text: антикалық философия "ежелгі") бзд. viғ-да сократқа дейінгі философиядан басталып, 529 жылы афинада соңғы философиялық мектепті император юстиниан жарлығымен жабылғанға дейін жалғасқан ежелгі грек және ежелгі рим философиясы (бзд. vіғ viғ). дәстүр бойынша фалес алғашқы антикалық философ, ал боэций соңғы антиккалық философ саналады. ертедегі грекияның алғашқы философтары стихиялы реализмдік бағытты ұстануымен ерекшеленеді. олар бүкіл дүниені тұтастай алып қарап, әлемнің, дүниенің түп негізін, алғашқы бастамасын, түпнұсқа элементін табуға тырысты. олар "дүние қалай пайда болды", "неден жаралды", "ең бірінші не пайда болды", "бәрінің негізі не" деген секілді сұрақтар қойды. антикалық философтарды деп те аталады, олар философиялық ойларын табиғат құбылыстарымен байланыстыра тұжырымдауға тырысты. ертегірек (антикалық) философиясы өзінің даму тарихында үш кезеңнен өтті: сократқа дейінгі кезеңдік философия (б.д.д. 7-6 ғ.ғ.). бұл кезеңде көзқарас басым болды. милет, элей, пифагоршылдар, софистер мектебінің қалыптасуымен қатар атомдық көзқарастың негізі қаланады. классикалық кезең (б.д.д. 4ғ.). платон мен аристотель философиялық еңбектерімен ерекшеленеді. римдік-эллиндік кезең (б.д.д 3ғ. соңы мен б.д. 3ғ. басы). стоиктер, скептиктер және эпикуршілдік мектептер басымдылық танытқан кезең. милет мектебі грекиядағы ең көне материалистік философиялық мектеп. милет қаласы сауданың, теңізде жүзудің, мәдениеттің ірі орталығы болды, ал бұл жағдайлар фалес, анаксимандр және анаксимен секілді көрнекті милеттіктердің ой-өрісі мен ғылыми ынта-талабының жан-жақты өрістеуіне жағдай жасады. олар математика, география, астраномия салаларында ғылыми жаңалықтар ашты. фалес (б.д.д. 624-547ж.ж.) милет қаласынан шыққан грек философы және саяси қайраткері. аңыз бойынша ерте грек жеріндегі жеті данышпанның бірі. мысыр және вавилонда математика және астрономия ғылымдарымен танысады. б.д.д. 585-584 ж.ж. күннің тұтылуын алдын ала дәл болжаған деген мәлімет бар. сондай-ақ пирамиданың көлеңкесінің ұзындығы бойынша пирамиданың биіктігін анықтайды. фалес бір жылды 365 күнге, 365 күнді 12 айға бөліп, күнтізбенің (календарь) жасаудың алғашқы бастамасын көрсетуші ретінде және милет мектебінің негізін қалаушы ретінде танымал. ол заттардың алуандылығынан бірегей бастапқы негіз іздеп, оны материалды, нақты зат деп есептеді. дүниенің, барлық нәрсенің түп негізі, алғашқы бастамысы су деген пікірді ұстанады. өйткені бәрі судан пайда болады, бәрі қайтадан суға айналады дейді. (шамамен б.д.д. 610-546 ж.ж.) ежелгі гректің материалист философы, стихиялы диалектик, фалестің бас шәкірті. грекиядағы «табиғат туралы» атты тұңғыш ғылыми шығарманың авторы, бірақ бұл шығарма бізге жеткен жоқ. анаксимандр дүниенің негізі, бастамасы ретінде «архе» («негіз») ұғымын енгізді, дүниенің негізі апейрон (шексіз нәрсе) деп есептеген. апейронның ыстық пен суықтың туады; олардың күресі космосты дүниеге әкеледі; ыстық-от ретінде көрініс тапса, суық аспан мен жерге айналады. анаксимандр материаның сақталу және айналу заңын тұңғыш рет тұжырымдады. анаксимандрдың космологиялық теориясы бойынша жазық цилиндр формасындағы жер ғаламның ортасында тұр. жер төңірегінде аспанның үш сақинасы: күн, ай және аспан денелері жұлдыздар айналып жүреді. тарихта тұңғыш рет эволюция идеясын ұсынды: адам балықтан пайда болған. анаксимен (шамамен б.