text: балаларды геометрияғы үйретіп отырған әйел. эвклидтың «бастама» атты кітабындағы (xiv ғ.) сурет геометрия (; жер «өлшеу») математиканың кеңістіктік пішіндер (формалар) мен қатынастарды, сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін саласы. ғылым ретінде ежелгі грекияда математиканың бір бөлігі болып қалыптасқан, оның алғашқы аксиомалары эвклидтың «бастама» кітабында сипатталған. геометрия табиғатты зерттеуде, техниканы дамытуда қуатты құрал болып табылады. ол математикалық анализге, механикаға, физикаға, астрономияға, геодезияға, картографияға, тағыда басқа ғылымдарға елеулі ықпал етеді. сурет:conic қималары: шар, эллипс, парабола, гипербола фигуралар кеңістіктік пішіндер болып есептеледі. геометрия тұрғысынан сызық “сым” емес, шар “домалақ дене” емес, олардың барлығы да кеңістіктік пішіндер. ал кеңістіктік қатынастар фигуралардың мөлшері мен орналасуын анықтайды. мысалы, центрлері ортақ, радиустары см және см шеңберлер қиылыспайды, “біріншісі екіншісінің ішінде жатады” дегенде шеңберлердің мөлшері мен орналасуы жөнінде айтылып тұр. мұнда бірінші шеңбер кішісі, екіншісі үлкені, біріншісі екіншісінің ішінде орналасқан. осыған орай кеңістіктік қатынастар “үлкен”, “кіші”, “ішінде”, “сыртында” сөздері арқылы анықталған. “тең”, “параллель”, тағыда басқа сөздер де кеңістіктік қатынастарды сипаттайды. дененің шекарасы бет. ол денені қаптап, қоршап, шектеп, кеңістіктен бөліп тұрады. бет шектеусіз жұқа болып есептеледі. жіңішке жіп, бір тал қыл, сәуле, сым, тағыда басқа негізінде шектеусіз жіңішке сызық ұғымы шыққан. геометриялық денелерді ойша топшылап, шектеусіз кішірейте беруге болады. осыдан нүкте ұғымы шығады. нүкте дененің әбден кішірейіп, тоқтаған шектік жағдайы деп есептеледі. геометрия тұрғысынан алғанда нүктені одан әрі кішірейтуге болмайды. геометриялық денелердің, беттердің, сызықтардың және нүктелердің кез келген жиыны фигура деп аталады. айтылып отырған негізгі ұғымдар нүкте, сызық, бет, дене дүниедегі заттардан (яғни, материядан) алынған. бірақ материяның физикалық қасиеттерінен мысалы, призма жөніндегі теоремаларды ағаштан, тастан, металдан жасалған призмалардың бәріне де және әрдайым қолдана беруге болады. геометрия алғашқы кезде фигуралардың мөлшерлерін, өзара орналасу тәртібін, бір түрден екінші түрге көшу жолдарын зерттейтін ғылым болды. онда фигуралардың түрлендірілуі берілген фигура мен кейін пайда болған фигураның арасындағы белгілі бір қатынастар ретінде түсіндірілді. мұндай түсінік осы күнгі геометрияда да бар. алайда қазіргі геометрия байырғы түсініктер шебінен ұзап шығып кетті. соңғы ғасырларда геометрияның үйреншікті ұғымдары мен қағидаларын талдау, жалпылау, жартылай өзгерту және одан әрі абстракциялау нәтижесінде математиканың бірталай жемісті теориялары шықты. геометрияның жаңа салаларының көпшілігі ертеде қалыптасқан дәстүрлі салаларына мүлдем ұқсамайды. мысалы, георг фридрих бернхард риман кеңістігіндегі “ара қашықтық”, гильберт кеңістігіндегі “призма” ұғымдарын, жалпы түрде алғанда, ешқандай сурет, модель бойынша сипаттауға болмайды. оларды дүниеде кездесетін нақты нәрселердің пішіндері мен қатынастары арқылы түсіндіру өте қиын. сөйтсе де, геометрияның байырғы салалары жаңа салаларының қарапайым дербес көріністері болып табылады. сөз болып отырған жаңа теориялардың қайшылықсыздығы мұқият дәлелденген және олар күмәнсіз. соңғы салалар да, тарихи жағынан геометрия шаңырағының астында туғандықтан және олардың заңдары бұрынғы геометрияның заңдарына сырттай ұқсас болғандықтан, геометрияға жатқызылады. сөйтіп, геометрияның өрісі мүлдем кеңейіп кетті. оның жоғарыда келтірілген анықтамасына “сондай-ақ, оларға ұқсас басқа да пішіндер мен қатынастарды зерттейтін” деген сөздер сондықтан қосылған. осылай кең мағынада түсінген жағдайда ғана геометрия математиканың көптеген саласымен астасып