text: алтай ежелгі дәуір ескерткіштері. 18 ғасырдың басынан зерттеле бастады. 1713 жылы ежелгі зираттардан ұрланған асыл бұйымдар ресей патшасы петр і-ге жетіп, "петр і-дің сібір коллекциясы" аталған археологиялық жинақ жасалынды. сол бұйымдар қазір эрмитажда сақтаулы. 18 ғасырдың 30-40 жылдарынан бастап алтай жеріне географиялық экспедициялар жіберіле бастады. оларға г.ф. миллер, п.с. паллас жетекшілік (1733, 1744 және 1770) етті. 1865 жылы в.в. радлов бұқтырма өзенінің бойында берел жазығында ерте темір дәуіріне жататын "берел" обасын қазып, зерттеді. 1911 жылы а.в. андрианов батыс алтайда черновая, солнечные белки, майемір деген жерлерде көшпелілер обаларын ашты. 1927 жылы с.и. руденко қатонқарағайда, 1956 65 жылы с.с. сорокин берел, күрті, қатын, құмай маңында, 1997 жылдан шығыс қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекші з.самашев) алғашқы темір дәуірінің ескерткіштерін зерттеді. алтай мүрделердің жерлену дәстүріне, табылған бұйымдарының ерекшеліктеріне қарай хронологиялық жағынан төрт кезеңге бөлуге болады: күрті (б.з.б. 8-7 ғ.), майемір (б.з.б. 7-6 ғ.), пазырық (б.з.б. ғ), және құлажорға (б.з.б. ғ. б.з. ғ.) кезеңдері. күрті (бұқтырманың жоғарғы саласы) бойындағы обаларда мәйіт сол жақ қырына, аяқ-қолын бауырына бүктеп жатқызылған. басы қаратылған. мәйіттің аяқ жағынан жылқы қаңқалары табылды. майемір (нарын өзенінің жоғарғы жағы) обаларында өлік шалқасынан, аяқ-қолы созылып жерленген. лақат қабырғалары ағашпен шегенделіп, төбесі бөренелермен жабылған. зират тас үйіндімен қоршалған. 1997 жылы майемір ауылының тұсынан 45 50 жасында қайтыс болған әйел қаңқасы, жанында қорамсаға салынған қола жебе ұштары, т.б. заттар табылды. радиокарбондық анықтау бойынша бұл әйел б.з.б. 803 жылы қайтыс болғаны дәлелденді. оның бет әлпетінде еуропа және моңғол нәсілдерінің аралас белгілері бар. пазырық (немесе берел) кезеңіндегі зираттардан табылған бұйымдар бұл дәуірде қола мен мысты темір ығыстырғанын, зергерлік өнердің біршама дами түскенін көрсетеді. құлажорға (шығыс қазақстан) кезеңі пазырық үлгілерінің жаңа сатысындағы жалғасы болып табылады. обалардан адам сүйегімен бірге аңдар нақышымен өрнектелген ежелгі петроглифтер көптеп табылды. солардың ішінде бұғының, бүркіттің, таутекенің бейнелері тартымды берілген. алтай есткерткіштері бұл өңірде мәдениеті, шаруашылығы, діни нанымдары ортақ этностар жайлағанын, алтайдағы сақ мәдениетінің алғашқы қалыптасу орталығы болғанын көрсетеді.