text: қазақтар, қазақ, алаш (өзінше атауы) қазақтардың жалпы саны 16 млн адамнан асады. олардың ішінде қазақстанда тұратыны 10 млн адам (2009 ж.). қазақ диаспоралары жақын және алыс шетелдердің көптеген елдерінде бар: қытайда 1070 мың, ресейде шамамен 700 мыңдай, моңғолияда 137 мың, түркияда 120 мың, ауғанстанда 20 мың, иранда 10 мың, еуропаның әр түрлі елдері мен ақш-та шамамен мыңдай адам. барлық қазақтардың үштен бір бөлігінен астамы өздерінің этникалық отанының шегінен тыс жерлерде өмір сүріп келеді. қазақ тілі алтай тілдік отбасының түркі тобының қыпшақ тармағына жатады. жақын туыстас түркі халықтарының тілдерінен айырмашылығы өзіне тән ерекшелігі диалектілердің жоқтығы болып табылады. оған себеп номадизм феномені бүкіл дала белсенді қозғалыста және тайпаралық қарым-қатынаста болған. жабық, жеке, дара өмір сүру үшін объективті жағдайлар болмады сондықтан ертістен еділге дейінгі ұлан ғайыр аумақта біртұтас тілдік нормалар болған. қазіргі уақытта қазақ тілі қазақстан республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. қазақ тілін қайта өрлету және дамыту мемлекеттік бағдарламасы әзірленіп, іске асырылып келеді (республиканың басқа тілдерімен қатар). 1999 ж. халық санағына сәйкес, қазақтардың 99,4%-ы қазақ тілін, 75%-ы орыс және 0,7%-ы ағылшын тілдерін меңгерген. қазақтардың да, барлық түркі халықтарының сияқты бұрынғы өткен заманда өздерінің ежелгі, төл графикасы руналық жазбасы болған. ол ерекше (негізінен, сызықтық жазбалар) белгілер түрінде болып келген. руналық әліпби 72 руналық белгімен берілетін 28 әріптен тұрады. номадизмнің арқасында қазақ тілі ежелгі түркі тіліне жақын болып қалған және руналық ескеткіштерді аудару мәселелерін дұрыс шешуге мүмкіндік береді. ұлы далаға исламның келуімен (viii—x ғғ.) қазақтардың арасында араб графикасы тарай бастайды. сауат ашудың негізгі ошақтары мешіттердің жанындағы мектептер мен медреселер болды. xx ғ. 20-жылдарының аяғында жазу латын графикасына, ал 40-жылдары кириллицаға көшірілді. қазақстанқазақтардың дәстүрлі шаруашылығықазақтардың дәстүрлі киіміқазақтардың дәстүрлі тағамдары== қазақтардың дәстүрлі тағамдары негізінен етті және сүтті тағамдардан тұрады. ет жыл бойғы азық-түлік өнімі болған, оны пайдалану жазда біраз бәсеңдеп, қыста айтарлықтай ұлғайып отырған. сүт өнімдері де соншалықты кең қолданыста болған: биенің сүтінен қымыз, түйенің сүтінен шұбат; қой мен ешкінің сүтінен құрт (кептірілген ірімшік) дайындалған. сиырдың сүтінен сондай-ақ айран, қатық, бидай, тары немесе күріш қосылған ашыған сүт көже дайындаған. астық және өсімдік өнімдері көбінесе жартылай отырықшы аудандарда пайдаланылған. қазақтардың ерекше құрметтейтін тағамы бесбармақ болып табылады. құрметті қонақты ерекше әдіспен дайындалған қойдың басымен сыйлайтын болған. ол басты бөліп, қонақтарға, үлкендерге, балаларға, жақын және алыс туыстарға деген ежелгі қазақ дәстүрлеріне негізделген ерекше салтын ұстана отырып, оны басқа қонақтарға таратып беретін болған. етті сорпаға пісірілген жайылған нан бөліктерімен бірге береді. бұл тағамға қосымша ретінде еттің сорпасы беріледі, ол ағаш немесе шыны тостағандарда ұсынылады. дастарханға міндетті түрде бауырсақ салынады. тағамға дәмдеуіштер, әдетте қара бұрыш пен қалампыр қосылады. шай ет тағамдарының алдында ішіледі. еуропалық ерекше сусын барлық ас-шаймен және бірге ұсынылады. әдетте сүтпен немесе кілегеймен бірге құйылады. тамақтың соңынан қымыз беріледі. қазіргі қазақ тағамдары тек қана дәстүрлі қазақ тағамдарынан ғана емес, сонымен қатар өзбек, ұйғыр, татар, орыс, украин, корей және т.б. тағамдарынан тұрады. көкөністен, жемістерден, балықтан, теңіз өнімдерінен көптеген тағамдар, әр түрлі кондитерлік өнімдер дайындайды. қазақ халқының фольклоры бай және алуан түрлі. ол батырлық жырлармен, жыраулар (дала ақындары) мен суырып салма ақындардың мұраларымен, сонымен қатар басқа да жанрлардың: ертегілердің, аңыздардың, көптеген санымен ұсынылған. осы рухани мұраның көбісі біздің күнімізге дейін дәстүрлі ауызша поэтикалық үлгіде жеткендігі есте қаларлық. ежелден бері халықтың рухани байлығын жеткізушілер және өздерінің шеберліктерін ән-поэзиялық жарыстар айтыста көрсетіп келе жатқан халық ақындары ерекше құрметке ие болған. бір де бір ірі іс-шара олардың қатысынсыз өтпейтін болған, себебі оларға маңызды оқиғаны бағалаудағы құрметті де жауапты роль жүктелетін болған. айтыстардың кезінде ақындар әлеуметтік, саяси және мәдени салалардағы халықтың өмірлік мәселелерін көтереді. орындаушылар өз әндерін ежелгі музыкалық аспаптар домбырада немесе қобызда ойнаумен сүйемелдеп отырған. халық арасында «қобыланды батыр», «алпамыс», «ер тарғын», «қозы көрпеш баян сұлу», «қамбар батыр», «едіге батыр», «қыз жібек» және т.б. сияқты ежелгі эпикалық дастандар кеңінен танымал. жаугерші жыраулар қазтуған, доспамбет, шалкиіз, ежелгі жыршылар кетбұғы, асан қайғы, күйшілер қорқыт ата, жекелеген туындылары біздің күнімізге дейін жеткен. халықтың рухани қалыптасуында оның ұлы өкілдері әл-фарабидің, м. қашғаридың, ж. баласағұнның, м.-х. дулатидың, ахмет яссауидың, абайдың, м. өтемісовтың, м. әуезовтың және т.б. мұралары бүгінгі күні үлкен роль атқарады.