жатады. геометрия ерте замандарда шыққан ғылымдардың бірі, оның тарихы да әріректен басталады. сапалық өзгерістерге ұшырап, жаңа сатыларға көтерілу дәрежесіне қарай геометрияның даму жолын дәуірге бөлуге болады. бірінші дәуір өте ерте заман мен біздің заманымыздан бұрын ғасыр аралығын қамтиды. бұл дәуірдің басталған уақытын кесіп айтуға болмайды. қарапайым геометриялық ұғымдар әр кезде және әр жерде шыққан. алғашқы мәліметтер ежелгі шығыс елдерінде мысыр мен вавилонда, грекияда, кейінірек үндістанда пайда болған. ертедегі мысырлықтар нілдің жағасындағы құнарлы топыраққа бидай егіп күнелткен. ніл жыл сайын тасып, жағадағы жер тілімдерінің белгіленген шекараларын бұзып кетіп отырған. ал шаруалар су қайтқан сайын өз жерлерін өлшеп барып, айырып алатын болған. учаскелердің ұзындығын, енін, жиек сызығын үнемі өлшеу нәтижесінде қарапайым ережелер пайда болған. нілдің таситын және қайтатын уақыттарын бақылау нәтижесінде мысыр күнтізбесі шыққан. уақыт есебі жұлдыздардың өзара және көкжиекпен жасайтын бұрыштарын (бұл бұрыштардың төбелері бақылаушы тұрған жерде болады) өлшеуді қажет етеді. мысыр патшалары перғауындар (фараондар) өздеріне ескерткіш және зират ретінде, тірі күндерінде, зәулім құрылыстар пирамидалар салдырған. пирамида салу жұмыстары өлшеу әдістерін бірсыдырғы жүйеге келтіре отырып, кеңістіктік геометрия мен механиканың дамуына ықпал етті. бізге жеткен матем. папирустар ежелгі мысыр математикасының бертінгі ғасырларына жатады. папирустардағы аудан мен көлем жөніндегі есептердің көпшілігі дұрыс шығарылған. бірақ ережелердің ешқайсысы дәлелденбеген. үшбұрыштың, трапецияның, дөңгелектің ауданы жуық түрде есептелген, табандары квадрат болып келген қиық пирамиданың көлемі дәл табылған. ежелгі вавилон геометриясының деректері балшықтан иленіп жасалған тақташаларға жазылып қалған. оларға қарағанда ұзындық, аудан, көлем жөніндегі мысырлықтар білген есептерді вавилондықтар да шығара білген. вавилондықтар кейбір дұрыс көпбұрыштарды, қиық конусты, тағыда басқа қарастырған, шеңберді 360 градусқа бөлуді шығарған, есептерді теңдеулерге келтіруді жақсы білген, геометрияны астрономияға қолдана бастаған. вавилондықтарға пифагор теоремасы да белгілі болған. кейбір геометриялық деректер ежелгі үндістан мен қытайда да кездеседі. біздің заманымыздан бүрын 7—6 ғасырларда гректердің арасынан ғылыммен арнайы шұғылданатын, табиғат құбылыстарын зерттейтін оқымыстылар шықты. олардың кейбіреуі білім іздеп, ел кезіп, көрші халықтардың тұрмысымен, ғыл.-мәдени табыстарымен танысып, саяхаттар жасады, мысыр мен вавилонға барып жүрді. өндіргіш күштердің дамуы, нақты фактілердің молаюы, оқымыстылардың ой өрісінің өсуі матем. сөйлемдерді тексеру және дәлелдеу әдістерін тудырды. мысалы, радиусы r-ге тең дөңгелектің ауданын мысырлықтар 256 r2 81 деп, вавилондықтар r2 деп есептеген. осылардың дұрысын таңдап алу үшін тиісті сөйлемді теореманы дәлелдеу керек болды. бірталай теоремаларды фалес, пифагор, гиппократ, демокрит дәлелдеді. дұрыс қалыптасуына философия ғылымының да ықпалы болды. сөйтіп, біздің заманымыздан бұрын ғасырда геометрия өзіне тән ұғымдары мен әдістері бар жүйелі ғылым дәрежесіне көтерілді. осы дәуірдің аяғында гиппократ, феодесий, тағыда басқа “геометрия негіздері” деген атпен көлемді кітаптар жазды. екінші дәуірдің басы болған евклид еңбектері шыққанда бұл кітаптар кейін ысырылып, ақыры мүлде ескерусіз қалып қойды. екінші дәуір евклидтен р. декартқа дейінгі кезең; ол мың жылға созылды. евклид геометрияның өзіне дейінгі табыстарын жинап, талдап, қорытып, бір ізге түсіріп, біздің заманымыздан бұрын 300 жылы шамасында “негіздер” атты, 13 бөлімнен құралған шығарма жазды. онда геометрия аксиомалар мен қағидалар (постулаттар) негізінде логикалық жолмен құрылған жүйелі дедуктивтік ғылым (кеңістіктік пішіндер мен қатынастар туралы