text: қарақалпақстан саяси картасы республикасы (; өзбекстан құрамындағы автономиялы республика, 2022 жылы жалпы халық саны шамамен 990 000 адам. астанасы нүкіс қаласы. қарақалпақстан өзбекстан құрамындағы ең ірі аймақ болып келеді. басқа ірі қалалары қожалы, қоңырат, шымбай және тақиятас. республика 14 ауданға бөлінген. республика шығысынан өзбекстанмен, солтүстігінде және қазақстанмен, оңтүстігінде және түрікменстанмен шектеседі. жалпы жер көлемі 165 600 шаршы шақырым. 2018 жылы республика халқының саны 842 000 адамды құрады, бұл өзбекстан халқының шамамен 5,6%. 2019 жылдың сәуір айында қарақалпақстан халқының саны миллион 875 мың адамды құрады. 2016 жылдың туу көрсеткіші 39 427, өлім көрсеткіші 396. бұл ретте елордада 307 400 адам тұрды. 2013 жылғы ресми деректер бойынша жалпы халық саны 711 800 адамды құрады. 2011 жылы қала халқының саны 49,8% құрады, ал облысқа ауылдарды кенттерге жалпы өзбектік жаппай көшіру әсер еткен жоқ (2008 жылы қала тұрғындары қарақалпақстан тұрғындарының 48,5% құрады). өзбекстан республикасының украинадағы елшілігінің сайтында негізінен өзбектер (32,8%) және қарақалпақтар (32,1%) тұрады» делінген. bradley mayhew (2007) деректері бойынша жалпы халық саны 200 000 деп есептелді, оның ішінде қарақалпақтар 400 000-ға жуық, өзбектер 400 000-ға жуық, қазақтар 300 000-ға жуық болды, бұл (жуық шамамен) 1989 жылғы санақ деректеріне сәйкес келеді (өзбектер 398 000, қарақалпақтар 389 000, қазақтар 319 000). тәуелсіз өзбекстанда жалпы халық санағы ешқашан жүргізілмеген, қазіргі халықты тіркеуді ахат органдары жүргізеді. этникалық құрамы туралы ақпаратты жалпы ел бойынша ресми статистика органдары жариялайды. өзбекстан республикасы министрлер кабинети жанындағы ұлтаралық байланыслар және шет елдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайтында аз ұлттардың саны (2017 жылдың қаңтарындағы мәлімдеме) бойынша мынадай мәлімет жарияланды: қазақтар 292 395 адам кәрістер 526 адам немістер 10 470 адам түрікмендер 96 264 адам украиндар 104 адам 1926-1989 жылдардағы бүкілодақтық халық санағы бойынша қарақалпақстан халқының саны мен ұлттық құрамының құбылысы. ұлты 1926(адам) 1939(адам) 1959(адам) 1970(адам) 1979(адам) 1989(адам) барлығы 304 539 100,00 469 702 100,00 510 101 100,00 702 264 100,00 905 500 100,00 212 207 100,00 өзбектер 84 099 27,62 116 054 24,71 146 783 28,78 212 597 30,27 285 400 31,52 397 826 32,82 қарақалпақтар 116 125 38,13 158 615 33,77 155 999 30,58 217 505 30,97 281 809 31,12 389 146 32,10 қазақтар 85 782 28,17 129 677 27,61 133 844 26,24 186 038 26,49 243 926 26,94 318 739 26,29 түрікмендер 9686 3,18 23 259 4,95 29 225 5,73 37 547 5,35 48 655 5,37 60 244 4,97 орыстар 4924 1,62 24 969 5,32 22 966 4,50 25 165 3,58 21 287 2,35 19 846 1,64 кәрістер 7347 1,56 9956 1,95 8958 1,28 8081 0,89 9174 0,76 татарлар 884 0,29 4162 0,89 6177 1,21 7619 1,08 7617 0,84 7767 0,64 украиндар 621 0,20 3130 0,67 2201 0,43 2316 0,33 2005 0,22 2271 0,19 башқұрттар 29 0,01 381 0,08 571 0,11 854 0,12 920 0,10 1090 0,09 қырғыздар 277 0,09 181 0,04 177 0,03 400 0,06 1955 0,22 867 0,07 молдавандар 10 0,00 16 0,00 57 0,01 343 0,04 632 0,05 беларустар 30 0,01 214 0,05 328 0,06 517 0,07 852 0,09 567 0,05 басқалары 2072 0,68 1697 0,36 1874 0,37 2691 0,38 2650 0,29 4038 0,33 қарақалпақстан республикасында табиғи газ, гранит, мұнай, бетонит, каолин, мәрмәр және тағы басқа қазба байлық көздері бар. арал теңізі атырабында газ бен мұнай шығады, бірақ бұл қорлар әлі игерілмеген, сондықтан қаратау немесе сұлтан уәйіс баба жотасында алтын көздері бар. мақта мен күріш ең көп егілетін дақылдар. республикада мүйізді ірі қара, түйе, ұсақ мал, оның ішінде қаракөл қойын өсіру кең тараған. қарақалпақстан республикасы өзінің құрылысы мәселелерiн дербес шешедi. әкімшілік орталығы нүкіс қаласы. 