text: коммерциялық банктер жеке клиенттердің (ағымдағы есепті жүргізу, коммерциялық несиелерді ұсыну және т.б.) салымдары түрінде тартылған негізгі түрде ақша капиталдары мен сақталған ақша есебінен барлық саладағы кәсіпорындар үшін әмбебап банкілік операцияларды жүзеге асыратын кредиттік мекемелер; кредиттік жүйенін негізгі звеносы. қазіргі коммерциялық банктер бұл тікелей кәсіпорындарға, ұйымдарға, сондай-ақ халыққа қызмет ететін банктерді білдіреді. коммердиялық банктер деп, бұл жерде қазақстан екінші деңгейдегі банктер туралы айтылып отыр. коммерциялық банктер мынадай белгілеріне байланысты жіктеледі: :1. жарғылық капиталдың қалыптасуына қарай: мемлекеттік; акционерлік; жеке; пай қосу арқылы (жауапкершілігі шектеулі серіктестік); аралас (шетел капиталының қатысуымен). :2. операцияларының турлеріне қарай: әмбебап, яғни экономиканың бірдей және кең көлемді банктік қызмет көрсететін банктер; маманданған, яғни бір ғана салаға қызмет көрсететін банктер; :3. аумақтық белгісіне қарай: халықаралық; мемлекетаралық ұлттық; аймақтық; :4. салалық белгісіне қарай: өнеркәсіптік банктер; сауда банктері; ауыл шаруашылық банктері; құрылыс банктері; басқа. :5. филиалдар санына қарай: филиалсыз; кеп филиалды. акционерлік банктердің жарғылық капиталы шығаратын акцияларын сатудан түсетін түсімдерден қүралады. акциялар екі түрге бөлінеді: жай және артықшылығы бар. жай акция оның иелеріне сол қоғамды басқару ісіне араласуына, оның пайдасына қарай дивидент алып отыруға күқык береді. ал артықшылығы бар акция оның иесіне коғамды басқаруға қатысуына құқық бермегенмен, уақытылы, яғни қоғамның пайдасына байланыссыз тұрақты пайызын алуға, қоғам банкроттыққа ұшыраған жағдайларда жай акция иесінен бұрын қоғамға косқан өз үлесін алуға құқық береді. егер де банк жауапкершілік шектеулі қоғам түрінде құрылған болса, онда оның жарғылық қорының әр құрылтайшыға тиетін үлесі құрылтайшылық құжатта анықталады және бұл банктің қатынасушылары немесе кұрылтайшылары өздерінетиісті үлес шегінде ғана оның жауап береді. банктің ұйымдастырылуы және құқықтық нысанындағы байланыссыз, оның жарғылық капиталы оның қатынасушылары, жеке және занды тұлғалар есебінен кұрылады. және олардың қамтамасыз ету құралы болып табылады. жарғылық капитал, оның меншікті қаражаты есебінен ғана құрылуы мүмкін. банктік несиелер есебінен жарғылық капиталды құруға тыйым салынады. банктің жарғылық капиталы тек ақшалай қаражаттар есебінен құрылуы мүмкін. қазақстан банктік жүйеде 01.01.2009 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша қазіргі жұмыс жасайтын екінші деңгейдегі банктердің барлығы дерлік акционерлік қоғам нысанындағы банктер, соның ішінде екі банк кана мемлекетке 100% тиесілі банктер, оларға: қазақстан даму банкі мен тұрғын үй құрылысы банкі, ал шетел капиталының қатысуымен (100 10 банк, 50% аса банк) құрылған банктерде саны 16, онын ішінде еншілес банктер— 11. банктік сектордың кұрылымы 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 екінші деңгейдегі банктердін саны, с.