text: физикалық әрекеттесу байланыс, өзара әрекеттесу және қозғалыс материяның негізгі атрибуттары. дененің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. өзара әрекеттесу деген уақыт пен кеңістік шеңберінде бір объектіге материя және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. өзара әрекеттесу күші кез кел-ген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. ондай орта вакуум. өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион заряд бөлшектер маңында тудыратын өріс қалыптастырады. екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиу-сында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жутып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді. бүл барлық ішіндегі ең әлсізі. өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. классикалық физикада ол ньютонның белгілі тартылыс заңы арқылы сипатталады. гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. өріс жағдайында гравитациялық заряд, эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. американ физик-тері р.хясли мен дж. тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы нобель сыилығын алды. гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт кеңістік қасиеттері бар. өзара әрекеттесу әлсіз өзара әрекеттесу күшті өзара әрекеттесу== күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі ядролық күштер. күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан э.резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің ядролық күштерді шығарылуына байланысты. бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. нуклондар мезондар бүлтымен» қоршалған. нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады.