text: орман сусары - сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. дене тұрқы 43-58 см. салмағы 1,8 кг. иілгіш денелі, қысқа аяқты аң; терісі қара, омырауында ақ дағы бар. жайық бойында және оның төменгі ағысында кездеседі. түн мен кеште ғана шығады. сәуірде күшіктейді. тышқан тәрізділер мен кішігірім құстары жеп қоректенеді. қазақстанның "қызыл кітабына" енгізілген. сирек. жайық өзенінің жайылмалары мен солтүстік қазақстан ормандарында таралған; жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда мекендейді. қазақстанда жалпы саны 200 бастың шамасындай; санының азаюының негізгі себептері орман алқабының қысқаруы және қасақылық. қолда ойдағындой өсіп-өнеді. үш қорықшада қорғалады. жайық өзенінің жайылмасы мен солтүстік қазақстан ормандарында мекендеуге жарайтын учаскелерді сақтау қажет. iii-шы санат. сирек түр, десе де жайық өзенінің суалабы мен солтүстік қазақстанда қоныстану тығыздығы біршама жоғары. қазақстанда түрдің таралу аймағының шеткі бөлігі жатыр. қазақстанда бұл түрдің белгілі бес түршесінің өте әлсіз жіктелген екі түршесі 1941 (жайық өзенінің суалабы) 1947 (солтүстік қазақстан ормандары) -мекендейді жайық өзенінің суалабындағы жайылма тоғайлары мен солтүстік қазақстан ормандарында кездеседі. 1938 жыл гурьев (атырау) қаласынан км жерде ауланған, мұнда кезде»соқ келуі мүмкін. 1986 жыл екі сусар калмыков ауылының манынан ұсталды. 1948 жыл шілде-тамызда солтүстік қазақстан облысындағы ленин ауданынан, ал 1978 жыл шілдеде еркек орман сусары көкшетау облысының зеренді ауданынан ұсталған. егер соңғы екі кездесуді кездейсок деп есептесек, xx ғасырдың аяғы мен xxi-ғасырдың басында солтүстік қазақстанда ол тұрақты түрде кездеседі. жайық өзенінің суалабында негізгі биотоптары көктерек, ақ терек, емен, тал өскен ормандар. солтүстік қазақстанда шөптесін өсімдіктері мен бұталары сирек ескі қарағайлы ормандар, таза қайыңды ормандарда да кездеседі. 1977 жыл жайық өзенінің жайылмасынде 1000 .а-ға 1.7 сусардан келді: бұл жерде оның жалпы саны 110-120 болды. 1978 жыл саны 150-160-қа жетті ң, яғни бір жылдың ішінде саны 35%-ға өсті. ескертетін жағдай 1978 және 1979 жылдар сусарлар үшін бұл аймақта өте қолайлы болды: үлкен су тасқындары болмажы, қорек мол жануартектес те, солтүстік қазақстанда xxі-ғасырдың басында орман сусарының жалпы саны 160-тай болды, олардың жартысынан көбі «бурабай» мен «көкшетау» ұлттық парктерінде мекендеді. қорек қорының азаюы, кеміргіштердің, ұялауға қолайлы (ескі қуысы көп ағаштар) орындардың азаюы, және қаскерлік. шілде-тамызда ұйығады, 236-275 күн буаз болады, ұяда 1-8, жиі күшік бар, олардың көзі 34-ші күні ашылады. 2-3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. жамының ұзақтығы 15 жыл. қорегінің негізін тышқантәрізді кеміргіштер құрайды, өсімдіктектес қорек 25%-ға жетеді. жыртқыштардың оба ауруымен ауырады. денесінен 19 түрлі гельминт табылған, әсіресе скрябингилез қауыпты. жауына түлкі, қасқыр, қаршыға мен үкіні жатқызуға болады. бәсекелестері сол жерде мекендейтін барлық жыртқыш аңдар мен құстар. деректер жоқ. аулауға мүлдем тиым салынған. батыс қазақстан облысында кирсанов қорықшасы құрылған. қорғауды керек ететін шаралар. ормандағы ұялауға жарайтын учаскелерді сақтау, жасанды ұяшықтар жасау, қорегі тапшы жылдары қосымша қоректендіруді ұйымдастыру. сусарлар қоныстанған территорияларды қатал бақылауды қолға алу, тұрақты санын есептеу. қолда өсіруді зерттеу