text: сурет:kaaba at ислам дінінде құбыла, бүгінгі күнгі сауд арабиясының мекке қаласында орналасқан. әлемнің әр елінен жиналған мұсылмандар аллаға бірігіп құлшылық етуде сурет:mescidi қаласындағы мұхаммед пайғамбардың (аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) мешіті ислам - әлемдік дін. христиандықтан кейін дүниеде ең көп таралған дін. «ислам» сөзі «бейбітшілік», (алланың заңдарына) «мойынсыну, бағыну» болып табылады. ал шариғат «ислам» толық мойынсыну, алланың алдында парыздарды орындау, одан басқа құдайларға табынбау болып есептеледі. ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. исламның ортақ тұлғасы мұхаммед пайғамбар. мұсылмандардың негізгі діни кітабы құран кәрім - классикалық әдеби араб тілінде - алла тарапынан түсірілген деп сеніледі. исламдық көзқарас бойынша, жаратушы алла әрдайым адамзат баласын тура жолға салып тұру үшін әр түрлі пайғамбарлар жіберіп отырған. олардың ішінде ибраһим (авраам), мұса (моисей), иса (иисус) т.б. бар.. мұсылмандардың сенімі бойынша соңғы пайғамбар алланың елшісі мұхаммед имам муслим хадистер жинағында омар ибн әл-хаттабтан жеткен хадисте мұхаммед пайғамбар исламның үш мәртебесін айтып, олардың негіздерін атайды иман - мұсылмандықтың ең үлкен дәрежесі. иман алты негізден құралып, көбінесе адамның ішкі қасиеттерін реттейді: аллаға иман келтіру періштелерге иман келтіру қасиетті кітаптарға (құран, інжіл, тәурат, забур) иман келтіру пайғамбарларға иман келтіру ақырет күніне иман келтіру тағдыр мен қазаға иман келтіру иман сөзі араб тіліндегі «ә-мә-нә -» етістігінен шығып, ифғал - бабында қолданылған масдар түбір сөз) болып саналады. ал жалпы иман ұғымы бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. иман еткен кісі «мумин -», иман етілген нәрселерге де «муминун би… -» дейді. алла́ (‎‎) «ләфз әл-джәләлә» (ұлықтық сөзі), бiр ғана құдай бар екенін бiлдiретiн араб сөзi. «алла» сөзі кейбір ғалымдардың пайымдауынша арабтың «иләһ (құдай)» сөзіне «ال» артиклін жалғау арқылы пайда болған. бұл есім алланың ең әуелгісі және ең ұлысы саналады. «алла» есімін тек қана аллаға қолдануға болады. әдеттегіде «алла» сөзімен қоса «тағала» немесе «субханаһу уә тағала» деген оның ұлықтығын білдіретін сөздер қолданылады. мұсылмандардың сенiмi бойынша, алла бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. алладан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. алланың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. аллаға тең ешкім жоқ, және бұны дініне қарамастан адамзаттың көпшілігі мойындайды. алла сөзінің зор маңызы бар. барлық өте жақсы аттар және сипаттардың иесi, ол жалғыз. алла мәңгi, ол туылмаған және тумайды да. оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. бірақта оны құранда жазылған, сүннеттен жеткен сипаттармен сипаттауға болады. алланың жаратушы, барлығын бақылаушы екенін құран кәрімдегі мына аяттар баяндайды: алланың таухиді (бірқұдайшылық) мынадай бөліктерден құралған: алланың бүкіл әлемнің жаратушысы, және басқарушысы екеніне, өлтіретін де, тірілтетін де тек қана алла екеніне, қиындықта көмектесіп, дұға-тілекті орындайтын тек қана алла екеніне, одан басқаның бұл істерге күші мен құдіреті жетпейтініне сену; барлық құлшылықты тек қана аллаға арнау; өз-өзіңді төмен санау, бағыныштылық, махаббат, иілу және сәжде ету, құрбан шалу мен ант ішуді ешбір серігі жоқ аллаға арнау; алла тағаланың кітабында және пайғамбарының сүннетінде келген есім-сипаттарын мойындап, оны барлық кемшілік атаулыдан, жаратылыстарға ұқсаудан пәктеу; сурет:allah in stone in тасқа қашалған алла сөзі «алла» сөзі алла тағаланың барлық көркем есімдерін жинақтаушы есім. арабтар бұл сөзбен құлшылық етілетінді, яғни сол құлшылыққа лайықтыны атайды. құранда айтылған: яғни жерде де, аспанда да оған құлшылық қылынады. «алла» сөзінің мағынасы: жаратылыстар махаббатпен, ұлықтаумен және бағыныштылқпен құлшылық қылатын құдай. барлық көркем сипаттар жиналған құдай, кәміл, ұлық және көркем. барлық жаратылыстарды білімімен қамтыған білуші, күшінен ештеңе айра алмайтын құдіретті. сурет:flag of иләһә илл-аллаһ» куәлігі жазылған байрақ араб тілінде «ширк» - сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар: ширктің жалпы мағынасы: алланың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. бұндай ширктің үш түрі болады: *# біреуді алланың сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен алладан басқаны сипаттау; *# тек аллаға ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу; *# алла тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін алладан басқаға арнау; ширктің жалқы мағынасы деп алладан басқадан оған дұға еткендей дұға қылу, одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, оған қалай үміт етсең солай үміт ету, оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. құран мен сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі. басқа жағынан алсақ ширк екі түрге бөлінеді: үлкен және кіші ширк. үлкен ширк - деп алладан басқаға құлшылық ету, басқаны аллаға теңеуді атайды. үлкен ширк адамды исламнан шығарып, оның тозақта запталуына себеп болады; кіші ширк - деп үлкен ширкке апаратын істерді немесе құран мен сүннетте «ширк» деп аталған, бірақ дәрежесі үлкен ширкке жетпейтін нәрселерді атайды. ислами сенім (ақида) бойынша аллаға серік қосудың зардабы өте ауыр, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәңгі-бақи тозақта қалады деп есептелінеді. құранда айтады: мұхаммед пайғамбар айтқан: алланың көркем есімдеріне сену мұсылманның жанына және оның жаратушыға деген ғибадатына үлкен әсер етеді. аллаға жан-тәнімен құлшылық қылудағы мән-мағынаны табу бұл әсердің бір нәтижесі болып табылады. сонымен қатар аллаһқа сену, оның сену адам баласына алладан қорқыныш сезімін ұялататын ең үлкен факторлардың бірі, себебі адам жаратушысын көбірек таныған сайын, одан қорқынышы көбейе береді. арабтың «китаб» - сөзі «жазу» мағынасын беретін «китаба» - сөзінен шыққан. «жазба», «жазуы бар бет» мағынасын береді. ал «қасиетті кітаптар» деп аллаһтың елшілеріне түсірілген аллаһтың сөздері жазылған кітаптар мен парақтарды атайды. бұл кітаптар жазылған күйде (тәурат сияқты) немесе түскеннен кейін жазылған аян түрінде түсіріледі. ислам дінінде алладан келген кітаптарға сену иманның шарты болып есептеледі. кітаптарға сенбеген адамның иманы жоқ деп саналады. алла кітапта айтады: исламда қасиетті кітаптар деп мыналар аталады: алла тарапынан ибраһим мен мұсаға түскен парақтар - тәурат кітабы - мұса пайғамбарға түсірілген, исраил ұрпағының ең ұлы кітабы забур кітабы - дәуд пайғамбарға түсірілген кітап інжіл кітабы - мәриям ұлы иса пайғамбарға түсірілген кітап. кейбір ғалымдар інжіл тәураттан тек исраил ұрпақтары таласқа түскен кейбір жерлерінде ғана өзгеше деп санайды. құран кәрім кітабы мұхаммед пайғамбарға түсірілген аллаһтың ақырғы кітабы ислами сенім бойынша тәурат, інжіл секілді кітаптар аллаһ тарапынан түскенімен, адамдар оларға әртүрлі өзгертулер енгізіп, олардың мағынасын өзгерткен. ал құран болса өзгертулерден сақталған боп саналады. аллаһ айтады: арабтың «періште» (жекеше: мәләк көпше түрде: мәләикә сөзі «жолдау» (улук сөзінен шыққан. періштелер ислам дінінде аллаһқа толығымен бағынышты, оның кез келген әмірін орындайтын, елшілерге аян жеткізетін жаратылыстар. құран кәрімде періштелер жайлы былай делінген: мұхаммед пайғамбар періштелер туралы: имам әл-байһақи періштелерге сену деген: олардың бар екеніне сену, олардың мәртебесін мойындап, олардың адамдар мен жындар секілді аллаһтың құлдары екеніне сену олардың ішінде алла елші қылып жіберетін, алланың тағын (арш) көтеретін, жәннәт пен тозақы бақылайтын және т.