text: мутация (латын тілінде mutatіo өзгеру) табиғи жағдайда кенеттен болатын немесе қолдан жасалатын генетикалық материалдың өзгеруі. соның нәтижесінде ағзаның белгілері мен қасиеттері тұқым қуалайтын өзгергіштікке ұшырайды. ғылымға мутация терминін 1901 ж. голланд ғалымы х. де фриз (1848 1935) енгізді. генетикалық аппараттың өзгеруіне байланысты мутацияның: геномдық, гендік немесе нүктелік деген түрлері бар. мутация (mutation) жасушаның генетикалық материалының өзгеруі, бұл кейінгі ұрпаққа да беріледі.. бұл тосыннан, кейде сыртқы факторлардың әсерінен болуы мүмкін (қараң. мутагендер). генетикалық кодты анықтайтын жүйедегі бір азоттық негіздің орнын басқа біреу алмастырса немесе бір немесе одан да көп негіздер генге енгенде немесе геннен жоғалғанда гендік мутация пайда болады. мутациялардың көбі зиянсыз; оларды үнемі қалыпты доминанттық ген (қараң. доминанттылық) жауып тұрады. кейбір мутациялар айтарлықтай салдар туғызады; мысалы, ата-анасының екеуінен де тұқым қуалақшылықпен берілген белгілі бір мутация орақ-жасушалы анемияның пайда болуына әкеп соғады. ұрпаққа жыныстық жасушаларда (аналық жасушасы немесе аталық ұрық) пайда болған мутациялар ғана беріледі. әдетте, бұндай мутациялар ағзаға қауіпті. мутация ағза үшін тиімді өзгерістерге әкеп соғатын сирек кездесетін жағдайларда осы гені бар дербес ағзалардың саны мутацияға ұшыраған ген популяцияда қалпына келмейінше арта береді. бұндай пайдалы мутациялар эволюцияның материалы болып табылады. геномдық мутация клеткадағы хромосомалар санының өзгеруі. оның бірнеше түрі бар: 1) полиплоидия хромосома жиынтығының бірнеше еселеніп өсуі; 2) анеуплоидия хромосома жиынтығының еселенбей өсуі; 3) гаплоидия диплоидты (екі еселенген) хромосома жиынтығының кемуі. хромосомалық мутация түрлері: делеция, дупликация, мутация микроскоп арқылы көрінетін хромосома құрылымындағы өзгеріс. яғни днқ-ның ұзын сегментін қамтитын және жеке хромосомалардың қалыпты емес санына әкелетін өзгеру процесі. бұл өзгеріс хромосоманың кей бөлімінің үзіліп қалуына (делеция), қосарланып кетуіне (дупликация) немесе оның басқа бір бөліміне ауысуына (транслокация) байланысты. днқ молекуласының ултрафиолет сәуленің әсерінен өзгеріске ұшырауыгендік немесе нүктелік мутация деп днқ молекуласының белгілі бір бөлігінде нуклеотидтердің қатар тізбегінің өзгеруін айтады. ол молекулалық деңгейде өтеді, микроскоп арқылы көрінбейді. мутация нәтижесінде ағза биохимиялық, физиологиялық, морфологиялық өзгерістерге ұшырайды. организмдегі бұл өзгерістер бірден немесе біраз уақыттан кейін біртіндеп байқала бастайды. полиплоидты мутанттардың клеткалары мен органдарының көлемі ұлғайып, хромосома жиынтығы жұп болса, оның ұрпақ беру қабілеті сақталады, ал тақ болса бұл қабілеті сақталмайды. гендік мутация кезінде ағза үлкен өзгеріске ұшырайды. кейде бір геннің өзгеруінен ағзаның бірнеше өзгереді (плейотропия). гендік мутация доминантты (басыңқы), жартылай доминантты және рецессивті (басылыңқы) болады. хромосомалық және гендік мутациялардың себебі көпке дейін белгісіз болып келді. бұл өзгерістер ағзаға әр түрлі физикалық, химиялық факторлар мутагендердің әсер етуінен пайда болады. мысалы, радий сәулелерінің саңырауқұлақта тұқым қуалайтын өзгеріс тудыратындығын 1925 ж. орыс ғалымдары г.а. надсон (1867 1940) мен г.с. филлипов ашты. 1927 ж. ақш ғалымы г.меллер (1890 1967) жасанды мутацияның рентген сәулелерінің әсерінен болатынын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. ақш генетигі с.райт (1889 1988), орыс ғалымы с.с. четвериков (1880 1959), ағылшын биологі дж. холдейн (1892 1964) қазіргі популяциялық генетиканың негізін салып, мутацияның эволюциялық мәнін ашты. мутация көпшілік жағдайда ағза үшін зиянды болып келеді. түрлі тұқым қуалайтын аурулар мен кемістіктерді тудырып, кейде тіпті өлімге душар етеді. сонымен қатар кейбір мутациялар ағзаға пайдалы өзгерістер де алып келеді. мысалы, гендік мутация (табиғи және қолдан сұрыптауға қажетті негізгі материал береді) өсімдіктер, жануарлар және микроазғаларды сұрыптау жолымен жаңа түрін алғанда кейбір қасиеттерін жақсартады. *қазақ энциклопедиясы биология биология