text: қарулы күштер дербес мемлекет құрылымының міндетті элементі болып табылады. халықаралық қауіпсіздіктің тегіс камти алатын жүйесін жасағанға дейін ел әскери құрылысты жүргізе береді және қарулы күштерді жетілдіре береді. қорғаныс мұқтаждарына жұмсалатын шығыстарды жоспарлаудың және қаржыландырудың негізі қазақстан республикасының президентінің 2007 жылғы наурыздың 21-інде жарлығымен бекітілген қазақстан республикасының әскери доктринасы болып табылады. бұл доктринаға сәйкес қорғанысқа жұмсалатын шығыстардың көлемі іжө-нің бір пайызынан кем емес мөлшерде қарастырылған, қауіпсіздікті қамтамасыз етудің әскери-саяси, стратегиялық, экономикалық және техникалық негіздері мен қазақстан республикасының халықаралық әскери ынтымақтастығы анықталған. жоспарланып отырған орта мерзімді кезеңге арналған шығыстарда әскери қызметшілердің әлеуметтік қорғалуын күшейту қарастырылған (әскери атақтар үшін айлық ақыларын, солдаттар мен сержанттар контракт бойынша әскери қызметшілердің айлық ақыларын көбейту, жылдан кем емес қызмет еткен, контракт бойынша әскери қызметшілер үшін елдің жоғары оқу орындарында оку құнының 50 пайызын өтеу және т.б.). әрбір мемлекет өзінің қорғаныс қабілетін сактап отыруы тиіс, ол аса маңызды мемлекеттік функциялардың бірі болып табылады. өзінің жерін, елін сыртқы күштерден қорғай алатын мемлекетті ғана тәуелсіз деп тануга болады. осының өзі қазақстанның төл армиясының құрылуына ұйытқы болды, соған сәйкес эскери доктрина кабылданып, езінің қалыптасу кезеңінен өтті. қарулы күштерді, басқа эскерлерді және құрамаларды қамтамасыз ету басымдық тәртіппен мемлекеттің қорғаныстық тапсырысқа және, қару-жарақ пен эскери техниканы қоса, арналым өнімін жасаудың өңдіруге, жеткізілімге және онымен қамтамасыз етуге халықаралық келісімдерге сәйкес жүзеге асырылады. мемлекеттің қорғаныстық тапсырысын қалыптастыру тәртібі, оның қамтамасыз ету және сатып алу шарттарды қазақстан республикасының заңнамалық актілерімен анықталады. қорғанысты экономикалық қамтамасыз ету дегеніміз қарулы күштер, басқа әскерлер мен әскери құрамаларға қаржылық, және өзге ресурстарды бөлу, қазақстан республикасының қорғанысын кепілді қамтамасыз ету үшін оларды қажетті әскери және арнаулы техникамен жарақтандыру. қорғанысты қаржыландыру қарулы күштердің, басқа әскерлер мен әскери құрамалардың қаржылық, және басқа ресурстарға деген қажеттіліктерін кепілді бағытталған. басшылық пен басқаруды қазақстан республикасының қазақстан республикасының қорғаныс министрлігінде орталықтандыру қорғанысқа бағытталатын қаржылық ресурстарды тиісінше талап етеді. сондықтан қорғанысқа жұмсалаты шығыстар көбінесе республикалық бюджеттен (80% жуығы) бюджет қаражаттарынан басқа, өзге қаражаттардың пайдаланылуы мүмкін, айталық: қарулы күштердің мемлекеттік мекемелерінің мияткерлік, кайырымдылық көмекті, соңдай-ак ынтымактастық шеңберінде көрсетілетін көмекті алуға және пайдалануға құқылы. қазақстан республикасының аумағында орналасқан шетел мемлекеттерімен бірлесіп пайдаланылатын әскери объектілерді және кару-жарақтарды қысқартуды бақылау және инспекциялық қызметті қамтамасыз ету жөніңдегі іс-шараларды қаржыландыру қазақстан республикасы бекіткен халықаралық сәйкес жургізіледі. әскери кадрларды даярлау және қайта даярлау үкімет бекітетін мемлекеттік