б. періштелер бар екеніне сену. осының барлығы құранда келген. періштелерге сиыну, олардан көмек сұрау мүлдем тиым салынған нәрсе. алла айтады: ислам дінінде төмендегідей періштелердің аттары аталады: жәбірейіл -: пайғамбарларға уахи мен қасиетті кітаптарды әкелуші ең үлкен періштелердің бірі. микәил - исрафил - исрафилдың (а.с.) қызметі сұрды (сырнай) үрлеу. малик жәннәттің қамқоршысы мәләк ул-мәут - тіршілік атаулының жанын алатын періште. киромән катибин әрбір адамның бұл дүниеде істеген ісін айна қатесіз жазып отыратын екі періштеге берілген есім. мункәр мен накир - бұл екі періште дүниеде дәм тұзы бітіп, қабірге барған адамнан сұрақ алу қызметін атқарады. хәмәлә ул-арш алланың жаратқан нәрселерінің ең үлкені аршты тасушы періштеге берілген есім. ридуан - жұмақ қамқоршысы арабтың «нәбий» (пайғамбар сөзі «нәбә» (хабар сөзінен шыққан. ислам дінінде иман негіздерінің төртіншісі алла тарапынан жер бетіне жіберілген пайғамбарларға иман келтіру. алла құранда оларды «расул» (елші) және «нәбий» (пайғамбар) деп атаған. ислам дініндегі ең соңғы пайғамбар мұхаммед болып есептеледі. ислами сенім бойынша одан кейін пайғамбарлар жіберілмейді. алла жіберген елшілердің саны туралы әбу умамадан келген хадисте айтылған: ал пайғамбарлардың саны туралы кейбір хадистерде олардың саны 124 мың болғаны айтылған. бірақ кей хадис ғалымдары оларды әлсіз санаған исламда «нәбий» мен «расул» ұғымдарының арасында айырмашылық бар. шейх әл-ислам ибн таймийа айтады: мұсылман ғалымдарының пікірінше пайғамбар мен елшінің айырмашылығы елшілер қауымға жаңа шариғат әкеліп, оларға кітаптар берілген, ал пайғамбарлар болса өздерінің алдындағы кітапқа шақырып, алдыңғы елшінің шариғатын бекіткен. көптеген пайғамбарлардың есімдері құранда аталған. мысалға: +қасиетті құранда есімідері келтірілген пайғамбарлар есімі пайғамбар елші басшы кітап жіберілген адамдары адам (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px басшы әрі патриарх адам ғ.с. балалары идрис (عليه السلام) 20px пайғамбар нұх (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px патриарх нұх адамдары һұд (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші ад адамдары салих (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші талмуд адамдары ибраһим (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px басшы жазулар ибраһим адамдары лұт (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px патриарх содом және гоморра адамдары исмаил (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px басшы әрі патриарх арабтар исхақ (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px басшы әрі патриарх каннан адамдары яқуб (عليه السلام) 20px пайғамбар| 20px басшы әрі патриарх израильдің 12 баласы юсуф (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px басшы коптілер әйюб (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px патриарх аюб адамдары шұғайб (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші мәдян елі мұса (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px басшы тәурат (тора) израиль ұрпақтары және коптілер һарұн (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px патриарх израиль ұрпақтары және коптілер дәуіт (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px басшы (израиль патшалығы) забур (псалмдер) израиль сүлеймен (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px басшы (израиль патшалығы) израиль ілияс (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші ілияс пайғамбар адамдары әл-йаса (елисей) (عليه السلام) 20px пайғамбар израиль ұрпақтары юнус (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші йона адамдары зул-кифл (عليه السلام) 20px пайғамбар зәкәрия (عليه السلام) 20px пайғамбар израиль ұрпақтары йахйа (عليه السلام) 20px пайғамбар израиль ұрпақтары иса (عليه السلام) 20px пайғамбар 20px елші 20px басшы інжіл израиль ұрпақтары мұхаммад 20px пайғамбар 20px елші 20px басшы құран күллі адамзат құранда айтылған: бұл пайғамбарларға нұх, ибраһим, мұса. иса және ақырғы және ең жақсы пайғамбар мұхаммед кіреді ақырет күніне иман ету иман негіздерінің бірі. бұған адамдардың қабірде сыналуына, олардың қайта тірілетеніне, адамдардың аллаһ алдында есеп беретініне және т.б. қияметтің оқиғаларына сену кіреді. исламда оған сену парыз деп есептеледі. құранда аллаға иман етумен байланысты айтылған аяттарда ақырет күніне - иман ету де бірге айтылады. «ақырет» сөзі соңғы деген ұғымды білдіріп, дүние тіршілігінің соңғы уақытын, біткенін білдіретін діни термин. ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс құран мен сүннетте айтылған оқиғалар жатады: мұхаммедтің пайғамбарлығы ақыреттің белгісі болып есептеледі; «қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы; хиджаздан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы шам өлкесіне шейін көрінген); күң әйелдің өз қожайынын тууы; аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы; 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы; евфраттағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы; ең ұлы белгілер: түтіннің шығуы; дәжжәлдің келуі; жерден жануардың шығуы; күннің батыстан шығу; иса пайғамбардың түсуі; йәджудж бен маджудждің шығуы; шығыста, батыста және араб түбегіндегі жердің опырылуы; қағбаның қирауы; құранның аспанға көтерілуі; мәһдидің келуі; йеменнен шығатын от; пайғамбардан келген хадиске сәйкес исрафил періште сұрға үрлегеннен кейін алла қалағандардан басқа аспан мен жердегі барлық жаратылыс жан тапсырады. 40 күн, ай немесе жылдан соң сұрға қайта үріліп, аспаннан жаңбыр жауады. адамдар көкөніс сияқты өлгеннен кейін сақталып қалатын құйыршықтағы сүйектен өсіп шығады. ал ең бірінші боп жерден шығатын адам мұхаммед пайғамбар болады. иман шарттарының алтыншысы тағдырға иман. тағдыр араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып «өлшеу, бір нәрсені белгілі бір өлшем бойынша жарату, белгілеу» ұғымдарын білдіреді. ал діни мағынасы әлем жаратылғаннан бастап, болмыста болатын бүтін құбылыстар мен жаратылыстардың қашан болатындығын, мезгілін, орнын, мекенін, ерекшеліктері мен сипатын аллаһ тағаланың ежелден яғни әу бастағы ілімімен белгіленіп, өлшеніп қоюымен байланысты. әһлі сүннет уәл-жамағат ғалымдары адам кез келген істі өз қалауымен жасайды, оны ешкім мәжбүрлемейді, бірақ оның қалауы аллаһтың қалауына тәуелді және тек аллаһтың рұқсатымен іске асады дейді тағдыр дәрежеден құралған: алланың барлық зат туралы білімі; алланың барлық жаратылыстың тағдырын «ләух әл-махфузда» жазып қоюы; алланың осы болатын нәрселердің орын алуына рұқсат беруі; алланың осы ісерді жаратуы, себебі алла кез келген нәрсенің жаратушысы; умәуи мешітінде намаз оқып жатқан мұсылмандар ислам дінінің екінші мәртебесі ислам. бес негізден құралып, көбінесе адамның сыртқы қасиеттері мен істерін реттейді: екі куәлікті (шаһадат) «лә иләһә илл-аллаһ мухаммад расулу-ллаһ» айту бес уақыт парыз намазды орындау рамазан айында ораза тұту мал-мүлкі белгілі мөлшерден асқан адамға одан зекет беру өмірінде бір рет қажылыққа бару «лә иләһә илл-аллаһ (алладан басқа құлшылыққа лайықты нәрсе жоқ)» куәлігінің талап ететін бірнеше шарттары бар: білімсіздікті жоятын білім; күманды жоятын нық сенім; жоққа шығарудың терісі болған қабылдау; бағынбаудың терісі бағыныштылық; ширктің терісі ықылас; екіжүзділіктің терісі шыншылдық; жек көрудің терісі махаббат; аллаһтан басқа құлшылық объектілерін жоққа шығарып, олардан аластау; яғни мұсылман осы куәліктің мағынасын біліп, одан күмәнданбай, жоққа шығармай, оған бағынып, ықыласты шын көңілмен, шыншыл болып, осыны жүрегімен жақсы көріп, сонымен қоса аллаһтан басқа пұттар мен құдайшықтарды жоққа шығарса ғана исламының шарты дұрыс болып, алланың мейіріміне жетуге мүмкіндік алады. мұхаммед пайғамбардың елшілігін мойындаудың да бірнеше шарттары бар: пайғамбардан айтқан заттарға күмансыз сену; пайғамбар әмір еткен нәрселерге бағыну; пайғамбар тиым салған нәрселерден сақтану; ешбір адамның сөзін оныкінен артық қоймау; дінге ол бұйырмаған нәрселерді кіргізбеу, мейлі ол сөз, іс немесе сенім тұрғысынан болсын; пайғамбарға қатысты тек қана ол рұқсат берген нәрселерді орындау (мыс.: оның есімі аталғанда салауат айту) пайғамбарды аллаға ғана тиесілі болған нәрселерге ие деп санамау, одан тілек тілемеу, көмек сұрамау және т.