д.д 588-525 ж.ж.) ежелгі грек материалист философы, стихиялы- диалектик, анаксимандрдың шәкірті.оның ілімінше, барлық нәрсенің бастамасы материадан ауадан пайда болған, қайтадан ауаға айналады. ауа шексіз, мәңгі, қозғалыстағы зат. қоюланғаннан кейін бұлтқа, суға, жер мен тастарға, сейіліп отқа айналады. мұнда санның сапаға ауысу идеясы көрініс тапқан. ауа бәрін қамтиды: ол әрі жан, әрі ғаламның сансыз заттардың өмір сүретін ортасы. анаксимен жұлдыздар от, бірақ оның жылуын сезінбейміз, өйткені олар өте қашықта орналасқан, күн қатты жанып тұрған алып аспан денесі деп үйретті. материализм мен диалектика идеаларын әрі қарай дамытқан гераклит (шамамен б.д.д 544-483 ж.ж.)- ежелгі грек диалектик. кіші азиядағы эфесте туған. гераклиттің бізге тек үзінділері ғана жеткен «табиғат туралы» шығармасы сол заманның өзінде атақты еңбектердің бірі болған. гераклиттің пайымдауынша дүниенің негізі от, ол әрдайым өзгеруде әрі қозғалыста. барлық әлем, жекелеген заттар, тіпті адам жаны да оттан жаралған. «космос баршаға ортақ, оны ешқандай құдайда, адамда, жасамаған, ол қашаннан болған, қазір де бар, бұдан былайда мәңгі жанып тұратын от, тұтанып және өлеусіреп сөніп бара жатқан оттың өлшемі» зат атаулының бәрі қажеттілікке орай оттан пайда болады, оны гераклит «логос» деп атайды. әлемдік процесс ұдайы қайталанып отырады; «ұлы маусым» біткен соң заттардың бәрі қайтадан отқа айналады. табиғат қозғалыс процесі, барлық нәрселер, олардың қасиет-күйлері өздерінің қарама-қарсы жағына ойысады: суық-ыстыққа, ыстық-суыққа айналады. бәрі өзгере отырып жаңарады. соған орай гераклиттің атақты тұжырымдамасы қалыптасады: «бір өзенге екі қайтара түсе алмайсың». гераклит дүниені танып-білуге болатындығына кәміл сенеді, сондықтан адам баласының ақыл-ой қабілетіне бөгет жоқ деп есептеді. сонымен бірге ол ақиқатты танудың, оған жетудің қиындығын түсініп, табиғат жасырынуды ұнатады деді, данышпан болу үшін көзі ашық, көкірегі ояу табиғаттың сырын ұғу үшін адамның ұлы қасиеті болып табылатын ерекше ойлау қабілеті болуы керек. 6-ғасырдың 2-жартысында пайда болған философиялық ағым. негізін қалаған көне грек философы, математик және астраном. пифагордың философиялық теориясы біртұтас жүйе болып қалыптасты. пифагоршылдар бастапқы негізді санмен таңбалап, осы бағытта жұмыс жасайды. сан-негіз; сан-заттар үшін материя; сан-үйлесімді тіркестерге тән ерекшеліктермен қатынастардың көрінісін, арақатынасын зерттей отырып, кез-келген процестердің бастауында теориялық жағынан санмен өрнектелетін жекелеген пропорция, заңдылық бар деген қорытынды жасайды. бірліктен ондыққа дейінгі сандық қатарды пифагор дүниенің сандық алуан түрлілігінің түп негізі деп санаған. сандардың қасиеттерін зерттей отырып, пифагоршылдар жұп және тақ сандарды ашуымен бірге, тік бұрышты және үшбұрышты сандарды сипаттады. ойдың қалану сызыққа, жазықтыққа, көлемге негізделген. демек, пифагоршылдар жүйесіндегі сандар болмыстың жалпылама негізіне кеңістіктің таңбалануы. соған орай «бәрі-сан» деген тұжырым қалыптасты. олардың музыкалық интервал туралы ілімінде акустика мен аспан механикасының математикалық негіздері баяндалған. пифагоршылдар философия мен ғылымның әрмен қарай дамуына орасан зор әсер етті. элей 6-5 ғ.