text: белсенді туризмнің ең күрделі түрлерінің бірі шаңғы туризмі. ол елімізде жыл өткен сайын кең қанат жайып, дамып келеді. шаңғы және таулы аймақтғы шаңғы тебу тәсілін жіті меңгеру қажеттігі, жұқа, қалың қарларда жүрудің қиындығы кейбір қауіптің бары (температураның төмендігі, боран және т.б.) саяхатқа қатысушыларға дене тәрбиесі мәдениеті талаптарын арттыруды саяхат жорығы кей қиындықтарға қарамастан өзінің қайталанбас тамашалығымен есте қалып, оған қатысушылардың дене құрылысын шынықтыруда зор маңызға ие болады.шаңғы туризмі қыс кезінде,белгілі бір қар жамылғысының қалыңдығына байланысты ерекшеліктеріне байланысты т.б.) және қонақ жайлары (бивуак,қар мекен жайлар т.б.) бар жорықтарға байланысты жұмыстар әр түрлі жағдайында жорықтар туризмі бойынша жорықтар жазық жерлерде және таулы аудандарда қар жамылғысы тұрақты аймақтарда таралған. тау туристері тау туристері демалуда шаңғы туризміне қатысушылардың басты кедергілері: қар жауып тұрған кездегі қозғалыс (әсіресе қары борпылдақ, жұмсақ ормандарда), биік, ұйлыға өскен бұталар, мұзы жақсы қатпаған өзендер, жоғары немесе төмен түсуге мәжбүр ететін биік қия, жоталар. шаңғы жорықтары кезінде қатысушылардың физикалық дайындығы мен жасына байланысты түсетін күштің сәйкес келу қажеттілігін есте сақтау қажет. ересек туристер үшін күндізгі жүру күніне 25-30км құрайды. бұндай жүруді жаттыққан топ аса күш жұмсаусыз, үнемі жаттығусыз орындайды, әсіресе, көпкүнді жорықтарда, бұндай жолды жүру қиын.мектеп оқушыларымен жорықтарды ұйымдастыру кезінде дала жағдайында түнеуді жоспарлауға рұқсат етілмейді. жаңадан үйреніп жүрген ересек адамдар үшін де бұндай түнеуді ұйымдастырмаған дұрыс болады шаңғы жорығының ерекшeлігі ,біріншіден, қозғалыс құралы ретінде құрал түріне жатады. шаңғы жорықтарын ұйымдастырғанда топты екіге бөледі. 1.енді үйренушілер тобы; 2.шаңғыны толық меңгерген адамдар; бірінші топ үшін шаңғы түрлері ерекшелік қолдану тәсілдері керергілерден өту таулы аймаққа арналған түрі болады. шаңғышылардың аяқты бекіту орындары әр түрлі болып келеді:арнайы ботинкалармен шығатын шаңғылар,тек бекіту орны бар шаңғылар бар.шаңғы жорықтарының танымдық ерекшелігі сол,ол кез-келген жастағы адамдарға ұйымдастырылуы мүмкін. шаңғы трассаларын 3-ке бөліп қарастыруға болады: тау жолы 1.үйренуші мен балаларға арналған; 2.әуесқойларға арналған; 3.спорт шеберлеріне арналған. шаңғы жорығында өзіне тән табиғи кедергілер жіктеледі. осындай кедергілерге жарлар мен мен мен дүниесі,қураған ағаштар және құрылыс қозғалу кезінде кездескен кедергілерден өтудің әр түрлі тәсілдері бар.бұл тәсілдерді шаңғышы толық меңгеруі қажет.ал,шаңғы қозғалысы дене қимылына шаңғы жорығы дене тәрбиесін қажет етеді.өйткені шаңғыда келтіру дене қозғалысы арқылы жүзеге тұрғаннан кейін оны қозғалысқа келтіру,шаңғы таяқшасының көмегімен адымдап жүру,сырғанау тәсілі пайда болады, ал шаңғымен жүру дене нің толық бұрылуымен шұңғымалардан және бөренелерден өту кезінде салмақ шаңғының ортасына түседі.шаңғымен беткейге көтерілудің әр түрлі тәсілдері бар.бұл беткейдің көлбеулігіне байланысты.егер беткей 15-20 градус шамасында болатын болса,оған таяқша көмегімен адымдап,жылжып көтерілуге болады.20-30 градус шамасындағы биікке жартылай демалып,одан рі мүмкін болмаған жағдайда шаңғыны шешу керек.шаңғы жорықтары қыс айларында адамдарды ынталандыратын жорық түрі болған соң,оның тәсіліне көп мән беріледі. шаңғы туризмінің тактикасының маңызды элементтері қатарына: маршруттың дұрыс түрін таңдау; сол маршрут бойынша болатын қиын жол учаскелерін бөліп, жүріп өту графигін құрастыру және де қиын учаскелерді қауіпсід түрде өту үшін таңдаулы уақытты таңдау; лавина болатын жерлер мен қауіпті, экстремальды жерлерді өту барысында коллективті жұмысты ұйымдастыру. дәстүрлі жорықтармен қатар ақпан, наурыз және сәуірдің басы), күзгі және көктемгі маусымаралық жорықтар елдің солтүстік аудандарындағы маршруттарға сәйкес), сонымен қатар поляр түні полярлы маршруттар бойынша) мұндай жорықтар барысында туристер өте жақсы деңгейдегі дайындықта болуылары қажет.