text: right антропогенездің ерте кездегі кезеңдердегі қозғаушы күштері сол бұрынғы факторлар: тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу, тұқым қуалау (негізінен алғанда мутациялық және үйлесімді) өзгергіштігі болып саналады. жылдам және жақсы аң аулағыштар, жауынан қорғанып, қорегін аулап, құралдар мен от жаға білгендер артықшылығы болғандықтан, сұрыптауда сақталып қалды және ұрпақ берді. ішінара бүкіл тіршілік еткен өмірде одан әрі осылай жалғасты. кейінірек еңбек барынша үлкен рөл атқара бастады. сәбилер әр түрлі заттармен неғүрлым көп ойнаса, олардың ақыл-ой қабілеті, миының дамуы тез және жақсы қалыптасатыны түйме немесе өзге ұсақ заттарды іріктеп ойнайтын балалардың ертерек сөйлей бастайтынын дәлелдеді. бұл физиологиялық көзқарас тұрғысынан да түсінікті, өйткені миға әр түрлі сыртқы сақтандыру белгілері туралы жүйкелік серпіндер түседі және оның жасушалары желеу алып, тезірек дамиды. сөйтіп алғашкы архантроптардың (ежелгі адамдардың жиынтың атауы) қолы ғана машықтанып қоймай, колға тас немесе таяқ ұстаған кезде миы да жаттықты. антропогенездің екінші күшті факторы қарым-қатынас, ужымдасып өмір суру. гориллаға қарағанда үйірлесіп өмір сүретін шимпанзенің ымдасуы едәуір дамиды. бұл бірін-бірі дұрыс түсініп, жанжалдасудан құтылуға жәрдемін тигізеді. ал алғашқы адамдарға адамдармен мақсатка сәйкес бірлесіп әрекет жасау үшін ғана емес, сондай-ақ келесі ұрпақка ақпарат беру үшін де қажет. мұнда тағы бір әлеуметтік фактор тәрбие беру пайда болды. өйткені адамдар іс жүзінде тұмысынан ешқандай дағды ала алмайды. жүлдызқұртқа қуыршак жасауды, ал балараға көрез (соты) жасауды үйретудің қажеті жоқ, алайда адам үйретпей, ештеңе істей алмайды. бозбаланың ақылды және тапқыр-пысық болып, жануарлар әлемінен адами қоғамға оңай өтуі тек киплингтің мауглиінде ғана кездеседі. тарихта адам баласының табиғат тауқыметіне тап болып, өмір сүргендігі туралы деректер бар. бірақ олар ешқашан да адам бола алмаған! бұл тіршілік иелері біздің қоғамға бейімделе алмады, қалыпты адами өмір сүруге орала алған жоқ. адам қоғамы мен тәрбиесінде болмаған балаларға қарағанда, тіпті қолда өсірілген маймылдар адам ортасында өмір сүруге бейімірек болды. сондықтан адамның қалыптасуын тек биологиялық үдеріс ретінде зерттеуге болмайды. сөйтіп, маймыл сияқты ата тектерден эволюция алшақтаған сайын даму деңгейі жоғарырақ болып, биологиялық факторлар соғұрлым аз рөл атқарып, қоғамдъщ факторлардың үлкен рөл атқарганын ұмытпау керек. бөлкім бастап қогамдық факторлар: еңбек, қарым-қатынас, тәрбие беру, ұжьшдасып өмір сүру маңыздырақ бола бастаған шығар. адам эволюциясы қазіргі кезде де жалғасуда ма? ол да мүмкін.мысалы, осы заманғы адамдарға тез өсу (акселерация балалар мен жасөспірімдер бойының өсу және жыныстық пісіп жетілу) үдерісі тән қасиет. қазіргі кезде биологиялық факторлар қандай болса да рөл атқара ала ма? біздің қоғамда іс жүзінде сұрыптау және тіршілік үшін күрес жоқ. мысалы, туа біткен әлсіз иммунитет күшті дәрі-дөрмекпен теңгеріледі. солай болғанмен өзгергіштіктің рөлін жоқка шығаруға болмайды. өйткені адам геномында қандай мутация (өзгерістер) болу мүмкіндігін және олардың физиологиясы мен кұрылысында қандай өзгерістерге ұшырайтынын ешкім біле алмайды. әсіресе техниканың ластандырылуы нәтижесінде қазіргі кезде мутагендер деңгейі шындап өсті. бұл биологиялық емес,таптық табиғаттағы тартыс пен соғыс түсіндіру және ақтау кезіндегі ғылымға және қоғамдастықка қарсы амал. әлеуметтік дарвинизмді жақтаушылар табиғи сұрыпталу теориясын адам қоғамына қолдануға тырысады. тірі табиғат биологиялық заңдылық бойынша, ал адам қоғамы қоғам заңы бойынша дамиды. бұл ұғымдарды шатастыруға болмайды. ағзалардың тұқым куалау негізіндегі тіршілік үшін күрес нәтижесі табиғи сұрыпталу болып табылады. бұл да биологиялық ұғым. ал оны адам қоғамына кешіруге болмайды. халықтар арасында қатал бәсекелестік пен соғыс адам тобын жақсарта алмайды. мұндай пікірлердің мүлде үйлесімсіздігін көру үшін ғалым болу қажет емес, қарапайым дұрыс ойлайтын адам болу қажет. қазіргі заман адамдарына