ғ. элей қаласында (оңтүстік италия) пайда болған философиялық мектеп. басты өкілдері ксенофан, парменид, зенон, мелисс. элей мектебінің негізгі мәселесі-болмыс болды. ксенофан (б.д.д. 6-5 ғ.ғ.)-элей мектебінің негізін салушы. бүкіл мифологияны алғаш сынаушылардың бірі: «адамдар құдайды тек өздеріне ұқсатып жасайды, егер жануарлар құдайға сенетін болса, оларда құдайды өздеріне, яғни жануарға ұқсатып елестетер еді»,- дейді. дүние жер мен судан пайда болды деген көзқарасты ұстанады. болмыс-барлық жерде бірдей, өзіне тең, біртекті, өзгеріссіз деп санады. парменид «болмыс» ұғымын алғаш рет философияға енгізген, ежелгі грек философы, элей мектебінің өкілі. парменид дүниені қозғалмайтын, тұтас, толтырылған шар түрінде елестетті. екі бастаманы көрсетеді-от, жарық және қараңғылық. сезімнің көрсетуіне сенбеу, пайымдық білімді жоғары бағалау парменид іліміндегі рационализмнің басым екендіген аңғартады. «болмыс-бар нәрсе, олай болса ол туралы ойлауға, оймен бейнелеуге, зерттеуге, сипаттауға болады»,-дейді. зенон (б.д.д. 490-430 ж.ж.)-элей мектебінің өкілі. философияға тұңғыш рет диалог формасының қолданылуын енгізді. ол қозғалыстың диалектикалық табиғаты туралы мәселелерді теріс формада қолданды. зенон үшін болмыста қайшылық жоқ, сондықтан қайшылықты болмыс-жалған (елес) болмыс. «ахилл және тасбақа», «жебе» т.б. апорияларымен белгілі. апория (гр. грек философиясында шешілуі қиын мәселені білдіретін ұғым. апория заттың өзінде немесе ол туралы ұғымдағы негізінде пайда болады. зенонның қозғалыстың мүмкін еместігі туралы пайымдауларын апория деп атайды. зенон апорияларының мәні мынадай: белгілі қашықтықтан өту үшін оның жартысын жүріп өту керек; жартысын жүріп өту үшін осы жартының жартысын жүріп өту керек, сөйтіп осылай кете береді. бұдан шығатын қорытынды: қозғалыстың басталуы мүмкін емес. классикалық философия антика философиясының екінші кезеңі. ол сократтың есімімен (б.д.д. 469-399 жж.) тығыз байланысты болғандықтан, «сократтан кейінгі» немесе «классикалық кезең» деп аталады. сократ жазбаша еңбектер қалдырмаған, оның философиялық көзқарастары бізге платон, аристотельдің еңбектері арқылы жетті. сократ ауызша диалог арқылы өзінің қарсыластарын қарастырылып отырған мәселе туралы жаңа, тың білімге сендіруге тырысты. оның қағидалары: «мен өзімнің түк білемін» және «өзіңді өзің танып-біл». киниктер философиясының («киносарг» деп аталған гимназияның атымен аталып кеткен, аудармасы «көреген ит») негізін қалаушы антисфеннің (б.д.д. 444-368 жж.) пікірінше, нақты өмір сүретін тек жеке заттар ғана, ал жалпы ұғымдар заттардың қандай зат екенін анықтайтын сөз ғана. антисфен өзінің ұстазы сократтың рақымшылық, ізгілік, басқа туралы ілімін ілгері қарай жалғастырып, түкке тұрмайтын құндылығы жоқ байлық, денсаулық, т.