text: ат қою рәсімдері бала адамның бауыр еті. қай ата-ана да өз шаңырағында шыр етіп сәби дүниеге келгенінде оған ең жақсы есімді қоюға тырысады. негізінен, жаңа туған сәбиге есім таңдауға қазақтан дана, қазақтан шебер халық жоқ. алайда, әрбір ата-ана баласына ат қоярда өзіне жүктелер жауапкершілікті жете сезініп, оған сақтықпен қарағаны, он ойланып, он толғанып барып қана жүрегі қалаған есімді сәбиіне қойғаны абзал. өйткені, есімдердің адам өміріне, адам атына планеталардың ықпалы өте айрықша. ырымға байланысты ат қою қазақтың салты бойын- ша, жас нәресте туған кез- де ата-анасы ең сыйлы, қат- ты құрмет тұтатын адамы- на өз сәбиінің есімін қой-ғызады. кейде олар келісе отырып, бала есімін өздері таңдайды. егерде әке-шешесі, ата-әжесі тірі болса, өз немере, шөберелерінің есімдерін солар қояды. мұн- дайда үлкен кісілердің айт-қаны заң. олар айтқан есімді ата-анасының азан шақыртып, сәбиіне қоюы бұлжытпай орындалатын міндет. тек есте болатын бір жағдай, сәбиге ат қойғанда айтылуы қиын, қатаң дыбысты, жақсы да жаман мағына беретін, немесе айқайлап тұрған есімдерді қоймаған жөн. біздің дана халқымызда «балаға қандай ат қойыл- са, оның болашақ тағды-ры соған байланысты бо- лады», деген наным-се- нім бар. адам есімі ке- лешек тағдырына қанша-лықты ықпал етеді? аттас адамдардың көбісінің мінез-қылығы неліктен бір- біріне ұқсас? бұл xx ға-сырдың басынан бері ға- лымдардың зерттеу жүргі- зіп келе жатқан жұмыс-тарының бірі. соның нәти- жесінде кейін адам есімдерін зерттейтін антропонимика ғылымы пайда болды. осы адам есімде- рін зерттеуші ғалымдардың дәлелдеуінше, есім бала өміріне айтарлықтай әсер етеді, сәбилерді неғұрлым көркем есімдермен атаған сайын, баланың тұла бойы соған сәйкес көркемделе түседі.ырымдап ат қою қа-зақтың қанына сіңген дәс-түрі. соның ішінде бала туысымен ең алғаш кездескен кісінің атын қою бұрындары жақсы ырым саналған. және де ата-бабаларымыз жаңа туған нәрестеге көз тимесін, өмі-рі ұзақ болсын деген ниетпен баласына әдейі түп- кі мағынасы сиықысыз есімдерді де қойған. мұндай дәстүр қазақтарда ғана емес, орыстарда да бар. орыс халқында: клавдия (ақсақ), ардалион (лас), қазақ халқында: жаман, қиқым, шоқпыт, сасық секілді есімдер сондай ырыммен қойылған. жалпы, шоқан уәлиханов ырымды әдет-ғұрыпқа жатқыз- са, сейіт кенжеахметұлы «ырым халықтың жақсы ниетінен туған ғұрып, ха-лықтың сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы»,- дейді. олай болса, ырымдап ат қоюдың айыбы жоқ. қайта ол жақсы дәстүр. тек қазіргі заманда бұрынғыдай мағынасы сиықсыз есімдерді балаға қоймағанымыз дұрыс. бұрындары балаға есімді бесікке бөлер алдын- да қойған. қазақтың салт-дәстүрін зерттеушілердің бірі ю.бошняков бұл туралы былай деп жазады: «баланы бесікке бөлерде күн ілгері ауыл-аймаққа хабар беріліп, әркім қал-қадірінше той жасайды. тойға жиналғандар балаға қатысты екі шараны жүзеге асыратын болған. бірінші ке- зекте балаға ұйғарымымен өздері іштей құптап жүрген есімді қою. мұны сол ауылдың ең беделді азаматы сәбиді қолына алып азан шақырып, үш рет бала есімін құлағына қайталайды. ал, ақсүйек әулеттердің баласына есімді молда құран оқып, кітапқа қарап қояды. мұнда көптеген ырым-жорамал бар. маңдайы нұрлы болып туған бала тіл-көзден аман жүруі үшін оған итаяқ, күшік, жаманбала, сасықбай деп, әдейі жиіркенішті есім қоя салады. баламның аты затына сай болсын деп не-бір жаһангер қолбасшы, дінбасы, пайғамбар есімдерін де беретіндер болған. бірақ, олардың есімін әке-шешесі ержеткенше жасырын атап жүреді. себебі, бала ол есімді көтере алмай, өліп қа-луы ықтимал деп жорыған» (ю.