text: біржан сал қожағұлұлы (1834, ақмола облысы біржан сал ауданы 1897, туған жерінде) қазақтың әйгілі ақыны, сазгер. ол 1834 жылы ақмола облысының біржан сал ауданында дүниеге келіп, 1897 жылы алпыс үш жасында туған жерінде қайтыс болған. бозбала кезінен әнші-ақындардың қасына еріп, той-думанның сәніне айналады. шөже, салғара, толыбай, орынбай, нүркей, сегізсері, арыстан тәрізді өнер иелері біржан салдың ұстаздары. орта жүз керей тайпасы ақсарынан шыққан. 1865 жылы абаймен кездесуі біржан салдың композиторлық, әншілік, ақындық өнерінің дами түсуіне үлкен әсер етеді. біржан сал қазақтың дәстүрлі әншілік өнерін, халық музыкасын жаңа белеске көтеріп, өз ән-өлеңдерімен толықтырған ірі тұлға. жаяу мұса, басықараның қанапиясы, құлтума, ақан сері, балуан шолақ, ғазиз, естай, үкілі ыбырай, жарылғапберді, т.б. арқаның атақты ақын-әншілері біржан салдың мектебінен өнеге алып, оның композиторлық өнерін жалғастырып, ілгерілеуіне мол үлес қосқан өнерпаздар. біржанның үлкен әкесі қожағұл, өз әкесі тұрлыбай қарапайым шаруа болған. біржан алғаш ауыл арасында ән салып, өнер куған, бертін келе өз жанынан да ән шығара бастайды. ол қазақтың өнерін дамытып, халық музыкасын өз биік белеске көтерген аса дарынды халық композиторы. біржан сал әндері өзі өмір кешкен заманның неше алуан окиғаларын, адамгершілік, ізгілік мәселелерін толғап, адам жанының нәзік сезім күйлерін лирикалық әсем сазға бөлейді. біржанның алғашқы әндерінің бірі «біржан сал» әні. мұнда жастық шақтың от-жалыны да, салдық, серілік салты да, сұлулык атаулыға қызығу да көрініс береді. «айтбай», «ақтентек», «алтын балдақ», «бірлен», «ғашығым», «мәті-дәулен» сияқты әндер біржан сал шоқтығы биік, сыршыл шығармалар. мысалы «ләйлім-шырак» немесе «көлбай-жанбай» әнінде жоғалған шідерін тілге тиек ете отырып, өзі қонып шыққан үйдің сұлу қызы ләйлімге деген ішкі жан толкынысы, көніл күйі паш етіледі. біржан сал заманның етектен тартқан ескілігіне, қарадүрсін заңжосығына, зорлықшыл ісіне, әлеуметтік әділетсіздігіне асқақ әндерімен, уытты жырларымен қарсы тұрған суреткер. оның «жанботасы» тек азнабай болыстың ғана зорлықшылдығын әшкерелеп қоймайды, сол сияқты озбыршыл жанботаларға деген акынның ашу-ызасын білдіреді. ал «адасқақ» атты әнінде осы ойын, шонжарларға деген іштегі ыза-кегін одан әрі айқындай түседі. заманының деген біржан салның наразылығы, өкініш үні тіпті оның өмірінің соңғы кезеңінде шығарған «жамбас сипар», «теміртас», «қарасу есік алды» деп аталатын трагедиялық әндерінен де айқын сезіледі. біржан сал әншілік, ақындық, орындаушылық өнерде де өз үн-бояуымен, өз әуенімен жеке-дара өнерпаз болғандықтан, оның айналасына халықтың таңдаулы ақын, әншілері, өнерпаздары топталып, ақынды ұстаз тұтқан. бұлардың бір тобы біржан салның әншілік, ақындық, композиторлық өнерін өздерінің шығармашылығы арқылы дамытса (жаяу мүса, акан сері, қанапия, балуан шолақ, үкілі ьібырай т. б.), енді бірқатары оның ән шығармашылығы, орындаушылық өнерін, халық арасына кеңінен таратушы, насихаттаушы болды (құлтума, жарылғапберді, ғазиз т. б.). біржан салның ізін қуған осындай өнерлі адамдар арқылы біздің заманға оның 44-ке жуық әні жетті. кеңес заманында ғ. айтбаев, к, байжанов, ә. кашаубаев, к. бабаков, қ. лекеров, ж. елебеков, м. ержанов сынды әншілер біржанның өз шығармашылығын, оның ерекшелігін бүгінгі ұрпаққа жеткізген. біржан сал қатар талантты әрі дарынды суырыпсалма ақын да болған (біржан мен сара айтысы т. б.). оның ақындық өнерін кейінірек сара тастанбекқызы, әсет, доскей сияқты ақындар жалғастырды. біржан сал өмірінің сонғы кезеңі трагедиялық жағдайда өтті. ел ішіндегі руаралық талас-тартыстың салдары біржанға да соқпай кеткен жоқ. біржанды «жынданды» деп ел арасына жалған лақап таратып, қол-аяғын байлап, жан азабын тартқызады. кеңестік заманда әдебиетшілер мен музыка этнографтары біржаның жырларын, сыршыл әндерін жинап, бірнеше рет жинақ етіп бастырды. оның әдеби және музыка шығармашылығы туралы бірқатар зерттеулер де жазылды. біржан мен сараның айтысы негізінде ксро халық артисі, композитор м. төлебаев қазақ опера өнерінің классикалық туындысы болған «біржан—сара» операсын жазды (либреттосы қ. жұмалиевтікі). ал академик а.қ. жұбанов «қазақ өмірі мен творчествосы» (1942) атты кітабының үлкен бір тарауын біржанға арнады. 1982 ж. республика жұртшылығы халық композиторының туғанына 150 жыл толуын салтанатпен атап өтті. біздің заманға біржан салдың алпысқа жуық әндері жеткен. оның әндері нәзік сезімді, сұлулықты жырлаған сыршылдығымен қоса («ғашығым», «қаламқас», «ләйлім шырақ», «айтбай», «ақтентек», т.б.), әлеуметтік мән-мазмұнымен де («жанбота», «адасқақ», «көлбай жанбай», «шідер», т.б.) құнды. сара ақынмен айтысы оны дарынды, суырыпсалма ақын ретінде дүйім елге танытты. біржан салдың ақындық өнерінің өріс ашып, өрби түсуіне сара, әсет, доскей, т.б. қатарлы тұтас бір сала буын игі әсерін тигізген. өмірінің соңғы кезінде ру арасындағы ағайын ішінің кикілжіңі біржан салдың жеке басына да қатты әсер еткен. қиянатшылар тіпті оны «жынданды» деген лақап таратып, қол-аяғын байлап тастауға дейін барады. аталмыш оқиға біржан салдың «теміртас» әнінде үлкен қасіретпен айтылады. оның «айтбай», «адасқақ», «жамбас сипар», «жонып алды», «алтын балдақ», «көкек», «жанбота», «теміртас» сияқты әндері дәстүрлі қазақ әндерінің классикалық үлгілері ретінде қазақ мәдениетінің алтын қорынан орын алды. олар ғаббас айтбаев, қали байжанов, әміре қашаубаев, жүсіпбек елебеков, манарбек ержанов, қосымжан бабақов, қуан лекеров, мәжит шалқаров, темірбек арғынбаев, қайрат байбосынов, т.б. әншілердің орындауында ел арасына кең тарап, халық игілігіне айналды. біржан салдың музыкалық мұрасы бірнеше рет жинақ болып басылып шықты. мұқан төлебаев «біржан сара» операсын жазды. біржанның өмірінен қысқаша үзінділер: 1865 жылдың жайма шуақ жаз айы. көк майсалы көкшетау етегіне тігілген ақ шаңқан үйлер шапқан ат шаршайтындай аймақты алып жатыр. себебі сары арқаның астанасы омбыдан келе жатыр" деген хабар алыс-жақын аймақты түгел шарлап, қалың ел әуре-сарсаңға түскен. әсіресе