б. пайғамбардың сөздерін құрметтеп, оның хадистеріне құрметпен қарау; соләт - араб тілінде «дұға» мағынасын береді. шариғатта: тәкбирден («аллаһу әкбар» сөзі) басталып, тәслиммен («әс-сәләму ғалейкум» сөзі) аяқталатын белгілі амалдар мен сөздер жиынтығы. намаз екі куәліктен кейінгі исламның ең маңызды тірегі. алла тағала намазды мұхаммед пайғамбарға миғраж түнінде жеті аспанның үстінен парыз еткен. саум - тілдік мағынасы: «бір нәрседен ұстану». шариғатта: оразаға ниет етіп таң намазының уақытынан бастап күн батқанға шейін ішіп-жеуден, басқа да оразаны бұзатын нәрселерден тыйылу. оразаның екі негізі бар: таң намазының уақытынан күн батқанға шейін ораза бұзатын нәрселерден сақтану; бұл оразамен аллаһқа құлшылықты ниет ету; зәкәт - тілдік мағынасы: «артық зат», «өсу (егіннің)». шариғатта: белгілі адамдардың тобының белгілі мөлшерге жеткен дүние-мүлкінен алынатын ақысы. бұл алланың құлының жаны үшін тазарыну саналды. және зекет беру мұсылман жамағатының арасын махаббат пен бірліктің себебі. хажж - тілдік мағынасы: «ниеттену, мақсат, қалау, жөнелу». шариғатта: сүннетке сәйкес белгіленген жерде белгілі уақытта діни рәсімдерді орындау. қажылық ислам дінінің тірегі саналады, және мұсылман ғалымдары қажылықты өмірінде бір рет орындау парыз екеніне бір ауыздан келіскен. ислам дінінің үшінші мәртебесі ихсан -. ихсанда бір негіз бар: аллаға оны көріп тұрғандай құлшылық қылу, ал егер олай істей алмасаң, аллаһ сені көріп тұрғандай құлшылық қылу. бұл парыздар мұсылманның мойнына бойжеткеннен бастап жүктеледі. ислами, исламды ресми дін деп мойындаған және зайырлы мұсылман мемлекеттері ислам шариғаты ол адамның алламен, басқа адамдармен, қауыммен және қоршаған ортамен рұқсат етілген және тиым салынған нәрселерді реттейтін құран, сүннет және сәләфтардың (шииттерде әһлі-бейттің) сөздерімен, ғалымдардың иджтиһадымен міндетті болған заңдар жинағы. бұл заңдардың ең маңыздысы исламның бес парызы. шариғат амалдары сегізге бөлінеді: парыз уәжіп сүннет мұстахаб мубах харам мәкрүһ муфсид осы сегіздің алғашқы бесеуін орындауы, соңғы үшеуінен бойын аулақ ұстауы, яғни жасамауы мұсылманның міндеті. парыз анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру. парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді: «айн парыз». әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. біреудің парызын басқа біреу өтей алмайды. намаз бен ораза секілді. «кифая парыз»: жалпы мұсылманға парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. алайда, ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты. уәжіп орындалуы дәл парыз секілді талап етілмеген, бірақ қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен амалдар. мысалы, құрбан шалу, үтір және айт намазын оқу, т.б. сүннет парыз бен уәжіптен бөлек, мұхаммед пайғамбардың (алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) жасаған және «жасаңдар» деген әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер. сүннет үшке бөлінеді: муәккәд сүннет (бекітілген сүннет) ғайру муәккәд сүннет (бекітілмеген сүннет) зәуәид сүннет (артық сүннет) мұстахаб таңдаулы, ең көркем амал. діни терминде мұхаммед пайғамбардың кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу мұстахап. мұның үкімін жасағанға сауап, жасамағанға күнә жоқ. ибн абидин мәндуб, мұстахаб, нәпіл терминдерінің бір мағына беретінін айтқан. мубах жасалуы мен жасалмауында діни жағынан ешқандай тосқауыл болмаған, яғни жауапкердің еркіндегі іс-әрекеттер. мәселен, тамақ ішу, ұйықтау, т.б. харам жасалуы мен пайдалануы исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған нәрселер. ішімдік ішу, құмар ойындар ойнау, зина жасау, адам өлтіру, ғайбаттау, жала жабу, т.б. іс-әрекеттер осыған жатады. мәкрүһ сөздікте жағымсыз, ұнамсыз, жек көрілген нәрсе деген мағынаны білдіреді. діни терминге салсақ, дін тұрғысынан ұнамсыз, жаман іс-әрекет. дәрет пен ғұсыл алғанда суды ысырап ету секілді іс-әрекеттер осы мәкрүһке жатады. мәкрүһ екіге бөлінеді: харамға жақын мәкрүһ (тахримән мәкрүһ). мысалға: дәрет алғанда суды ысырап ету, т.б. халалға жақын мәкрүһ (тәнзиһән мәкрүһ). мысалға: мұрынды оң қолмен шаю, т.б. муфсид басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. муфсидтің әдейі жасалуы күнә тудырады. қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады. осман нұсқасының тағы бір суреті құран «фатиха» сүресінен басталып, «нас» сүресінен бітетін, оған сенушілер үшін ақырғы пайғамбар аллаһтың елшісі мұхаммедке түсірілген алланың сөзі деп есептеледі. құранда 114 сүре, 6236 аят бар. құран әдеби араб тілінде түсіріліп, ислам шариғатының негізі боп табылады. алла тағала құранды өзгертулер мен қосымшалардан сақтауға уәде берген. оның ішінде наным-сенім, ғибадат, адамдардың ара-қатынасы және т.б. мәселелердің үкімдері жалпы және жекеше түрде баяндалған. ең алғашқы түсірілген уахи болып құранның аләқ сүресі саналады, ал елшіліктің ең алғашқы аяты деп муддәссир сүресінің бастапқы аяттары саналады. сондықтан кейбір ғалымдар мұхаммед «алақ» сүресінің түсуімен пайғамбар, «муддассир» сүресінің түсуімен елші болды деп санайды. түсу себебіне байланысты құран аяттары екіге бөлінеді: аллаһ тарапынан ешбір себепсіз түсірілген аяттар; белгілі бір оқиғаға байланысты немесе басқа да себебтемен түсірілген аяттар; құран үзік-үзік болып 23 жыл бойы түсірілген. бұл уақыттың көп бөлігін мұхаммед пайғамбар меккеде өткізген. сондықтан ғалымдар аяттарды «меккелік» және «мединелік» деп екіге бөледі: меккелік аяттар меккелік исламға қарсы мұшриктерге арналғандықтан қатал стилді және қысқа да нұсқа болып келеді. сонымен қатар меккелік аяттар көбінесе таухид, иман, ақырет күніне сену мәселелерін қозғайды; мединелік аяттар бұл кезде мұсылмандар көбейгесін көбінесе жұмсақ түрде, мұсылмандарға қатысты шариғат үкімдерін баяндайды. сонымен қатар джиһад және мұнафықтардың екіжүзділігі көрінгендіктен джиһад пен екіжүзділер туралы аяттар түсе баятады қасиетті құран мұхаммед пайғамбарға еруге, оған бағынуға бұйырады, сондықтан сүннет ислам шариғатының екінші негізі болып саналады. сүннет деп пайғамбардың кез келген сөзін, ісін немесе бір нәрсені іштей қолдауын атайды. бастапқыда мұхаммед пайғамбар өзінен хадистер жазуды құптамаған. мысалға мына сөздері: алайда артынан абдуллаһ ибн амр деген сахаба осы туралы сұрағанда ол аузына меңзеп: және хафиз әс-сахауи «фатх әл-муғис» кітабында айтқандай ислам ғалымдары сүннетті жазуға бір ауыздан рұқсат берген. соңғы кездері сүннетті өзгеріске ұшыраған деп, тек құранға еріп, шариғатты тек содан алу керек деген «құраншылар» қозғалысы пайда болды. оларға жауап ретінде сүннетті мойындайтын мұсылмандар құранның өзінде келген пайғамбарға еруге үгіттейтін аяттарды алып келеді. мысалға: сонымен қатар пайғамбардан мынадай хадис жеткен: танымал хадис жинақтары: имам мұхаммед әл-бұхаридің «сахих» жинағы; имам муслим ибн хаджжадждің «сахих» жинағы; имам әбу дәудтің «сунан» жинағы; имам әт-тирмизидің «сунан» жинағы; имам ән-нәсәидің «сунан» жинағы; имам ибн маджаһтың «сунан» жинағы; имам мұхаммед ибн исмаил әл-бұхаридің «адаб әл-муфрад» кітабы; имам әл-хакимнің «мустадрак» кітабы; имам мұхаммед ибн абдуллаһ әл-хатыб әт-тибризидің «мишкат әл-масабих» жинағы; шейх мұхаммед насыруддин әл-албанидің «сахих әл-джамиғ әс-сағир» жинағы; имам ахмад ибн ханбалдың «муснады»; имам ән-нәуәуидің «рияд әс-салихин» жинағы; шейх муқбиль ибн һадидің «әл-джәмиғ әс-сахих мимма ләйса фи сахихайн» жинағы; ижмағ - пайғамбардан кейінгі заманда мұсылман ғалымдарының бір үкімге бір ауыздан келісуі. ижмағқа сахабалардың пайғамбарлық заманда істеген істері жатпайды, себебі сахабалардың ол кезде істеген амалдары өздігінен шариғи дәлел болып саналады. егер ғалымдар бір үкімге ижмағ қылса, ешкімге оны бұзуға немесе жоққа шығаруға рұқсат етілмеген, себебі пайғамбар айтқан: ижмағтың екі түрі болады: «ижмағ қатғий» үмметтің анық келісімімен болған ижмағ. мысалға: намаздың парыз екеніне ижмағ, зинаның харам екеніне ижмағ, т.