бошняков, денсаулық, 1991, 11, 25 бет). иә, баласының атын ырымдап қою ата-анасының ниетін білдіреді. қазір де көп адам баласына ғұлама болсын деп марғұлан, қаныш, ақын болсын деп абай, батыр болсын деп едіге, жәнібек, алпамыс, ақылгөй ана болсын деп зе-ре, айғаным деп ырымдап ат қойып жатады. кейінгі кезде елімізде нұрсұлтан есімді балалар да көбейе бастады. бір ғажабы, кейбір елдерде «тағдыр» деген сөз ат қою деген мағынаны білдіреді екен. бұл сөздің жаны бар. өйткені, ертеректе адамдар атын өзгертуді өз өмірін басқа арнаға бұ- ру деп қабылдаған. өмірінде күрт өзгеріс болған, мысалы, күйеуге шыққан қыздардың тегін өзгертуі де осындай түсініктен шыққан дейтіндер де бар. бәрі мүмкін. ал, латын америкасында бір адамға қосарланған аттың сыртында бірнеше есімді, яғ- ни, 8-9 атты бірақ қою дәс-түрі қалыптасқан. оны бра- зилия мен мексиканың те-левизиялық сериалдарынан айқын аңғаруға болады. бұл теледидарлық хикаяттарда луис карлос фернанда аугусто мария хосе игнасио деген шұбалаңқы есім айтылмайды ма? бұл жақта өзіне осындай шұбалаңқы есім қойылған бала өсе ке-ле солардың ішінен бір ат- ты таңдап алып, туған-туыс, сол есіммен өзін атауды өтінетін кө-рінеді. есімдерді ырымдап қою бір- неше топқа бөлінеді. олар негізінен, мынандай: атақ-ты, белгілі, ғұлама, жақсы адамдарға тартсын деп олар- дың есімін қою, бала тілеп, тілеуі қабыл болған-да шүкіршілік айтып, соған лайықты атау (ондай есімдер: тілеуқабыл, аллабер- ген, құдайберген, тілеубер- ген, тәңірберген). шаңырақ-та сәби шетіней бергенде сәби тұрсын деп, жағымсыз аттарды қою. ат ұстар ер бала тумай, қыз өмірге ке-ле бергенінде қыздың есіміне «ұл» сөзін тіркес етіп, сәбиді, ұлтуған, ұлмекен, ұлбосын, ұлтуар, ұлжан тә-різді есімдермен атап, ұл күту. егерде баланың бойында меңі, қалы бар болса, қазақтар ұл-қызын соған сәйкес қалдыбай, меңді-гүл, меңсұлу деген тәрізді есімдермен де атаған. тіпті, қазақ халқында ырымға да қатысты мынандай есімдер бар: ырымкүл, ырымбала, ырымтай, ырымжан. баласы қайтыс болғаннан кейін шаңырақта тағы да бір сәби дүниеге келсе, біздің ата-бабаларымыз оны өлген ұл-қызының орнына келген санап, сол баланың өтеуі деп, ұлдарын төлеген, төлеу, төлеубек, төлеуқадыр деп атауды ырымға айнал-дырған. республикалық «жас алаш» газетінде жарияланған бір мақалаға арқа сүйесек, 24 жылда 20 баланы дүниеге әкелген қамаш апай қыз бала тоқтап, орнына ұл келсін деген ырыммен қызының есімін тоқтар деп атапты.көрдіңіз бе, біздің қазақ халқының сәбиіне ат қояр-да ырымға қалай сенетіні, ырымды қалай сақтайтыны. тіпті, шыңғыс атамыздың өзі шоқан өмірге келгенінде ол сегізсерідей әрі ақын, әрі батыр болсын деп оның есімін мұхаммед қанапия қойған көрінеді. сәбиге ат қоюдағы салт-дәстүр негізінен, қазақ халқын-да балаға ат қойғанда ата-аналардың арқа сүйейтін ең басты он бес салт-дәстүрі бар. олар: 1. балаға артық сауса- ғына қарай ат қою. есімдері: артық, артықәлі, артық-бай, қосекен. 2. балаға тіл-көз тимейді деген ниетпен ат қою. есімдері: жаманбай, қойшыбай, ошақбай, тезекбай. 3. баланың дені сау, жаны берік болуы үшін ат қою. есімдері: тасболат, тастемір, шымырбай. 4. баласы шетіней бер- ген үйде жас сәбиге ат қою. есімдері: аман, аман-күл, есен, жүрсін, тоқтар, тұрсын, тұрсынкүл т.б. 5. өмірі ұзақ болсын, көп жасасын деген ниетпен ат қою. есімдері: жанұзақ, жүзбай, жүзжасар, мыңжа-сар, өмірбек, сексенбай, тоқ- санбай, ұзақбай. 6. бұрын-соңды болған қару-жарақ аттарына бай- ланысты ат қою. есімдері: қылышбай, мылтықбай, найзабек, садақбай, шоқ-парбай т.б. 7. елдің ардақты аза-маттарының атын солардай батыр, дана, өнерлі болсын деген ниетпен жаңа туған балаға ат қою. есімдері: абай, абылай, ғабит, жәнібек, иса- тай, қазыбек, махамбет, сә- бит, сәкен, сырым, төлеби, ыбырай т.