text: топалаң жануарлар мен адамдарда болатын аса жұқпалы ауру. ауыл шаруашылық малдарының барлығы және жабайы жануарлардың көптеген түрлері ауырады. топалаңмен ауырған кезде көршиқандар шығады, түрлі ағзалары қабынады. қоздырғышы капсула мен спора құратын bacіllus anthracіs бацилласы жер қыртысында көбейеді және ондаған жылдар бойы сақталады. сондай-ақ суыққа да төзімді болады. ауру қоздырғыштарын таратудың негізгі көзі сыртқы ортаға бөлініп шығатын ауру малдардың зәрі, сүті, сілекейі. топалаңнан өліп, кезінде жиналмаған қой өлексесі өте қауіпті. қоздырғыштары тері зауыттарының, мал көмген орындардың маңайында, жайылымдарда, мал су ішетін орындарда жиі кездеседі. ауру көбіне жазда (шілде тамыз айларында) байқалады. ауырған мал жүріп келе жатып тоқтап қалады, мойнын соза береді, танауы делдиіп, аузын ашып, ауыр тыныс алады, кейбіреулері қанды зәр шығарады. 16 сағат ішінде мал жүре алмай, жығылып қалады, аяқтары тартылады, мұрны мен аузынан қанды көбік ағады. өлексесі өте тез ыдырайды. малдың іші кеуіп, ісінеді, көкбауыры тым үлкейіп, қанға толып тұрады. күйіс қайыратын малдарда және жылқыда жүрек соғысы мен тыныс алуы жиілейді, сілекейлі қабығы көгереді, тәбеті нашарлайды, дірілдеп, денесінің әр жерінде жаралар пайда болады. шошқалардың мойнында ісік пайда болып, тыныс алу мен жұтыну қызметі бұзылады. топалаңның алдын алу үшін бүкіл малға сти-1 немесе гнки вакцинасын егеді. бұған қоса жайылымдар, қой суаратын орындар, үй маңындағы телімдер талаптарға сай болуы тиіс. адамдарға топалаң ауру малдарға күтім жасағанда, мал өнімдерін өңдеу кезінде, ауру малдардың сүті мен етін тағамға қолданғанда жұғады. клиник. белгілері көршиқандардың пайда болуы, ішектердің, кейде өкпенің зақымдануы. «қазақстан»: ұлттық энцклопедия бас редактор ә. нысанбаев алматы «қазақ энциклопедиясы» бас редакциясы, 1998 жыл. isbn 5-89800-123-9, viii том