і: 55 47 44 32 34 35 34 33 35 37 жарғылық капиталға 100% мемлекеттің қатысуымен едб-дің филиалдар саны 426 418 400 368 355 385 418 324 352 379 есеп бөлімшелер саны 1065 964 1020 1005 1023 1106 1312 1489 2028 2167 едб-дің шетелдегі өкілдіктерінің саны 10 11 17 22 17 14 қр-ғы өкілдіктерінің саны 17 15 12 13 20 18 18 23 26 31 жеке тұлғалардың салымдарын міндетті ұжымдық кепілдендіру жүйесінің саны 12 18 19 22 29 34 33 32 33 35 кастодиандық қызмеггі жүргізуге арналаған лицензиясы бар банктер саны 10 10 10 10 10 11 10 10 90-жылдың басында банктердің саны 200-ден асты, әрине бұл, олардың экстенсивті жағынан дамуын сипаттаса, 95-жылдың орта кезінен бастап, 2000 жылғадейін халықаралық стандартқа өтуі барысында банктеріміздің саны бірден кысқарды, әрине бұл құбылысты, олардың интенсивтік немесе сапалық өсуімен байланыстыруға болады. 2009 жылдың қаңтарына қазақстандағы жұмыс жасайтын банктер саны 37 құрады, соның ішінде алматы қаласында 32 банк, 31 филиал және 284 есеп бөлімдер қызмет етеді. жалпы банктердің 90%-ының бір ірі қалада болуы банк капиталының республиканың өзге өңірлерде дұрыс бөлінбеуіне ықпал етуін көрсетеді. банктердің тек алматы қаласында шоғырлануы, оның бұрынғы астана, қазіргі қаржы орталығына айналу себебіне байланысты болып отыр. біздің ойымызша, банктердің қатарында бүгінгі күні өңірлік банктер жетіспейді, қазіргі банктердің өңірлерде филиалдарын ұстауы аймақтардың экономикалық жағынан толық қамтамасыз ете алмайтыны сөзсіз, сондықтан ендігі жерде өңірлердің ез банктерінің ашылу мәселесін шешу қажет. халықаралық сарапшылардың бағалауынша 15 млн. халқы бар ел үшін 33 банк көптік жасайды екен. банктердің кептігі банктердің бәсекелестігін арттыра түсетіндігін ескерсек, үкіметтің «үлкен үштіктің» банк нарығын туралы айтылған сыны орынсыздау сияқты көрінеді. әсіресе «үлкен үштіктің» банктік қызметтер нарығын олардың банктік топ құруымен тікелей байланысты болып отыр. қазақстан республикасында бүгінгі күні мынадай банктерден кұралған банктік топ қызмет етуде: ақ, ақ, «қазақстан халык банкі» ақ, «темірбанк» ақ, ақ, «нұрбанк» ақ, «каспий банкі» ақ, «абн амро қазақстан банкі» еб ақ, «асқ банкі» ақ. еншілес банктердің немесе шетелдік банктердің қызмет етуінің біздің банктік сектордың дамуы үшін оң және теріс әсер етуі мүмкін. оң жағы ондай банктердің болуы бәсекелестікті тудыра отырып, банктің қызметтері мен операцияларының сапаларын арттыруға ықпал етеді. яғни жаңа жұмыс жасауға ынталандырады. ал теріс әсері бүгінгі күні олардың көбі, шетелден қарыз алуға жатысты бар мүмкіндіктерін пайдаланып, банктердің сыртқы қарыздарының өсуіне ықпал етуде. 2003—2007 жылдар аралығында қазақстан республикасының банк секторы экономикалық өсу, халықтын, табысының, нақты сектор несиелік есуі жөне халықаралық капитал нарығындағы қаржы ресурстарынын, арзандауы жағдайында дамыды. осы факторларға байланысты банктердегі халықтың салымдарының және банктердің жиынты0 активтерінің көлемінің өсуі негізделді және банктердің жоғары несиелік белсенділігі мен жалпы банк 0ызметі ауқымының өсу үрдісі айқындалды. отандық банктердің сыртқы экономикалық қызметін кеңейтудің бір жолы болып шетелдерде және тмд елдерінде өкілеттіктері мен еншілес банктерін ашу болып табылады. бүгінгі күні отандық банктеріміздің 14 өкілдіктері тысқары жерлерде қызмет етуде. 