text: гаусс, карл фридрих карл фридрих гаусс (; 30 сәуір 1777, брауншвейг 23 ақпан 1855, гёттинген) ұлы неміс математигі, астрономы және физигі, санкт-петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1824). 18 ғасырдың соңында германиада бір сабақта мұғалім оқушыларына "1 ден 100 ге дейінгі натурал сандардың қосындысын табуды" тапсырыпты. оқушылардың біреуі: ізделген қосынды 5050-ге тең деп жауап беріпті. бұл оқушы кейіннен аты әлемге әйгілі болған математиктер королі карл фридрих гаусс екен. геттинген университетінде оқыған (1795 98). 1807 жылдан геттинген профессоры және геттинген астрономиялық директоры болды. оның еңбектері алгебраның, сандар теориясының, дифференциалдық геометрияның, тартылыс теориясының, электр және магнит құбылыстарының классикалық теориясының, геодезияның, теориялық астрономияның дамуына орасан зор ықпал етті. кез келген алгебралық теңдеудің кем дегенде бір түбірі болатындығы жөніндегі алгебраның негізгі теоремасын дәлелдеген (1799). гаусс сондай-ақ, астрономия, ықтималдық теориясы, шексіз қатарлар теориясы, потенциалдар теориясы, т.б. салалар бойынша да іргелі еңбектер жазған, жоғары геоздезияның математикасы негізін қалаған. ол өлшеу кезінде жіберілетін қателіктерді есептей отырып, ең кіші квадраттар тәсілін және рет бақылау нәтижесінде планеталардың эллипстік орбитасын есептеу тәсілін ұсынған. 1830 40 ж. неміс физигі в. вебермен біріге отырып теориялық физикадан елеулі табысқа жетті. сөйтіп электр магниттік бірліктердің абсолют жүйесін (қ. бірліктердің сгс жүйесі) құрды. 1833 ж. германиядағы тұңғыш электр магниттік телеграфты құрастырды. ол н.и. лобачевскийдің еңбектерінде дамытылған евклидтік емес геометриялардың идеяларына ерекше мән берді. салу есептерді ежелгі математиктер еңбектері арасынан елеулі орын алған. өйткені, бұл кезеңде барлық математикалық деректер сызба көмегімен геометриялық тілде негізделген. сызғыш пен циркульді пайдаланып көпбұрыштарды, оның ішінде дұрыс көпбұрыштарды салу мәселесі немістің ұлы математигі карл гауссқа дейін өз шешімін таппай келді. бұл мәселені тек 1801 жылы ғана к. гаусс алгебралық жолмен толық шешті. оның дәлелдемесі бойынша дұрыс n-бұрышты циркульді және сызғышты пайдаланып салу үшін n=2m. p1·…·p k, m€z, m≥0, p1, …, k2²+1, ал мұндай түрде жазылмайды, яғни жетібұрышты циркулді және сызғышты пайдаланып салуға болмайды.