text: дүңгендер - қазақстан, қытай, қырғызстан, өзбекстан жерлерінде тұратын ұлт. өздерінің өзі атайтыны хуэй. дүңген қытай аз ұлттары арасындағы халық саны көбірек, бытырай қоныстанған ұлт. 2000 жылғы санаққа қарағанда, қытайда млн. 816 мың 805 дүңген бар. жалпы халық саны жағынан қытай, жуаң және манжур ұлттарынан кейін дүңгендер төртінші орында тұр. ол орталық азия ұлттарын басты төркін ете отырып, миграциялық көшу және сауда арқылы қытай жерінде біртіндеп қалыптасқан, бірлікке келген, әрі ислам мәдениет дәстүрін сақтаған ұлттық топ. дүңгендер ұлт болып қалыптасып, даму барысында, қытай тілін өз ұлтының ортақ тілі ретінде таңдап алды. дүңген қытайдың барлық жерінде бар. солтүстікте амурдан (хилұңжяң) оңтүстікте хайнан аралына дейін, батыста памир үстіртінен, шығыста шығыс теңіз жағасына дейін дүңгендер қоныс тепкен. дүңген қытайда «кең көлемде бытырап, шағын көлемде шоғырланып» қоныстанған халық. қытайдағы көбінде дүңгендер бар. ал ниңшя, гансу, хынан, шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы, чиңхай, йүннан, хыбей, шандұң қатарлы өлке, автономиялық аудандарда дүңгендердің халық саны көбірек, тарихи және тұрмыс әдеті қатарлы жақтардағы себептер салдарынан, дүңгендер орналасқан өңірлерде, көбінше мешітті орталық етіп шоғырлана қоныстанған. әдетте қалаларда өздіктерінен көше, маһалла, ал өздігінен қыстақ болып құралып, үлкен-кішілігі әртүрлі қоныс қалыптастырған. дүңгендер қытайда шашырай қоныстанған, ал олардың автономия алған өңірлері де қытайда шашыраңқы. ниңшя қытайдағы дүңгендердің өлке дәрежелі автономиялық ауданы (ндар). дүңген ұлтының аймақ дәрежелі автономия алған өңірлерінен шыңжаңда санжы дүңген автономиялық облысы (сдао) және гансуда линшя дүңген автономиялық облысы (лдао) бар. мұнан сырт тағы шыңжаңда қарашәр (янжи) дүңген автономиялық ауданы және дүңген ауылдары бар. монғол тектес нәсілдің қиыр-шығыстық тармағына жатады. дүңген ұлт болып қалыптасып, даму барысында қытай тілін өз ұлтының ортақ тілі ретінде таңдап алды. алайда, ислам дінінің ықпалымен, сөйлегенде араб тілінің және парсы тілінің сөз сөйлемдерін көбірек қосып айтады. сонымен бірге, дүңгендер туғанда, арабша азан шақырып ат қояды. жазу жағында да осындай жайыт бар. 《құранды》 оқығандар қытай жазуынан гөрі араб жазуын көбірек қолданады. мұнан қала берсе, кейбір маңдайшалығы немесе сауда маркасына араб жазуын жазады, немесе араб не қытай жазуын бірге қолданады. қытай тілін қолданудан сырт, дүңгендер басқа ұлттармен аралас қоныстанған болса, басқа ұлттардың тіл-жазуын қолдана береді, яки басқа ұлттардың да тіл-жазуын, өз ұлтының да тіл-жазуын біледі, сондай-ақ сол ұлттардың мәдениет ықпалында болады. мысалы: йүннан өлкесіндегі шишуаңбаннада тұратын дүңгендер дай ұлтының да тіл-жазуын қолданады, дай ұлтынша киінеді, дай ұлтының үй жасау формасымен бамбуктен салынған үйлерде тұрады. йүннанның ырюан ауданындағы дүңгендер бәй ұлтының тілін қолданады. йүннан дичиң тибет автономиялық облысындағы және тибеттің лхаса аумағындағы дүңгендер тибет тілін қолданады. сычуанның ляңшан деген жеріндегі ұлтымен аралас қоныстанған жүңгендер ұлтының тілінде сөйлейді. ішкі моңғол мен шыңжаң ауданындағы дүңгендердің бір қыдыруы моңғол, ұйғыр немесе қазақ тілін де біледі. дүңген мешіті мұсылман дінінің сүннит тармағын ұстанады. дүңгендер қытайда бытыраңқы мекенденген болса да, исламдық діни нанымдарын сақтап қалған. ислам діні дүңгендер арасында ұзақ уақыт сақталып, дүңгендердің саяси, экономикасына елеулі ықпал