ғы-лым) дәрежесінде баяндалды. “негіздерде” 121 анықтама, қағида, аксиома, 373 теорема келтірілген. осы күнгі элементар геометрия, жалпы алғанда, евклид қалыбынан шыққан. геометрияға архимед пен аполлоний де ірі үлес қосты. бұлардың біріншісі дөңгелектің, парабола сегментінің ауданы, пирамиданың, конустың және шардың көлемі жөніндегі теоремаларды, тағыда басқа тұжырымдады, ал екіншісі конустық қималарды мұқият зерттеп, құнды ғыл. мұра қалдырды. астрономиямен шұғылданған гиппарх, к. птолемей, менелай, тағыда басқа сфералық геометрия мен тригонометрияны қалыптастырды. евклид, архимед, аполлоний заманы грек геометриясының “алтын ғасыры” болған еді. одан кейін грекияның ғылымы мен мәдениеті құлдырай бастады. орта ғасырларда элементар геометрия үндістанда, орта азияда, араб елдерінде дамыды. орта азия мен қазақстан оқымыстыларынан геометриямен шұғылданғандар: ғаббас әл-жауїари, әбу наср әл-фараби, әбу райхан әл-бируни, ғийас әд-дин жәмшид әл-кәши, тағыда басқа болды. екінші дәуірдің аяғында геометрия батыс еуропада жандана бастады. бұл кезде и. кеплер мен итальян математигі б. кавальеридің (1598 1647) еңбектері тарихи белес болды. үшінші дәуір р. декарттан н.и. лобачевскийге дейінгі 200 жылды қамтиды. бұл дәуірде аналит., проективтік және дифференциалдық геометриялар пайда болды. аналитикалық геометрия координаттар әдісіне сүйенеді. онда нүктенің орны сандар арқылы, ал сызықтар мен беттер теңдеулер арқылы анықталады. геометрияның бұл саласының іргесін декарт пен француз математигі п. ферма (1601 65) қалады, ал оны француз математигі а. клеро (1713 65) мен л. эйлер кемелдендірді. фигураларды проекциялар арқылы түрлендіру жолдарын зерттеу нәтижесінде проективтік геометрия қалыптасты. бұл бағытта француз математигі ж. дезарг (1593 1662), б. паскаль, француз математигі ж. понселе (1788 1867), неміс математигі к. штаудт (1798 1867), швейцар математигі я. штейнер (1796 1863) жемісті еңбек етті. кеңістіктегі фигураны жазықтықта кескіндеу жолдарын талдап, француз математигі г. монж (1746 1811) сызба геометрияны жасады. сызба геометрия проективтік геометрияның тарауы болып саналады. эйлер мен монж дифференциалдық есептеу әдістерін геометрияға қолдана бастаған болатын. к. гаусс бұл мәселені одан әрі дамытып, классикалық дифференциалдық геометрияны қалыптастырды. дифференциалдық геометрия сызықтар мен беттердің қасиеттерін дифференциалдар арқылы зерттейді. төртінші дәуір лобачевский еңбектерінен басталады. өз зерттеулерінде лобачевский үш принципке сүйенді. олар: евклид геометриясы болуға тиіс және ол бірден-бір геометрия емес; аксиомаларды өзгертіп, жаңа болады; нақты кеңістікке қандай геометрия сәйкес келетіндігін тәжірибе көрсетеді. лобачевский евклидтің 5-қағидасын (постулатын) өзінің басқа аксиомасымен (лобачевский аксиомасы деп аталатын) ауыстырып, жаңа геометрия жасады. бұл г-ға гаусс пен венгр математигі я. больяй (1802 60) да жақын келді. 5-қағида орнына өз аксиомасын (риман аксиомасы деп аталатын) алып, ф.б. риман эллипстік геометрияның негізін салды. риман кеңістікті кез келген біртектес объектілер мен құбылыстардың үздіксіз жиыны ретінде түсіну қажеттігін көрсетті. бұл идеяның құлашы кең болды. соның арқасында кеңістіктің көптеген матем. теориялары жасалды. лобачевский идеялары геометрия шығуына, геометриялардың жалпылануына және олардың одан әрі дамуына жол ашты. геометрия, топология, көп өлшемді кеңістіктер геометриясы, көпбейнеліктер геометриясы, тағыда басқа осы дәуірде шықты. геометриялар бірқатар арнаулы салаларға бөлініп кетті. 195px 200px 140px рене декарт, эвклид, н.и.