text: зуха батыр, зауха сәбитұлы (1869 жыл не 1867 жыл, шығыс қазақстан облысы, зайсан ауданы, кендірлік ауылы -1929) алаш қайраткері, діни ғұлама, батыр. керей тайпасы абақ руының ителі бөлімінен шыққан. зуқа батыр сәбитұлы хiх ғасырдың соңы мен хх ғасырдың басында ел-жерімен бөтен жұрттың бодандық езгісінде қалып қойған қазақтарды аумалы-төкпелі заманның алуан түрлі апатынан қорғап, басшысыз, биліксіз, қорғансыз, қарусыз халқын жан-жағынан талап, тонап, басымшылық көрсетіп қанаған үстем өкіметтің өктемдігінен қызғыштай қорып, қажет кезінде қарсы тұрып, әлеуметтік теңсіздіктермен өмірінің соңына дейін бел шешпей, аттан түспей аяусыз күрескен қайраткер, қолбасшы тұлға, қайсар батыр. тарихи деректерге сүйенсек, xx ғасырдың 20-жылдарының аяқ шеніне келгенде алтай өңірінің қоғамдық жағдайы тіпті де асқына түсті. 1928 жылы жазда алтайдың дау иыңы (қосымша қорғаныс елшісі) болып ви жыңго дейтін біреу келді. ол келе сала алтай халқына қанды шеңгелін салды. халықты қан қақсатты. әскери күшпен озбырлық жүргізіп, алман-салықты шектен тыс ауырлатып, елді ерекше қатты күйзелтті. ви жыңгоның бұл зұлымдығына шыдамай қарсы күрескендердің бірі зуха сәбитұлы болды. әкесі сәбит қазан мен бұхарада білім алған оқымысты адам болған. зұқа да әкесінің жолын қуып, 1883 жылдан бастап сауырдағы жеңісхан төренің ауылында екі жыл ауыл мектебінде мұғалім болады, кейін өр алтайға, қара ертіс бойына қоныс аударады. 1904 1905 жылдары меккеге қажылыққа барып қайтады. алтайдағы қытай ұлықтары мен кейбір билерден қысым көрген адамдар зұқадан пана іздеп, оның маңына топтасады. мұны алтайды билеген мәми бейсі жергілікті әкімшімшілік үстемдігіне қарсы пайдалануды көздеп, зұқаға әскери жасақ құруға көмектеседі. 1921 жылы кеңес өкіметінің қызыл әскерлерінен жеңіліп, қытай асқан ақ гвардия генералы бакич бастаған топ ертіс бойына жетіп, ондағы халыққа лаң салған кезде зұқа жасағы бакич әскерлерін өрмегейті асуынан асырып, моңғолияға дейін ығыстырып тастайды. кейін осы қарулы жасақ сарсүмбе мен өр алтай арасында жергілікті әкімшіліктің қарулы жасақтарына қарсы тұрып, жергілікті қазақтарды қытай ұлықтарының қыспағынан қорғауға күш салды. 1928 жылы күзде жергілікті әкімшілік өкілдері 200 әскермен түн ортасында зұқа ауылын басып кіреді. қытай әскерлерінің қолынан қапыда зұқа батыр мен оның серіктерінен 28 адам қаза табады. қытай ұлығы “өкіметке қарсы шыққандардың көретіні осы” деп жергілікті қазақтарды үрейлендіру мақсатымен сарсүмбе қаласындағы көпірге зұқа батырдың басын іліп қояды. батырдың ерлігін құрметтейтін халық кейін оны белқұдыққа жерлеп, басына үлкен қорған тұрғызды. 1866 жылы қазіргі шығыс қазақстан облысының зайсан ауданының кендірлік деген жерінде дүниеге келген. зуқаның әкесі шығыс өңіріне аса танымал сәбит молла. арғы атасы нұрмұхаммед абыз. сәбитті жеті жасында үпі қаласындағы уәлдан хазіретке жетектеп апарып аманат етеді. ол он тоғыз жыл оқып, бұқара, қазан, самарқанды аралайды. сәбит жиырма бес жасқа толғанда оның ақыл-ойына дән ыразы, пәтуа-пайымына тәнті болған хазірет уәлдан немере қызы бәтиманы жары етіп, ақ батасын беріп, ақ жолын тілеп, аса таяғын қолына ұстатып: «мынау сырлы таяқ, жеті пірдің қолынан өткен, шаршағанға дем болады, ауруға ем болады, жаныңнан тастама», деп атамекеніне аттандырыпты. сәбит марқакөл, маңыраққа мол біліммен оралды. туған топырағы қалба тауындай қормал, жүзген көлі жайсаң көліндей жайсаң азамат болыпты. ол атасы нұрмұхаммед құсап құдайдың құдыретімен қыранша қалықтап ұшып, аспан-көкті шарлап, абылай ханның ақ туын жебеп аңызға айналмаса да халқына қалтқысыз қызмет қылады. ел үмітін ақтар, ертеңгі жер иесі жас ұрпақтың