б. «ижмағ занний» бір нәрсеге ерумен, немесе еш нәрсе айтпай, бақылаумен болған ижмағ. яғни бір ғалымның айтқан нәрсесіне басқа ғалымдардың ештеңе айтпай еруі, немесе оған қарсы шықпауы. бұл ижмағ түрін бекітуде, яғни дәлел ретінде қабылдауда мұсылман ғалымдарында келіспеушілік болған. шейх әл-ислам ибн таймийа айтады: қияс ислам фиқһында кең таралған ұқсастық бойынша (аналогия) үкім шығару әдісі. мұсылман ғалымдарының арасында қияс құран, сүннет және ижмағтан кейінгі орын алады. алайда қиястың рұқсат етілген және тыйым салынған түрлері бар. тыйым салынған түрлеріне біреудің құран мен сүннеттен дәлелі болып тұрып қияс арқылы үкім шығаруы жатады. ибн масғұд айтқан: әл-хасан әл-басри мен мұхаммед ибн сирин осы аятқа сүйеніп ең бірінші боп тыйым салынған қиясты ібіліс қолданған деп санаған. ижтиһад: шариғи үкім шығарудағы ғалымның ізденіс қылып, еңбек етуі. ижтиһад жасаудағы муджтаһидтің шарттары: ижтиһадқа қажетті құран, сүннет және т.б. шариғат негіздерінен дәлелдерді білуі; иснад, хадис тізбегінегі адамдар секілді хадистердің сахих немесе әлсіздігіне байланысты үкімдерді білуі; үкімі жойылған немесе ижмағқа қайшы нәрселермен үкім шығармау үшін насих пен мансухты (яғни үкімін жоюшы және үкімі жойылған аят пен хадистер) білуі, ижмағты білуі қажет; дәлелдерден анықтаушы және жеке дәлелдерді айыра білуі; тілден және фиқһ негіздерінен «жалпы және жеке» деген сияқты сөздік ишараттардың мағынасын білуі; дәлелдерден үкімдер шығаруға қабілеті болуы керек; фиқһ - тілдік мағынасы «түсіну». бұл мағынада «фиқһ» сөзі құранда бірнеше жерде қолданылады. мысалға: шариғат «фиқһ»: шариғаттың амалға қатысты үкімдерін дәлелдер арқылы білу. кейде сол үкімдердің өзін «фиқһ» деп те атайды. фиқһтың негіздері: құран кәрім сүннет ижмағ қияс фиқһта мукәллаф (балиғат жасына жеткен) мұсылмандардың амалдары жалпы және толықтай қарастырылып, адамның жаратушысымен, өзімен және басқа адамдармен болған қатынасын реттейді. фиқһ мукәллаф адамның сөздерін, амалдарын, келісімдерін, мүлкін жұмсауын қамтиды. фиқһ екіге бөлінеді: ғибадаттың үкімдері: намаз, ораза, қажылық сияқты ғибадаттардың үкімдері. қарым-қатынас үкімдері: келісімдер, мал-мүлікті жұмсау, қылмыс пен жаза, кепіл беру, және тағы да басқа адамдар арасындағы үкімдері. фиқһты білудің әсері аллаһтың құлының оның амалдарының дұрысталуында, әдебінің түзелуінде білінеді. ал егер мұсылман дұрысталса жамағат та дұрысталып, оның нәтижесі осы дүниедегі бақытты өмір мен аллаһтың ақыреттегі ризалығы болмақ. мұхаммед пайғамбар (алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) айтқан: фиқһ мазһабтарының ішінде бір ғалымның ойлары мен шариғи мәселелерге көзқарастары болып, бірақ оны тарататын, нақтылайтын шәкірттер болмағасын толықтай дамымаған, бізге көп үкімдері жетпеген жеке мазһабтар бар. сонымен қатар негізін салған көзқарастары шәкірттері арқылы дамуын тауып, кең таралған көпшілік-жамағи мазһабтар бар. бұл мазһабтар негізін қалаған имамдардың атымен аталып осы күнге шейін жеткен. бұл мазһабтардың қатарына пайда болу реті бойынша: ханафи мазһабы, малики мазһабы, шафиғи мазһабы және ханбали мазһабы жатады. оған қоса кейде заһири мазһабы да қосылады. міне осы мазһабтар «әһлі-сүннет» мазһабтары деп аталады. әһлі-сүннет мазһабтарынан бөлек шиғалардың «джафари» және «зәйди» мазһабтары, харижиттердің «ибади» мазһабы бар. мазһабтар таралған аймақтардың картасы ханафи мазһабы имам ағзам әбу ханифаға телінетін әһлі-сүннет фиқһ мектебі. қалаушысының есіміне сәйкес «ханафи мазһабы» деп аталады. шын аты нуғман ибн сәбит болған әбу ханифа һижраның 80 жылы (699 ж.) куфа қаласында дүниеге келіп, һижраның 150 ж. (767 ж.) сол жерде қайтыс болады. ханафи мазһабына кіретін ғалымдар әбу ханифаны «имам ағзам» (ұлы имам) деп атайды. кейбір тарих ғалымдары әбу ханифаны сахабаларды көрген табиғиндерден деп есептейді, себебі ол сахаба малик ибн әнәстан хадистер риуаят еткен. бірақ басқа тарихшылар оны табиғиндердің ізбасарларынан деп санайды. имам әбу ханифа исламның көптеген мәселелерін білген ғалым болғанымен, оның негізгі еңбегі фиқһ саласында болған. абдуллаһ ибн әл-мубарак ол туралы айтқан: әш-шафиғи ол туралы: малики мазһабы имам малик ибн әнәсқа телінетін әһлі-сүннет фиқһ мектебі. оның негізін қалаған мәлик ибн әнәс һижри 96-шы жылы (711 ж.) медине қаласында дүниеге келіп, 179-шы жылы (795 ж.) қайтыс болған. имам мәлик йеменнен көшіп келген хумайр патшалық аулетінен шыққан. оның отбасы шариғи біліммен танымал болып, оның өзі де «имам дар әл-һижра („дар әл-һижра“ медине қаласы)» деген атақты алған. имам малик хадистерге үлкен көңіл бөліп, өзінен кейін «муатта» хадистер жинағын қалдырған. шафиғи мазһабының негізін салушы мұхаммед ибн идрис әш-шафиғи. һижра жыл санауы бойынша 150 жылы палестинадағы газа қаласында дүниеге келген. жеті жасында құранды жаттап бітірген мұхаммед ибн идрис, 15 жасында пәтуа беруге рұқсат алады. имам әш-шафиғи атақты ғалымдар: имам маликтен, суфйан ибн уяйнадан, имам мұхаммед әш-шайбаниден білім алған. өзінің қысқа ғұмырында әш-шафиғи меккеде, йеменде, иракта, мысырда білім алып, сол жерлерде сабақ берумен айналысты. имам әш-шафиғи ең бірінші болып «усуль әл-фиқһ» ғылымын енгізіп, сол жайлы «рисалә» кітабын жазады. имам ахмад ибн ханбал оны өз ұстазы санап, оны аллаһтын дінді жаңартуға жіберген «муджәддиді» санаған. һижра жыл санауы бойынша 204 жылы дүниеден озды. мазһабтың негізін салушы имам ахмад ибн мұхаммед ибн ханбал әш-шәйбани. һижра жыл санауы бойынша 164-ші жылы (778 ж.) мерв қаласында дүние келіп, һижри жыл санауы бойынша 241-ші жылы (855 ж.) қайтыс болды. жастайынан әкесінен жетім қалған имам ахмад шариғат пәндеріне, оның ішінде хадис іліміне көп көңіл беріп, ұлы мухадди атанады. ол әбу ханифаның атақты шәкірті имам әбу юсуфтан, имам әш-шафиғиден, уәкиғ ибн әл-джаррахтан білім алған. тіпті оның ұстаздары болған әбу дәуд, имам муслим, имам әл-бұхарилер одан хадис риуаят ететін болған. имам ахмад билікке келген мутазилиттік сенімді ұстанатын халифтерден көп қысым көреді. ұзақ уақыт түрмеде қамалып, азапталса да ислами сенімнен бас тартпаған ол әлі күнге шейін ең атақты діни авторитеттердің бірі саналады. имам ахмад шариғаттағы дәлелдерді құран мен сүннеттен алуға шақырып, имамдардың сөздеріне соқыр еруге тыйым салған. ол айтқан: ибн әл-джәузи имам ахмадтың мынадай сөзін жеткізген: аталған төрт мазһабтан бөлек ерушілер саны аз және аз елдерде таралған мазһабтар бар. бұл мазһабтың бастаушысы деп шиғалар джафар әс-садиқты санайды. ол