text: ескекаяқты құстар отрядына жататын бірқазандар тұқымдасының (, rafinesque, 1815) құстар тегі. қазақстанда екі түрі: бұйра бірқазан және қызғылт бірқазан тараған. олар каспий және арал теңіздерін, балқаш, сасықкөл көлдерінің алабын мекендейді. дене тұрқы 1,8 м-дей, салмағы 13 килограмға дейін жетеді. тұмсығы өте ұзын, төменгі жақ сүйегінің астында созылмалы тері қапшығы болады. бұйра бірқазанның тұмсығының астындағы қапшығы әдетте ақшыл сары, ал көбейер кезде қызғылт сары болады. аяқтары қысқа, қанаттары ұзын (60 80 см) және жалпақ, ал қауырсындары қызғылт немесе күміс түсті болып келеді. бұйра бірқазанның желке қауырсыны жалданып, бұйра келеді, аты осыған сәйкес қойылған. бірқазан топтанып жүретін құстар. олар қоректерін (балықтарды) көбіне суқұзғындарымен бірлесіп аулайды. суда жақсы жүзгенмен, сүңги алмайды, жемін суға басы мен мойнын батырып жіберіп ұстайды. бірқазан жыл құстары, наурыз айында ұшып келіп, өніп-өсіп, қараша айында жылы жаққа ұшып кетеді. жерорта, каспий теңіздерінің оңтүстік жағалауында, оңтүстік азияда қыстайды. судың тереңірек жеріне салған көлемді ұяларына бір бес жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені жұптасып басып, отыз отыз бес күнде балапандарын өргізеді. балапандары жетпіс жетпіс бес күн өтісімен ұядан ұшады. бірқазан 3-4 жасында жұмыртқалай бастайды. олар саны аз құс болғандықтан, қорғалжын қорығы мен наурызым қорығында және сарықопа, торғай қорықшаларында қорғауға алынып, халықаралық табиғат қорғау одағының және ұлттық «қызыл кітапқа» (1996) енгізілген. құстар