жадына білім нұрын төгеді. ел-жұртына әспеттеліп, әйдік мәртебе дамолда атанды. ласты, тасты, буыршын, тарбағатайға төрт бірдей медресе ашып, бар ғұмырын бала оқытуға сарп етеді. осы бес жүзден астам бала оқып, қара танып, діни білім алса керек. жас зуқа да қаршадайынан мол діни білімді әкеден, сондай-ақ, осы өлкеге дін тарату үшін жіберілген мұхаммед мумин ишаннан сабақ алады. жасынан зерек, қимыл-қарымы бөлек, қабылеті ерекше, діни білімі зор, шариғатқа жүйрік, хат біліп, қара таныған, есеп-шотқа жүйрік, алғыр бала зуқа ел көзіне ерте түседі. енді ғана жетіліп, ат жалын тартып мініп, ел ісіне араласа бастаған шағында майқапшағайда әкесі қайтыс болып, тағдырдың тауқыметін тартады. төрт баламен жесір қалған ана, бұғанасы қатпаған інілерінің ендігі өмір-тағдыры өзіне тікелей тәуелді екенін түсінеді. қалбадағы болыс болмақ және әмеңгерлікке үміткер ағайыны оларды қасына көшіріп әкеледі. зуқа байдың жылқысын баға жүріп, жетім мен жесірге, кедей мен кепшікке бай-төрелердің батқан тырнағын ерте сезінеді. кеше өзі табынып өскен ел ағаларының атақ-даңқ, шен-шекпенге таласын көргенде олардың ит жыртыс тірлігінен түңіліп кетеді. әлсіздерге әлімжеттік көрсеткендерге қарсы келіп, ылғи да жоқ-жітіктердің жанынан табылады. әлдекімнен зорлық, қорлық көріп тауаны шағылғандар жас та болса қара бұқараның қамын жеп жүрген бозжігіт зуқаға келіп, арыз-арманын айтып, шағымданатындар саны молаяды. ал зуқа болса, оларға шамасы келгенше қол ұшын беріп, көмектесуге тырысып бағады. сонымен қатар зуқаның тез арада ес жиып, ел ісіне араласуына іргесі тиіп тұрған, төбеге шықса төбесі көрінетін жидебай жерінен, шыңғыс тау баурайынан қалықтай ұшып, қағып алғаны ауыздан ауызға лезде тарап, құйма құлаққа құйыла кететін, зейіндінің жадында жатталып қалатын, ұйқыдағыны оятып, ояуды сергітіп, көзі ашықты серпілткен абай өлеңдері еді деуге әбден болады. кейінгі көз көргендердің айтуында, зуқа әлдебір мәселеге шешім айтарда құран аяттары, пайғамбар хадистерімен қатар абай өлеңдерін қатарластыра атап өтеді екен. осының барлығы зуқаның халықшыл болып қалыптасуына әсер етсе керек. ондай көкірегі ояу, көреген «бұзық» ақ патша ұлықтары мен өзара шен үшін итше ырылдасқан ел басшыларына ұнамайды. осындай заман зардабына төзбеген зуқа өзіне қарасты және тілеулес ағайын-жұртты ертіп, сайқыннан орыстың бодандығынан аулақ сауырға барып қоныстанады. бұнда да қой үстіне бозторғай жұмыртқалап тұрмағаны белгілі. сөйтсе де, ата-баба жолымен шәкірт тәрбиелеп, бала оқытып, айналасына ғылым-білім нәрін құя жүріп, әділдікке жетсем деп ойлайды. діни білімі мол, шешен тілді, шариғатқа жүйрік, атақты дамолла сәбиттің мирасқары зуқаны сол аймақтың ең үлкен лауазым иесі, әбілпейіс хан баласы көгедайдың немересі жеңісхан гүң өзіне шақырып, медресе молласы етіп тағайындап, кейін дау-шарға да араластырып отырады. зуқа молла алдына келген «айыптыға» үкім шарапатты шариғат сөзін сөйлеп, біреудің ақысын алып берсе, енді біреудің кеткен есесін қайтарып берді. көтензорлық қылып алған алымдарын әшкере етеді. оның бұл қылығы әлсізді жәбірлеушілерге жақпайды. осындай қоғамдық теңсіздікке жаны қас зуқаға мешіт бағып, медресе ұстап, тамағын асырап, бала оқытқан өмірі зая кетіп жатқандай көрінеді. бес шәкірттің алдында сопы болып сопайып отырған жылдары ерлік жігерін жасытып, қайрат күшін қапаста қамап қалғандай болды. жасықтығы меңдеп, жалғызсырап, заманы азаматтық арына лайықсыз өтіп жатқандай сезінді. ол жалғыз күнде шешім қабылдап, моллалықты тастап, елі ішіне көшіп кетеді. осы күннен бастап ұстаздық емес, жалпы ұлтқа қызмет ету жолына біржола түседі. осы жолдан өле-өлгенше тайған жоқ. зуқа