text: қарқара көтерілісі 1916 жылғы қазақстандағы ұлт- азаттық көтерілісінің жетісу облысындағы орталығы. кейбір мұрағат құжаттарында «албан көтерілісі», халық жадында «албан бұғы» көтерілісі деп аталады. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында отарлық езгі қатты күшейді, алым-салык көбейіп, халык тұрмысы күрт нашарлады. ал 1916 жылы 25 маусымдағы соғыстағы армияның тылдағы қара жұмыстарына қазақстан, орта азия және ішінара сібірдің 19-43 жас аралығындағы (кейіннен 43-тен 31-ге түсірілді) ер азаматтарды шақыру жөніндегі жарлығы көтерілістің шығуына түрткі болды. жалпы қазақстан мен орта азиядан 400 мың, соның ішінде жетісудан 87 мың адам шақырылды. патша жарлығы жарияланысымен қазақстанның барлық аймақтарында бұған қарсылық білдіру басталды. қарқара жетісу облысының жаркент уезіне қарайтын жайлау және әйгілі халықаралық жәрмеңке орталығы болатын. 16 болыстан тұратын албан тайпасының атақонысы еді. оның 13 болысы жаркент уезіне, қалған үшеуі верный уезіне қарады. шілде күні 13 болыс өкілдері ақбейіт тауында жиналып, патша жарлығын орындамауға баталасты. келесі күні «нарынқол шарын» приставының бастығы подворков 13 болыс пен беделді адамдарды жинап алып, патша жарлығын дереу орында- уды талап етті. жиналғандар 4-5 күн ақылдасып, жауап бермек болып тарасты. шілденің 10 күні жәрмеңкеден 10 км жердегі «қабан қарағай» деп аталатын жайлауда құрман болысының беделді адамы ұзақ саурықовтың ауылында құрман, мерке, шілік, торайғыр, сарытоғай, қоңырбөрік, қожбанбет, бодеті, иванов, алжан, айт болыстарының басшылары мен басқа да беделді адамдары майдан жұмысына адам бермейміз деп келісті. он күн өткеннен кейін подворков қазақ-орыс жасағын алып келіп, «ереуілтөбеде» болғандарды түгелге жуық тұтқындап, қарақол (пржевальск) қаласындағы түрмеге қамады. түрме басшылары ереуілшілердің ақылгөй ақсақалы мәмбетұлын беріп өлтірді. қалған тұтқындар қарақол уезі басшысы полковник ивановтың бұйрығымен тамыз күні атылды. атылғандар арасында: кәрібоз қаңтарұлы, суанқұл арғынұлы, қазыбек шорманұлы, үмеке бестібайұлы, біләл разақұлы, қағазбек тоқтамысұлы, жаңабай құдайбергенұлы, құрман әділбекұлы, бекайдар сұлтанқұлұлы, құдиярбек шотаманұлы, жанпейіс отыншыұлы, т.б. болды. бір тобы қайқы асуында жаза- лаушылар колынан қаза тапты. бірақ жазалау әрекеттері котерілісті бірден баса алмады. тамыздың ортасына қарай жаркент уезі толық көтерілді. көтерілісшілер 11 тамызда жалаңаш станциясын басып алып, қоныс аудару басқармасының қызметкерлері долгушинді, лдековті, т.б. бірнеше адамды өлтірді. 16 тамызда монай ұзақбайұлы басқарған албан жасақтары қарқара жәрмеңкесін басып алды. 15 қырркүйекке дейін нарынқол іііарын приставына қарайтын өңір көтерілісшілер қолында болды. верный уезіне қарайтын қызылбөрік болысының тұрғындары да атқа мініп, тамыз күні асы жайлауында уезд бастығының көмекшісі хлыновский басқарған жазалаушыларды верныйға қуып тастады. көтеріліс уездің басқа болыстарында және батыс қастек, ырғайты, тайторы, жайылмыш, т.б.) өрістеді. 10-12 қыркүйекте лепсі уезіне қарасты мақаншы садыр, мәмбет қысқаш, балқаш лепсі болыстарының қазақтары да көтеріліске шықты. саратов селосы маңында көтерілісшілер маслов басқарған жазалаушы жасақпен соғысып, қырғынға ұшырады. жазалаушылармен қарулы қақтығыстар кіші, орта, үлкен ақсу елді мекендеріндегі дүнгендер, верный уезі қорам болысындағы ұйғырлар арасында да болды. қыркүйектің аяғы мен қазанның басында патша жазалаушылары негізгі күштерін талқандады. олар қоса бейбіт халықты да қырғынға ұшыратты. жетісу облысының бес уезінде 84 854 түтін (отбасы) болса, көтерілістен кейін 53 мың ғана түтін қалып, 31 854 түтін жойылды немесе қытайға ауып кетті. мұрағат деректері бойынша қарқара көтерілісі кезінде жетісудағы қазақ пен қырғыздардың жүзге жуық елді мекені жазалаушылардың шабуылына ұшырап, 373 үй өртенген, 1905 адам оққа ұшқан, 684 адам жараланып, 1105 кісі тұтқындалып, кейіннен із-түссіз жоғалған. ал патша небәрі 171 адам ғана шығын болған. қарқара көтерілісі жөнінде м.о.әуезов «қилы заман» атты тарихи хикаят, т.жұртбаев «бейуақ», с.тәнекеев «қарқара албан көтерілісі» кітаптарын жазды.