2005 жылы «асқ банкі» ақ-ның ресей федерациясында және «альянс банк» ақ-ның қырғызстанда еншілес банктері ашылды. осындай тәсілмен, 2006 жылы қазақстанның коммерциялық банкінің көрші мемлекеттерде орналасқан еншілес банкі пайда болды. қазақстан банк секторының экономикадағы рөлібанк секторының тұрақтылығының өзгермелі көрсіткіштері, (% бойынша)қазақстан едб-дің меншікті капиталының жеткіліктігінің серпініқр-ғы едб-дің жарғылық капиталдырының серпіні, млрд.теңгеқазақстан едб-дің табыстары мен керсеткіштер 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 таза пайда млрд теңге 7,1 7,4 20,6 30,1 34,9 53,1 127,5 266 roa, 1,3 0,9 1,8 1,8 1,2 1,8 1,4 2,3 roe, 7,3 6,1 12,8 13,5 9,2 14,1 14,6 18,6 қазақстан республикасының екінші деңгейдегі банктері құб-нің лицензиясы негізінде қызмет етеді. лицензияның өзіндік стандартты нысаны бар және онда коммерциялық банктердің айналысатын қызмет түрі жазылады. қазақстандағы берілетін лицензияның дамыған шетелдерден айырмашылығы әмбебаптығы болып табылады. қазақстан банк кызметінде мемлекеттік органдар банктердің мамандануын белгілемейді, мысалға, инвестициялық, ипотекалық қызметтерді жүзеге асырады және т.б. қазақстандық банктер бағалы кағаздар нарығында да тікелей қатысуға толық құқылы. қазақстан екінші деңгейдегі банктер банктік операцияларды жүзеге асыруға алатын лицензиядан басқа валюталық операцияларды жүргізу үшін арнайы лицензия алады. мұндай лицензия оларға өз қызметін жүзеге асыруы үшін қажетті саналатын банктер қатарымен қатынастар орнатуға, сондай-ақ дамыған шетелдерде өз филиалдары мен өкілеттігін ашуға құқық береді. сонымен қатар, екінші деңгейдегі банктер бағалы металдармен операцияларды жүзеге асыруға арналған лицензия алады. 1995 жылдың 31 тамызында қабылданған «қазақстан банктер және банктік қызмет туралы» қазақстан республикасының заңына сәйкес қазақстан республикасында банкті ашу немесе оның қызметін ұйымдастыру мынадай үш кезеңнен тұрады: банк ашуға рұқсат алу; әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуден өту; банк операцияларын жүргізуге лицензия алу. аталған заңға сәйкес, банкті занды және жеке тұлға ашуға құкылы. бірінші кезеңде, банк ашушы банк ашуға рұқсат алу өтінішін береді және оған қоса төмендегідей құжаттарды тапсырады: рұқсат алу үшін беретін өтініші; құрылтайшылык шарт (түпнұсқа); банктің жарғысы (түпнұсқа); банк жарғысын қабылдау және банк органын сайлау туралы хаттама; құрылтайшылар туралы мәліметтер; соңғы екі есептік жылдағы бухгалтерлік балансы (заңды тұлғалар үшін); қаржылық жағдайлары туралы аудиторлық қорытынды; егер бір немесе одан да көп құрылтайшылары қазақстан республикасының резиденті болмаса, ондай жағдайда сол мемлекеттегі тиісті мемлекеттік немесе қадағалау органынан жазбаша келісім қажет; егер банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым банк ретінде қайта құрылса, онда: онын. жарғысы, құрылтайшылық шарты, соңғы есептік мерзімге жасалған бухгалтерлік балансы, ұйымнын, қаржылық жағдайы туралы аудиторлық қорытынды; банктің жетекшілік қызметіне тағайындалатын тұлғалар туралы мәліметтер, оның ішінде: банк төрағасы мен бас бухгалтерінің банк жүйесінде кемінде үш жыл, ал олардын, кемінде екі жыл, банк филиалының бірінші жетекшісі мен бас бухгалтерінің кемінде біржылдық еңбек тәжірибесі болуы және т.