text: адам әр кезде де табиғатпен тығыз байланыста өмір сүреді, оның байлықтарын пайдаланады және өз қызметі арқылы табиғатқа әсер етеді. адамның табиғатқа әсері зиянды салдар тудыруы мүмкін. мемлекет әрқашанда табиғи ортаны осындай зиянды әрекеттерден қорғау үшін белгілі бір құқықтық ережелер шығарады. табиғи ортаны адамның зиянды әрекеттерінен қорғауға бағытталған нормалардың (ережелердің) жиынтығы экологиялық құқық деп аталады. адамның табиғатқа зиянды әсерінің салдарынан xx ғасырдың ортасында әлемдегі экологиялық жағдай күрт төмендеп кетті. экологиялық жағдайдың нашарлағаны соншалық, бүгінде ол әлемнің кейбір аймақтарында адамның тұрмыс тіршілігімен коса оның өмірі үшін де үлкен қатер тудырып отыр. 2002 жылы йоханнесбургте (оар) тұрақты даму жөніндегі өткізілген бүкіләлемдік самитте (кездесуде) бүгінгі күні биологиялық әртүрлілік жылдам қарқынмен қысқарып бара жатқандығы атап айтылды. адамның әрекеті нәтижесінде теңіздердегі балық коры 75 пайызға дейін азайды, маржан рифтерінін 70 пайызы жойылу каупінде түр. табиғат тозуда, сонымен бірге адамзат та тозып барады, қоршаған ортаның ластануы нәтижесінде халықтың денсаулығы да нашарлап келеді, ал мұның соңы адам тегінің бұзылуына әкеп соқтырады, тұқым қуалайтын аурулар, оның ішінде, ең алдымен, психикалық және туа біткен аурулар санының өсуіне, маскүнемдік, нашақорлық, спид, ақ қан ауыруы, қатерлі ісік, жұқпалы және вирусты аурулар таралуына әкелуде. бүгінгі таңда барлық мемлекеттер зиян шеккен экологиялық ахуалды қалпына келтіру жөнінде іс-шаралар қолдануда. алайда қоршаған ортаға төнген қатердің қауіптілік дәрежесінің жоғарылығы соншалық, бүгінде ол тек мемлекеттің ішкі шаралары ғана емес, сонымен бірге мемлекетаралық шараларды да қолдануды талап етіп отыр. 1992 жылы маусымда рио-де-жанейро қаласында өткен қоршаған орта және оны дамыту жөніндегі бұұ-ның осы мәселе бойынша декларация қабылданды. аталған декларацияға біздің еліміз де қосылды. қазіргі кезде халықтын 20 пайызы аллергия ауыруына шалдығуда, күн сайын жер шарында 25 мын адам лас суды пайдалану нәтижесінде қайтыс болуда, өндірістік қалалардағы халықтың 35 пайызы қоршаған ортаның ластануы нәтижесінде жүйелі түрде әр түрлі аурулармен ауырады. күн сайын адамның тиімсіз жұмысынын салдарынан 44 гектар жер шөлге айналады, күн сайын жануарлар мен өсімдіктердін бір түрі жойылып отырады; күн сайын 40 мыннан астам бала аштықтан өлуде. оттек қоры 10 млрд азайған, 200 млн гектарға жуық суармалы жер пайдаға аспай қалды. пайдалы қазбалардың мұнайдың, табиғи газдың, көмір және тағы басқалардың жоғалуы байқалып отыр, жер ғаламының әрбір бесінші тұрғыны таза су ішпейді. белгілі америкалық эколог-ғалым б. коммонер экологияның негізгі заңдарын былай түсіндіреді: *1) барлығы барлығымен байланысты; *2) барлығы әйтеуір бір жаққа кетуі керек; *3) табиғат ненің жақсы екенін "біледі"; *4) еш нәрсе тегін берілмейді. бұл дегеніміз, біздің әрбір қызметіміз қоршаған ортаға қалай да болса әсер етеді дегенді білдіреді. қоршаған ортаны қорғаудың негізгі шартттары мемлекет өз органдарына қоршаған ортаны қорғау бойынша экономикалық, техникалық, ұйымдық және құқықтық шараларды жүзеге асыруды міндеттейді. бұл шаралардың барлығы заңдар мен басқа да құқықтық актілердің ережелеріне негізделуі қажет. өз кезегінде барлық заңдар құқықтық қағидаларға негізделуі керек. құқықтың қағидалары қазақстан республикасы көрсетілген негізгі бастамалар, басшы идеялар мен құқық ережелері. қоршаған ортаны қорғаудың негізгі қағидаттарын қарастырайық: *қолайлы қоршаған ортаға және тұрақты дамуға адам құқығының басымдылығы қағидаты. адамдардың табиғатпен үйлесімділікте, салауатты және жемісті өмір сүруге құқығы бар; *мемлекеттің табиғи ресурстарды