1931 жылы қарақалпақ ао 11 ауданға бөлінді: қараөзек, орталығы қараөзек қыстағы; кегейлі, орталығы нүкіс қыстағы (кегейлі қыстағы); қыпшақ, орталығы қыпшақ қыстағы; қоңырат, орталығы қоңырат ауылы; мойнақ, орталығы мойнақ ауылы; тамды, орталығы тамдыбұлақ ауылы; тақтакөпір, орталығы тақтакөпір қыстағы; төрткөл, орталығы төрткөл қаласы (шурахан ауылы); қожалы, орталығы қожалы ауылы; шымбай, орталығы шымбай қаласы; шабаз, орталығы шейх абаз қыстағы. 1936 жылы куйбышев ауданы құрылды. 1943 жылы тамды ауданы бұхара облысының құрамына қосылды. 1950 жылы шоманай ауданы, 1952 жылы кеңес ауданы құрылды. 1957 жылы аудандарды ірілендіру басталды. бірінші болып кеңес және қыпшақ аудандары жойылды. сол жылы әмудария ауданы құрылып, шабаз ауданы бируни деп өзгертілді. 1959 жылы қараөзяк және куйбышев аудандары таратылды. 1963 жылы бируни, қоңырат, мойнақ, тақтакөпір және шоманай аудандары таратылды. дәл осы кезде мойнақ өндірістік ауданы құрылды, бірақ келесі жылы «қарапайым» ауданға айналды. 1964 жылы аудандар санының біртіндеп көбеюі басталды. сонымен, 1964 жылы бируни және қоңырат аудандары, 1965 жылы тақтакөпір, 1967 жылы шоманай, 1968 жылы нүкіс, 1970 жылы ленинабат (қазіргі қаңлыкөл), 1975 жылы қараөзяк, 1977 жылы елуқала, 1979 ж. бозатау ауданы құрылды. бозатау ауданы 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қайта қалпына келтірілді. 2004 жылы аудан қайтадан таратылды. ол 2019 жылы қайта құрылды. 2017 жылы тамызда қожалы ауданының бір бөлігінен тақиятас ауданы құрылды. қарақалпақстан әкімшілік бөлінісі қарақалпақстан республикасында 16 ауданға және әкімшілік статусы аудан статусына теңестірілген республикалық маңызы бар нүкіс қаласына бөлінген, 12 қала және 25 қалалық елді мекен бар. әрбір аудандағы мемлекеттік билікті хәкім ұсынады. қазіргі әкімшілік бөлінісі: аудан өзбекшеатауы ауданы,мың км2 2014 ж. саны,мың адам 2019 ж. саны,мың адам 2019 ж. қаңтардағы халық тығыздығы (адам), (1 км²) нүкіс қ. nukus nókis 0,22 295,2 315,1 1432,2 әмудария amudaryo a'miwda'rya маңғыт 1,02 179,1 195,2 191,4 беруни beruniy beruniy беруни 3,95 170,3 187,6 47,5 бозатау boʻzatov bozataw қазанкеткен 2,04 21,6 21,0 қаңлыкөл qanlikoʻl qanlıkól қаңлыкөл 0,74 46,9 50,3 68,0 қараөзек qoraoʻzak qaraózek қараөзек 5,89 49,6 52,4 8,9 кегейлі kegeyli kegeyli кегейлі 0,92 77,2 83,5 қоңырат qoʻng’irot qońırat қоңырат 76,0 120,1 128,3 1,7 мойнақ moʻynoq moynaq мойнақ 37,88 29,4 31,3 0,8 10 нүкіс nukus nókis ақмаңғыт 0,94 44,4 49,1 52,2 11 тақиятас taxiatosh taqıyatas тақиятас 0,18 72,8 404,4 12 тақтакөпір taxtakoʻpir taxtakópir тақтакөпір 21,12 38,7 39,9 1,9 13 төрткөл toʻrtkoʻl tórtkúl төрткөл 7,48 192,6 210,3 28,1 14 қожалы xoʻjayli xojeli қожалы 0,55 121,2 220,4 15 шымбай chimboy shımbay шымбай 1,44 108,3 111,3 36,3 16 шоманай shumanoy shomanay шоманай 0,78 53,1 55,6 71,3 17 елуқала ellikqalʼa ellikqala бостан 5,42 140,5 156,0 28,8 тахияташ электр станциясы және түйемойын электр станциясы жұмыс істейді. *қарақалпақ мемлекеттік университеті *қарақалпақ медицина университеті *нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты *ташкент ақпараттық технологиялар университетінің нүкіс филиалы *ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің филиалы *мемлекеттік өнер және мәдениет институтының филиалы тұрсын алламбергенқызы ешімбетова (1990–1991) дәулетбай нұратдинұлы шәмшетов (ақпан–қараша 1991) уббанияз әшірбекұлы әшірбеков (1991–1997) темір камалұлы камалов (1997–2002) мұса тәжетдинұлы ерниязов (2002–2020) мұрат қалибекұлы камалов (2020–2022) аманбай тілеубайұлы орынбаев (2022–)