text: ұрпақ жаңғырту (көбею) барлық тірі ағзаға тән қасиет. көбею түрдің тіршілігін жалғастырып сақтап қалуды қамтамасыз ететін физиологиялық үдерістердің жиынтығы. басқа тірі ағзалар сияқты адам да жынысты жолмен көбейеді. жыныс жасушаларының түзілуі ағзада болатын физиологиялық өзгерістерге байланысты. жыныстық мүшелер жүйесін аталық және аналық жыныс мүшелері деп топка бөледі. олардың жыныс бездерінен жыныс жасушалары түзіледі. аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуынан дүниеге жаңа ұрпақ келеді. жыныс бездері аралас бездерге жатады. аталық жыныс мүшелерін сыртқы және ішкі мүшелер деп топка бөледі. сыртқы аталық мушелеріне ұма және жыныстық мүше жатады. ішкі аталық жыныс мушелеріне аталық бездер, оның қосалқы бөлімдері (ұрықшығарушы өзекшелер, ұрықтық көпіршіктер, сыңар қуықасты безі) жатады. аталық без (ен) екеу, мөлшері 4-6 см, салмағы 15-30 г. аталық бездер ұманың ішінде орналаскан терілі қалта. ұманың ішкі қуысы құрсақ қуысының бір бөлігі болып саналады. ұрықтың дамуы кезінде ұма құрсақ қуысында жатады. жыныс бездері өзекшелер арқылы ұма қуысына түскен соң, ондағы дәнекер ұлпамен тұтасып кетеді. бұдан кейін ұма қуысы құрсак қуысынан бөлініп қалады. егер жыныс бездері ұма қуысына өтпей, құрсақ қуысында қалып қойса, жыныс жасушаларының түзілуіне кедергі жасайды. әдетте, жыныс бездері шарана жарық дүниеге шығардан бұрын ұма қуысына өтеді. аталық бездер ағзада екі түрлі маңызды қызмет аткарады. біріншіден, олардан аталық жыныс жасушалары түзіледі. бұл аталық бездердің сыртқы секрециялық қызметі. екіншіден, аталық бездерден жыныс гормондары (негізінен тестостерон) бөлінеді. бұл аталық бездердің ішкі секрециялық қызметі. сондықтан да жыныс бездері аралас бездерге жатады. аталық бездерден бөлінген гормондар екінші реттік жыныстық белгілердің жетілуінде негізгі рөл аткарады. олардың әсерінен дене пішіні өзгереді, мұрт шығады, дауысы жуандайды және т. б. аталық бездер көптеген ұсақ ұрықтық өзекшелерден тұрады. аталық бездерде жыныс жасушаларының жетілуі де, екінші реттік жыныстық жетілумен тікелей байланысты. аталық бездерде жетілген сперматозоидтар ұрықтық өзекшелері арқылы алдымен ұрықтық көпіршіктерге жиналады. ұрықтық және қуықасты бездерінен бөлінген сұйықтық шәует (сперма) деп аталады. шәуетпен араласкан сперматозоидтар зәршығару өзегі арқылы өтеді. ер адамдарда зәршығару өзегі арқылы зәр заты да, шәует те сыртқа шығарылады. шәуеттің құрамында сперматозоидтар өте көп болады. мысалы, см3 шәуетте қалыпты жағдайда 60 млн сперматозоидтар кездеседі. кез келген жасушаға тән бөліктер (цитоплазма, ядро және т. б.) болады. басқа жасушалармен салыстырғанда пішіні өзгешелеу, өте ұсақ (шамамен мкм) және қозғалғыш. әрбір сперматозоид бас, мойын және «құйрық» талшықтан құрылады. олар талшықтарының көмегімен минутына 2-3 мм жылдамдыкпен қозғалады. аналық жыныс мүшелері топқа (сыртқы және ішкі) бөлінеді. сыртқы аналық мушелерге үлкен, кіші жыныстық жапсарлар және шүртекей (клитор) жатады. жыныстық жапсарлар май ұлпасы мол терілі қатпарлардан тұрады. ал ішкі аналық жыныс мушелеріне екі аналық без, жатыр, екі жатыр түтігі және қынап жатады. ішкі аналық жыныс мүшелерінің бәрі де жамбас шоңқимасы кіші жамбас қуысында орналасады. аналық бездердің (яичники) пішіні сопақша, ұзындығы 3-4 см. салмағы 5-8 г. аналық бездер де аралас бездерге жатады, яғни жұмыртқа жасушаларын және гормондар (экстрогендер, т. б.) бөледі. аналық бездер көптеген безді көпіршіктерден фолликулалардан тұрады. олардан бірте-бірте жұмыртқа жасушалары жетіледі. аналық бездердің үстіңгі жағын жатыр түтігінің сыртқы шашақты шеті көмкеріп тұрады. бойжеткендерде (екінші реттік жыныстық жетілу кезінде) әрбір ай сайын гипофиз гормондарының әсерінен безді көпіршіктің біреуі жетіледі. оның ішінде жұмыртқа жасушасы болады, ол алдымен құрсак қуысына, одан соң жатыр түтігіне түседі. бездік көпіршік жарылып, ішінен жұмыртқа жасушасының сыртқа шығуын, анабездің жетілуі (овуляция) деп атайды. бұл үдеріспен етеккірдің (менструация) келуі тығыз байланысты. етеккір екінші реттік жыныстық жетілуден бастап, шамамен 50 жасқа дейін созылады. жүктілік кезінде жұмыртқа жасушасының жетілуі де, етеккір де токтайды. жарылған безді көпіршіктің іші май тектес сары дене деп аталатын затпен толады. сары дене уакытша гормон бөледі. егерде жұмыртқа жасушасы сперматозоидпен ұрықтанса, сары дене жүктілік кезінде сақталады. ал жүктілік болмаған жағдайда, сары дене жойылып кетеді де, етеккір шамамен әр 28 күнде қайталанып отырады. жатыр түтігі де аналық без сияқты екеу (жұп) болады. жұмыртқа жасушасы жатыр түтігі арқылы жатырға өтеді. жатыр қуықтың артына таман жамбас шоңкимасының қуысында орналасқан алмұрт пішінді бұлшықетті мүше. нәресте туғанға дейін ұрық жатырда дамиды. жатырдың кабырғалары негізінен қалың бірыңғай салалы бұлшықеттерден тұрады. оның ішкі жағын ұсақ қантамырлармен торлаған сілемейлі қабыкша астарлайды. жатырдың төменгі жағында сыртқа ашылатын бұлшыкетті түтікше қынап болады. жатырда дамып жетілген нәресте әйелдер босанатын кезде қынап арқылы сыртқа шығады. жатырдың қынапқа дейінгі аралығын жатыр мойны дейді. жатыр мойнын сақина тәрізді бұлшықеттер орап тұрады. қынап сперматозоидты қабылдайтын және нәрестені сыртқа шығаратын бұлшыкетті мүше. қынаптың аузы тері қатпарларынан тұратын жыныс жапсарларының аралығында болады. жыныстық қатынас жасамаған қыздар қынабының аузы дәнекер ұлпасынан түзілген қызпердемен (қыздық) жартылай жабулы тұрады. зәр шығарылатын тесік қынап аузымен қатар оның алдыңғы жағында орналасады. аналық жыныс мүшелерінің ауруларын емдейтін дәрігерді гинеколог әйел) дейді.