text: аты аңызға айналған ержүрек батырларымыздың бірі, xviii ғасырдағы қазақ елінің жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық соғысындағы көрнекті қаһарман шапырашты наурызбай құттымбетұлы наурызбай 1706 жылы жетісу жерінде, алатаудың баурайында дүниеге келген. бұл кезде ӏле, талас, алатау мен қаратау аралығындағы қазақ пен қырғыз жоңғарларға тәуелді еді. батырдың көзін ашқаннан естігені батырлар тұралы жырлар, аңыз әңгімелер болып, теңдессіз бай рухани ортада өсті. екінші жағынан елге үстемдігін жүргізген басқыншы жаудың зорлығы мен зомбылығын да көрді. мұның өзі жүрегінде оты бар жасты туған елін, атамекенін жаудан азат ету тұралы арманға жетеледі, батыр болуға құлшындырды. наурызбай батырдың өмірі тұралы бүгінгі күнгі деректерде шапырашты наурызбай, қаракерей қабанбай, қанжығалы бөгенбай бабаларымыз абылай хан айналасындағы бас батырлар қатарында бағаланады. бұқар жырау осы үш тұлғаның жанындағы мынадай ірі батырларды атайды: шақшақұлы жәнібек, сіргелі қара тілеуке, қарақалпақ қылышбек, текеден шыққан сатай мен бөлек, қаумен, дәулет, жәпек, сеңкібай, шойбек, таңсыққожа, мәмбет, молдабай, есенқұл және басқалар. әдеби-тарихи деректер мен ел есінде сақталған аңыз-әңгімелер наурызбай батырдың бүкіл халықтың ықыласына бөленіп, мақтанышқа айналуы 1727-1731 жылдардың шамасы екендігіне мензейді. қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қатарынан бірнеше рет қатты соққы беріп, ақыры үлкен жеңіске жетуі осы уақытқа сәйкес келеді. алатау етегінде жоңғарлардың шамалған, қаскелең, боралдай секілді атышулы батырлары өлім табатын сұрапыл шайқастарда наурызбай бабамыз ересен ерлік көрсетеді. қозыбасыда қалың қол бастап, бас батыр атағына ие болады. наурызбай батырдың өмірінің бір сәті ресей патшалығының 1742 жылы күзде жоңғар қонтайшысы қалдан серенге жіберген елшісі карл миллердің күнделігінде сақталған. 1742 жылы қыркүйектің кешінде карл миллер қарасу өзенінен өтіп, ертеңіне түске жуық ұлы жүздің өтеміс деген батырының ауылына келеді. қасында әбілқайыр ханның ұлы ералы сұлтан бастаған топ пен жоңғардың қазақтарға келген екі жаушысы қашқа мен бурун болады. 16 қыркүйекте ресей елшісі осы тобымен шапырашты наурызбай батырдың ауылына ат басын тірейді. батыр орыс елшісінің қайдан келе жатқанын, қайда баратынын, не мақсатпен жүргенін, сапарға кімнің жібергенін сұрап, аулына келген жолаушылар тұралы толық білгісі келеді. карл миллер ресей патшасының жарлығы бойынша орынбордан генерал неплюевтен қалдан серенге хат алып келе жатқанын, онда жоңғарлардың қазақтарға шабуылын тоқтатуы тұралы ақ патшаның талабы жазылғанын баяндайды. ресей елшісінен наурызбай батыр неплюевтің қалдан серенге жазған хатын өзіне оқытуды талап етеді. бұл талапқа байланысты к.миллер хаттың мөрленген жабық қағазда екенін, оны бұзуға болмайтындығын айтқанда, наурызбай былай деген екен: — сенің айтқан сөзіңе сенейін бе, жоқ бастығыңның жазған хатына сенейін бе? хатталмаған сөзіңе, оқымаған хатыңа қалай сенуге болады? сол жылғы 18 қыркүйекте наурызбай батыр к.миллермен тағы әңгімелеседі. бұл жолы ол әңгімеге мәмбетбай мен келдібай деген екі биін қатыстырады. ресей елшілігінің мақсаты тұралы әңгіме қайта басталады. ол и.неплюевтің қонтайшыға хатында анық көрсетілген-ді. онда қазақтардың ресей патшалығының қол астына қарайтыны тұралы мәліметтер де бар болатын. сонымен бірге жоңғар тұтқынындағы абылай ханды босатып, еліне қайтару тұралы да талап қойылған болатын. бұл әңгімелердің мазмұнын наурызбай батыр да мәмбетбай мен келдібай да мақұл көреді. әңгіме соңында наурызбай батыр ресей елшісіне өзінің көңілі толғанын, оны енді жолынан қалдырмайтынын, сапарының сәтті болуын тілейтінін айтып, сезімін білдіреді. 24 қыркүйекте наурызбай батыр ресей елшісін өз ұлысының шекарасына дейін шығарып салады. к.миллер бастаған елшіліктің нәтижесінде жоңғар билеушілері қазақстанның мүддесін ресей қорғайтынына көздері жетеді. жоңғардың қазақтармен қарым-қатынас үшін жауапты нояны сары манжы к.