text: никола тесла (, 10 шілде 1856, смилян, аустрия империясы, қазіргі хорватия қаңтар 1943, нью-йорк, ақш) данышпан физик, инженер, электротехника және радиотехника саласында өнертапқыш. ұлты серб. милутин тесла, николаның әкесі тесла тұрған үй. қазір мұражай болып табылады 1883 жылы хорватия және славония корольдігінің никола теслаға берген куәлігінің бірінші беті тесланың жанұясы австрия-венгрия империясының кұрамына кірген лика тарихи госпич қаласынан км алыс, смилян ауылында тұрған әкесі милутин тесла (1819—1879), серб, срем епархиясының дін қызметшісі. анасы георгина (джука) тесла (1822—1892), дін қызметшісінің қызы болған. 10 шілде 1856 жылы отбасыда төртінші болып никола тулған. отбасыда жалпы бала болған: үш қыз милка, ангелина, марица және екі ұл- никола, дане. никола бес жасқа толғанда, ағасы аттан құлап қайтыс болған. никола бастауыш мектептің бірінші сыныбын смилянда бітірген. 1862 жылы, дане қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі қызметінде көтеріліп, отбасы госпичке көшіп кетеді, сол жақта тесла бастауыш мектептің қалған сыныбын бітіреді. одан кейін үш жылдық төменгі реалды гимназияны 1870 жылы бітіреді. осы жылдың күзінде ол карловац қаласындағы жоғарғы реалды мектепке түседі. 1873 жылдың шілдесінде николо тесла орта білімі туралы аттестат алады. атасының қалауына қарамастан өз үйіне қайта оралып, сол гопич қаласында болып жатқан холера эпидемиясына шалдығады (бірақ бұл ауру нақты холера болғаны белгісіз). аурудан айыққан н.тесланы австрия-венгрия армиясына үш жылдық қызметке шақыруы керек болды. алайда туыстары оны аурудан толығымен жазылмады деп, тауға тығады. тесла 1875 жылдың жазының басында ғана қайтып оралады. сол жылы никола грацтағы жоғарғы техникалық мектебіне (қазіргі грац техникалық университеті) түсіп, оқуды бастайды. электротехника бойынша дәрісте грамм машинасы жұмысын бақылап отырып, тесланың ойына тұрақты ток қолданатын машиналардың түседі, бірақ профессор яков пешль оның ойын сынға алып, бүкіл сынып алдында айнымалы токты қолданудың мүмкін еместігі туралы лекция оқып береді. үшінші курста тесла құмар ойындарға салынып, картада үлкен көлемде ақша ұтылады. өзінің естеліктерінде тесла оны бұған «тек қана ермек қылу емес, сонымен бірге алдыға қойылған мақсаттарға жете алмау» да итермелегенін айтады. ол ұтыстарын ұтылғандарға қайта тарататыны үшін сол кезде әпенді деп аталып жүрген. ақырында қатты ұтылғаны соншалық, анасына ақшаны өзінің құрбысынан алуына тура келген. тесла бұдан кейін ол ойынды толық тастаған 1879 жылдың 17 (29) сәуірінде николаның әкесі қайтыс болды. кейін ол госпичтегі өзі оқыған реалды гимназияға мұғалім болды. бірақ оған бұл жұмыс ұнамайды. отбасында ақша аз болды және екі ағасы петар және павл мандичтин көмегімен ғана жас тесла 1880 жылы прагаға кетіп, ол жақта прага университетіне тапсырады да, философия факультетіне түседі. университетте бір ғана семестр оқыған тесла, жұмыс іздеуге мәжбүр болады. 1882 жылға дейін тесла, сол кезде телефон желілерін жүргізу мен телефон станцияларын салып жатқан будапешттегі әкімшіліктің телеграфтық компаниясында болып істеген. 1882 жылдың ақпан айында тесла кейін айналатын магнит өрісі деп аталған құбылысты қалай қолдануға болатынын ойлап табады. телеграфтық компаниядағы жұмыс теслаға айнымалы токтағы жасауға мүмкіндік бермеді. 