text: смағұл сәдуақасов (1900-1933) кеңестік мемлекет, саяси, мәдениет қайраткер. бұрынғы көкшетау облысы, ақжар ауданы, жарқын ауылында туған. керей тайпасының ашамайлы руының малай-бақтыбай бөлімінен шыққан. ол қамшының сабындай қысқа ғұмырын қазақтың азаттығы мен теңдiгiне арнады. ол 33 жылдық ғұмырын қазақ елiнiң ел болып өркендеуiне арнады. тiрлiгiнде алаш жұртының азаттығын аңсаған қайсар ұл қылышынан қан тамған қилы заманға, тоталитарлық жүйеге қарсы тұрды. жасынан саясаттың өтiнде жүрдi, ұлт азаттығы үшiн отаршылдармен айқасты. ұлттың теңдiгi үшiн ғұмырын сарп еттi.қайсар ұлдың азаттық жолында атқарар шаруасы әлi көп едi. бiрақ кеңес өкiметiнiң қазаққа жасаған қиянатына қарсы шыққаны үшiн елiнен аластатылды. жұмбақ жағдайда уланып, кремль ауруханасында қайтыс болды. смағұлдың денесi 1933 жылдың 16 желтоқсанында арнайы пеште өртеледi. содан берi рухы мықты қайсар азаматтың күлi 78 жыл бойы мәскеудiң дон қабiрстанында топыраққа көмiлмей, құмыра iшiнде сақталып келген едi.қаңтардың 21-і күні таңғы сағат 7:15-те «мәскеу астана» бағытындағы №874 ұшақпен алаштың біртуар азаматы, мемлекет және қоғам қайраткері смағұл сәдуақасовтың мәйітінің күлі елордаға жеткізілді он жасына дейін «ғалия медресесін» бітірген өз әкесі сәдуақас хазіреттен тәлім-тәрбие алып, одан кейін әбіл молда мектебінде білімін жалғастырады. 1912-1915 жылдары павлодардағы екі кластық орыс-қазақ училищесін бітіріп, бір жыл мұғалім болады да, омбыдағы ауылшаруашылық мектебіне түседі. 1918-1920 жылдары «центросибирь» кооперативтер бірлестігінде қызмет етеді. 1920 жылы орынборда қазақстандағы алғашқы жастар ұйымының хатшысы болып сайланады. сол жылы жаңа құрылған қазақ автономиялы республикасының үкімет басшылығына қызметке алынады. 1925-1926 жылдары «еңбекшіл қазақ» («егемен қазақстан») газетінің жауапты шығарушысы, әрі «қызыл қазақстан» («ақиқат») журналының редакторы, 1925-1927 жылдары қазақ асср халық ағарту комиссары, 1927-1928 жылдары ташкенттегі қазақ педагогика институтының ректоры қызметтерін атқарды. 1928-1932 жылдары мәскеу көлік инженерлері институтын оқып бітірген соң мәскеу-донбасс темір жол құрылысында болып еңбек етті. мемлекеттік, қоғамдық қызметпен қоса әдеби-ғылыми шығармашылықпен айналысып, сол кезде шығып тұрған қазақ, орыс тілдеріндегі көптеген саясат, шаруашылық, ел ісі, мәде­ниет, әдебиет, өнер, тарих мәселелерін сөз еткен мақалалары жарияланды. көркем әңгімелері де жарық көрді. оның «жастармен әңгіме» (орынбор, 1925 жылы), «ұлт театры туралы» (қызылорда, 1926 жылы), «қазақстандағы халық ағарту мәселелері» (қызылорда, 1927 жылы) деген үлкенді-кішілі кітаптары жарық көрді. сондай-ақ қазақстандағы ұл-азаттық көтеріліс пен қазан төңкерісінен кейінгі ел өмірін арқау еткен «сәрсенбек» атты романы да бар. «салмақбай, сағындық» (1923 ж.), «күміс қоңырау» (1927 жылы) повестері қазақ әдебиетіндегі проза жанрын дамытуға қосылған үлес болып табылады. с. сәдуақасов «еңбекшіл қазақ» («егемен қазақстан») басылымды екі рет (1921 жылы қаңтар 1921 жылы ақпан және 1925 жылы қаңтар 1926 жылы сәуір) басқарған кісілердің бірі. смағұл сәдуақасовтың бүкіл қайраткерлік, азаматтық болмысы жарқырай танылған кезең 1925-1927 жылдар еді. бұл кезде ол республика халық ағарту комиссары, әрі өлкелік партия комитетінің бюро мүшесі болды. бұл кезең сонымен бірге қазақстан өлкелік партия комитетін басқару кезімен дәлме дәл келеді. с. сәдуақасов мен ф.голощекиннің арасындағы келіспеушілік, қақтығысты тарихшылар төрт түрлі мәселеден сабақтап жүр. олар біріншіден, мекемелердегі іс қағаздарын қазақыландыру, екіншіден, қазақтың оқыған, көзі ашық зиялы қауымына деген көзқарас, үшіншіден, байлар мен орташаларға деген көзқарас, өнеркәсіпті дамыту. асыл азамат 33 жыл ғана ғұмыр сүріп, 1933 жылы мәскеу-донбасс темір жол құрылысындағы апатта қайтыс болды.