text: ана отбасы ұғымында балалы әйел, туған шеше; туыстық байланыста әже, апа, қарындас, жеңге, балдыз, құдағи, құдаша т.б. ана бейнесі ежелден жыр, аңыз желісі болып келе жатыр. хауа ана есімі қасиетті кітаптарға түскен. хәууа көне еврей және араб тілдерінде “өмір бастауы”, “әнам” парсыша (кітаби) адамдар, адамзат, қарапайым жандар деген ұғымды білдіреді. ананың көшпелілер қоғамында алатын орнын, бітім-болмысын жан-жақты ашып көрсететін мұрағаттарды қадым замандардан көптеп табуға болады. зерттеушілер қазақстан жеріндегі археологиялық қазбалардан табылған заттарға, кісіні жерлеу ерекшеліктеріне сүйеніп, ежелгі дәуір адамдарының ұғым-нанымында ру басшысы және ошақ иесі ретінде анаға табынғандығын жазады. бұған қазақ даласынан табылған сүйектен ойып, тастан қашап жасалған әйел мүсіндері куә. қазақстанның байтақ даланы, оралдың оңтүстігін мекендеген сарматтарды (б.з.б. vіі—vі ғ.ғ.) әйел-аналардың басқарғандығы жөнінде деректер бар. қазақ қоғамындағы ел аналары мен әйелдердің жайы осы өңірде болған саяхатшылардың да қаламдарына іліккен. мыс, дешті-қыпшақ даласында болған ибн-баттута, марко поло т.б. әйелдердің жергілікті тұрғындар тарапынан қатты құрметтелетінін таңдана жазған. ерлер билігі үстемдік еткен дәуірде де қазақ қоғамында аналар мерейі қазақстан жеріндегі аналар атымен аталған жер-су, кешендер, күмбездер, қалалар, тайпа-ру атаулары бұған айқын айғақ бола алады. мысалы, қозы көрпеш баян сұлу күмбезі (аягөз өзені бойында), бикен-мұнара (сырдария бойында), белең-ана, жұбан-ана күмбездері (сарысу өзенінің бойында) сақталған. жеке ескерткіштерді былай қойғанның өзінде, орта ғасырлық тұтас бір қаланың әйел атымен аталғаны дүние жүзінде сирек кездесетін құбылыс. бұл ретте қазақ даласында қатын қала, баршынкент т.б. болғанын атап айту керек. тарихи -дерекнамалық еңбектерде қазақ ішіндегі қасиетті аналардың ел басқару ісіне араласып, кейде олардың есімімен тұтас ру-тайпалардың аталу фактілері көп кездеседі. мысалы енең (шын аты бөкей), домалақ-енең (албан-суан, дулат руларын кейде осылай атайды), қызай (найман), дәулетбике, алтын, мәукеш, айбике, нұрбике, ұлдай, жезбике, нәнжіл т.б. аналар есімдері ру атына айналған. тіпті, кейбір қазақ руларының елдігін танытатын ұрандары да ана есімімен аталған. мысалы, арғыннан тарайтын сүйіндік руының ұраны да қызай т.б. халық болмысының айнасы іспеттес фольклорымыздан (ертек, аңыз, әңгіме, жыр, шешендік сөз, қиял-ғажайып мыстан кемпірден басқа жағымсыз әйел бейнесін кездестіру қиын. оның орнына құртқа, гүлбаршын, қаракөз, қарлыға, назым, ақжүніс, қыз жібек, баян сұлу, айман, шолпан, қарашаштың бірі ақылымен, бірі көркімен, енді бірі елге қорған, ұрпаққа ана болғанын көреміз. қазақ қоғамында ұрпақ тәрбиесі, дәстүр жалғастығы, қалтқысыз орындалуын қадағалап отыруда ананың қызметі айрықша. аналар әуелі үй-ішімен, отбасы ұйытқысы болып, одан асса, ауыл-ел ынтымағының жарасуына ықпал жасаған. адуын би, азулы хандардың өзі ел аналарының айтқан ақылына құлақ асып отырған. аналар бейнесі қазақ жазушыларының тарихи-көркем шығармаларында да жан-жақты сомдалған. м.