text: i ахмет (; ақындық лақап аты бахти -; 18 сәуір 1590 22 қараша 1617) османлы мемлекетінің 14-ші сұлтаны, ислам халифатының 79-шы халифі, ақын, зергер. ахметтің сұлтанаты бір қатарлы емес: бір жақтан сыбайлас жемқорлық жойылды, сафие сұлтанның ықпалы әлсіреді, жалалилер бүлігі басылды, ыстамбұлдағы ең ірі мешіт сұлтанахмет мешіті салынды; басқа жақтан жер ауданы кеміді, габсбургтардың императорлық атағы мойындалды, аустрия алым-салықтан босатылды. бірақ ахметтің басқа сұлтандармен салыстырғанда діншілірек, тақуалырақ екені даусыз. бұған таққа отырғаннан кейін інісі мұстафаны аяғаны, інжу моншақ дүңгіршегінен мүсіндерді алып тастауы, ыстамбұл өртінде бір үйдің өртін өзі сөндіргені дәлел. ахмет 1590 жылы манисада дүниеге келді. өзінің ізашарларынан айырмашылығы санжақбей болып тағайындалмай, таққа отыруына дейін тек сарайда ғана өмір сүрді. 21 желтоқсан 1603 жылы 13 жасында таққа отырды. таққа отыру рәсімінде өзінің жасына қарамастан, осман ғази қылышын жеке өзі беліне байлап, биік таққа уәзірлердің көмегісіз отырды. рәсімнен кейін жаңа жас сұлтан уәзірлерімен кеңесіп, жаңа шеріктер мен басқа жауынгерлерге жалақы төлеп, пәтерлерге орналастырды. содан кейін ол ат үстінде константиние көшелерімен жүріп, османлы халқына өзін көрсетті. марқұм әкесінде өзінен басқа тағы бір ұлы тірі қалды мұстафа шаһзада. алайда оның есі ауысқандықтан ол ағасының тағына еш қауіп төндірген жоқ. сондықтан ахмет өз інісін өлім жазасына кеспеді. бірақ сарайда да қалдырмады кафес павильонына қамап, өмірінің соңына дейін, сол жерде ұстап отырды. келесі күні ахмет өз әкесінің жаназасына қатысты, тіпті жаназа намазын басқарды. кейін ахмет әкесі iii мехметке арналған әулие софья мешітінің жаңында мазар салып, сонда жерледі. 1605 жылы ахмет інжу моншақ дүңгіршегінде орналасқан, томас даллам орнатқан механикалық органды жойды. себебі, сол органда ахметтің діни сезімін қорлайтын мүсіндер орнатылған. сұлтанның ойынша, мүсіндер ислам діні таралған жерден гөрі пұтқа табынушылардың орналасу керек. бұл оқиға ахметтің әкесіне қарағанда діншілірек болғанын дәлелдейді. ахмет өз әжесі сафие сұлтанды топқапы сарайынан ескі сарайға қуды. себебі, сұлтанға сафие сұлтанның билікқұмарлығы ұнамады. соның кесірінен iii мұрат пен iii мехмет тұсында сарайда дырду өмір салты қалыптасып, әскер әлсіреп, ел экономикасы дағдарысқа ұшырай бастады. билікте жемқорлық орын алды, және сол кездегі әр лауазым үшін шенеуніктер ақша төледі. сол тәртіпсіздікті басу үшін ахмет өз билікқұмар әжесін ескі сарайға қуып, сатылғыш шенеуніктерді биліктен тайдырды. сұлтан бала кезінен жаман жағын көргендіктен, сол бейберекетті жоюға тырысты. тіпті өз анасы хандан сұлтанды да билікке жолатпады. сонымен хандан сұлтан өз ізашары сафие сұлтандай беделді бола алмады. ал 1605 жылдың 26 қарашасында ол белгісіз себеппен сарайда қайтыс болды. сұлтан өзін нағыз билеуші екенін көрсету үшін өзінің әлсіздігін құлдарына көрсеткісі келмей, жаназадан кейінгі келесі күні жалалиларға қарсы жорыққа шықты. алайда халық сұлтанның осы қылығын анасына деген немқұрайлық деп бағалады. сондықтан жұрт арасында жас сұлтан жайлы жаман өсектер тарай бастады. 1602-1605 жылдары константиние зынданында отырған ағылшын саяхатшысы томас шерли бұл оқиға жайлы былай дейді: бірнеше жыл өткен соң ахмет шешек ауруына шалдықты. кейбір уәзірлер сұлтанның өліміне сенімді болып, ахметтің інісі мұстафа шаһзаданы ескі сарайдан топқапы сарайына таққа отырғызу үшін әкеледі. алайда сұлтан тез жазылып, сол қастандыққа қатысқанның барлығын жазалады. алғаш рет 12 жасында таққа отырған ii мехметті санамағанда, 13 жастағы ахмет ең жас сұлтан болатын. және де ол таққа отырғанға дейін бала сүймеген. кейбір тарихшылар сұлтанның сол кемшілігін інісі мұстафаны аяу себебі болып табылатынын тұжырымдайды. алайда бұл тұжырым дұрыс емес, себебі 1604 жылдың қарашасында ахметтің бірінші баласы осман (келешектегі ii осман) дүниеге келгенде, сұлтан өз інісін өлім жазасына кеспеді. османлы сұлтаны ахмет пен француз патшасы iv анри арасында достық келісім 1605 жылы аустрияға қарсы соғыс барысында ахмет әскерді өзі бастап, сол жылдың қазанында эстергом бекінісін алды. алайда жалалилердің және сириядағы төңкерістер османлылардың габсбургтермен 1606 жылдың 11 қарашасында житваторок келісімін жасауға мәжбүрлетті. келісім бойынша, османлылар енді аустрияға алым-cалықты төлеттірмеді, және ең бастысы, габсбургтердің императорлық дәрежесін мойындады. 1606 жылдың соңында садрағзам болып тағайындалған босняк дәруіш мехмет паша ахметтің бала кезінен бері тәлімгері болған. оның сұлтанға деген әсері соншалық, ахмет оны басында сұлтан бөлмесінің қорғаушысы, кейін дария капитаны -, яғни османлы флотының басшысы етіп тағайындады. 1606 жылы османлы садрағзамы соколлызада лала мехмет паша мен дария капитаны босняк дәруіш мехмет паша арасында жанжал туды. садрағзам белгісіз себеппен қайтыс болып, 1606 жылдың 21 маусымында келесі садрағзамдық дәруіш пашаға бұйырды. садрағзам болған соң, дәруіш паша шейх үл-ислам суннулла әпендіні орнынан босатады. оның себебі, шейх үл-ислам дәруіш пашаның шынайы бейнесін сұлтанға айту ниеті. жаңа садрағзам қарапайым елордалықтардан салық жинай бастады, ал жаланың бәрін садрағзам бұйрығымен оған сарай салып жатқан еврей артуға қалады. дәруіш пашаның мемлекеттік істерді қалай шешетіндігі және заңсыз салық жинауы бұқара халыққа ұнамай, шағым ахметтің құлағына дейін жетеді. 1606 жылдың 11 желтоқсанында дуан кеңесінің отырысында ахмет садрағзам босняк дәруіш мехмет пашаны өлім жазасына кесті. өртіиранға қарсы соғысажалысұлтанахмет мешітіатақтарыкелбеті мен мінезіөнеріөнердеестелікқызықты деректердереккөздер==