с.с.; жаңадан құрылатын банктің толық ұйымдастырылу құрылымы (банктің өкілетті органымен бектілуі тиіс); жаңадан құрылатын банктің ішкі аудит қызметі туралы ережесі (банктің өкілетті органымен бектілуі тиіс); жаңадан құрылатын банктің несиелік комитеті туралы ережесі (банктің өкілетті органымен бектілуі тиіс); жаңадан құрылатын банктің бизнес-жоспары, оның ішінде болу керек, оның ішінде: банк қызметінің стратегиясы, бағыттары мен ауқымы, қаржылық болашағы (есеп айырысу балансы, бастапқы қаржылық (операциондық) үш жылға арналған пайда және зиян туралы есебі, маркетинг жоспары (банк клиенттерін қалыптастыру), еңбек ресурстарын калыптастыру жоспары; тапсырылған сәйкес дайындық шаралары туралы есебі; нотариалды түрде куәландырылған, атынан өтініш беруге құзіретінің барлығын растайтын құжаты; басқа банктің жарғылық капиталына қатысуы туралы мәліметтер. банк ашу үшін рұқсат алуға берілген өтініш үш ай әрі кеткенде алты ай мерзімі ішінде өкілетті органда қаралады. екінші кезеңде жаңадан құралатын банк құб рұқсат берген күннен бастап, бір ай ішінде қазақстан республикасының әділет министрлігінде банк мемлекеттік тіркеуге алынады. оған, қаржылық кадағалау агентгігінің банк ашуға берген рүқсатын және оның келісімімен расталған құрылтайшылық құжаттарын тапсырады. үшінші кезеңде банктік операцияларын жүзеге асыру үшін қаржылық қадағалау агенттігінен лицензия алады. лицензия алу үшін мемлекеттік тіркеуден еткен күннен бастап, бір жылғадейін мыналарды орындауға тиіс: шараларды орындау, оның ішінде: ұлттық банктің нормативтік талаптарына сәйкес бөлмелерді және дайындау, тиісті біліктілігі бар қызметкерлерді қабылдау; жарияланған жарғылық капиталды төлеу. лицензия алуға өтінішпен бірге жоғарьща аталған талаптарды орындағандығын растайтын құжатгы беруге тиіс. өтінішті берген уақыттан бастап, бір ай ішінде құб қарайды. лицензияның мерзімі шектелмейді және онда банктің жүргізетін барлық операциялар тізімі көрсетіледі. банктер бағалы қағаздар нарығында басқа да кәсіби қызмет түрлерін жүзеге асыра алады. оларға мыналар жатады: брокерлік мемлекетгің бағалы қағаздарымен; дилерлік мемлекеттің және өзге де бағалы қағаздармен; кастодиандық; клирингтік. осы аталған қызмет түрлеріне құб-нен жекелеген және кешенді (бірнеше қызметке) лицензиялар беріледі. сонымен катар, қазақстан екінші деңгейдегі банктер өз қызметін жүзеге асыру барысында филиалдарын, өкілдіктерін, жинақ кассаларын, сондай-ақ еншілес банктерін аша алады. банктің филиалы филиал туралы ережеде немесе лицензияда көрсетілетін банктік операцияларды жүзеге асыруға кұқылы және өзінің дербес бухгалтерлік балансы бар, занды тұлға болып табылмайтын банктік мекеме. заңға сәйкес, банктер өздерінің филиалын ашу үшін құб-нің келісімін алуға тиіс. ол үшін мынадай кұжаттарды тапсырады: филиал ашуға рұқсат алу әтініші; банк операцияларының тізімі көрсетілген