text: ұлы жібек жолы қазақстан жерінде. б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта кезінде қара теңіз өңірінен дон бойына, содан оңтүстік орал өңіріндегі савроматтарға, ертіске, одан әрі созылып алтайға, жоғарғы етіс пен зайсан көлі алқабын мекендеген аргиппейлер еліне кететін дала жолы жұмыс істей бастапан. осы жолмен жібек, терілер, иран кілемдері, асыл металдан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын. б.з.д. ғ. орта шенінде жібек жолы елшіліктің және сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастайды. б.з. 2-5 ғғ. егер шығыстан жүре бастасақ, жібек жолы қытайдың ежелгі астанасы чаньаннан шығып, ланчжов маңындағы хуанхэ өткеліне баратын да, одан әрі наь-шанның солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, ұлы қытай қамалының батыс шетінен, яшма қақпасының шебінен барып шығады. осы арадан сара жол екіге айрылып, такла-макан шөлін солтүстік және оңтүстік жағынан айналып өтетін. терістік жолы хами, тұрфан, бесбалық, шихо көгал аймақтары арқылы іле алқабына жететін; ортадағы жол чаочаннан қарашарға, ақсуға сосын бедел асуы арқылы ыстықкөлдің оңтүстік жағалауынан шығып, дунхуан, хотан, яркенд, бактрияларды басып өтіп, үндістан мен орта теңіз аймағына қарай кететін; бұл оңтүстік жол деп аталды. ал солтүстік жолы қашғардан ферғанаға, одан әрі самарқанд, бұқара, мерв арқылы хамаданға, сирияға баратын. 11-12 ғғ. қытайдан шығып жетісу мен оңтүстік қазақстан арқылы батысқа қарай өтетін жол жанданып кетеді. жолдың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. біріншіден, жетісуда орта азиямен жүретін сауда жолдарын бақылайтын түрік қағандарының ордалары болатын. екіншіден, ферғана арқылы жүретін жол ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауіпті болып қалды; үшіншіден аса бай түрік қағандары олардың айналасы теңіздің арғы бетінен келген тауарларды көптеп тұтынды. 7-14 ғғ. елшілік және сауда керуендерінің дені жібек жолымен жүретін. сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп отырған. жібек жолы орта азия арқылы оңтүстік қазақстан мен жетісуға келетін сауда жолы 14 ғ. дейін, қашан ішкі қырқыстар мен соғыстар қала мәдениетін дейін, қытайға баратын теңіз жолы игеріліп, бұрынғы көне жолдың жұолдызы сөнгенге дейін жұмыс істеді.