б. сияқты игіліктермен салыстырғанда, рақымшылық ең құнды және жалғыз ғана игілік деп уағыздаған. себебі, адам өзінің негізгі мақсаты бақытқа тек рақымшылық арқылы жетуге болады. рақымшыл болу үшін ол туралы көп сөздің, немесе көп білімнің қажеті жоқ, ол тек іс-әрекет арқылы ғана көрінеді. материалдық тұрмыс қасиеттерін елемей, қоғамда қалыптасқан мысқылдай отырып, нағыз данышпандық, рақымшылық, бақытты іздеген антисфеннің ізбасары диоген синопский (б.д.д. 412-323 жж.) киниктердің этикалық ілімін өз өмірінің негізгі қағидасы етіп қабылдаған, осыған байланысты өзінің артынан көптеген анекдотқа ұқсас әңгімелер қалдырған ойшыл. мысалы, ол туралы замандастары былай дейді. бірде, базар алаңында, бөшкеде отырған диогеннен ұлы александр сіздің қандай өтінішіңіз болса да орындауға әзірмін деп сұрағанда, ол күнді қалқаламаңыз деп жауап беріпті. ол өте кедей тұрғанына қарамастан, киниктердің түсінігінше рақымшылыққа, бақытқа, шынайы бостандыққа жеткізбейтін адамдардың кемшіліктерін сынап, ляззатқа деген құмарлықты жек көрудің өзі ляззат деп уағыздаған. тал түсте фонарь ұстап базар алаңында «халық-көп, адам аз екен» деген сөзі осы пікірді нақтылайтын сияқты. демокрит (б.д.д. 460-370 ж.ж.)-ежелгі грек левкипптің шәкірті, гректердің тұңғыш энциклопедист ойшылы. көзқарастың негізін салушылардың бірі. ол дүниенің бастамасы ретінде екі негізді-атом мен бос кеңістікті алға қояды. атомдар бос кеңістікте бір жерден екінші жерге ауысып, үздіксіз қозғалып отырады. осы қозғалыс процесінде олар бір-бірімен қосылып, тұтас материяны құрайды: отты, суды, жерді тудырады. атомдар-болмыс, ал бос кеңістік-болмыс емес. демокрит танымның материалистік теориясын дамыта келіп, адамның түрде атомдардың сезім мүшелеріне жасайтын әсерінің нәтижесі деп есептеді. дүниені танып-білудің екі түрін көрсетеді: сезім арқылы танып-білу, ақылмен танып-білу. демокрит біздің сезім есту, иіс сезу, дәм білу, тән мен қозғалыстардың бәрін бірдей қабылдай алмайды, дүниеде шексіз ұсақ нәрселер бар, адам оларды ақыл-ойы арқылы ғана тани алады. демокриттің атомдық теориясы көптеген ғасырлар бойы ғылымға жол көрсеткен ілім болды. оның материялық атомдардың обьективті өмір сүретіндігі туралы жалпы философиялық көзқарасы ғылым мен философияның тарихында орасан зор маңызға ие. демокриттің көзқарастарын эпикур мен лукреций кар әрі қарай дамытты. софистер (гр. «шешендіктің» кәсіби ұстаздары ретінде саналған ежелгі грек философтарын осылай атаған. олардың халықты риторикаға, философияға үйретудегі атқарған еңбектері зор. діннен бас тарту, табиғат құбылыстарын ұтымды түсіндіру, этикалық және әлеуметтік ортақ көзқарасы болып табылады. софистер екі топқа бөлінді: «аға материалистік тұрғыда түсіндірді. бұл топтың гиппий, продик, ағартушылар. екінші тобы- «кіші софистер» (ақсүйектер тобы)-гипподам, идеализмге ден қойғандар. софистер дау–дау кезіндегі кейіпке байланысты пайда болған «софистика» деген әдісті қолданды. софистика дауласу немесе дәлелдеу кезінде қисынсыз пікірлерді, софизмдерді, яғни сырттай ғана дұрыс болып көрінетін айлаларды саналы түрде қолдану. сондықтанда аристотель оларды «жалған даналық» ұстаздары деп атады. антикалық философияның кезеңі-ерте грек философиясының кемелденген, гүлденген кезі болды. себебі, платон мен аристотель өздеріне дейінгі философияны біртұтас ғылымға айналдырып, жүйелендіре түсті. сократ (шамамен б.