б. 8. ерекше көзге түскен белгілеріне қарай ат қою. есімдері: анарбай, қалдыгүл, қалдыбай, құдірет, меңдібай, меңдігүл, сүндет. 9. ислам дінінің әсеріне байланысты ат қою. есімдері: ғали, жамал, зылиха, иса, мұхаммед, омар, оспан, сүлеймен, хадиша. 10. қыз аттарына аспан әлемінің, аңдардың, асыл тастардың, қымбат мата- лардың, нәзік өсімдіктер-дің атын қою. есімдері: ай- ман, алтын, еңлік, жібек, жұлдыз, күміс, құралай, мақ- пал, меруерт, раушан, шолпан, шынар т.б. 11. мерзімінен бұрын дүниеге келген балаға ат қою. есімдері: лекер, шалабай, шалабек. 12. мұрат-мақсатыма жеттім-ау деген ниетпен ат қою. есімдері: арман, ба-қыт, мақсат, мұрат. 13. алғашқы балаға ат қою. есімдері: тұңғышбай, алғаш бек, әуелбек. 14. соңғы балаға ат қою. есімдері: кенжебай, кенже-гүл, кенжетай. 15. төрт түлік мал, аң мен құстарға байланысты ат қою. есімдері: арыстан, аюбай, бота, ботагөз, бүркіт, қойшыбай, сандуғаш т.б. 16. ұлы жоқ үйде қыз туғанда ат қою. есімдері: болған, тойған, ұлбала, ұлтуған, ұлмекен, ұлбосын, ұлтуар, ұлжан, ұлту т.б. 17. туған мезгіліне байланысты ат қою. есімдері: таңатар, түнғатар, күздібай, шілдебай, айтуар, таңжарық. басқа халықтан сіңісіп кеткен есімдер қазақ халқының салты бойынша, балаға үш күннің ішінде ат қойылуға тиісті. бұл да бұлжытпай орындалатын заң. жасыратыны жоқ, халықтардың бір-бірі- мен ыстық нәтижесінде және сол ұлттың, ұлыстың әдебиеті мен тарихын оқып, білудің нәтижесінде кейбір есімдер бір-біріне ауысып, сол халықтың бірқатар есімдері біздің төл есімдерімізге де айналып кеткені қашан. әсіресе, қазақтарда ежелгі түркі, араб, иран есімдері көп. олардың кейбірі мынандай: ежелгі түркі есімдері едіге («жақсы»), ораз («байлық, сәттілік»), манас («сұмдық алып»), бөкей («батыр, мықты»). араб есімдері абылай («ата, әке»), аи-да («сыйақы, пайдалы»), әсел («бал»), әмина («сенімді»), асхат («бақытты, сәтті»), ғазиза («сүйікті, қымбатты»), ғани («бай»), данияр («жақын, таныс»), динара («күміс ақша»), жамал («әдемі, тартымды»), қадір («құрметті»), қайрат («күшті, қуатты»), мәлік («патша»), мұхит («мұхит, қоршаған орта»), мұхтар («ерекше, таңдамалы»), рәзия («сүйікті, тартымды»), сәбит («нық, сенімді»). иран есімдері айдана («ақылды, дана»), айнагүл («таза, мөлдір»), ахан («темір»), бақтияр («ба-қытты, қалаулы»), бибігүл («гүл шашқан ханым»), да-на («данышпан, ақылды»), жәния («нәзік жанды»), рау- шан («көрнекті, ашық-жар-қын»), рүстем («батыр, ер-жүрек»). бұрындары қазақ халқында біріккен сөздерден тұратын, яғни, әрбір сөз, есімнің бірінші әрпін бір-біріне қосып қойылатын есімдер де болатын. солардың бірі мэлс. ол маркс, энгельс, ленин, сталин деген есімдердің бірінші әрпінен тұрады. сон- дай-ақ, қала аттарымен (ирак, бағдат) балаларды атау да орын алды. құдайға шүкір, қазір балаларын орысша атау (мила, света, тимур) да тиылды. адам атына планеталардың ықпалы ғылыми деректерге сүйен-сек, адамның туған кезеңінің, маусымның тағдырға тигізер әсері мол. әсіресе, қысты күндері туғандардың басты қасиеті пысықтық, көктемде туған-дарға жұмсақтық, жаз мез- гілінде туғандарға қайырым-дылық, күзде туғандарға ша-руақорлық қасиеттер тән. есімдері түрлі әріптен баста- латын жас жұбайлар есімде- рі ұқсас, бір әріптен басталатын адамдарға қарағанда бақытты өмір сүреді екен. мәселен, марат, хасен. 4+1+2+1+4=12. 5+1+3+5+ 5=19. 12+19=31. қорытынды сан (31). яғни, 1-9-ға дейінгі бір таңбалы санға 31-бұл (3+1=4). міне, осы саны сіздің есі-міңіздің саны болып есептеледі. назар аударыңыз! әрбір әріп белгілі бір санға сәйкес келсе, әрбір сан белгілі бір планетаның ықпалы- на бағынады. адам өз есі-мінің қай планетамен байланысты екенін төмендегідей тәсілмен анықтай алады.