жасаған. оның үстіне, олардың қоғамдық өмірінің және әрқайсы жақтарына сіңіп дүңгендердің дәстүрлі мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігіне айналған. тарихтағы дүңгендердің ұлт болып қалыптасып, дамуы барысындағы біртіндеп бытырауына байланысты, мешіттер де қытайдың жер-жеріне салынған, мұның ішінде, гуаңжоудағы хуайшың мешіті, чуанжоудағы шыңйоу, хаңжоудағы жынжяу мешіті, яңжоудағы шианхы мешіті бар. бұлар оңтүстік және шығыс теңіз жағалауындағы "төрт ірі ерте заман мешіттері" деп аталады; ши-ан қаласы хуажө көшесіндегі мешіт, көлемі зор, сәулет үлгісі ерекше, салтанатты да көркем, айбынды да қарапайым болып келген де, қытайдағы мешіт сәулет үлгілерінің бірегейі саналады. жиниңдегі батыс үлкен мешіттің намаз залы көлемінің кеңдігі жағынан бейжіңнің гугұң (яғни патша сарайы) сарайындағы тайхы залынан қалса екінші орында тұрады. ниңшядағы тұңшин үлкен мешіті, өзінің тұтас тұлғалық сәулеттік үлгісі жағынан ислам мәдениет өнері мен қытай дәстүрлі сәулет стилін шеберлікпен тұтастырған. сәулет үлгісі салтанатты да көркем, қарапайым әрі кең-мол. жоғарыда айтылған мешіттер, қытайдың ішкі өлкелеріндегі өздерінің ислам діні ерекшелігін алған құрылыс стилімен қытай ерте заман мәдениет қазынасындағы құнды мұраға айналып, қытай сәулетшілігі тарихында маңызды орын иелейді. дүңгендердің ең арғы тегі б.з. vii ғасырдағы (таң сұң династиялары дәуірі) қытайға сауда байланысымен келіп қоныстанып қалған шетелдік мұсылман ұрпағы; ал дүңгендердің басты тегі б.з. хііі ғасырда моңғолдар батысқа жорық жасағанда, сонымен бірге юан династиясы дәуірінде, түрлі салауатпен парсы, орта азия және араб елдерінен топ-тобымен куәлікпен келген немесе өз бетімен шығысқа ауып келген әр ұлт мұсылмандары. олар алдымен, юан династиясындағы қоғамдық орны жоғарырақ түрлі кәсіп шеберлерінің басты құрамдас бөлігіне айналып, халық саны неше жүз мыңға жеткен; дүңгендер қалыптасу, даму тарихы барысында, өздері тұрған өңірдегі қытай, ұйғыр, моңғол қатарлы ұлттардың бір бөлімін сіңіріп алған. мысалы, ұлы теңіз жиһанкезі жың хы да шығу тегі жағынан осы ұлтқа жатады. бішкек маңындағы дүңген асханасы дүңгендер көбінше егін шаруашылығын экономикалық тұрмыстың басты қайнары етеді. әйткенімен дүңгендер қытай жерінде бытыраңқы мекенденуі себепті, олардың экономикалық жағдайы қытайдың ұлан-байтақ жерлерінің, жаратылыстық ортасының және экономикалық шарт-жағдайының алуан түрлі объективтік болмысымен сәйкесіп, көп деңгейлі, көп құрылымды болудай көрнекті ерекшелік алған. гансу, ниңшя, чиңхай аумағындағы дүңгендер егін шаруашылығын негіз етіп, мал шаруашылығымен қосымша шұғылданады; шыңжаң мен ішкі моңғол аумағындағы дүңгендер егін шаруашылығы мен мал шаруашылығын ұштастырған, немесе, мал шаруашылығын негіз еткен; хынан, хыбей, шандұң қатарлы ішкі қытайдағы дүңгендер егін шаруашылығымен шұғылданудан сырт, маусымдық шағын саудамен, шағын қолөнер кәсіппен көбірек айналысады; йүннандағы және қытайдың оңтүстік-батыс өлкелеріндегі дүңгендер егін шаруашылығымен де, саудамен де шұғылданады, немесе сауда, тасымал кәсібін негіз етеді; хайнан өлкесі қатарлы оңтүстік және шығыс теңіз жағалауы ауданындағы дүңгендер теңізшілік және балықшылық жұмысымен шұғылданады. қытай қалаларында бытыраңқы қоныстанған дүңгендер саудамен және түрлі қызмет өтеу кәсіптерімен көбірек айналысады. дүңгендер фольклоры өте бай. ұлттық музыка аспаптары сихуэһ, эрхузһ, үрмелі және шекті аспаптардан тұрады. діни мейрамы эди және құрбан айт. тарихтан бері