text: ыстық, жоғары массалық қосаржұлдыздың эволюция барысы. кеңістікте бір-біріне жақын орналасқан және құраушылары өзара физикалық тартылыс күштерімен байланысқан қос жұлдызды жүйе. егер екі жұлдыздың өзара байланысы болмаса, тек көзбен қарағанда ғана бірге көрінетін болса, онда оларды қос жұлдыз деп атаймыз. қосаржұлдыздың ең басты ерекшелігі екі жұлдыз бір-біріне арқандалып, бір біріне тіке әсер етіп, бірін бірі айналып жатуы. екі жұлдыздың ішіндегі жарығырағы "негізгі жұлдыз", ал, екіншісі "ілесуші жұлдыз" деп аталады. оның құраушылары ортақ масса орталығы маңайынан эллипс бойынша айналып, галактика кеңістігінде бірге қозғалады. бірнеше құраушылардан тұратын қосаржұлдыздар еселі жұлдыздардың дербес тұрған түрі болып саналады. ашылу методикасы бойынша қосаржұлдыз: көрінерлік (визуальды) қосаржұлдыздар (олардың құраушыларын телескоптың көмегімен визуальды бақылауға немесе суретке түсіруге болады); спектралды-қос жұлдыздардың спектрінің қосарлану мен спектр сызықтарының жылжу үлгісі спектрлі қосаржұлдыздар (қосарлану периоды ығысуы бойынша немесе олардың спектрлік сызықтарының жіктелуі кезінде байқалады); сурет:sirius and hubble ең жарық көрінетін сүмбіле (сириус) жұлдызы. оның төменгі сол жағынан серігі сүмбілеb жұлдызын байқауға болады. (хаббл қосаржұлдыз (беттік құраушылар арасында температура айырмашылығы болғанда, көп түсті дәл тәсілі оның жеке жұлдыздардан өзгешеліктерін көрсетеді) болып бөлінеді. физикалық жүйе құрайтын қосаржұлдыздар тобы физикалық қосаржұлдыздар деп аталады. физикалық жүйе құра алмайтын жұлдыздар оптикалық қосаржұлдыздар деп аталады. жұлдыздар массасын бағалайтын тәсілдер қосаржұлдыздар массасын анықтауға негізделген. 17 ғасырдың орта кезінде г.галилей бірнеше қосаржұлдызды ашты. 18 ғасырдың ортасына дейін не бары 20 шақты қосаржұлдыз ашылса, 20 ғасырдың ортасына дейін шамамен 60000 көрінерлік қосаржұлдыз белгілі болды. басқа, қазір екіден көп жұлдыздардан құралған "үйіржұлдыздар" да бар екені белгілі болып отыр. қазақстанда зерттеумен астрофизика институтының ғалымдары айналысады. сурет:algol ab movie imaged with the chara interferometer шоқжұлдызындағы алголь қосаржұлдызы (eclipsing binaries) егер қосаржұлдыздың мүшелерінің қашықтығы жақын, олардың сыртқы атмосферасына дейін тартылыс күш әсерін туғызып иліктіре алса, онда мұндай сапасы өзара ауыспалы болады. бұл олардың әрқайсысы жеке тұрғандағыдан өзгеше сапалық сипатқа ие етеді. мұндай әйгілісі алголь, арлан және аққу х-1 (олардың бір серігі қара құрдым болуы мүмкін) қосаржұлдызы белгілі. кейбір галактикалық тұмандықтардың өзегі қалыптасқан, ол ia мен жаңа жұлдыздар тууының себебі есептеледі. қосаржұлдыз атауын (binary star) william herschel 1802 жылы қойған. ол былай жазады: "егер, екі жұлдыз бір біріне өте жақын болса, белгілі уақытта басқа жұлдыздардың әсеріне ұшырамаса, олар екеуі бірлесіп бір жүйе құрайды, ортақ тартылыс күш оларды бір одақтасқа айналдырады. оларды нағыз қосарланған жұлдыз деп атау керек; егер кез келген екі тұрақты жұлдыз өзара байланса, біз оларды қосаржұлдыз деп атасақ болады". қосаржұлдыздың тағы бір түрінің ұқсатылған нұсқасы қазіргі мағынасында, қосаржұлдыз атауы өзара ортақ өзекті орағытып айналатын бір жұп жұлдызды атаймыз. қосаржұлдыздар арасында телескоптың, немесе басқа күзету аспабының әсерінде қарамаққа қосарланған қосы жұлдыздар да бар. қазір тексерілген көптеген шынымен қосаржұлдыз ба, әлде жай қарамаққа солай көрінетін оптикалық қос жұлдыз ба, толық айқындалып біткен жоқ. left алғаш байқалған қосаржұлдыздар мицар және крест2 мицар қосаржұлдызын giovanni battista riccioli 1650 жылы темірқазық (үлкен аю шоқ жұлдызы) жақтан байқады. дегенмен, оны г.галилей бұрынырақ байқаған болуы мүмкін. оңтүстік аспандағы крест шоқ жұлдызынан жарқырағын крест2 қосаржұлдызын 1685 жылы фонтене әкей байқады.