text: берел қорымы сақ дәуірінен сақталған тарихи ескерткіш. шығыс қазақстан облысы катонқарағай ауданында бұқтырма өзенінің оң жағалауында берел ауылынан қарай км жерде орналасқан. қорым солтүстігінде берел және бұқтырма өзендерінің қосылған жерімен, оңтүстігінде қансу өзенімен, ал батысы мен шығысында таулармен шектелген бұқтырма өзенінің оң жағасындағы алаңда орналасқан. ескерткіштің координаттары: 490 градус 20 сағат солтүстік ендік, 860 градус 22 сағат шығыс бойлық. обалар бұқтырма өзенінен 40-45 метр биік жатқан үшінші террассасында шоғырланған. сақ және түркі кезеңдерімен мерзімделетін жетпістен астам обалардан құралған қорым 4000х1000 шаршы метр жерді алып жатыр. берел қорымындағы обалар мен ғұрыптық ескерткіштер созылып жатқан бірнеше тізбекке және жеке топтарға шоғырланған. әрбір тізбекте бұл өңірді б.з.б. мыңжылдыңтың екінші жартысында мекендеген тайпалық одақтардың өкілдері жерленген болуы мүмкін. тізбектердегі үлкен, орташа жєне кішігірім обалар сол замандағы әлеуметтік жіктің болғандығының көрінісі болып табылады. қорымдағы ең ерте обалар б.з.б. 4-3 ғасырларда үйілген (2400-2300 жылдары бұрын), ал кейінгілері көне түркілер дәуірімен мерзімделеді б.з. 7-8 ғасырларда (1200-1300 жылдары бұрын). алғаш 1865 жылы в.в.радлов, 1959 жылы с.с.сорокин зерттеді. 1998 жылы халықаралық қазақ-француз экспедиция (жетекшісі з.самашев) қорымның жаңа жобасын болжап, бірнеше қорғанды зерттеді. қорым қорғандар тобынан тұрады. бірінші топтағылары таудағы кертпеш ортасына орналасқан. ол созылған қорғаннан тұрады. екінші топ қарай тізбектеліп созылған 12 қорғаннан тұрады. ол кертпештің батыс жағында орналасқан. үшінші топты қорған құрайды. ол кертпештің шығысында орналасқан. осы топтағы ең үлкен қорған ғылымға үлкен берел қорғаны деген атпен белгілі. обалар таудың жақпар тастарымен араласқан өзеннің ұсақ малта тастарынан үйілген. шұңқырда ағаш қимасы бар, оның сыртында әлеуметтік мәртебесі жоғары адамдардың қабіріне бірге қосып көметін жылқы қаңқаларының жатуы, қарағайдың жуан діңгегінен қақ жарып қашап жасаған астау табыт ертедегі алтай көшпелілерінің ескерткіштеріне тән. қазба кезінде қорғандардың ішінен 2–3 тереңдікте ағаштан жасалған қима, оның бет жағынан бірнеше жылқының қаңқасы мен әбзелдерімен тоңда сақталған жылқы мумиясы, сыртына алтын жалатылған ағаш әшекейлер, адамның қаңқасы мен адам мумиясы алынды. заттай деректер берел қорымы пазырық мәдениетінің орта (б.з.б. ғасыр) және соңғы (б.з.б. 5–4 ғасырлар) кезеңінде салынғанын дәлелдейді. берел қорымында 1997 жылдан қазіргі кезге дейін 20 ескерткіш зерттелді, солардың ішінде №4, 9, 10, 11 обаларынан тоң басқан қабірлер аршылды. берел қорымы обалардан табылған ақсүйектер мен скиф-сібір аң стилінде жасалған заттарының нәтижесінде әлемге әйгілі болды. берел қорымындағы тоң басқан обалардың беретін мәліметтері де ерекше. берел қорымындағы үлкен обаларда табиғат пен климаттың және обаны үйген материалдар мен ескерткіш құрылысының үйлесімінен пайда болған тоңың нәтижесінде органика, яғни киім, ат әбзелдері, ағаш бұйымдары, ер тоқым, тері мен киізден жасалған заттар шірімей жақсы сақталған. берел қорымынан табылған заттарды зерттеуде алғаш рет жаратылыстану ғылымдарының әдістері пайдаланылды. бұл зерттеулердің нәтижесінде ерте көшпелілердің днқ-ын анықтауға болатын, сонымен қатар берел даласының палеозоологиясы мен антропологиясы бойынша құнды мәліметтер алынды. қазақстанның ұлттық электронды кітапханасы мәдени мұра бағдарламасы ауданы