банк филиалы туралы ереже; бірінші жетекші және бас бухгалтер қызметіне кандидаттар туралы мәліметтер. шетелдік банктердің қазақстан республикасы аумағында филиалдарын ашуға заңмен тыйым салынады.. банктің өкілдігі банктік операцияларды жүзеге асырмайтын, яғни банктің тапсырмасымен және оның атынан әрекет ететін банктің орналасқан жерінен тыс орналасқан, занды тұлға болып табылмайтын банктің құрылымдық бөлімшесі. банк өкілдігі де қаржылық қадағалау агенттігінің келісімімен ашылады. шетелдік банктер өкілдіктерін ашу үшін мынадай құжаттарын тапсырады: өкілдік ашуға рұқсат алу етініші; өтініш жасаушы банктің, кұрылтайшылық құжаттары; қазақстан республикасы аумағында өкілдік amy туралы өтініш жасаушы банктің шешімі; өтініш жасаушы банктің банктік қызметті жүргізуге арналған лицензиясынын. барлығын растайтын сол мемлекеттегі банктік қадағалау органының жазбаша расталымы; аудиторлық ұйым куәландырған өтініш жасаушы банктің соңғы қаржылық жылға жасалған жылдық есебі; өтініш жасаушы банктің қазақстан республикасы аумағында өкілдігін ашуға қарсы еместігін куәландыратын сол мемлекеттегі банктік қадағалау органының жазбаша хабарламасы; өкілдікте жұмыс жасайтын қызметкерлердің саны және жетекшісі туралы мәліметтер. еншілес банк жарғылық капиталдың елу пайыздан астамы бас банкке тиесілі және өзінің дербес бухгалтерлік балансы бар заңды тұлға. есеп бөлімі (жинақ кассасы) қазақстан республикасы аумағында банктік операциялардың жекелеген түрлерін орындайтын, филиал немесе екілеттік мәртебесі жоқ, занды тұлға емес, қазақстан республикасы ұлттык банкінің келісімі негізінде құрылатын банктің аумақтық бөлімшесі. қазақстан республикасы құб-нің екінші деңгейдегі банктерді ашуға берген рұқсаты мынадай негіздерге байланысты қайтарып алуы мүмкін: банк тарапынан өз еркімен қайта құрылу немесе таралуы туралы шешім қабылдау; банк қызметінің тоқтатылуы туралы сот шешімінін қабылдануы; мемлекеттік тіркеуге алған күннен бастап, бір жыл ішінде банк қызметіне байланысты жалған мәліметтердің болуы; мемлекеттік тіркеуге алған күннен бастап, бір жылдан астам уақытка дейін банк операцияларын жүргізу лицензиясын алмаған жағдайда; банк сол сияқты жарғысында көрсетілмеген операцияларды жүзеге асыруы; мемлекеттік тіркеуге алған күннен бастап, бір жылға дейін жарияланған жарғылық қордың сомасын төлемеуі; қазақстандык тәжірибеде басқа дамыған шетелдік тәжірибелер сияқты жарияланған жарғылық капиталдың төленген жарғылық төленген капиталдан айырмашылығы болады. қазақстандағы банктік заңдарға сәйкес банкті тіркеуге алу үшін жарияланған жарғылық қордың 50%-дан кем емес бөлігі акция, облигация, ақшалай қаражат, бағалы металдар немесе басқа да материалды бағалылықтар мен (ғимарат, техникалар, автокөлік) теленуге тиіс. ал қалған сомасы, яғни 50%-ға жуығы жыл бойына салынуға тиіс. жарияланған жарғылық қордың 50%-ының ақшалай түрдегі сомасы сол банктің шотына түсіріліп, ал материалдық бағалықтары бірлескен түрде бағалануына байланысты банкті кұрушы акционерлердің жалпы жиналысындағы акті бойынша қабылданады. коммерциялық банктердің ұымдастырылу құрылымы банкті басқару құрылымына және