д.д. 469-339 ж.ж.) ежелгі грек философы, оның ілімі материалистік натурализмнен идеализмге ауысу кезеңін бейнелейді. афиныда ғұмыр кешіп. одан платон, евклид, антисфен, аристипп секілді ұлы адамдар дәріс алады. сократ ілімін тек платон мен аристотельдің айтуы бойынша ғана білеміз. сократ әлем құрылымдарын, заттардың физикалық табиғатын танып білу мүмкін емес, біз өзімізді ғана танып білуіміз мүмкін дейді. танымның мұндай түсінігін сократ «өзіңді танып біл» формуласы түрінде өрнектеді. білімнің ең жоғары міндеті теорияда емес, тәжірибеде, яғни өмір сүре білетіндігінде. сократ этикалық ұғымдарды (айбындылық, әділеттілік) анықтаумен жалпыландырудың үлгісін жасады. ұғымды анықтаудан бұрын әңгімеге жол берілуі керек, соның барысында бірнеше сұрақтардың көмегімен әңгімелеушінің сөздеріндегі қайшылықтар анықталмақ. бұл орайда сократ майевтика (сөйлесу өнері) әдісін ұсынады. сократтың этикасы рационалды: жаңсақ әрекеттер білместіктен жасалады, ешкімде өз еркімен зұлым болмайды. адам өзіне үңілген сайын, өзінің білімсіздігін аңғармақ. сократқа жүгінсек «менің білетінім ештеңе білмейтіндігім» қағидасының мәні ашыла түспек. платон (б.д.д. 428/427 348/347 )- ежелгі грек философы, сократтың шәкірті, объективті идеализмнің негізін қалаушы, 30-дан астам философиялық диалогтар ретінде жазылған еңбектердің авторы. («парменид», «теэтет», «мемлекет», т.б.) дүниеге идеалистік көзқарасты қорғаған платон сол заманның материалистік ілімдеріне қарсы белсенді күресті. платон платон объективті идеализмнің жүйесін жасады. сезім арқылы қабылданатын «заттар дүниесіне» «идеялар дүниесін» қарама-қарсы қойды. идеялар объективті түрде табиғат пен қоғамға тәуелсіз өмір сүреді. нақтылы «заттар дүниесін» платон көлеңкелер дүниесі деп атады, өйткені заттар дегеніміз идеялардың көшірмелері, көлеңкелері ғана деді. идеялар дегеніміз заттардың мәңгілік бейнелері, оларды ойша «сезілетін заттар» ғана көреді. адамның жаны, рухы тәнге тәуелсіз дүниеге идеяларда өмір сүреді. ол материялық емес, мәңгілік нәрсе. адам бойына уақытша ғана қонақтап, кейін тәннен ажырап, өзінің мәңгілік әлеміне қайта оралады. платон философиясында «идеялар дүниесі»– «эйдос» деп аталады. сезімдік дүние «идеялар» мен «материяның» туындысы, арасында, екеуінің ортасын,да тұрады. «идеялар» мәңгілік, аспаннан да биік, олар туылмайды, пайда болмайды, өлмейді, салыстырмалы емес, кеңістік пен уақытқа тәуелді емес. платон ілімі философияның кейінгі уақытта өркендеп, дамуына көрнекті роль атқарды. аристотель (б.д.д. 384-322 ж.ж.) ежелгі грек философы, логика және басқада көптеген ілімдердің негізін қалаған әлем бойынша бірінші ұстаз атағына ие. фракңиядағы стагирда туған, афиныдағы платон мектебінде тәрбиеленді. платонның денесіз форма жөніндегі («идеялар дүниесі» пікірін) теориясын сынаса да «идеялизм мен материализм» арасында екі ұдай күйге түсіп платондық идеяны толықтай жоққа шығара алған жоқ. аристотельдің айтуы бойынша рух тәннен бөлінбейді, тән өлгенде жанда жоғалады. 