миллермен бірге қазақ даласын аралап келген өз адамдары кашка мен бурун ақпарын тыңдап, одан елшіліктің сөзіне құлақ қойып, істің жайын қонтайшыға мәлімдейді. елшіліктің үсыныстары мен талаптары, тұжырымдары жоңғар басшысын ойға қалдырды. ақырында қонтайшы ресей талаптарын білдіруге бет бұрады. абылайды тұтқыннан босатып, еліне қайтарады. осы оқиғадан кейін к.миллер бастаған елшіліктің қарым-қатынасы аясында қазақтар үшін маңызы жоғары келісімге қол жеткізуіне, абылайдың тұтқыннан босануына шапырашты наурызбай батырдың қосқан үлесінің барына көзіміз жетеді. шәді төренің дастанында да шапырашты наурызбай батырға қатысты бір мәлімет бар. ол мәлімет бойынша абылай хан қалмақтармен бітімге келеді де, қытайға елші жібереді. елшінің алдында шәуешекте екі жаққа ортақ базар ашып, екі ел арасында сауда қарым-қатынасын орнату туралы келісімге қол жеткізу міндеті қойылды. осы елшілік құрамындағы басты тұлғалардың бірі шапырашты наурызбай батыр болады. шәді төре осы жайды былай сипаттаған: шапырашты наурызбай дүр бірісі, найманнан барлыбай бар екіншісі. елшіге кіші жүзден қосылды кеп, тамадан есет батыр деген кісі. осы сапардан елшіліктің алдына қойған міндеті ойдағыдай жүзеге асып, олжалы оралады. қабанбай, бөгенбай, наурызбай үшеуі абылай ханның ту ұстаушы бас батырлары болған. бүгінгі ұрпақтың тарихи танымында шапырашты наурызбай батыр осындай батыр, осындай ер. алматы облысының жамбыл ауданындағы қозыбасы тауында шапырашты наурызбай батырға ескерткіш орнатылған. алматының бір үлкен көшесіне аты берілген. жазушы қабдеш жұмәділов бірнеше рет наурызбай, қарасай батырлардың бар болғанын жоққа шығаруға тырысты. мысалы "общественная позиция" газетінің тілшісі ж. шөкеге берген сұхбатында: қабдеш аға, «дарабозды» жазу үшін оншақты жыл мұрағаттарды ақтарып, біраз тарихи кітаптарды оқыдыңыз ғой. қазақ тарихында қаракерей қабанбай, қанжығалы бөгенбай, албан қангелді мен райымбек сияқты батырлар айтылады. ал кейбір тарихшылар қытай немесе орыстың жазбаша тарихында шапырашты наурызбай батыр туралы ешқандай деректің жоқтығын айтып жүр. сізге кездесті ме? жоқ, маған да кездеспеді. бұқар жыраудың жырындағы батырлар қабанбай, бөгенбай, батыр баян, барақ, олжабай, қаз дауысты қазбек, шақшақұлы жәнібек бәрі айтылады. қарақалпақтан шыққан қылышбек батыр да жырланады. «дарабозда» осының бәрі бар. ал мен шынымды айтайын: шапырашты наурызбайды саясат үшін ойдан қостым. өйткені роман баспадан шығуы керек. аяймын ба, кітапқа наурызбайды солай қостым. проект «dat» 22 (150) 23 мамыр 2012 ж. бұл пікірдің шындыққа жоғарыдағы мәліметтер растайды. сәкен сейфуллин жинақтап, 1931 жылы сол кездегі бірегей "қазақстан" баспасынан шыққан "қазақтың ескі әдебиет нұсқалары" жинағында бұқар жырау толғаулары да бар. сондағы толғауда абылай қалмақтың ханы қалдарды жеңгенде бұқар жыраудың айтқаны: қалдарменен ұрысып, жеті күндей сүрісіп, сондағы жолдас адамдар: қаракерей қабанбай, қанжығалы бөгенбай, шақшақ ұлы жәнібек, сіргелі қара төлек, қарақалпақ қылышбек, текеден шыққан сатай, бөлек, шапырашты наурызбай, қаумен, дәлет, жепек батыр қасында, бақ дәулеті басында, сеңкібай мен шойбек бар, таңсық қожа мәмбет бар, қасқараудан молдабай, қатарда жақсы қалдырмай, есенқұл батыр ішінде, өңкей батыр жиылып, абылай салды жарлықты. қалдар ханды қашырып, шеп салған жерді бұздырып, ұрысты қатты қыздырып. қасым ханның шешесін хан абылай алған-ды... жабы деген қалмақ қа тырнағын қатты батырды. бұзылып қалмақ кеткен соң, өңкей батыр жиыл, деп, хан абылай шақырды! бір төбеге жиылды, құм төбедей үйілді, бөліске олжа түссін деп, хан абылай бұйырды. сондықтан жұмәділовтың бұқар жырау наурызбайды атамаған деген уәжі шындыққа сай емес және сонау 1931 жылы сәкен сейфуллин жазбаға түсірген толғау мәтіні дұрыс болуы керек, өйткені ол тұлға қазіргі "саясатты" ескермеді, наурызбайды қосуға ешқандай мүддесі болмады. қазақстан облыстарында, аудандарында наурызбай батырдың аты көшелерге берілген, наурызбай батырға арнап ескерткіштер орнатылған. қазақ хандығы жоңғария