text: арнау-тiлек өлеңдердiң шығу тегiнiң күнтiзбелiк күнге, айға табыну тағы басқа түрлi құбылыстарды киелi деп есептеген анимистiк ұғымнан туындағанын фольклористер сенiмдi дәлелдеп жүр. қазақ арнау-тiлек өлеңдерiнiң табиғатынан да мұны айқын көруге болады. мәселен, күнге, айға табынудың сонау хунн дәуiрiнен берi бар екендiгi белгiлi. бұл дәстүр кейiннен тәңiрге (көкке, аспанға), жерге (умай) табынуға ұласып, әртүрлi жануарларды төтемге айналдыру, түрлi құбылыстардың иесi бар деген тәрiздi ұғымдарда өрiс алды, осы көне түсiнiктiң қай-қайсысы болмасын халық санасында өз iзiн қалдырып отырады. мiне, ел тұрмысындағы осындай әртүрлi жолдармен балалар репертуарына да көшкен. мысалы, қазақ арасында шаман дiнiнен қалған жаңа ай туған кезде оған бата жасау, тiлек тiлеу дәстүрi ертеден бар. мiне, осы салттың елесi балалар айтатын арнау-тiлек өлеңдерден де байқалады. мәселен, алғаш ай туған сәтте балалар: айдың көңiлi жай болсын балалардың мiнгенi жорға-жорға тай болсын қырдан берсiн, ойдан берсiн, қызыл шұнақ қойдан берсiн... деп тiлек айтады. немесе сүйел, жара шыққан балалар ата-ананың кеңесiмен айға қолын көрсетiп: ай-ау, ай, әйейiмдi алып, қолымды бер, әйейiмдi алып, қолымды бер, деп айғайлайды. арнау-тiлек өлеңдерiн орыс фольклортану ғылымында оларды бiр жанр ретiнде қарастыруды ұсынады. ал в. п. аникин бұлардың айырмашылығы бағышталған обьектiсiнде ғана емес, орындалу формасында да, яғни «...дети выкрикивают слова закличек нараспев хором, ...а их (приговорок к.i.) произносит каждый поодиночке», деп жазады. бұл пiкiрдi э.с.литвин де қолдайды. кейiнгi зерттеушiлер де осы пiкiрдi жандандырып жүр.қазақ балаларының репертуарында арнау-тiлек өлеңдерінiң айға, күнге, табиғат құбылыстарына да, жан-жануарларға арналғандары да мол. мәселен, бұлт арасынан жасырынған күнге балалар: май берейiн, құрт берейiн, күннiң көзi, шық, шық! деп сiркiреп жауа бастаған жаңбырға: жау, жаңбыр жау, жау, көк биеңдi сау, сау, деп айғайласа, қарақұрттың iнiн көргенде: белең, белең белең құрт! белi жуан белең құрт! шандырыңды созармын, тас төбеңнен ұрамын, уытыңды жаймай шық! деп тепсiнедi. егер осы көп құрамды арнау-тiлек өлеңдерiнiң iшкi мазмұнына тереңiрек үңiлсек, күнге, айға, табиғат құбылыстарына арналған жырлардан жалбарынудың, өтiне сұранудың нышанын байқаймыз. ал жан-жануарларға арналған жырларда өтiнiштен гөрi бұйыра айту сарыны басымдау. оның себебi арнау-тiлек өлеңдерiнiң үлкендер репертуарындағы алғашқы жатыр. қазақ халқында тәңiр дiнiнiң қалдығы әлiкүнге дейiн өмiр сүрiп келедi. тәңiрдi пiр тұтқан адам күндi көрсе де, айды көрсе де, қайран қала табынды, ол табиғатқа табынды, онда өзi көк, көк тәңiрi деп атаған уақыт сияқты мәңгiлiк тылсым күштiң құдiретi бар деп сенедi. тәңiр дiнiнiң шығу тегi жалпы табиғат пен оның құбылыстарын құдiрет тұтуда жатыр, деп жазады шоқан. осы ұғым-түсiнiкке байланысты арбау, жалбарыну өлеңдерiнiң табиғатын саралай келiп профессор м.ғабдуллин, әсiресе, табиғат құбылыстарына арналған өлеңдерде: жандай долым, ақ бұлт, омыраудан соқ, бұлт! ескен желдi, сұр бұлт, елiктiрмей жете көр! деген сияқты жалбарыну, өтiну сарынының басым екендiгiн айтады. сондай-ақ, деп жалғастырады одан әрi ғалым өз ойын, ертедегi адамдар малды немесе адамды жылан, бүйi, қарақұрт, бәленгi шаққанда әртүрлi ырым жасап арбау өлеңдерiн шығарған... қай арбауды алсақ та, улы жәндiктерге зекiру, қорқыту, бұйыра сөйлеу басым келетiнi байқалады. мiне, арбау өлеңдерiнде осы екi сарын балалар репертуарына да көшкен. арбау жанры, сөз жоқ, қазақтың көне қатысты ғұрып фольклорының арналы саласы. ол жөнiнде б.