һижри 80-148 (702-765) жылдары мединеде өмір сүрген. әһлі-сүннет ғалымдары арасында ол білімді саналып, имам әбу ханифа мен мұхаммед ибн идрис әш-шафиғи оның мәжілістеріне қатысқан. он екі имамды мойындайтын шиитттерде ол алтыншы имам саналады. джафари мазһабын ұстанушылар сахабалардың ешбір ижмағын мойындамайды, тек сол сахабалардың қатарында әли ибн әбу талиб болмаса. сонымен қатар олар әли ұрпағынан шыққан имамдарды күналар мен қателерден сақталған шариғат көзі санайды. олар ижтиһад құқығына тек қана «имамдар» ие, басқаларына ижтиһад жасағанда олардың пікірлеріне қайшы келуге болмайды деп есептейді. имам дәуд ибн әли әл-асфаһани әз-заһири (815-883) қалаған мазһаб. бұл мазһабтағы шариғат негіздері әһлі-сүннет мазһабтарына ұқсас. мазһабтың «заһири» аталу себебі олар үкім шығаруда аят-хадистердің сыртқы мағынасын ғана алуды қолданады. заһири мазһабының атақты ғалымдарының бірі имам ибн хазм әл-андалуси. заһири мазһабы испанияда кең таралғанмен, ол жақтағы халифаттың құлауымен толығымен жойылып кетіп, тек жазба еңбектері жеткен. зәйди мазһабының үкімдері әһлі-сүннет мазһабтарының, оның ішінде ханафи мазһабының үкімдеріне ұқсас болып келеді, себебі бұл мазһабтың негізін салушы саналатын зәйд ибн әли «зәйн әл-абидин» ибн әл-хусәйн ибн әли ибн әбу талиб (һижри 80-122 жж.) ирактың әбу ханифа білім алған ғалымдарынан білім алуы. бұл мазһабта құранмен қоса сүннет те шариғаттың көзі саналады және хадистер тек қана әһлі-бәйтпен шектелмейді, басқа сахабалардан да алынады. ибади мазһабының негізін қалаушысы джәбир ибн зәйд әл-азди. бұл мазһаб әһлі-сүннет мазһабтарына көптеген мәселелерде ұқсас болғанымен, кейбір үкімдерінде оларға қайшы келеді ибади мазһабы оман сұлтандығында көп тараған. әбу амр әбдуррахман ибн амр әл-әузағи (707-774) негізін қалаған әһлі-сүннет мазһабы. әл-әузағи өз кезінің ұлы ғалымы болған адам. оның мазһабы шам өлкесінде, содан кейін андалусияда таралған. бірақ шамда шафиғи мазһабы, андалуста малики мазһабы таралуымен бұл мазһаб әлсіреп, уақыт өте жойылып кеткен. мысырлық ғұлама ләйс ибн сағдтың да әһлі-сүннет мазһабы саналған мектебі болған, бірақ уақыт өте жойылып кеткен. «джиһад» сөзі «күрес, күш жұмсау, соғыс» мағыналарын береді. «қазіргі заманның араб тілінің сөздігіндегі» «джиһад» сөзінің анықтамасы: «келісімге отырмаған кәпірлермен соғыс немесе аллаһтың жолындағы соғыс. дінді немесе отанды қорғау үшін соғысу». бірақ бұл сөз тек жаулармен соғысу мағынасында ғана емес, нәпсімен, шайтанмен күресу мағынасында да жұмсалады. имам ибн әл-қаийм әл-джәузия айтады: сондай-ақ ибн әл-қаийм қылышпен жасалатын жиһадтан гөрі дәлел мен түсіндірумен жасалатын джиһадты артық санаған, және бұл джиһадты пайғамбарлар мен олардың артынан ілескен имамдар жасайды деген. бұған мына аят дәлел болады: сурет:lunar libration with phase oct 2007 (continuous күнтізбесі ай фазаларына негізделген ислам күнтізбесі һижрадан, яғни аллаһ елшісінің меккеден мединеге жер аударған күнінен басталады. һижра есебін пайғамбарымыз мұхаммед (аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткен уақытанан кейін жыл өткенде, 637 жылы халиф омар ибн әл-хаттаб (634 644) жасаған. нақты жылдан 11 күн кем болғандықтан, ислам күнтізбесіндегі жылдың басы жылжи береді. һижраның күн қозғалысына қатысы жоқ. ол тек айға негізделген. ислами әдеп деп шариғаттан бастау алатын жақсы іс саналатын амалдар мен сөздер жиынтығын атайды. мысалға: «әс-сәләму ғалейкум» деп амандасу, оған «уә ғалейкум әс-сәләм» деп жауа қайту, ас ішуді «бисми-лләһпен» бастау, тамақты оң қолмен ішу, тамақтан кейін «әл-хамду ли-лләһ» деу, ер балаларды сүндетке отырғызу, қажетілікті өтегеннен кейін тазалану, адам қайтыс болғандағы рәсімдер, оған жаназасын оқу; бұған әртүрлі дұғалар да жатады: үйден шыққандағы дұға, мешітке кіргендегі дұға, әжетханаға кіргендегі дұға; сонымен қатар басқалардың әуретіне қарамау да әдепке жатады. мұсылманға тәкәппарлыққа әкелетін киім киюге тыйым салынған. сол сияқты, қоршаған қауымнан өзгеше киімді киюге тыйым салынған. адамдардан өзгешелену үшін киім киюге болмайды, мейлі ол киім қымбат болсын, арзан болсын, басқа адамдардыкіне ұқсаса да, ұқсамаса да, себебі бұл тәкәппарлыққа апарады. оған қоса мұсылманнаң киімі кәпірлердің киіміне ұқсамауы керек, денеге жабысып тұрмауы керек және мөлдір болмауы керек. әлемдегі хиджабтың жағдайы:қызыл: рұқсат етілмеген (мемлекеттік мекемелер/оқу орындары)сары: кейбір әйелдер киедіақшыл жасыл: әйелдердің біразы киедіорташа жасыл: әйелдердің көбісі киедіқою жасыл: заң бойынша міндеттелген хиджаб әйелдің бүкіл денесі мен әшекейлерін бөтен ер кісілердің көзінен жасыратын араб елдерінің ұлттық киімі. хиджаб араб елдеріндегі климатқа қатысты болып, діни киім ретінде де дінге сенушілерден талап етілген. құранда хиджаб туралы сөз жоқ, тек пайғамбардың отбасына және олардың момын әйелдеріне жамылып жүру талабы қойылған.. жамылғыш әйел кісінің ішкі киімдері мен дене мүшелері сыртынан көрініп тұратындай жұқа болмауы тиіс; жамылғышты әйел кісі басынан бастап жамылғаны жөн, осылай жамылу құранда алла тағала бұйырған «жилбабын жамылсын!» яғни «жамылғышты әйелдер басынан бастап жамылсын!» деген бұйрыққа сай келеді; жамылғыштың матасы сыртынан қарағанда көз тартатын, яғни адамдарды өзіне қарататындай, немесе қызықтыратындай түсте болмауы керек; сурет:woman walking in бетті толықтай жабатын түрін (бурқа) киген ауғанстандық әйел айша (аллаһ одан разы болсын) айтқан: ер адамдардың әуреті кіндігінен бастап тізелеріне шейін, яғни бұл жерлерді киіммен жауып, бөгде адамдарға көрсетуге болмайды. күң әйелдердің де әуретінің шегі осы. сүннеттен келген тамақ жеудің бірнеше әдебі бар: ас ішуді «бисми-лләһ» деп бастау; асты оң қолмен ішу; мүмкіндігінше тамақты отырып ішу; ыстық тамақты суытып ішу; өз алдыңдағы тамақты ғана ішу; немесе көршімен бөлісу; ас әкелінген ыдыс пен саусақтарды тазалап, қалдық қалдырмау; тамақ жеуде шектен шықпау; осы берілген ризық үшін аллаһқа шүкіршілік қылу; мисуак тамақ ішкеннен кейін ауыз қуысын қалдықтардан тазалау үшін және жағымсыз иіс кетіру үшін мұсылмандар арак ағашының (salvadora persica) тамырын қолданады. бұл амал мұхаммед пайғамбардың сүннетінен саналады. ол айтқан: мисуак дәрет алған кезде, ұйқыдан тұрғанда, ауыздың иісі бұзылғанда, құран оқырда, намаз алдында қолданылады. айша ананың айтуы бойынша, пайғамбар үйге кіре салысымен мисуак қолданатын болған. айт мерекесі қажылық кезінде өтеді исламда мейрам ретінде екі айт ораза айты мен құрбан айт, арафат күні және ташриқтың үш күні бекітілген. пайғамбар мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген: ол тағы да: ауызашар (ифтар) рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі шәууәл айының бірінші күні ораза айт 'ид әл-фитр) деп аталады. бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен айт намазын оқиды. ораза ұстауға тыйым салынған күн. құрбан айт 'ид әл-адха) зул-хиджа айының оныншы жұлдызы. қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар айт намазын оқып, құрбандық шалатын күн. бұл күні ораза ұстауға болмайды. мәулид - араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді. мұхаммед пайғамбар мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. мәулидті һижри vii ғасырда сирияның ирбиль мекенінің әмірі мұзаффар әд-диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен. кейбір мұсылмандар бұл амалды ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал құран мен сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі. исламдағы тамақатанудағы халал мен харам түсініктері тек қана сыртқы тазалықты емес, сонымен қоса адамның ішкі дүниесінің саулығының кепілі болып саналады. бұған мына хадис мысал бола алады: хафиз ибн кәсир былай деген: исламда жеуге харам болған нәрселер: өлексе (бұған тірі жануардан кесіп алған зат та жатады). теңіз өлексесі халал саналады; доңыз-шошқа еті; қан; кез келген мас қылатын ішімдіктер; сойдақ тістері бар жыртқыш жануарлар (жолбарыс, қасқыр, аю, арыстан), тек қорқау (гиена) ғана халал; тырнақты құстар (мыс.: бүркіт, қаршыға, сұңқар) үй есегі, жабайысы халал; қашыр - шегірткеден басқа барлық құрт-құмырсқа мен жәндіктер; ғалымдар маймыл етін бір ауыздан харам санаған; кейбір ғалымдар пілді де харам санаған; өлтіруге бұйырылған нәрселер харам: шаян, жылан, кішкентай кесіртке (үлкен кесіртке варан халал), кезқұйрық, тышқан, қабаған ит, және т.