335 ж. афиныда өз мектебін (ликей деп аталды) ашты. аристотель философияны үш салада бөліп қарастырды: 1) теориялық бөлімі болмыстың кезеңдері, себептері мен түп негізі турасындағы ілім; 2) практикалық бөлім адамдардың іс-әрекеті жөнінде 3) поэтикалық бөлім –(творчество) шығармашылық жөнінде. ал ғылымның зерттейтін объектісі адамның ақыл-ой өресі жететін дүние. аристотель табиғатты «материяның» «формаға», «форманың» «материяға» біртіндеп ауысуы түрінде қарастырды. алайда материядағы қозғалыс бастамасының баяулығын байқап, түбінде қозғалыстың түп төркіні мен мақсатқа келіп тірелетін форманың белсенділігіне баса назар аударды. қозғалыс атаулының түп төркіні «өзі қозғалмайтын, қозғалтуға түрткі болатын» құдай деген тұжырым жасады. адамның қабілетін этикадағы ең жоғарғы қозғаушы күш деп тапты. аристотельдің моральдық үлгісі құдай, яғни «өзін ойлайтын ой» нағыз кемелденген философ. антикалық философияның үшінші кезеңі римдік –эллиндік кезең б.д.д. 3ғ б.д. 6ғ.). платон мен аристотельдің философияға енгізген орасан зор еңбектері мен жаңалықтарынан кейін философия айтарлықтай беделге ие болып, дәрежесі өсе бастады. бұл жағдай «эллиндік дәуірдің» өркендеп, гректік ойлау ерекшелігінің жерорта теңізінің барлық территориясына таралуына септігін тигізген еді. мұнымен қоса, александр македонскийдің бірнеше елді мекендерді жаулап, сол жерлерде жаңа мәдениетті жасауы боды. бір жағынан грек ойшылдарының философиясы жан-жақты таралып, қанат жая өркендеп өсуі- сол замандағы адамдардың өз өмірдерін жақсартуға деген құлшыныстарына да байланысты болды, өйткені, олар «қалай өмір сүру керектігін» білу үшін, «данагөй» болуға тырысты. соған орай философия жүйеленіп, догматикалық сипатқа ие бола бастады. қалаған мектебінен, ұстазынан білім алатын жағдайға жетті, себебі әртүрлі философиялық мектептер қалыптаса бастады. ерекше сипатқа ие болған философиялық мектептер қатарына стоиктер, эпикуршылар және скептиктерді жатқызкға болады. мүмкін, сіз, философияның барлық бағыттарын меңгеріп, олар туралы білетін шығарсыз, бірақ қайсысын таңдар едіңіз, әрине, күнделікті өміріңізде қолданатын болғандықтан. адам өмірінің жандануы мен құлдырауы жөніндегі мәселе сол кездегі негізгі философиялық сұраққа айналды. бұл сұрақ ақиқатқа жетудің жолын емес, бәрінен бұрын қалай жақсы өмір сүруге болады деген мәселенің шешімін іздеді. міне, осы сұрақ төңірегінде өрбіген стоик, эпикуршыл және скептиктер секілді ағымдар өздігінше жауап беруге тырысты. сіздің басыңыздан мынадай жағдай өтті ме: жақсы не жаман сәттер, оқиғалар болуы мүмкін, бірақ сіз осы жағдайларға қарап, тіпті назарға аудармайсыз. егер солай болса, онда сіз стоиксіз. сіз стоик ретінде болып жатқан барлық құбылыстармен оқиғаларға билік етіп, оларды қалағаныңызша өзгерте түсінесіз. ал, қаншалықты билігіңіз болған істі өзгертуге тырысудың қажеті жоқ. стоиктер («стоя») мектебі. аталған мектептің негізін салған китиондық зенон. өкілдері