text: түріктердің астраханға жорығы 1569 ж. түркия сұлтаны қасым мен қырым ханы дәулет гирейдің бұрынғы астрахан хандығы аумағын орыстардан азат ету мақсатында ұйымдастырған әскери іс-әрекеті. мәскеу патшасы иван грозныйдың 1552 ж. қазан қаласын, 1556 ж. астраханды басып алуы түркі әлемінің бірлігіне сызат түсіріп, келешегіне қатер төндірген уақиға еді. азиялық және еур. түріктер арасындағы көпір іспеттес маңызды стратег. нүкте астрахан қаласын кері қайтарып алу көзделді. ең алдымен қырым билеушісі дәулет гирей хан грозныйдан қазан, астрахан қ-ларын қайтаруды талап етті. сонымен қатар мәскеуді өртеп жіберетінін мәлімдеді. өйткені бұған дейін де орыс астанасы бірнеше рет қырымдықтардың шапқыншылығына ұшыраған болатын. ал түркия билеушісі еділ бойында татар хандығын құрып, түркі әлемін алтын орда кезеңіндегідей ықпалды күшке айналдыруды мақсат етті. міне, сондықтан олар орыстарға қарсы жорыққа ұзақ әрі мұқият дайындалып, стамбұлдан қырымға, азау (азов) т-нің маңына зеңбірек, азық-түлік жеткізе бастады. қалаға солт.-батыс қапталдан шабуылдау үшін шұғыл соғыс кемелерін жасауға кірісті. түріктер өзен флоты мен әскерін дон арқылы еділге жеткізу үшін екі аралыққа канал қазуды жоспарлады. он мыңдаған күрек, қайла, кетпенмен қаруланған құлдар тобы жасақталды. түріктердің жорық жоспарын ноғай ордасы қолдады, түрік сұлтаны қасым қазақ хандығына хат жолдап, әскери көмек беруге үндеді. бірақ ақназар хан бұл іс-әрекетке ат салыспай, бейтарап қалды. 1569 ж. қару-жарақ, азық-түлік тиеген түрік флоты азау т. арқылы донға шықты, олар құрлықпен шеру тартқан дәулет гирей жасақтарымен переволок түбінде кездесуге тиіс еді. тамыз айының ортасында екі жақтың әскері (жалпы саны 150 мың адам) канал қазуға кірісті, бірақ күрек, кетпенмен ауыр кеме жүзетін су арнасын қазып шығу оңай орындала қоймайтын іс еді. кемелердің астына тақтай төсеп, сүйреу әрекеті де тиімді нәтиже бермеді. осы жорық барысын қадағалап отырған орыстар әскер ішіне іріткі салып бақты. оның үстіне айналасына ат ойнатып, тұтқиылдан шабуыл жасаумен олжаға кенеліп үйренген қырымдық әскерлерге бір жерде аялдап қалу азап шеккенмен бірдей еді. мұның бәрі түрік әскерлерінің арасындағы тәртіпсіздікті өршітіп жіберді. қыркүйек айына таман ескі астрахан түбіне жетіп, қос тіккен жорықшылар орыстардың берік бекінісіне тап болды. оқ-дәрі тұтандырып, қанша әрекет етсе де, қала қамалын бұза алмады. күн суытып, далада қыстауға мәжбүр болған әскерлердің ұнжырғасы түсіп, өзара кикілжің күшейе берді. ақырында дәулет гиреймен келісе алмаған қасым сұлтан 26 қыркүйекте әскерлеріне донға шегінуге бұйрық берді. “жеңілмейтін түрік армиясының” осы сәтсіз жорығы күллі еуропа мен азияға жайылып, түріктердің өзі жорық жетекшісін “бақытсыз қасым” деп атады. 1570 ж. билік басына келген түрік сұлтаны селим астрахан жорығынан бас тартты. бұл уақиға қырым ханы дәулет гирейдің намысына тиді. 1571 ж. 120 мың әскермен шабуыл жасап, мәскеуді өртеп жіберді. 1580 ж. ноғайлармен одақтасып, орыс жерін шабуылдаудан тынбады. сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан туріктердің астрагаға жорығы түркі тектес халықтардың бір кездегі туысқандық, ынтымақтастық ниетінің айғағына айналған тарихи уақиға болып қалды. кеңестік дәуірде жарық көрген әдебиеттер түркі халықтарының тегі мен тарихы бір, тағдыры ортақтығын аңғартатын бұл уақиғаны айналып өтті. тіпті, кеңес өкіметі волга (еділ) дон каналын салу идеясын ортағасырлық түріктерден алғаны беймәлім еді. соғыстары