әбiлқасымов еңбегiнде жете айтылған. бiз жанр ұшқынының балалар репртуарына көшкен элементтерiне ғана назар аудардық. жалпы халық тұрмысында әлдеқашан ұмыт болған арбау жырларының балалар ортасында сақталып қалуының өзiндiк себептерi бар. мұндай құбылыс қазақ қана емес басқа халықтар фольклорына да ортақ. мәселен, б.шермұхамедов тәжiк арбау өлеңдерiн түгелге жуық балалар репертуарына қосады. адамзат санасының балаң дәуiрiнде туған арбау жырларын сәби жүрегi шынайы қабылдайды. сол әдет-ғұрыптарға сене отырып, өлеңдердi де берiле орындайды. табиғатқа, жан-жануарларға арналған арнау-тiлек өлеңдерi арқылы бала олармен тiлдеседi, өзiндей көрiп ұғынысуға тырысады. бала табиғаты қоршаған ортаға қаншалықты етене болса, арнау-тiлек өлеңдерi сол жақындықтың бiрден-бiр дәнекерi. бала өзiнiң iшкi эмоциясын, арман-мақсатын, қалауын, өлең жырлармен бiлдiруге тырысады. ол тiлектердiң барлығында дәстүрлi тәрбиенiң, халықтық салт-сананың, ұғым-түсiнiктiң iздерi жатады. арбау өлеңдерiнiң балалар репертуарына бiртiндеп көшуiне оның өлеңдерiнiң құрылымы да, орындалу мәнерi де әсер еткен. м.ғабдуллин атап көрсеткендей арбау өлеңдерiнiң мәтіндерінде мағынасы түсiнiксiз жұмбақ сөздер көп қолданылады. және олар дыбыс үйлесiмдерi (ассонанс, аллитерация) арқылы ұйқасып келiп отырады. тiптi, түсiнiктi сөздерден құралғанның өзiнде: тас төбеңнен ұрармын, тәңiр ұрғандай қылармын, танауыңды тiлермiн, деген тәрiздi жаттап алуға да жеңiл, тақпақтай айтуға да ыңғайлы бала мiнезiне де үйлесiмдi болып келедi. көне жырлардың балалар репертуарында берiк орнығуына олардың өлең құрылысы, түр ерекшелiктерi де көп септiгiн тигiзген. сондай-ақ арнау-тiлек өлеңдерiнiң көпшiлiгi бала өмiрiмен, күнделiктi тiршiлiкпен тығыз байланысты болып келедi. мәселен, алғаш түскен тiсiн нанға бала орап итке тастап «жасық тiсiм саған, пышақ тiсiң маған» деп күбiрлейдi. немесе «шiлде қоңызды қолына қондырып алып «ел қалай көшер? ел қалай көшер?» деп әндетiп отырады. дәстүрлi түсiнiк бойынша шiлдеқоңыз қалай қарай ұшып кетсе, қоныс аударған ауыл да солай қарай көшедi, балалар оған имандай сенедi. қазақ балалар репертуарындағы мұндай өлеңдер тобы осы уақытқа дейiн толық жиналған да, сараланған да емес. тек 1988 жылы «ақ сандық, көк сандық» жинағында бұл өлеңдер жеке топталып, «арнау-тiлек» өлеңдер деген айдар тағылды және ғалым ш.ибраевтың алғы сөзiнде олардың өзiндiк ерекшелiктерi де бiраз ашылды. қолымызға жинақталған мәлiметтердiң табиғаты мен оның қазақ балалар репертуарындағы өмiр сүру формасы оларды бiртұтас жанрлық түр ретiнде топтап қарастыруға мәжбүр етедi. арнау-тiлек өлеңдер деген термин де бұл шағын жанрлық түрдiң табиғатын толық аша алады деген ойда емеспiз. бұл әлi де ойлана түсудi, ел iшiндегi жиналмаған тың мәлiметтердi ауқымдап, жанрлық түрдiң iшкi ерекшелiктерiн тереңiрек саралап, термин мәнiн нақтылай түсетiн мәселе. жалпы, балалар шығармашылығы дәстүрлi дүниетаным сырларын ұзағырақ сақтайтын алтын қойма. ыждағатпен көңiл бөлсек, балалар ойынымен аралас жүрген осы шағын шығармалардан да талай қызық сыр тартуға болар едi. дереккөздер: кенжехан ісләмжанұлы. рухани уыз.-алматы, 2008.