сенека, эпиктет, марк аврелий. стоиктердің басты идеясы сыртқы дүниенің түрлі әсерлерінен құтылу болды. бұл мақсатқа қол жеткізу үшін философтар табиғатпен бірлікте болуға шақырып, байлықты, әсемдікті жақтады. жағымсыз әлде қуанышты сәттер болсын, салқын қандылық таныту керек, жағымсыз, жан дүние өтпелі, сондықтанда одан құтылуға асығудың қажеті жоқ. эпикуршылдар мектебі негізін салған эпикур. ірі өкіл лукреций кар. мектепті эпикур бақшасы деп те атайды. ол эпикур үйінің артында орналасқан бақшамен байланысты. осы бақшада шәкірттер білім алып, сол жерде өмір сүрген. «атараксия» гр. «ataraxia» –сабырлылық, жан тыныштығы, оған дана адамдар ғана қол жеткізе алады.) күйіне жету үшін бақшадан тысқары шығармаған. эпикур өмірден өткеннен кейін, мектепті шәкірті гермарх басқарады. «өмірдің мәні бақытты болуда» дейді эпикур. өмір сүрудегі ең негізгі мақсаты жан тыныштығына жету. эпикуршылдар жан тыныштығына жетудің, саналы түрде қайғы қасіреттен арылудың жолын іздестірушілер. танымның мақсаты- адамды надандық пен жоққа сенушіліктен, құдай мен ажалдан қорқудан арылту, ал мұнсыз бақытты болу мүмкін емес. эпикурдың ойынша, құдай адам өміріне араласпайды, сондықтан, ол туралы ойлап, бас қатырудың қажеті жоқ, себебі жоғары жаратушы күшке сену азаптанудың көзі. эпикур құдайға сенбегендіктен, жаратушы күш адамдардың өміріне, іс-әрекеттеріне араласпаса. онда не үшін ржаратты деген ойға келеді. әлем, адамзат баласын не үшін жаратты деген сұраққа жауап іздеу барысында дүние атомнан құралған деп санаған демокритпен танысады. эпикур демокриттің атомдық көзқарасын жалғастырып, толықтырулар енгізеді. эпикурдың ойынша бос кеңістікте бірдей шапшаңдықпен қозғалатын атомдардың соқтығысуы мүмкіндігін түсіндіру үшін ол атомның тура бағыттан спонтанды (іштей шартты) «ауытқу» ұғымын көрсетті. таным теориясы бойынша эпикур –сенсуалист. түйсік әрқашан өзінен- өзі ақиқат, өйткені ол объективті нақтылықтан туады; ол қателіктер түйсікті түсіндіруден туады. түйсіктің пайда болуын эпикур материалистік тұрғыда былай деп түсіндірді: дененің бойымен өте майда бөлшектердің үздіксіз ағысы жүріп, олар сезім мүшелеріне енеді және заттардың бейнелерін туғызады. эллинизм кезеңінің үшінші мектебі скептиктер болды. скептицизм (гр. skeptikos -сынаушы) объективті шындықты танып-білудің мүмкіндігіне шүбә келтіретін философиялық концепция. скептицизмнің соңы агностицизмге әкелді. алғашқы скептик пиррон (б.д.д.360-270 ж.ж.ш.) ежелгі грек философы, антикалық скептицизмнің негізін қалаушы. оның айтуынша ешнәрсеге сенімді болмау керек деп үйретті. ол бақытқа жетудің жолын іздестіреді. бақыт сабырлылық, жан тыныштығы және азаптың жоқтығы. біз заттар туралы ештеңе біле алмаймыз, сондықтан олар туралы қандай да болмасын пікірлерден бойымызды аулақ ұстағанымыз жөн: мұндай қадамға бару жан-дүниенің тыныштығына қол жеткізеді. соған орай скептиктер мынадай жағдайларға байланысты пайда болды деп айтуға болады: адамның (догмасы) ақиқат деп жүрген ой-тұжырымы шындығында қателік, жалған болып шығуы мүмкін (догма ақиқат, шын деп есептелетін идея немесе идеялар жүйесі). өкілі секст эмпирик.