text: топырақ. топырақ құрылымы. топырақ табиғат бірі. жердің геологиялық тарихында алдымен пайда болған топырақ. зерттеулердің деректері бойынша алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий дәуірінде пайда болыпты. бұл кезде әлі өсімдік жамылғысы қалыптаспаған. топырақ жамылғысын зерттейтін топырақтану ғылымы жас ғылым. оның негізін салған xix ғасырдың 80-жылдары орыс ғалымы в. в. докучаев топырақтың табиғи және тарихи дене екенін анықтады. топырақтың пайда болуының, дамуының өзінше заңдылықтары бар. топырақ су, ауа, жылу, өсімдік және тірі ағзалардың әсерінен, тау жыныстарының үгілуі нәтижесінде жер қыртысының беткі қабатында пайда болған ерекше табиғи құрылым. міне, осы факторлардың көп жылдық үздіксіз әсерінің нәтижесінде құнарлы топырақ қабаты пайда болады. табиғатта топырақ жамылғысының түзілуі өте ұзаққа созылатын құбылыс. ұзақ геологиялық мерзімде таулар үгітіліп, мүжіліп, шыңдар аласарады. құм мен саздар суға шайылып, желдің күшімен ауаға ұшады, шаңданады. бұл процестер ғасырлар бойы жалғасады. жаңбыр, жел қатты болса, жер беті өзгеріп тұрады. топырақтың ең негізгі қасиеті табиғи құнарлылығы, яғни құрамында өсімдіктің тез әрі жақсы өсуіне жағдай жасайтын қоректік заттардың мол болуы. сөйтіп, аналық тау жыныстарынан кейін топырақ түзуші жетекші фактор ағзалардың тіршілік әрекеті. олар тасты бұзатын қышқылдар шығарады. қышқылдар тау жыныстарын ерітуінен, одан шірінді (гуммус) пайда болған. шірінді үгілген майда жыныстармен араласып кіріккен. осылайша топырақ қалыптаса бастаған. жануарлар дүниесі өздерінің тіршілік әрекетінің нәтижесінде топырақты байытады, өлгендері шірінді мөлшерін көбейте түседі. шұбалшындар топырақ пен органикалық қалдықтарды асқазан шырынымен шылап өзгертіп, өңдеп шығарады. топырақ жамылғысын түзуде климаттың да зор маңызы бар. бұл процеске қатысатын өсімдіктердің, жануарлардың және микроағзалардың тіршілігі климатқа байланысты. аязды кезеңде топырақтың түзілуі тоқтайды, ал қуаңшылық кезеңде баяулайды. климат табиғаттың басқа компоненттері сияқты, топырақтың ендік зоналық, биіктік белдеулілік заңдылықтары бойынша таралуына әсерін тигізеді. жер бедерінің топырақ түзудегі рөлі жергілікті жердің жер бедеріне байланысты. олардың аналық жыныстарда әр түрлі, ылғалдың топыраққа сіңуі де әр түрлі. солтүстік беткейден оңтүстік беткейге түсетін жылу мен ылғал да әр түрлі болады. фактор топырақ жамылғысын механикалық құнарлылығына қарай ажыратуқазақстандағы топырақ жамылғысының типтері топырақ жамылғысының түрлеріқара топырақты зонақара қоңыр топырақ зонасы қара қоңыр топырақты зонажазық алқап топырағыбиік таулы аймақтың топырағы топырақ эрозиясы және топырақ жамылғысын қорғау жел эрозиясысу эрозиясы дереккөздер==