text: жасушаның атомдық және молекулалық құрылымы. д, и. менделеев жасаған химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі кездесетін 110 элементтің 80-ге жуығы тірі жасушаның құрамында болатындығы дәлелденді. олар жасушадағы мөлшеріне қарай үш топқа белінеді. бірінші топқа: оттек, сутек, көміртек және азот сияқты органикалық және бейорганикалық заттардың молекулаларының негізін құрайтын элементтер жатады. бұлардың жасушадағы мөлшері 98%-ға жуық болғандықтан, олар макроэлементтер деп аталады. сонымен қатар бұл топқа нәруыз (белок) бен нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін күкірт пен фосфор да кіреді. бұларды биоэлементтер деп атайды. екінші топқа: ион түрінде кездесетін калий, натрий, кальций, магний, темір, хлор сияқты және т.б. элементтер жатады. бұлардың жасушадағы жалпы мөлшері 1%-ға жуық. бұл элементтердің қысқаша жасушада ерекше қызметтер атқарады. мысалы, кальций мен фосфор сүйек ұлпасының құрамына кіреді, оның беріктігін арттырады. сонымен қатар кальций элементі қанның ұюына қатысады. ал гемоглобин нәруызының құрамында темір болады, ол оттекті өкпеден ұлпаларға тасымалдайды. өсімдік жасушасындағы хлорофилл пигментінің құрамындағы магний элементі фотосинтез процесін тездетеді. үшінші топқа: жасушада өте аз мөлшерде кездесетін элементтер жатады. олардың жасушадағы мөлшері 0,02% болатындықтан микроэлементтер деп аталады. микроэлементтер өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында жүріп жатқан биохимиялық процестерге тікелей қатысады. топырақтың құрамындағы өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі маңызы ерекше. өсімдіктер мен жануарлар белгілі бір табиғаттан алып, өз жасушаларында жинақтайды. мысалы, теңіз балдырлары судан йодты сіңірсе, ал кейбір өсімдіктер судағы кобальтты жинақтайды. жануарлар жасушаларында да әр түрлі элементтер жинақталады. мысалы, никель ұйқы безінде, молибден мидың ақ затында, қалайы тілдің сілемейлі қабықшасында, кадмий бүйректе, барий көздің торлы қабығында, бор май ұлпаларында, хром— гипофиз безінде және т.б. анықталған. әйткенмен де, топырақтың құрамындағы мөлшерінің кемуі немесе артуы организмге қатты әсер етеді.