б. өлтіруге тыйым салынған нәрселер харам: бал ара, құмырсқа, бәбісек, сауысқан құрбақа; нәжіспен қоректенген жануар тазармайынша харам; сатуға тыйым салынған жануарлар харам: ит, мысық; денсаулыққа зиян нәрселер харам; нәжіс нәрселер харам саналады; бұл нәрселер анық харам болғанымен, егер адам аштықтан өлетін жағдайға жетсе өмірін сақтау үшін жеуге ғалымдар рұқсат берген, себебі мұсылман өз өмірін сақтауға тырысу керек. харам деген аят немесе хадис келмеген жанкарлар мен құстардың еті халал саналады. еті халал болған жануардың етін тек бірнеше шарттан кейін жеуге болады: оны сойған адам мұсылман, христиан немесе яһуди болуы шарт, басқа діндердің сойған етті жануар әу баста халал болса да жеуге тыйым салынған; бауыздаушы адамның ақыл-есі дұрыс болуы шарт; жануар тек аллаһ үшін бауыздалуы шарт. егер мұсылман малды бір пұт немесе «әулие» үшін сойса ол харам саналады; бауыздар алдында «бисми-лләһ» деп айту; алкогольді мас қылатын ішімдіктер кез келген мөлшерде харам боп саналады. мұхаммед пайғамбар айтқан: бірақ егер бір нәрсенің құрамына алкоголь қосылып (мыс.: дәрілер, шоколад өнімдері) оның мөлшері мардымсыз және бұл өнімді көп мөлшерде қолданғанда мас қылмайтын болса бұл тағамды не дәрілік препараттарды қолдануға рұқсат етілген. мұхаммед пайғамбардың кезінде темекі болмағасын құран мен сүннетте темекіні анық харам дейтін аят-хадистер жоқ. бірақ мұсылман ғалымдары оны бірнеше себеппен харам санайды: денсаулыққа зияндығы; ақша ысырабы; темекінің ішіндегі заттар наркотик секілді әсер еткесін одан тәуелділік пайда болады; ислам шариғаты құлшылық, наным-сенім мәселелерін ғана реттемей соған қоса мұсылмандардың өз жанұясымен, көршілерімен, туысқандарымен, ата-анасымен, билік басындағы адамдармен, қызметшілермен, басқа дін өкілдерімен болатын қарым-қатынасты реттейді. тіпті жан-жануарларға деген қарым-қатынас, сауда-саттық принциптері шариғат назарынан тыс қалмаған. исламда неке қиюдағы мақсат тек қана табиғи қажеттіліктерді өтеумен шектелмей, сонымен қоса жақсы отбасы мен салауатты қауым құруды мақсат етеді. мұхаммед пайғамбар мұсылмандарды үйленіп, отбасы құруға шақырып, бұл істің зинадан сақтап, тақуалыққа апаратынын айтқан. ал үйленуге халі жетпейтін жастарға ораза ұстауды насихат еткен, себебі бұл тыйым салынған заттардан тыяды. шариғат бойынша мұсылман ерге мұсылман немесе кітап иелерінен (яһуди мен христиан) әйелдерге үйленуге рұқсат етілген. ал мұсылман әйелдерге кез келген кәпірге үйлену, мейлі ол христиан, атеист, индуист болса да қатаң тыйым салынған, себебі ислам бойынша күйеуі әйеліне қамқоршы саналады, әйелі оған бағынуы тиіс, ал иман келтірген әйелдерге басқа діндік адамның қамқоршы болуы мүмкін емес. бұндай неке харам саналады неке қию парыз болмағанымен, егер адамның жыныстық қатынасқа деген құлшынысы себебінен харамға түсу қаупі болса, ол міндетті түрде үйленуі қажет. шариғат бойынша ер адамға төрт әйелге шейін алуға рұқсат етілген, бірақ оларға әділдік ете алмаса бір әйелмен шектелген жөн. үйленер алдында болашақ жұбайлар бір-бірін оңаша емес (шайтанның азғыруынан сақтану үшін үйленбеген ер мен әйелге оңаша қалу харам), әйел адамның қамқоршысың қарамағында көріп, тақуалығын, исламды ұстану деңгейін білу керек. оның үстіне болашақ жұбай туралы сенуге лайықты адамдардан сұрауға болады, және бұл өсек саналмайды. көпшіліктің арасында таралған нанымға қарамастан, исламда әйел адамды, не ер адамды мәжбүрлеп неке қидыртуға болмайды. некенің шарты болып екі жақтың келісімі саналады. неке заңды болу үшін әйел адамның қамқоршысы (уәли әкесі, атасы, ағасы, көкесі немесе жақын тумалары) келісім беру керек. уәлидің келісімінсіз қиылған неке заңсыз саналады. ақиқа - араб тілінде «кесу, қию» мағынасын беретін «иқ» - сөзінен шыққан және негізінде жаңа туған нәрестенің шашына қолданылады. шариғатта: нәресте туғаннан кейін оның шашы қиылғанда мал сойып, құрбан шалу. және бұл баланың ата-анасындағы ақысы саналады. бірнеше хадистерге сәйкес ақиқа бекітілген сүннет саналады. мысалы: ақиқаны бала туған соң жеті күннен бастап балиғат жасына жеткенге шейін орындауға болады. сүннет бойынша ер балаға екі қой, қыз балаға бір қой сойылу керек. және осы күні балаға ат қойылу керек. есім таңдағанда жақсы мағыналысын таңдап, жаман мағына беретіндерімен атауға болмайды. ибн омардан келген хадиске сәйкес ең жақсы аттар: абдуллаһ - пен абдуррахман -. сүннет бойынша баланың ата-анасы ақиқа күні қиылған шашты өлшеп, сол мөлшердегі күміспен садақа ету керек. пайғамбар немересі хасанға ақиқа жасағанда айтқан: имам әт-тирмизи келтірген хасан хадсте пайғамбардың хасан ибн әли туғанда оның оң құлағына азан айтып, сол құлағына қамат айтқан. ислами сенім бойынша исламнан басқа діндер тура жолға жетелеп, адамның жұмаққа кіруіне себеп бола алмайды. яһудилер мен христиандардың шариғаттары әу баста аллаһтан тұскен тура жол болғанымен, мұса пайғамбардан кейінгі яһудилер және иса пайғамбардан кейінгі христиандар діндеріне көп жаңалық пен адасу кіргізіп, таза шариғаттарынан түк қалмаған деп саналады. сондықтан ислам туралы естіген әрбір яһуди мен христианға мұсылман болу парыз, исламға қарсы болғандары аллаһтан келген аянды өтірікке шығарғаны үшін мәңгі азапқа ұшырайды. аллаһ құранда айтады: мұсылмандар басқа діндегілермен қарым-қатынаста екі аятқа негізделеді: христиандар мұсылмандарға басқа діндерден гөрі жақынырақ саналады, себебі құранда айтылған: бірақ құранда олардың ішінде исламға жау болып келетіндері туралы айтылған: мұсылмандарға олармен қатынас ұстау рұқсат етілген, бірақ оларды бауырлар сияқты жақсы көру, соғыста оларға көмектесу харам. ислам дініне қарсы христиандармен немесе басқа кәпірлермен бірігіп соғысу, оларға көмектесу діннен шығаратын күпір саналады. христиандар құдайдың ұлы санайтын иса пайғамбарды мұсылмандар яһудилерге жіберілген аллаһтың елшісі санайды. құранда иса пайғамбардың кейбір кереметтері, оның аспанға көтерілуі баяндалған. шариғат басқа пайғамбарларға құрмет етуді әмір еткен секілді иса пайғамбарға да құрмет көрсетуді бұйырады, оны сөгуге, өтірікке шығаруға болмайды. исламда иса мен оның анасы мәриям аллаһтың керемет белгілері саналады, бірақ оларды құдай немесе жаратушы санатына көтергендер кәпір саналады. ислам яһудилермен жақсы қатынасты ұстауға тыйым салмағанмен, олардың әртүрлі қулықтары мен сатқындықтары үшін араб түбегіндегі яһудилермен соғысқан. мұхаммед пайғамбардың ажалының бір себебі болған уды яһуди әйел асына араластырған. аллаһ құранда айтады: индуизм, буддизм, конфуцийшілдік және басқа да діндер исламға «зұлымдық жасамау, тағдырға сену, әке-шешеге құрмет көрсету» мәселелерінде ұқсағанымен, олардың өкілдері шариғат бойынша ретінде саналады, себебі индуизм сенімі бойынша олардың пұттары «бір құдайдың әртүрлі көріністері» саналғанмен, шариғат бойынша бұл ширк