білімділік тапсырыс бойынша білім беру ұйымдарында, сонымен қатар халықаралық келісімшарттар негізінде шетелдерде жүзеге асырылады. қорғанысты қаржыпық қамтамасыз ету мыналарды кіріктіреді: а) қарулы күштерді қаржыландыру; ә) соғыс техникасын, арналымның өнімдерін эзірлеуге, өндіруге және сатып алуға жұмсалатын шығындар; б) ғылыми зерттеулер мен қорғаныс сипатындағы зерттемелер; в) әскери объектілердің полигондардың, баздардың, әскери бөлімдер мен бөлімшелердің орналасу орындарының және т.б.) күрделі құрылысы; г) ақпараттық жүйелерді жасау және дамыту; д) бірнеше мемлекеттің әскери-саяси одактарын қалыптастырған кезде бірлескен қарулы күштерді және әскери объектілерді ұстауға үлестік қатысу; е) әскери кадрларды даярлауға және қайта даярлауға жұмсалатын шығындар. қорғанысқа жұмсалатын шығыстарды жоспарлаудын негізгі мэлімегтері жауынгерлік және саяси материалдықжәне шаруашылық жоспарлар, штаттар, жеке құрамының саны, материалдық және ақшалай жабдықталымның нормалары, эскери жеткізілімдер заттарының бағасы болып табылады. шығыстарды жоспарлау кезінде материалдық және ақшалай нормалар пайдаланылады. жиынтық қаржылық жоспарлау кезінде нормалар, ал әскери бөлімдерді қаржыландырудын жеке жоспарларын жасаған кезде дара қаржы нормалары қолданылады. қорғаныс қырындағы шарүашылық есептегі өнеркәсіп орындары мен құрылыс ұйымдары негізінен салалардың шаруашылық субъектілерінің қаржы министрлігі қазақстан республикасының қорғаныс министрлігінің қаржыландырудың дара жоспарларын есеп-қисаптың негізділігі, олардың белгіленген нормаларға сәйкестігі түрғысынан тексереді; оның жылдық есептерін талдайды және олар бойынша қорытынды жасайды; бөлінген ре- сурстарды пайдаланудың максатқа сайлығын және шығыстардың негізділігін тексереді. қорғанысқа жұмсалатын шығыстар тиісті жылға арналған республикалық бюджет құрамында қарастырылады, онда қорғанысқа жұмсалатын шығыстар жеке функциялық топпен бекітіледі. қаржы службасының орғандары әскери округтерінен әскери бөлімдерде, оқу орындарында және басқа ұйымдарда армияны ұстауга арналған ақшалай қаражаттардың жұмсалуына бақылау жасауды жүзеге асырады. қазақстанда «қорғаныс» функциялық тобы бойынша шығыстарға табиғат және дехногендік сипаттағы төтенше жағдайларды ескерту мен жоюды ұйымдасты жөніндегі, азаматтық қорғаныс, өртке карсы сақтық және өрт сөндіру шаралары жөніндегі шығыстар кіреді. айтарлықтай дәрежеде бұл шығыстар эскери ұстауға жұмсалатын шығыстар сияқты жергілікті бюджеттен қаржыланады. мемлекет шығыстарының құрылымында шаруашылық құрылыста, әлеуметтік және экономикалық саясатты жүзеге асыруда маңызды рөл атқаратын басқарудың мемлекеттік аппаратына жұмсалатын шығыстар шамалы орын алады. басқару орғандарының көмегімен мемлекет елдің саяси, шаруашылық және мәдени өміріне басшылықты жүзеге асырады. экономикадағы жаңа міндеттерді шешу рыноктық артықшылықтарын толығырақ іске асыруға мүмкіндік беретін басқаруды терең қайта құрмайынша және оның икемді жүйесіз мүмкін емес. мемлекеттік, шаруашылық басқару үнемі жетілдіріп отыруды қажет етеді. экономи- каны басқаруды түбегейлі өзгертудің мәні айрықша экімшілік әдістерден барлық деңгейлердегі басшылықтың экономикалық әдістеріне, мүдделерді басқаруға және мүдделер арқылы басқарудың кең адами факторларды барынша жандандыруға