пайдалануға егемендік кағидаты. мемлекет қоршаған ортаны қорғау саласында тиімді заңдық актілер қабылдайды; *әрбір адамның қоршаған ортаны қорғау ісіне қатысу қағидаты. табиғаттың жағдайы әрбір адамға байланысты болады, біз табиғат үшін жауаптымыз және болашақ ұрпақ үшін табиғат байлығын сақтауға бар күшімізді жұмсауға тиістіміз; *қоршаған ортаны қорғаудағы жауаптылық қағидаты. ол жер бетінің барлық бөліктеріне: құрлыққа не теңізге қатысты қолданылады. табиғаттың сұлу өңірлері ерекше қорғалуы тиіс. қазақстанда алғашқы табиғи күйінде сақталған және ерекше бақылауға алынған түрлі қорықтар мен қорықшалар бар. *табиғи ортаны пайдаланудағы басымдылық кағидаты. табиғат байлықтарын ысырап қылмай, ұқыпты пайдалану керек. қазақстанда мемлекеттің ерекше қорғауға алынған өсімдіктер мен жануарлар жазылатын қызыл кітап бар. мысалы, сексеуіл шөлде өсетін өсімдік, ол жойылып кету үстінде тұр, сондықтан да оны кесуге және пайдалануға тыйым салынған; *кедейлік пен қайыршылықты жою кағидаты. демократиялық мемлекеттер өзінің алдына кедейшіліктің деңгейін төмендете отырып, ақыр аяғында кедейшілікті жоюды мақсат етіп қояды. ол үшін мемлекет әр түрлі шаралар қолданады жұмыссыздықпен күресу, әлеуметтік зейнетақы мен жәрдемақылар тағайындау, арзан тұрғын үйлер салу, әр түрлі әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыру арқылы халықтың әлеуметтік жағынан қорғаусыз қалған топтарына қолдау жасау және т.б; :*қоршаған ортаны ластаудың және табиғатқа өзге де зиянды әсер етудің алдын алу қағидаты; :*коршаған ортаны қорғау саласындағы тығыз халықаралық ынтымақтастық кағидаты; :*қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша халықтың хабардар болу кағидаты. әрбір адам экологиялық сауатсыздық тек оның жеке басына ғана емес, сондай-ақ барлық тұрғындарға да зардабын тигізетінін білуі керек. мысалы, орманда от жағуға, тұрғын жайларға жақын жерлерде полиэтилен материалдарын өртеуге болмайды, улы заттарға ұқыпты болу керек және т.б. қазақстан республикасы 31-бабында былай делінген: мемлекет адамның өмір сүруі мен денсаулығына колайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қояды. адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін деректер мен жағдаяттарды лауазымды адамдардың жасыруы заңға сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады". осының нәтижесінде республика азаматтарының өмірі мен денсаулығы үшін қолайлы қоршаған табиғи ортаны қорғау мемлекеттің міндеті ретінде бекітілген. сонымен бірге республиканың әрбір азаматына табиғатты сақтау мен оның байлықтарына ұқыптылықпен карау міндет болып табылады. адамның қолайлы қоршаған ортаға құқығы әр түрлі заңдарда бекітілген. бүгінгі күні адамның қолайлы қоршаған табиғи ортаға құқығы мынадай мәселелерді қамтиды: *халықаралық және ұлттық стандарттарға сай келетін салауатты қоршаған табиғи ортада өмір сүрудің шынайы мүмкіндіктері; *экологиялық қауіпсіздікке байланысты шешімді дайындауға, талқылауға және қабылдауға қатысу, қоршаған табиғи ортаның жай-күйі туралы тиісті ақпараттар алу; *қоршаған ортаның ластануы нәтижесінен адам денсаулығына келтірілген зиянды мемлекеттің өтеуі құқығы. осы орайда адам құқықтарының оның міндеттерінен атап кеткен жөн. бұл дегеніміз: адам қолайлы қоршаған табиғи ортаға деген құқыққа ие бола отырып, оның сақталуы үшін қажетті, тиісті нәрсенің бәрін жасауға міндетті дегенді білдіреді. біріккен ұлттар ұйымының (бұұ) атынан әлемдік қауымдастық қоршаған ортаға және болашақ ұрпаққа зиян келтірмейтіндей қазіргі адамның өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қамтамасыз ететін тұрақты (орнықты) даму тұжырымдамасын әзірледі. бұл тұжырымдама қоғам мен табиғаттың өзара әрекетін көрсететін қазіргі заманға сай, неғұрлым