аллаһтан басқаға құлшылық саналады. сонымен қатар олар ақырет күнін, аллаһтың алдындағы есепті жоққа шығарып, кейбіреулері реинкарнацияға сеніп, жанның мәңгі-бақи бір денеден бір денеге көшуіне сенеді. ал буддизм діні әу баста атеисттік сипаттағы құдайды мойындамайтын дін болғанымен, уақыт өте будданың өзі құдайға айналды. конфуций ілімі мен синтоизм де тау-тастарды пұт қылып, ата-баба әруақтарына сиынуды дұрыс санайды. шариғат бойынша бұл діндегілердің сойған еті харам және бұларға ұқсап-бағуға, мейрамдарын тойлауға, бұлардың жолын дұрыс санап, оларды сүюге тыйым салынған. қаласындағы нұр-ғасыр мешіті мешіт араб тілінен «сәжде қылатын жер», «құлшылық қылатын жер» деген мағына береді. ең бірінші салынған мешіт ғимараты болып медине қаласына жақын жерде мұхаммед пайғамбар қалаған құба - мешіті саналады. «мешіт» деп тек қана арнайы салынған ғимараттарды атамайды, сондай-ақ кез келген намаз оқып, аллаһқа құлшылық қылатын жер «мешіт» аталады. ислам дінінің таралу картасы әлемде 1.62 миллиард өздерін мұсылман санайтын адамдар бар. олар әлем халқының 20% құрайды. мұсылман елдері негізінен таяу шығыс, солтүстік африка, азия және орта азия аумағында орналасқан. сонымен қатар негізгі халқы мұсылман болмағанмен, халықтың біршама бөлігін мұсылмандар құрайтын еуропа мен азиядағы бірнеше мемлекет бар. мысалға қытайдағы мұсылмандардың саны сирия мұсылмандарынан көп, ал ұлыбританиядағы мұсылмандар саны ливандағы мұсылмандардан көп. осыны дәлелдейтін зерттеуді 2010-шы жылы pew research center өткізіп, 2011ж. қаңтар айында жариялады. мемлекет/аймақ мұсылмандар саны2010 pew report мұсылман халқының пайызы (%)2010 pew report әлем мұсылмандарының пайызы (%) 2010 pew report мұсылман дар саныбасқа қайнарлар мұсылман халқының пайызы (%)басқа қайнарлар 38.8%-85% 866,888 70.2% 67% 91% 50% 14.6 50,000,000 100,000,000 70.2% 1,584,000 99% 99.3% (gaza strip), 75% (west bank) 15% 99.9% 97.0% 2,000,000 оңтүстік судан да кіреді. мұхаммед пайғамбар айтқан: тағы да: пайғамбардың өлімінен кейін осы хадистерде айтылғандай мұсылман үмметі көптеген тармақтар мен ағымдарға бөлініп кетті. олардың пайда болуына билік үшін күрес (шииттер мен харижилер). кейбір ағымдардың исламнан алыстағаны соншалықты, олар жеке, исламнан бөлек дінге айналып кетті (баһаилар). шииттер(қызыл) мен таралу картасы әлем бойынша өздерін мұсылман санайтын адамдардың басым көпшілігі (90%-ға жуық) өздерін әһлі-сүннетке (әһл әс-сунна сүннетті ұстанушылар) жатқызады. сүннетті ұстанушылар мысыр, сауд арабиясы, сирия, баә, қатар, түркия, алжир, ливия, марокко, мавритания, судан, сомали, палестина, иордания, пәкістан, ауғанстан, малайзия, индонезия, бангладеш, орта азия елдерінде, татарстан, башқұртстан, солтүстік кавказ елдерінде мұсылмандардың көпшілігін құрайды. иракта, әзірбайжанда, ливанда, бахрейнде мұсылмандардың айтарлықтай бөлігі сүнниттер. сәләфия - ислам дінінің негізі боп табылатын құран мен сүннетті «әс-сәләф әс-салих» (‎), яғни мұхаммед пайғамбардың сахабалары, олардың ізбасарлары мен ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну деген. сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері шейх әл-ислам ибн таймийа, ибн әл-қаийм әл-джәузия, хафиз ибн кәсир, хафиз әз-зәһәби, мұхаммед ибн абдуль-уәһһаб және т.б. ғалымдар "сәләфия" ағымының өркендеуіне зор үлес қосқан. «сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан ибн манзур айтқандай: "алдыңғы өткен халық" деген мағына береді. рифаи тариқатының зікірі - басралық абдуль-уахид ибн зәйд бастау салған ілім. бастапқыда нәпсіні тазалау, дүниеден безу мақсатында құрылған, сенімдері құран мен сүннетке сай келген бірлестік болғанымен, артынан сопылар көптеген мәселелерде шектен шығып, кей мұсылман ғалымдарының пайымдауынша әһлі-сүннеттен бөлек ағымға айналып кетті. сопылардың көзқарастарының ішінде үнді философтарының «уахдәт әл-уджуд» сенімі (яғни аллаһ пен жаратылыстардың арасында шек жоқ, барлығы аллаһтың ішінде араласқан деген пікір), тақуалар мен әулиелерге табыну, олардан шапағат тілеу, шариғатты екіге бөлу және оның «тылсым» бөлігін тек белгілі бір топ ұстанады деп сену; аллаһқа деген құлшылықты тозақтан қорқу мен жәннәтты үміт етуге емес, тек қана оған болған махаббатқа негіздеу және т.б. пікірлер мен көзқарастар. ашғария - —әбул-хасан әл-ашғари негізін қалаған философия мектебі. бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. ашғари пәлсапасы құран мен сүннетте келген аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын аллаһты «жаратылыстарға ұқсатпау» мақсатында жоққа шығарады. олар аллаһтың жеті сипатын («өмір, құдырет, білім, қалау есту, көру және сөйлеу») мойындап, қалған мағынасын өзгертіп, «тәуиль» жасайды. ашғари және матуриди мазһабтары иман мәселесінде мурджияларың көзқарасын ұстанады. матуридия - әбу мансур мұхаммед әл-матуриди негізін қалаған діни мектеп. қазақстан мұсылмандарының көп бөлігінің ақидада ұстанатын мектебі. матуридилер өздерінің сенімдерін имам әбу ханифаның сенімдері санап, өздерін әбу ханифаға еретіндер санайды. ханафи мазһабынын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-матуридидің ізбасарлары боп табылады. матуриди сенімі ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл пәлсапа мектептерін көбінесе бірге атайды. мутазила -— басралық уасыл ибн ата және амр ибн убайд негізін қалаған ағым. бұл адам иман мәселесіндегі таластан кейін әл-хасан әл-басридің мәжілісінен шығып кеткен. мутазилиттер адамның ақылын нақылдан (яғни құран мен сүннеттен) артық қойып, көзқарастары сол ақылға негізелген. мутазилиттер хауариждерге күнә жасаған мұсылман мәселесінде ұқсап, ондай адамды мұсылман санамайды, тозақта мәңгі азапталады деп есептейді. мутазила ағымы батапқыда бір сенімде негізделгенмен, соңынан көптеген мазһабтарға бөлініп кетті. бір кездері халифаттағы билікті басып алған олар көп ұзамай бұл мансабынан айырылып, біртіндеп жойылып кетті. бірақ қазіргі күнге дейін ислам әлемінде кейбір адамдар мутазилалардың пікірлерін ұстанады. джәһмия -— джәһм ибн сафуан құрған ағым. джәһмилер аллаһтың барлық дерлік есім-сипаттарын жоққа шығарады. аллаһтың сөйлейтінін, оның еститінін, көретінін мойындамайды. джәһмилер адамдардың аллаһты ақыретте көретінін де өтірікке шығарады. олар құранды мақұлық (яғни жаратылған) санап әһлі-сүннет сеніміне қайшы келеді.. қадария -— аллаһтың тағдырын, аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. ислам ғалымдары бұндай сенімді исламнан шығаратын күпір санайды, себебі аллаһ құранда айтқан: сонымен қатар абдуллаһ ибн амр ибн әл-астан имам муслим риуаят еткен хадисте аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған. джәбрия -— адамдардың өз қалауы жоқ, барлық аллаһтың құлдарын мәжбүрленген, таңдауы жоқ деп санайтын ағым. ирджа - араб тілінде «қалдыру» мағынасын білдіреді. шариғатта «амалдарды қалдыру, амалдарды иманға кіргізбеу» мағынасын береді. мурджиялар әһлі-сүннет пен харижилерге қарама-қайшы пікір ұстанып, иман деп тек «ішкі сенім және тілмен растауды» айтады. олардың сеніміне сәйкес иман деңгейі көтерілмейді, барлық адамның иманы бір деңгейде дейді.. харижилік сахабалардың заманында пайда болған исламның ең ерте ағымдарының бірі. бастапқыда хауариждердің белгілі сенім жүйесі болмай, тек билікке және әмірлерге өзгеше көзқарасы болған саяси топ болды. харижилердің әһлі-сүннеттен ең үлкен айырмашылығы олардың жолына қайшы келетін билік басындағы әмірге қарсы шығуға рұқсат берді. және осы топтың атауы да осыған байланысты «хурудж» «қарсы шығу»). олар үлкен күнә жасаған мұсылмандарды діннен шығарып, екі халифты (осман ибн