дүнгендердің өз үйлерінде мұсылман тағамдарын жасау, сату дәстүрлері бар. мұның ішінде, мұсылманша қышқылтым сорпа, қой еті тұшпарасы, асқан қой еті, буға пісірілген құйрық май, қой сорпасына малшыған бу нан, қуырған бидай, мұсылманша торт-праниктер секілді тағамдары бар. дүңгендер тағам даярлау жағынан қытайдың дәстүрлі тағам дайындау мәдениетінің жауһарын қабылдап, оны жасампаздықпен дамыта түсіп, осы заман қытай сауда базарына салып, әрқайсы ұлттардың алқауына ие болды. көнеден келе жатқан мұсылман асханалары жаңарып, өркендеп, ірі мейрамханаларға айналды. мұсылманша тағам түрлері көбейіп 300 түрге таяды, мұсылманша торт-праниктер, сүттен жасалған азықтар да үздіксіз молығуда. ерлер мен әйелдердің ұлттық киімдерінің үлгісі ұқсас келеді. желбегей киетін кеудеше, кең балақ шалбар, матамен қапталған аяқ-киім киеді. әйелдер киімі кестемен әшекейленген. дүңген халқының қажырлылықпен үйрену, ынта қоя іздену, отан сүю, дінді аялау сияқты асыл дәстүрлері бар. юан династиясынан бері, қытай тарихында дүңгендердің әжептәуір ықпалды бір сыпыра жарыққа шықты. мысалы: ұлы теңіз жиһанкезі жың хы, қытай театр әңгімелеріндегі пәк ұлық хай рүй, қытай жапон шапқыншыларына қарсы соғысқан қаһарман яң жиңйүй, «қытайдың симфония атасы» (музыка дирижері) ли дылұн, қытайдың күлдіргі өнерпазы ма санли, т.б. дүңгендердің қазақстан аумағына алғашқы қоныс аударуы 1877 ж. желтоқсан айында басталды. сол жылы құтылу үшін қашқан мыңға жуық дүңген жетісу жеріне келіп қоныстанды. екінші толқыны 1884 ж. өтті. дүңгендерді қазақстан мен орта азияға қоныстандыру арқылы патша үкіметі екі түрлі мақсат көздеді: біріншіден, қытайдың құлжа өңіріндегі экономикалық базасын әлсірете түспек болды, екіншіден, саяси жағдай шиеленісіп кете қалған жағдайда оларды қытайға қарсы әскери күш ретінде пайдалануды мақсат етті. қазақстандағы дүңгендердің саны 62 мың (2014). қазақстандағы дүңген жігіттері дүңгендердің қазақстан халқының құрамындағы үлестік көлемінің динамикасына келсек, онда хх ғасырдың өн бойында үлесі 0,1% мөлшерінде болғанын көреміз. 1999 жылдан бастап бұл көрсеткіш 0,2%-ға көтеріліп, 2007 ж. қаңтарында үлесі 0,3 %-ды көрсетті. яғни тәуелсіздік жылдарындағы қазақстандағы жүргізіліп жатқан реформалардың дүнген халқының өсіп-өнуіне тигізген әсері оң. 1989-1998 жж. аралығында қазақстанға 607 дүнген көшіп келген. олардың 403-і тмд елдерінен келген болса (негізгі көпшілігі қырғызстаннан 380 адам), қытайдан 11 дүңген қоныс аударған. бір ғана 2000 жылы қазақстанға келген дүңгендер саны 172 адам болды. олардың 154-і кері қайтып, көші-қон айырымы 18 адамды құрады. ал, 2000 жылдан бергі мәліметтерде 2000-2007 жылдар аралығында дүңгендер саны 8261 адамға көбейгенін байқаймыз. дүңгендердің жинақы қоныстанған жерлеріне келсек, 1926 ж. санақта жетісу губерниясында 7597 дүңген тұрды (3972 ер адам, 3635 әйел), бұл қазақстандағы дүнгендердің 89 %-ы. 1959 ж. санақта оңтүстік қазақстан өлкесін 7511 дүңген мекендеді, бұл қазақстандағы дүнгендердің 75 %-ы. қазақстандағы дүнгендердің басым көпшілігі жамбыл облысын мекендейді. жамбыл облысынан кейінгң дүнгендердің анағұрлым жиі орналасқан жерлеріне алматы қаласы (мұндағы дүнгендердің үлесі 1970-1999 жж. аралығында 7,5-12,3%-ы аралығында өзгеріп, өсіп отырды) мен облысын жатқызуға болады. дүнгендер аз мөлшерде болса да шығыс қазақстан, ақтөбе, атырау, батыс қазақстан, қызылорда, қарағанды, қостанай, солтүстік қазақстан, оңтүстік қазақстан облыстары мен астана қалаласына да қоныс тепкен.