лобачевский қазіргі геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, 0; кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “нүктелері” рөлін атқарады. негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі геометрияларды құрастыруға болады. соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің геометриясы қалыптасты. ол функционалдық анализ курсында баяндалады. қазіргі геометрия, кеңістік пен фигураны жиын ұғымы арқылы анықтайды. онда кеңістік әдеттегі қатынастар сияқты, дәйекті қатынастар тағайындалған элементтердің (“нүктелердің”) жиыны ретінде қарастырылады. тиісті қатынастар тағайындалған жағдайда, сәуле түстерінің жиыны, 0; кесіндісіндегі үздіксіз функциялардың жиыны, тағыда басқа “кеңістіктер” құрастыра алады. сәуле түстері, күйлер, функциялар сол сәйкес “нүктелері” рөлін атқарады. негізгі кеңістіктік қатынастар ретінде “ара қашықтық”, “іліктестік”, “нүкте аймағы”, “сәйкестік”, тағыда басқа ұғымдар алынады. жиындар мен қатынастарды әр түрлі етіп алып, әр түрлі геометрияларды құрастыруға болады. соңғы кезде өлшемдерінің саны шектеулі болатын кеңіс-тіктің геометриясы қалыптасты. ол функционалдық анализ курсында баяндалады. қазақстан геометриядан жүргізген зерттеу жұмыстары (қазму-де 1950 жылдары) акад. а.д. александровтың ықпалына байланысты болды. ол беттер теориясын әрі қарай дамыту мәселесін қойды. сөйтіп беттердің кең класын екі дөңес беттің айырмасы ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. в.в. стрельцовтың еңбектері беттердің жалпы теориясына арналды. д.ш. юсуповтың зерттеу жұмыстары лобачевский және эквиаффиндік кеңістіктерде шекті бұрылысы және шекті толық бұралуы бар реттелмеген сызықтардың жалпы теориясына байланысты болды. к.п. персидский өз еңбегінде евклид кеңістігіндегі лобачевский геометриясының түсіндірмесін берді. геометрияның басқа бөлімдеріне жататын жұмыстардан: жалпы гишар конгруэнциясы болатын қабаттас қос конгруэнциялар зерттелді (а.нәубетов); аффиндік байланыстағы сызықтық элементтер кеңістігінде нормаль координаттардың тәртібі қарастырылды (э.и. хмелевский); кеңістіктегі төрт-ұлпа қисықтың 11 түрі табылды (т.к. нәзіров); лобачевский жазықтығында тор бұрышымен анықталмайтын түзу сызықты торлардың қасиеттері зерттелді (п.и.токарев); шекараларында байланыстары бар қисықтығы теріс айналу беттерінің шексіз аз иілімі қарастырылды (ж. өтеулиев); бірқатар жұмыстар векторлық есептеу-лердің шығу тарихы мен жеке дамуына арналды (ф.д. крамар). феликс клейн 1872 жылы эрланген программасында геометрия түрлерін алғашқы рет зерттеу нысандарына байланысты зерттеген. осыған байланысты геометрияның келесі түрлері айқындалады: евклид геометриясы ** планиметрия жазықтағы фигураларды зерттейді. ** стереометрия кеңістіктегі фигураларды зерттейді. проектілік геометрия аффин геометриясы сызба геометрия сфералық үшбұрыш қазіргі заманның геометриясына тағы бөлімшелер қосылды:. көпөлшемді кеңістік геометриясы. евклидтық емес геометрия. ** сфералық геометрия. ** лобачевский геометриясы. риман геометриясы. көпбейнеліктер геометриясы. топология пайдаланған әдістеріне байланысты: аналитикалық геометрия алгебралық геометрия қарапайым геометрия геометрияның карапайым математикаға енетін бөлімі. қарапайым математика мен карапайым геометрияның шекарасы қатаң шектелмеген. қарапайым геометрия негізінен жалпы білім беретін мектептің оқыту бағдарламасына сәйкес келгенімен пәндік ауқымы мұнымен шектелмейді. сурет:marten de vos seven liberal де вос. жеті 1590 ежелгі грекиядан-ақ қалыптасқан геометрияның негізінде философиялық ұғымдар жатқан. геометрия жеті еркін өнерлердің бесіншісі болып саналады. оның алдында грамматика, риторика және диалектикадан тұратын тривиум және квадриумның үлкен ғылымы арифметика бар (квадриумда арифметика мен геометриядан басқа музыка және астрономия бар). «философия мен еркіндіктің үйленуі» трактатында марциан капелла осы жеті өнерді жеті әйел кейіпінде бейнелеген. қолында глобус пен циркуль ұстап тұрған геометрияның қасына эвклидты көрсеткен. 1893 жылы бұл ғылымның құрметіне астероидты атаған: геометрия. ғылымдары