text: иллинойс (, (қаз. оқылуы илиной) америка құрама штаттарының орталық батысындағы штат. алып жатқан аумағы бойынша 25 орында 149 998 км², тұрғындар саны бойынша орында. ақш халық санағының бюросының ақпаратары бойынша, 2011 жылы халық саны 12 869 257 адамға жетеді. штат астанасы спрингфилд, ең ірі қаласы чикаго, қалған ірі қалалар аврора, рокфорд, джолит. иллинойс француздық католиктік миссионерлер мен зерттеушілер иллинойстың таза берген атауының қазіргі жазылымы. бұл атау бұрынғы жазбаларда әртүрлі жазылған. қазіргі иллинойс туында 181 жылы ақш-тың үлкен таңбасы қарап жасалған иллинойс таңбасы бейнеленген. оның айовамен және миссуримен батыс шекарасың құрайды. (бұл картада тағыда оның оңтүстік шекарасы огайо өзенімен шектелетіні көрсетілген) өзені штаттың солтүстік бөлігі арқылы оңтүстік батысқа қарай ағады өзені индианамен шығыс шекараның оңтүстік жағын құрайды өзені оның кентуккимен оңтүстік шекарасын құрайды сурет:map of illinois na.png|иллинойс картасы көрші штаттар айова солтүстік: висконсин мичиган көлі батыс: айова, миссури 50px шығыс: вайоминг индиана оңтүстік: кентукки кентукки иллинойстың 102 административті округінің картасы административті иллинойс 102 округке - бөлінеді. оның 85-і тауншипке бөлінеді. жалғыз ерекше бірде-бір тауншипке кірмейтін қала чикаго қаласы. басқа 17 округ 261 арнайы ауданға - бөлінеді. муниципалиттер болып қалалар -, ауылдар -, біріккен қалалар - саналады. заңмен орнатылған қаланың ең кіші халқы 2500 адам. ауыл үшін бұл сан округтің аумағына және басқа да критерияларға байланысты. ең аз дегенде 25000 адам тұратын қала автоматты түрде өзін-өзі басқаруға - құқық алады. 2016 жылы венчурлы капиталисттер ақш экономикасына жалпы есеппен 62 миллиард доллар құйды. осы сомма ішінен 1,1 миллиард доллар иллинойсқа құйылды. тура солай 2016 жылы федералды үкімет 461 миллиард доллар ақш-тағы контракттарға құртты. бұл соммадан иллинойстағы компаниялар шамамен 8,7 миллиард алды. 250x250 нүкте иллинойстағы энергетика тарихы 1942 жылы энрико фермидың бастауымен чикаго университетінде чикаго пайл-1-де, өздігінен шынжырлы реакция жасай алатын бірінші ядерлы реактордың жасалғанын басталды. 2006 жылы жағдайда иллинойста барлығы атом бар. егер бір реакторлы «клинтон» станциясын санамаса, олардың әрқайсында екі реактор орналасқан. қазір иллинойс ақш-тың жалпы атомдық энергиясының 12%-ын өндіреді, бұл кез келген штаттан көбірек. иллинойс орта батыс аумағында мұнай өңдеуші штат болып саналады. штатта күніне шамамен 900000 баррель шикі мұнайды айдау бойынша жиынтық өнімділігі бар. бірақ иллинойста мұнай өте аз, ақш-та дәлелденген мұнай қорының 1% азырақ. штаттың ішкі жылыту жүйесінің 81% табиғи газды қолданады және 1% азырағы ғана мұнайды қолданады. 2005 жылғы жағдайда 28 000 баррель (4 500 м3) көлемінде мұнай күніне қазып, иллинойс штаттардың арасында мұнай қазу бойынша 14 орын алады. иллинойс штатындағы қылмыстық құқық бұзушылық класс деп аталатын санатқа бөлінеді. класстық қылмыс ең жеңіл болып саналады. одан кейін 3, және ілеседі. класс класс деп аталады және классқа жататын аса ауыр қылмысты, бірінші дәрежелі кісі өлтіруді санамаса ол ең ауыр қылмыс болып саналады. иллинойс өлім жазасын жазалар тізімнен алып тастаған 16 штат болды, бірақ ода қылмыстық құқық бұзушылық үшін өмір бойға бас бостандық алынуы мүмкін. иллинойстағы шамамен барлық жоғарғы лигадағы спорттік командалар чикагода орналасқан. олардың ішінде: чикаго кабс - бейсболдық команда. үй стадионы чикагоның солтүстігіндегі wrigley field стадионы. чикаго уайт - бейсболдық команда. үй стандионы чикагоның оңтүстігіндегі us cellular field стадионы. чикаго берс - америкалық футбол бойынша команда. солджер филд стадионында негізделген. чикаго файр - футболдық команда. үй стадионы тойота парк стадионы. чикаго блэкгокс - хоккейлік команда. үй стадионы юнайтед сентр. чикаго буллз - баскетболдық команда. үй стадионы юнайтед сентр. соған қоса штатта көптеген чикагода және одан басқа қалаларда кіші деңгейлік командалар бар. иллинойстың автобандарында nascar, champ car және indycar ұйымдастырған автоколік жарыстары өткен. сурет:abraham lincoln head on shoulders photo линкольн сурет:ulysses s. grant грант сурет:official portrait of president reagan рейган сурет:president barack obama.jpg|барак обама авраам линкольн ақш-тың 16 президенті (1861-1865). кентуккида туылған, иллинойсқа 21 жасында көшіп келген. иллинойстың генералды ассамблеясының өкілі және иллинойстың жетінші округінен өкілдер палатасының мүшесі болған. улисс грант ақш-тың 18 огайода туылып, әскер болған, бірақ азаматтық соғыстың алдында иллинойсқа көшіп, осы штаттан президенттікке үміткер болды. рональд рейган ақш-тың 40 президенті. иллинойста туылған жалғыз президент. саяси мансабын калифорнияда бастап сол штаттың губернаторы атанып, президенттікке үміткер болған. барак обама ақш-тың 44 президенті. гавайи штатында туылған. кейін иллинойс штатына көшіп келіп, сол жерден президенттік сайлауға үміткер болған. хиллари клинтон чикагоның маңыңда туып өсті. ол жалпы халықтық президенттік сайлауда үлкен саяси партияның атынан шыққан алғашқы әйел болды. клинтон нью-йорк штатынан үміткер болған.