батырдың ел қорғап, жерін сырт басқыншылардан азат еткен ерлігі үшін қазіргі қытай билігі де елдің шекарасын кеңейткен белді тұлға ретінде зуқа батырға іш тарта қарайды. оның жатқан қорығын жөндеп, басын қарайтуға, басына қойып, ас беріп, атақ-даңқын әспеттеуге шек қоймай отыр. соның басты бір куәсы зуқа батыр жайлы қытайда соңғы жылдарда екі тарихи роман дүниеге келді. оның бірі батырхан құсбегиннің «зуқа батыр» романы болса, екіншісі, қырық бес жыл түрмеде отырған қажығұмар шабданұлының «пана» романы. сондай-ақ, зуқа батырдың кейінгі ұрпақтары туралы жазылған бай-ахмет жұмабайұлының «сағыныш» романын да осы қатарға жатқызуға болады. оның сыртында зуқа батыр туралы жырланған жыр-толғаулар, айтылған арнау-жоқтау, аңыз-әңгімелер, жазылған хикаяттар да бірнеше кітапқа жүк боларлық. зуқа батыр туралы моңғолия, түркия, ақш, сондай-ақ еуропаның бір шама елдерінде тарихи зерттеулер мен әдеби шығармалар жарық көрген. ал биылғы жылы зуқа батырдың 150 жылдығы еуропаның 11 елінде аталып өтілді. елімізде осы жолдардың авторының «зуқа батыр» (1999 ж) поэмасынан басқа көлемді, арнайы көркем шығармалар жарық көрмесе де зерттеу еңбектер, шет елдерде тұратын қазақтар арасынан шыққан қазақтың ұлт-азаттық жолында күрескен көрнекті тұлғалар жайлы бұған дейін айтылмай келген құнды деректердің көзі тәуелсіз ел болуымыздың арқасында енді-енді ашылып көзайым болып жатырмыз. әрине, бұл елім деген ер жайлы айтылар сөздің алды ғана, көшелі кесек сөздің кезегі келешек еншісінде болса керек. зуқа батыр туралы әдеби-көркем шығармалардың өзі арнайы зерттеуді талап етеді. осы тұрғыдан келгенде академик с.қирабаев айтқандай: «қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы ксро көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі». «қазақ халқы оқшау этнос болып тарих сахнасына шыққаннан бергі кезеңде белгілі тұлғалардың жоқтаусыз қалғаны жоқ деуге болады» (ақселеу сейдімбек) дегеніндей зуқа батыр соңынан айтылған жоқтау-өлеңдер мол. батырдың тағылымдық болмысын, қадір-қасиетін көркем сөзбен өшпестей өрнектеген осы бір өлең-сөздердің бір парасын парақтап, пайымдар болсақ батырдың өмір сүрген кезеңіндегі қоғамның сиқын, замана ахуалын, халықтың арпаласты аласапыран жылдардың ұсқын-кейпін тануға көп мүмкіндік береді. мәселен, ел басына күн туған заманда зуқа батырдың ұлы солтаншәріппен бірге ауа көшіп, такламакан шөлін кесіп өтіп, гималай асып, 1979 жыл түркияда дүние салған, кезінде зуқа батырдың шабарманы болған әрі ақын рамазан бұтақбайұлы жоқтауында: көрсеткен аят хадистен, терең сөйлеп жарысқан. пәту, дәлел беретін, ақылға жүйрік данышпан. …………………………………. кәпір десе қарысып, өле өлгенше алысқан. қайратын бабам білген соң, қарсы болған қу дұшпан. тізгін бермей жауына, ақырып өткен арыстан… деп толғаса, 1912 жылы ақ аралдан (шығыс қазақстан) көшіп өр алтайға тұрақтанған ақын арғынбек апашбайұлы «абақтың ардагерлері» атты көлемді толғауында: сөйлесе қажы зуқа сөзі қандай, толымды қарағанда көзге маңдай. молдалық һәм жомарттық, адамшылық, табылар бір өзінен ойлағандай. пәлен деп айтатұғын мінезі жоқ, бір басына мін тауып қоймағандай. мүбада қолына алып жұрт ұстаса, қай жерге делегат боп сайлағандай. бір хикымет бар шығар ойлағанда, кісі ғой адам қарап тоймағандай… деп зуқа батырдың кісілік келбетін, адамгершілігін аша жырлайды. а.апашбайұлы зуқа батырдың қайғылы қазасын естігенде арғынбек аға шайыр өзім атым, дөртуыл сүйегіміз, найман затым. абақтың қажы зуқа бұлбұл еді, алыстан тілеулес боп жазған хатым. бес қонып үйіңізге талдысайда, көріп ем ауылыңыздың рахатын… деп бастап, ұзақ жыр-жоқтау жазып хат жолдайды. түркістан газеті зуқа сәбит ұлы