text: 300px бізді қоршаған орта: жан-жануарлар мен өсімдіктер, жер мен ай, күн мен алыстағы жұлдыздар осылардың барлығы да табиғат деген ауқымды ұғымды білдіреді. адам табиғаттың ажырамас бөлігі. сондықтан халқымызда «жер-ана» деген егіз ұғым қалыптасқан. жерді өз анасындай, анасын күндей қастерлеу ата қостаған салтымыз. «жер шоқтығы көкшетау», «жер жаннаты жетісу» деп, бабаларымыз туған жерге, табиғатқа деген ыстық махаббатын білдірген. сондықтан сақтап, қоршаған ортаның, өзен мен көлдердің ластанбауына ерекше мән берген. «су ішкен құдығыңа түкірме» «бұлақ көрсең, көзін аш» деп, жас ұрпақтың бойына табиғатты қорғаудың тәрбиесін сіңірген. табиғатта үздіксіз өзгерістер болып жатады. мысалға, жанартаудың атқылауы найзағайдың жарқылы, судың мұзға айналуы сияқты құбылыстар табиғаттағы өзгерістерді келеді. аспан денелерінің қозғалысы, гүлдердің шешек атуы, ағаштың жайқалып өсуі, өзеннің тасуы немесе көлдердің тартылып суалуы осылардың барлығы да қоршаған ортадағы өзгерістер. әлемде орын алатын сан алуан өзгерістер табиғат құбылыстары деп аталады. табиғат құбылыстары бір-бірімен тығыз байланысты. оларды физика, астрономия, география, геология, биология, химия сияқты ғылымдар зерттейді. әр ғылымның табиғатты зерттеуде өз мақсаты мен міндеті бар. мысалы, физика негізінен механикалық қозғалысты, жылу, электр, жарық құбылыстарын зерттейді. физика ғылымы зерттейтін табиғат құбылыстары физикалық құбылыстар деп аталады. физика басқа да жаратылыстану ғылымдарымен өзара тығыз байланыста болады. мәселен, географияда физика заңдарын өзендердің қалай ағатынын, желдің қалай пайда болатынын түсіндіру үшін қолданады. сол сияқты биологияда физика заңдарын пайдаланып, хайуанаттардың қалай қозғалатынын және көру мүшелерінің қалай жұмыс жасайтынын түсіндіреді. 200px сондықтан физика заңдары мен құбылыстарын инженерлер, конструкторлар, дәрігерлер, агрономдар, көлік жүргізушілер және т.б. көптеген мамандар оқып пайдаланады. астрономия ғылымы физика заңдарына сүйеніп, бақылайтын аспан денелері мен құбылыстарының табиғатын түсіндіреді. олардың қасиеттері мен көрінісін ұғындыруға, құбылыстардың себеп-салдарын ашуға тырысады. мысалы, физика мен астрономияға ортақ құбылыстар күн мен түннің ауысуын және күннің тұтылуын қарастыратын болсақ. жарық күн мен қараңғы түннің алма-кезек ауысуының себебі жердің өз осінің төңірегінде үздіксіз айналуы болып табылады. жер өз осін бір тәулікте (24 сағатта) толық бір айналып шығады. жердің айналуы барысында оның күн сәулесі түскен беті жарық болады да, ал қарсы көлеңке бетін түн басады. сөйтіп күн мен түн үнемі алмасып отырады. ертеде адамдар күн мен түннің алмасуын жерді төңіректеп күннің айналуынан деп қате түсіндірген. шындығында, жер бір жылда (365 тәулікте) күнді бір рет айналады. жыл мезгілдерінің ауысуы жердің күн төңірегіндегі қозғалысына байланысты туындайды. күннің тұтылуы да табиғат құбылыстарының бірі болып табылады. ал табиғатпен адам қатар ұғым. табиғатсыз адам, адамсыз табиғат өмір сүруі мүмкін емес. себебі адам өз керектісін, қажеттісін табиғаттан табиғи күйінде немесе өндіріп алады. адам табиғаттың бір бөлшегі болып табылады. табиғатты қорғау, табиғатты сақтау болашақ жастар біздің қолда. қазақстанның табиғаты