оның функционалдык бөлімшелері мен әр түрлі қызметтерінің құрылымына бөлінеді. басқару органы пайда алу мақсатында коммерциялык банктің қызметіне тиімді жетекшілік етуді камтамасыз етеді. банктің құрылтайшылары басқару органына тікелей қатысады. акционерлік коммерциялық банктің ең жоғарғы органы акционерлердің жалпы жиналысы болып табылады. акционерлердің жалпы жиналысы жылына бір рет шақырылып отырады. бұл жиналыста мынадай міндетгер шешіледі: банктің жарғысына өзгерістер енгізу; банктің жарғылық капиталын өзгерту; банктің кеңесін сайлау; банктің жылдық есебін бекіту; банктің табысын бөлу; банктің құрылымдық немесе еншілес белімшелерін құру және тарату. екінші басқару органы банктің қадагалау кеңесі болып табылады. банктің бақылау кеңесі банк қызметіне бақылау жасау органы ретінде, келесідей міндеттерді шешеді: нормативтік актілерді бекітеді; басқарма немесе басқарма төрағасының шешімі бойынша жасалған мәмілелерді бекітеді. келесі басқару органы бұл басқарма (банк кеңесі). басқарма (банк кеңесі) атқарушы немесе өкілеггі орган, яғни ол банктің иелерінен, оның акционерлерінен құралады және олардың мүдделерін қорғайды. басқарманың міндеттеріне мыналар жатады: банктің стратегиялық мақсатын анықтау; банктің саясаттарын жасау; жетекшілік қызметке кадрлар тандау; комитеттерді кұру; ссудалық және инвестициялық операцияларға бақылау жасау. басқарма төрағасы бұл банктің бірінші жетекшісі болып табылады және ол банк кызметіне жетекшілікті жүзеге асырады. банк төрагасьіна мынадай міндеттер жүктеледі: банктің қызметіне катысты барлық сұрақтар бойынша бұйрықтар шығару және нұсқаулар беру; барлық мемлекеттік және басқа да органдарда, басқа банктерде, онын, ішінде шетелдік банктерде банк қызметіне қатысты барлық сұрақтар бойынша өкілеттілікті жүзеге асыру; банктің мүлкіне және қаражаттарына ие болу; банктің штаттық жұмысшыларының саны мен құрылымын бекіту; еңбек келісімшарты бойынша банктің лауазымды тұлғалары- мен келісімдер (контрактілер) жасасу. ревизиялық комиссия банк қызметіне қаржылык есептің дұрыстығы жағынан бақылау жасаушы орган болып табылады. несивлік комитет бұл несиенің берілуіне байланысты қорытынды жасаушы орган. несиелік комитет мынадай міндеттерді орындайды: несие алуға берген клиенттің өтінішін және несиелік қызметкердің несие беру туралы қорытындысын қарайды; несие беру немесе одан бас тарту туралы шешім шығарады; несиелік тәуекелдерге байланысты несиелеу нысандарын анықтайды; несие сомасы мен мерзімін анықтап, пайыз мөлшерлемесін бекітеді; несиені қайтаруды қамтамасыз ету тәсілдеріне талаптар белгілейді; несиелеу шартын бекітеді (несиелік лимит, несиелік желі); берілген несиелерге мониторинг жүргізу тәртібін бекітеді; банктің несиелік стратегиясын жасайды; несиелеу бойынша бөлімшелердің жұмысын талдайды; несиелік комитеттің мәжілісі хаттамаларына қол қояды және хаттамаларды тіркеу кітабын жүргізеді. қызмет бөліміне: кадр бөлімі, заң бөлімі, күзет бөлімі, бөлімі жәнет.с.с. кіреді. ал банктің функционалдык құрылымына барлық департаменттер мен бөлімдер жатады. мысал ретінде банк центркредит ақ-ын басқарудың құрылымына тоқталайық.