1882 жылдың аяғында ол париждегі томас эдисонның (continental edison company) континентальды компаниясына жұмысқа тұрды. компанияның үлкен жұмыстарының бірі страсбургтегі теміржол бекетіне электростанция құру болды. 1883 жылдың басында компания николаны страсбургқа жаңы теміржол станциясында жарық беруді монтаждауда туындаған мәселелерді шешуге жібереді. бос уақытында тесла асинхронды моделін жасауға жұмсап, 1883 жылы оны страсбург қаласы әкімшілігінде көрсетеді. 23-жастағы никола тесла 1884 жылдың жазында страсбург теміржол бекетіндегі жұмыстар толықтай бітіп, тесла парижге қайтып оралып, компаниядан 25 мың доллла көлемінде сыйақысын күтеді. кейін бұл сыйақыны компаниядан ала алмасын білген тесла намыстанып, жұмыстан шығып кетеді. өнертапқыштың ең бірінші биографы б. н. ржонсницкийдің айтуы бойынша тесланың алғашқы ойы сол уақыттарда дамуына маңызды көптеген жаңалықтар ашқан ресейге, нақты айтқанда кету болған. ол уақыттарда павла николаевича яблочкова, дмитрия александровича лачинова, владимира николаевича чиколева секілді ғалымдардың аттары әлемге әйгілі болып, олардың мақалалары белгілі журналдарда жарық көретін және бұл теслаға да белгілі болды. алайда соңғы мезетте континенталдық компанияның бастықтарының бірі чарлз бечлор (ағылш. charles batchelor), николаны ресейдің орнына акш-қа баруға көндіреді. тесланың биографиясын жазған басқа авторлардың еңбектерінде оның ресейге кетуге деген жоспары туралы мәліметтер жоқ. н. тесла руджер бошковичтің «натуралдық философия теориясы…»мен өзінің зертханасындағы вч катушкасы алдында 1884 жылдың тамызында тесла нью-йоркқа келеді. томас эдисонның компаниясында (edison machine works) тұрақты токқа арналған мен генераторларды жөндеу жұмысының инжинері ретінде жұмысқа тұрады. эдисон тесланың жаңа ойларын суық қабылдап, оның өнертапқыштығын ашық жақтырмады. 1885 жылдын жазында эдисон теслаға егер ол оның тұрақты токқа арналған электрлік машиналарын конструктивті түрде дамытатын болса оған 50 мың доллар (шамамен қазіргі млн туралы айтады никола бар күш-жігерімен іске кірісіп, эдисонның машинасының 24 түрін, эксплуатационды қасиеттерін айтарлықтай жақсартатын жаңа коммутатор мен регуляторды ұсынады. барлық жаңартуларды қабыл алған эдисон, уәделенген сыйдың орнына эммигранттың әзірге америка юморын дұрыс түсінбейтінін айтады. бұған намыстанған тесла жұмыстан кетіп қалады. белградтағы никола тесланың мұражайы тесланың пуладағы мүсіні жасы келіп қалған шағында тесланы жеңіл көлік қағып кетіп, қабырғасы сынады. бұл өкпе қабынуын тудырып, кейін ауру созылмалы дертке айналады да, тесла кереуетке танылады. еуропада соғыс басталды. тесла өзінің басылып алынған отаны үшін қатты уайымдап, бірнеше рет барлық славяндарға бейбітшілікке шақырып, үндеулер тастайды. 1943-жылдың қаңтарында акш президентінің жұбайы, элеонора рузвельт, теслаға көңіл сұрап баруға тілегін білдіреді. акш-тағы, югославия өкілі сава косанович (тесланың жиені), онымен қаңтар күні кездеседі. ол тесламен кездескен соңғы адам болды. тесла 7-сінен не қараған түні 1943-жылдың қаңтар айында көз жұмды.. тесла өзін ешкімнің мазаламауын талап етіп, тіпті нью-йорктегі орналасқан қонақ үйдегі бөлмесінің есігіне сол туралы тақта да іліп қойған. оның мәйітін қайтысболғаннан екі күн өткен соң қызметші әйел мен осы қонақ үйдің директоры тапты. 12 ақпанда денесі кремациядан өтіп, нью-йорктегі фэрнклифф моласына қойылды.. кейін күл белградтағы никола тесла мұражайына ауыстырылды. nikolatesla.fr more than 1,000 documents on tesla