға дейін қойылымды тамашалай алатын болған. бірінші қатарда мрамордан жасалған 76 орын болды. мұнда әдетте абыздар, архонттар, әртүрлі лауазымды қызметкерлер мен құрметті қонақтар отырды. алдыңғы қатардағы креслолардың бәрі атаулы болды, яғни олардың иесі болды. скульптуралық суреттеулермен, балдахиндермен әшекейленген орталық алаңды дионис құдайдың абызы иеленді. ежелгі грек театры мынадай негізгі бөліктерден тұрды: орхестра, трибуна, проскения, скена. драмалық және лирикалық хор орындалатын орхестра («пляскаға арналған алаң») театрдың негізгі бөлігі болып табылды. демек, орхестрада хор орындаушылар мен актерлар өз өнерлерін көрсеткен. ол 24 метр диаметрден тұратын дөңгелек тапталған жерді алды, екі жағында көрермендер кіретін есік болды. актерлар мен хор орындаушылар түрлі маскалар киіп ойнады. бұл оларды әртүрлі мимикалар жасаудан құтқарса, ал көрермендердің актерлар сомдап отырған образдарды тануға мүмкіндігі болды. драмадағы актерлардың саны шектеулі болғандықтан, актерлар масканың көмегімен бірнеше рөлді, соның ішінде әйел адамның рөлін де ойнай алды. трагедияны актерлар абыздар салтанатты жиындарда киетіндей ұзын киімдер киіп ойнады, ал комедиялар мен сатиралық драмаларды ойнағанда актерлар қарапайым, әдеттегі киімдерін киіп ойнай берді. құдайлар адамдардан биігірек, ұзын болды деп түсінгендіктен трагедиялық актерлар аяқтарына биік өкшелі аяқ киім котурн киіп ойнады. ал барлық афиндықтар көрермендер болып табылды. мемлекет тарапынан театрға келу үшін арнайы ақша бөлініп, көрермендерге отыратын орындары көрсетілген металдан жасалған нөмірлер берілді. қойылымдар таңертең басталып, кешке дейін созылатындықтан (трагедиялар үш күн қатарынан қойылды) көрермендер өздерімен бірге тамақтарын алып келді.