кең тараған және қолдау тапқан бірі. бұұ бас хатшысының бастамасымен 1984 жылы қоршаған ортаны қорғау және дамыту жөніндегі халықаралық комиссия құрылды. *1996 жылы қазақстан республикасының экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы қабылданды. бұл құжатта экологиялық қауіпсіздік қоршаған ортаға шамадан тыс антропогендік әсер ету салдарынан, сондай-ақ дүлей апаттардың, өнеркәсіптік кездейсоқ оқиғалар мен күйреулердің зардаптарынан жеке адамдардың, қоғам мен мемлекеттің қорғалу дәрежесі ретінде қарастырылады. *1997 жылы 15 шілдеде қабылданған: қоршаған ортаны қорғау туралы қр заңы табиғатты қорғау саласындағы басты заң болып табылады. бұл заң қазіргі және болашақ ұрпақтың мүддесі үшін қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін анықтайды, сонымен қатар ол экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, адамның шаруашылық және өзге қызметінің табиғи экологиялық жүйеге зиянды әсерінің алдын алуға, биологиялық әртүрлілікті сақтау мен табиғатты тиімді пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған. *1997 жылы 15 шілдеде "ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы қазақстан республикасынын заңы қабылданды. қазақстанда қорықтар мен қорықшаларды сақтау бұл заңды қабылдаудың мақсаты болып табылды. осы заңға сәйкес ерекше қорғалатын аумақтардың мынадай түрлері белгіленді: мемлекеттік табиғи қорықтар, мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар, мемлекеттік табиғат ескерткіштері, мемлекеттік қорықтық аймақтар, мемлекеттік табиғи қорықшалары және т.б. *1997 жылы 18 наурызда "экологиялық сараптама туралы" қр заңы қабылданды. бүгінгі күнде экологиялық сараптаманың оң қорытындысы болмайынша қандай да бір шаруашылық қызметті жүзеге асыруға рұқсат етілмейді. *1993 жылы 21 қазанда қабылданған "жануарлар әлемін қорғау, өсіру және пайдалану туралы" қр заңының маңызы зор. жануарлар әлемі мемлекеттің меншігіне жатады. елді мекендердің құрылыстарын салғанда, өсімдіктерді қорғау үшін химиялық дәрілерді қолданған кезде, өндірістік процесстерді жүзеге асырған кезде, табиғат апаттары кезінде, жабайы андардың қоныс аудару және олардың тіршілік ету ортасын өзгерту кезінде осы заң бойынша белгілі бір талаптар қойылады. мұның бәрі орындалуы керек. аң, балық аулау үшін арнайы тәртіппен пайдалану квотасы мен шектері белгіленеді. қазақстанда табиғатты қорғау қызметін реттейтін арнайы кодекстер бар. олар: 2003 жылы 20 маусымда қабылданған "жер кодексі", 2003 жылы шілдеде қабылданған "су кодексі; 2003 жылы шілдеде қабылданған "орман кодексі", *2002 жылы 11 наурызда "атмосфералық ауаны қорғау туралы" қр заңы қабылданды. бұл заң әрбір қазақстандыққа қоршаған ортаны ластағаны үшін кәсіпорынды сотқа беруге мүмкіндік береді. республиканың атмосфералық ауасына жыл сайын үш жарым мың тоннадан астам зиянды заттар шығарылады. қазақстан 1992 жылғы рио-де-жанейро декларациясында 6-қағидасымен бөліп көрсетілген экологиясы неғұрлым нашарлаған елдердің қатарына жатқызылған. сонымен, қоршаған ортаны корғау мен адамның өмір сүруі үшін қолайлы жағдай туғызу демократиялық мемлекеттің басты мақсаты болып табылады. осыған байланысты мемлекет өз органдарын кешенді экономикалық, техникалық, және құқықтық шараларды жүзеге асыруға міндеттейді. әрбір адамның салауатты қоршаған ортаға құқығы бар, сонымен бірге әрбір адам табиғатты аялауы керек, қоршаған ортаны ластамауы қажет. 1992 жылы бұұ-ның бразилияда қоршаған орта және оны дамыту жөнінде рио-де-жанейро декларациясы қабылданды. қазақстан осы декларацияға қосылды. қазақстанда қоршаған ортаны қорғауға байланысты бірнеше заң актілері қабылданды, олардың мақсаты еліміздің табиғат байлықтарын болашак ұрпақ үшін сақтау болып табылады.