text: осман империясы - еуропа, азия және африка құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет. мемлекет xv-xvii ғасырларда үш құрлыққа (еуропа, азия, африка) жайылып, оңтүстік-шығыс еуропа, таяу шығыс және солтүстік африканың басым бөлігін билеген; батыстағы марокконың атлант жағалауынан шығыстағы парсы шығанағының жағалауына дейін, солтүстіктегі украинадан оңтүстіктегі сомалиға дейінгі аймақты қамтып жатқан. бұл мемлекет алты ғасыр бойы батыс пен шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. құдіретінің шарықтау шыңында османлы мемлекеті 42 уәлияттардан тұрып, оған бағынышты валахия, молдова және трансильвания князьдіктері оған алым-салық төлеп отырды. бүгін ыстамбұл - деген атпен белгілі константиние - қаласын өзінің елордасына айналдырған османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы жерортатеңіздік өркениеттердің, атап айтқанда рим империясының және шығыс рим империясының ислами мұрагері деп атауға болады. османлылар да өздерін ежелгі рим мен ислам мәдениетінің деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды. османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683 османлылар ата-тегі оғыздардың қайы тайпасынан шығады. бұл тайпа xiii ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан құтылып, анадолы жеріне көшеді. тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшаһ жалаладдин мәңгібердінің (1199-1231) қызметінде болады. кейінірек ертұғрыл бей (1198-1281) бастаған тайпаның бір бөлігі анадолы селжұқ мемлекетіне көшеді. селжұқтардың сол кездегі сұлтаны алаеддин кейқұбат (1192-1237) ертұғрылға анадолыдағы сөгүт қаласын сыйлайды. ертұғрылдың ұлы осман (1258-1324) осы қалада 1299 жылы османлы бейлігінің негізін қалайды. орхан (1288-1362) анадолының батысын толығымен басып алады. мұрат (1326-1389) өз әкесі мен атасы сияқты анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. бұл жетістіктерді пайдаланып, ол 1383 жылы өзін «сұлтан» етіп жариялайды. ол 15 маусым 1389 жылы косово даласындағы шайқаста серб серісі милош обиличтің (сер. милош обилић) қолынан қаза табады. баязит (1357-1402) косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. сербиядағы жеңістен кейін ол өз отарлауын анадолыда жалғастырады: айдын, сарухан, гермиян, ментеше, хамит және қараман бейліктерін басып алады. осылайша баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «шапшаң» - деген лақап ат қойылған). бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. бұның себебі баязиттің замандасы әмір темір болуы және ең бастысы баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. баязит әмір темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. әмір темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. ал әмір мен сұлтанның арасындағы шешуші шайқас анкара (түр. ankara) жерінде болады. соғыста әмір сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. сұлтан қамауда 20 шілде 1402 жылы қаза табады. баязит қайтыс болғаннан кейін әмір темір ойрандаған османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: иса бұрсада, сүлеймен эдирнеде, ал мехмет батыс анадолыда. бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. 1405-1406 жылдары мехмет исаны жеңіп, бурсаны басып алады. кейін 1411 жылы баязиттің ортаңғы ұлы мұса да өз ағасы сүлейменді жеңіп, румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы 1413 жылы болды. сол шайқаста мехмет жеңеді, ал жеңілген мұса валахияға қашып, сонда қайтыс болады. мехмет (1387-1421) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. ол анадолыдағы бейліктердің бәрін (қараманнан басқа) қайта жаулап алады. сонымен, османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. мехмет 1421 жылдың 26 мамырында қайтыс болады. ii мұрат (1404-1451) 1422 жылы қоршайды. бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. бұған қарамастан олар византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. оған қоса анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. сондықтан ii мұрат константинополь қоршауын тоқтатады. бүліктерді басқан соң, ол балқан түбегіндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. балқандарда олар кейбір жеңістерге қол жеткізеді. қожа мұрат эдирне қаласында ақпан 1451 жылы мерт болады. оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер ii мехмет ізбасары болады. зончио шайқасы кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы ii мехмет (1432-1481) 1453 жылы 21 жасында шығыс рим империясының елордасы жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. сұлтан шектелмей, еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. тіпті италияның отранто қаласына дейін жетеді. бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. 1481 жылы гебза қаласында мерт болды. мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат) сәлім (1467-1520) 1517 жылы мысырдағы мәмлүктердің мемлекетін жояды. сол жылы сұлтан өзіне «халиф» атағын алады. енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. сәлім өзінің бар-жоғы жылдық (1512-1520) билік жүргізген заманында күрдістанды, шамды, алжирді, мысырды, мекке мен мединені жаулап алды. сүлеймен (1494-1566) 1526 жылы мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, мажарлар және поляктардың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. соғыс барысында мажарстанның патшасы ii лайош батпаққа батып, мерт болады. соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. сүлеймен өзінің 42 жылдық (1520-1566) билік жіргізген заманында босния және герцеговинаны, славонияны, мажарстанды, молдованы, иракты, бахрейнді, ливияны, тунисті жаулап алды. сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. әділ сүлеймен қыркүйек 1566 жылы сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. бірнеше аптадан кейін оны сүлеймение мешітінің жанындағы мазарда жерлейді. сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы ii сәлім (1524-1574) таққа отырады. оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі хасеки нұрбану сұлтан болды. осылайша «қатындар сұлтандығы» (1566-1656) атты заман басталды. осы заман тұсында осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. сары сәлім 1574 жылдың 21 желтоқсанында топкапы сарайында қайтыс болды. алайда шын мәнісінде ii сәлім тұсында елдегі ең беделді адам садрағзам соколлы мехмет паша (1506-1579) еді. ii сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. ол ii сәлім өлгеннен кейін тағы жыл садрағзам болды. 1579 жылдың 11 қазанында садрағзамның қайтыс болуы тоқырау жылдарына бастама болды. османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген тұрхан қадиша сұлтан өз баласы сұлтан iv мехметке көпрүлі мехмет пашаны (1575-1661) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. көпрүлі мехмет пашаның саяси 