көшу. мемлекеттік басқару орғандарының жүйесі дегеніміз барлық деңгейлердің заңнамалық, атқарушылықжәне өкілдікті орғандарының, сондай-ак шаруашылық басқару аппаратының жиынтығы. заңнамалық биліктің жоғары мемлекеттік орғаны қазақстан республикасының парламенті болып табылады, республика басшысы, оның атқарушы билігі президент болып габылады. атқарушылық билікті сондай-ак үкіметте жүзеге асырады. облыс, қала, аудан аумағында атқарушы және өкімгерлік орғандар жергілікті әкімшіліктер әкімдер басшылық ететін экімдіктер, ал өкілдікті орғандар тиісті мәслихаттар болып табылады. бұл орғандар шаруашылық және қоғамдық өмірдің басқа сфераларын басқарады. қоғамдық тәртіп пен кауіпсіздікті сактау орғандарын ұстауга жұмсалатын шығыстар ішкі істер министрлігі, үлттық кауіпсіздік комитеті, ішкі әскерлер орғандарын, сот, прокуратура, қаржы полициясы агенттігінің орғандарын, нашақорлық және есірткі бизнеспен күрес жөніндегі орғандарды камтиды. тиісті салага басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік басқарудың орталық орғаны министрлік, ведомство (агенттік, комитет, комиссия және басқалары). олар өзіне бағынышты шаруашылық жүргізуші субъектілерді, бірлестіктерді, ұйымдар мен мекемелерді тікелей немесе олардың басқаруындағы шаруашылық бөлімшелер басқармалар) арқылы басқарады. сонғы уақытта функцияларды әр алуан дәрежесі бар салааралық, салалық және аумақтық басқарудың бірқатар жаңа жүйелері құрылды: ұлттық компаниялар, концерндер, ассоциациялар, компаниялар, қоғамдар және т.б. шаруашылық басқарудың оңтайлы схемасы деп басқарудыц екі буынды жүйесі санапынады, оның материалдық өндіріс сферасындағы негізгі буыны кәсіпорын болып келеді. мемлекеттік басцару орғандарын ұстауга экүмсапатын шығыстар барлық деңгейлердегі республикалық бюджеттен жергілікті бюджеттерге дейінгі бюджеттердің шығыстары құрамында жыл сайын бекітіледі. бюджеттік қаражаттар бекітілген қаржыландырудың дара жоспарына сәйкес жұмсалынады, ол мекеме шығыстарының көлемін, қаражаітарды мақсатты бағыттауды және оларды тоқсанға бөлуді анықтайтын негізгі құжат болып табылады. экономикалық сыныптамаға сәйкес басқару аппаратын ұстауға жұмсалатын шығыстардың құрамына мыналар кіреді: ағымдағы шығыстар (тауарлар мен қызметтер көрсетуге жұмсалатын шығыстар, соның ішінде жалақы, өтемдік және басқадай ақшалай төлемақылар; сыйақылар (мүдделер) төлеу; субсидиялар және басқа ағымдағы трансферттік төлемдер); күрделі шығыстар; кредит беру, үлестік қатысу және қаржыландыру. басқару аппаратын ұстауға жұмсалатын. шығыстарды анықтайтын басты құжаттар штат кестесі мен шығыстарды царжыландырудың дара жоспары болып табылады. басқару орғандары, ұйымдар мен мекемелер штат кестесін қалыптастырған кезде типтік құрылымдарды, типтік штаттарды, сандық нормативтерді, жұмыскерлердің лауазымдық сызбаларын, жалақының мөлшерлемелерін және басқару аппараты шығыстарының басқа түрлерінің нормаларын басшылықка алады. мемлекеттік шаруашылық жүргізуші субъектілердің басқару аппаратын ұстауға жұмсалатын шығыстар өндіріс шығындарына кіріктіріледі және өнімнің өзіндік құнында бейнеленеді, ал олардың үйлестіруші орғандарын ұстау бірінші кезектегі төлемдерді төлегеннен кейін шаруашылық жүргізуші субъектілер қарамағында қалған табыстан аударымдар есебінен жүзеге асырылады.