болыс, старшындар қатты әбігер үстінде. үй тігу, қонақ күту, сән-салтанат көрсету жөнінде бірінен-бірі асып түскісі келіп жанталасуда. бұл аймақтағы көп болыстың ішіндегі ең көрнектілері азнабай мен жанбота. азнабай жуан тұқым қоңырқожаның баласы болса, жанботаның "сегіз болыстан шені артық" (біржан салдың сөзі)... түске салым жанбота тіктірген үйлер жақтан шырқау ән естілді. бұл "сары арқаны әнмен сандалтқан" біржанның дауысы екенін естіген жұрт сол жаққа құлақ түріп, аңсары ауа бастаған. басқа шаруа былай қалып, әсіресе жас жігіттер, қыз-келіншек ән шыққан жаққа ағыла бастады. бұл жанботадан абыройын асырғысы келіп жүрген азнабай болысқа ұнаған жоқ. келмей жатып, жанбота ауылының той-думанға айнала бастағанын жақтырмай, араға кісі салып көріп еді, бақталас болыс: "жастардың қолқалауымен ән салып отырған біржанға мен не деймін?" деп қырсық жауап қайтарыпты. біржан отырған үйдің иесіне: келгенше қоя тұрсын" деп сөз айттырса, ол да: "жиналып тұрған көпшілікке топырақ шаша алмаймын", десе керек. бұған ашуланған азнабай мінезі дөкір, дойыр қамшылы поштабайын жұмсап: "тоқтат біржанды!" деп бұйырады. поштабай барып бұйрықты жеткізсе, біржан тоқтамайды. поштабай әуелі қолындағы домбырасын тартып алмақ болады. өзі де балуанға түсіп жүрген қарулы біржан домбырасын бермейді. сосын поштабай қолындағы қамшымен біржанды бір тартып жібереді. мұның аяғы төбелеске айналып, отырған жұрт поштабайды үйден қуып шығады. бірақ денесіне қамшы тиген біржан бұған қатты намыстанып, жан айқайы "жанбота" әнін шығарған. мұнда өзін қолқалап ертіп келген жанбота болысқа: "жанбота, осы ма еді өлген жерім? көкшетау боқтығына көмген жерің?!" деп ашулана шырқаса да, "қарғаның көзін қарға шұқымайды" дегендей, "азуы алты қарыс" азнабайға ештеңе істей алмасын байқаған соң, атақты "адасқақ" әнін шығарған. онда бұл дүниеде әділеттің жоқтығын, кім болса да біреуге жағынудың, жағымпазданудың керек еместігін, өз күшіңе, біліміңе, қабілетіңе қарай өмір сүру керектігін өкіне, ашына айтқан. бұдан кейін біржан сал өз ауылында тұрақтамай, ел кезіп кетеді. "үш жүзді сайран қылған біржан едім" деп өлеңінде өзі айтқандай, қазақ жерінің барлық түкпірін аралайды. ел көреді, жер көреді, талай той-думандардың сәні, көркі болады. жүрген жерлерінің бәрінде бүгінге дейін ел аузында жүрген, халқымыздың өшпес мәдени қазынасына айналған әндер шығарады. бүгінгі әншілеріміз айтып жүрген "ләйлім шырақ", "теміртас", "жайма шуақ", "айтпай", "бурылтай", "айбозым", "асыл-ақық", "керкекіл", "ақ серкеш", "мәті-дәулен", "алтын балдақ", "телқоңыр", "аққошқар", "көкек" т. б. әндері мәңгі өлмейтін туындылар. бұлардың бәрі бұрын жеке дауыста орындалса, ұлы композиторымыз мұқан төлебаев біразын "біржан сара" операсында пайдаланған. арқаның ақиығы біржанның жетісу бұлбұлы атанған ақын сарамен айтысы да өлмес қазынамыз. біржанды өз құлағымен тыңдаған данышпан абай: құлақтан кіріп бойды алар, әсем ән мен тәтті күй. көңілге түрлі ой салар, әнді сүйсең менше сүй, деген мәңгілікке жетерлік сөз қалдырған. біржан сал (фильм)