аффан мен әли ибн әбу талиб) мойындамайды. олар зина жасаған адамды таспен соғу жазасын мойындамай, әйел адамның етеккір кезіндегі намаздарының орнын толтыру керек деп санайды. ибадилер - харижилердің орташа көзқарасты фракциясы саналатын сүнниттер мен шииттерге ұқсамайтын ағым. һижри vii-ші ғасырда пайда болып, негізін қалаған абдуллаһ ибн ибадтың есімімен аталған. халифаттың билігіне қарсы шығып, өздерінің имаматтарын құрған (мыс.: солтүстік африкадағы тахертте). оман мемлекетінің көп бөлігі ибадилер. алжир, тунис, ливия елдерінде, занзибар аралында қауымары бар. (құраниттер) сүннетті мойындамай, тек қана құранға еретін топ. олар сүннетте қателер бар, кей жерде құранға «қайшы келеді» деп, сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады. аллаһ құранда айтқан: сурет:meshed ali usnavy нәджәф қаласындағы шииттер қасиетті санайтын әли ибн әбу талибтің кесенесі шиизм топ, ағым, секта) мұхаммед пайғамбардың өлімінен кейін пайда болған ағым. шиғалар әли ибн әбу талибті пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған әбу бәкір мен омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. олардың көзқарасы бойынша әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері шариғат саналады. олар көптеген сахабаларды мұхаммед пайғамбардан кейін ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан сүннеттен жеткен хадистерді мойындамайды. осыған қоса олар құран кәрім өзгертілген санайды, оның дұрыс нұсқасы әлиде болды деп ойлайды. шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» құранды мәһди алып келеді. шииттердің кейбіреулері айша ананы әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды. шиитер билікке тек әлидің ұрпағы лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. олардың ойынша әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». осыған байланысты оларды «әл-исна ашария» (он екіліктер) атайды. бұл соңғы имам ақырет алдында мәһди болып қайтып келеді дейді. олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. алтыншы имам саналатын джафар әс-садиқтан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар исмаилия ағымына айналып кетеді. олардың имамдары жәй діни көсем емес, аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін аллаһтың орынбасарлары. оларды сүю иман, оларды мойындамау үлкен күпір. әһлі-сүннет сеніміне қайшы келетін шииттердің тағы бір амалдары тақийа. «тақийа» деп шииттердің өздерінің шын көзқарастары мен сенімін жасырып, өздері жау санайтындарға өтірік айту практикасы. әһлі-сүннет ғалымдары тақийаны өтірік пен екіжүзділік болғасын харам санайды. сурет:imam reza shrine in мешһед қаласындағы шиитердің имамы әли «ризаның» кесенесі. әлемдегі үлкендігі бойынша меккедегі әл-харам мешіті мен мединедегі пайғамбар мешітінен кейінгі орынды иеленеді әл-исна ашария шииттерінің он екі имамы: әли ибн әбу талиб, шииттер оны «мұртаза» атайды; хасан ибн әли ибн әбу талиб; шииттер оны «муджтаба» атайды; хусәйн ибн әли ибн әбу талиб; шииттер оны «шәһид» атайды; әли ибн әл-хусәйн ибн әли; шииттер оны «зәйн әл-абидин» атайды; мұхаммед ибн әли ибн әл-хусәйн; шииттер оны «бақыр» атайды; джафар ибн мұхаммед; шииттер оны «әс-садиқ» атайды; мұса ибн джафар әс-садиқ; шииттер оны «казым» атайды; әли ибн мұса ибн джафар әс-садиқ; шиитер оны «риза» атайды; мұхаммед ибн әли ибн мұса; шииитер оны «тақий» немесе «джәууад» атайды; әли ибн мұхаммед ибн әли ибн мұса; шииттер оны «нақий» немесе «һади» атайды; хасан ибн әли ибн мұхаммед; шиитер оны «зәкий» немесе «аскәри» атайды; мұхаммед ибн хасан әл-аскәри; шииттер оны «мәһди» немесе «худжжатул-қаим әл-мунтазыр» атайды. олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен. шейх ибн баз: мұхаммед насыруддин әл-албани: зәйдилік - өздерінің негізін қалаушысы деп зәйд ибн әли «зәйн әл-абидин» ибн әл-хусәйн ибн әли ибн әбу талибты санайтын шиғалардың ағымы. кезінде иран, ирақ және хиджаз жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: солтүстік африкадағы идрисилер мемлекеті (һижри 789-926 жж.), табаристанда (һижри 863-928 жж.), йеменде (һижри 901 ж.). олардың йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі 1962-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. сенімдерінде мутазилиттік жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. олар «жасырын имамға» сенбейді, әбу бәкір мен омар ибн әл-хаттабты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек әлиді, фатиманы және екі баласын атайды. оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. xx-шы ғасырдың соңындағы саны миллионға жуық. йемен халқының біраз бөлігін құрайды. исмаилия - (батыния, қарматтар, т.б.) ағымы өздерін джафар әс-садиқтың үлкен ұлы исмаилмен байланыстырады. олар оны жетінші имам санап, басқа шииттерге қайшы пікірді ұстанады. кейбір мұсылман ғалымдары оларды христиандар мен яһудилерден жаман исламның жаулары санап, оларды мұсылман санатына кіргізбейді. атауларына сәйкес («батын» —жасырын) олардың наным-сенімдері жасырын, жарияланбайды. олардың кейбіреулері құранды мойындамайды, мұхаммед пайғамбардан кейін де пайғамбарлар болады деп санайды, ақырет күнін, жәннәт пен тозақты мойындамайды. олардың шектен шыққандары соншалықты, әли ибн әбу талибты құдай санап, оған құлшылық қылады. исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны әбу таийб әл-мутанабби). намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы аға хандарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді. таблиғи жамағат үндістандық мұхаммед ілияс кандеһләуи (1303-1364) құрған ағым. исламға шақыру, исламды тарату мақсатында құрылған. бұл ағым өкілдері дін таратуға күнге, бір жетіге, 40 күнге шығып, елді мекендерді аралап уағыз айтумен айналысады. бұл ағымның негізін салушылар сопылық тариқаттардың өкілі болып, матуриди сенімін ұстанған. хизб ут-тахрир - тақи әд-дин ән-нәбһани құрған ихуан әл-муслиминнен бөлініп кеткен ағым. олар шариғаттан тек ақылымызға келетін нәрсені аламыз деп, қабір азабын, мәсих дәжжәлдің шығуын, т.б. заттарды мойындамайды. ихуан әл-муслимин (мұсылман бауырлар) 1928-ші жылы мысырда хасан әл-банна құрған саяси партия. ихуан әл-муслимин жамағаты негізінен саясат пен билікке ұмтылып, мұсылмандардың сенімін түзеуге, оларды тура жолға бастауға ұмтылмайды. бұл партия өздерінің сүннетті ұстанатынын айтқанымен, олардың қатарында сүннетке қарсы бидғат иелері де кіре береді. әділетті халифтер кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі умауи халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі ислам тарихы әдеттегіде сол заманда билік құрған халифалардың шыққан тегіне байланысты аталады. мысалы: аббаси халифтері пайғамбардың көкесі аббастан тараған. аллаһтың елшісі мұхаммедтің заманын пайғамбарлық ғасыры атайды. осы заманда ислам діні араб тайпаларының арасында тарап, олар мұсылмандықты қабылдай бастады. пайғамбардың өлімінен кейін ислам үмметін кезекпен ұлы сахаба әбу бәкір, омар ибн әл-хаттаб, осман ибн аффан және әли ибн әбу талиб басқарып, халифтер болды. бұл кезді «әділетті халифтер» - заманы деп атайды. бұл заманда ислам халифаты арабия түбегінің сыртына тарала бастады. әділетті халифтерден кейін билік басына умәйя әулетінің халифтері келіп, олардың кезеңі «умәуи заманы» - аталды. умәуилер заманында халифат иберия түбегіне (қазіргі испания) шейін жетіп, сол жақта халифат билігі орнады. халифаттағы билікке пайғамбардың көкесі аббас ибн әулеті таласып, умәуи халифтерінен билікті тартып алды. аббасилер кезеңі - сонымен қатар «исламның алтын ғасыры» деп аталады, себебі осы халифтердің кезінде ғылым мен әдебиет бұрынғы арабтардың 