әуезовтің “абай жолындағы” зере, ұлжан, ғ.мүсіреповтің ұлпаны т.б. көркем бейнелерде бүкіл қазақ әйелдерінің бітім-болмысы жинақталып, шеберлікпен көрсетілген. халқымыз қара жерді жер-ана деп құрметтеп, туған тілін ана тілі деп әспеттеген. mom, mommy, mum, mummy, ma, mam, mammy, maa, amaa, mata ағылшынша және оған бауырлас тілдер; māma (妈妈/媽媽) қытайша máma чех тілінде; maman французша және парсы тілінде; maadar дари тілінде; մայր армян тілінде ана қазақша mamma итальянша және исландша; mãe португалша; ema эстон тілінде má или mẹ вьетнамша; mam валлий тілінде; eomma (엄마, ipa: ʌmma) корейше; matka поляк тілінде madre испанша matrice албанша modor ескі ағылшын тілінде mathrin ескі ирланд тілінде matr санскрит тілінде ананың балаға деген махаббатын фариза оңғарсынованың мына өленінен аңғаруға болады. ана махаббаты (үзінді) *малынып мұң-желімге *жырақта жүргенімде, *тайғақ жолдар жанымды бек жүдетіп, *саған деген бал сезім елжіретіп, *қатар басып менімен күнде бірге *себеді үміт нұры *тоңыңқырап жүретін бұл қөңілге. *шың, құздар биіктегі *тұрғандай сүйіп мені, *сен секілді үндемей біліп бәрін, *кей шақтағы еркелеу қылықтарым, *кейде жаным төзгісіз тұйық па еді *бәрібір саған ғана *осы қалпым, бар қалпым сүйікті еді. *зымырап жылан-жалған, *құлардай қыран жардан *кейде алдымнан тосады дүлейлерін, *кейде жайлар жанымды үрей менің *айрылып қалғандай сыңар жаннан. *сонда сенің нұр тұлғаң *қыдыр ата секілді шығар-ды алдан. *өмірдің бауын, бағын, *мұнарлы сағымдарын, *көз бермес дауылдарын *кешіп келем бәрін де, көріп келем, *кейде қиын жылдарға жорық деген, *кейде денем майысып, ауырладым. (1973 жыл) *деметра көнегрек құдай-ана *гея көнегрек жер құдайы *шакти үнді құдай-анасы *юнона көнеримдік отбасы ошағының, аналық сезімнің және үйленудің құдай-анасы. *махамайя патшайымы буддисттік құдай-анасы, будданың анасы *исида көнеегипеттік мифология *агарь библия *лада, мокошь славян мифологиясы *мать мирра синтегральды йога негізін салушы сурет:demeter maler um 730 001.jpg|гея. сурет:parvati bouguereau (1825-1905) the birth of venus адольф бужеро. рождение венеры. сурет:juno sospita юноны соспиты (ватикан). maler um 1360 v. chr. 001.jpg|исида. сурет:abraham recevant agar.jpg|авраам агарь. сурет:бруни мадонна мадонна альба. және иса пайғамбар (ватикан мұражайындағы жинақтардан). сурет:raphael madonna of the қалампыр ұстаған мадонна. сурет:andrea del verrocchio mary with the child google art верроккьо. мадонна нәрестемен. bouguereau (1825-1905) rest вильям бугро. демалыс. сурет:cassatt mary maternite 1890.jpg|мэри кассат атауы белгісіз ризенер. анасы және оның қызы. дмитриевна менделеева д. и. менделеевтің анасы (белгісіз суретші). сурет:raffael сикстиндік мадонна сурет: madonna and child, domenico veneziano, нәретемен, вашингтон