text: рудольф кристоф эйкен (сонымен қатар ойкен, қаңтар 1846, аурих, пруссия —15 қыркүйек 1926, йена, веймар республикасы) неміс философы. ол 1908 жылы әдебиет саласындағы нобель сыйлығын «ақиқатқа деген ынталы ізденісін, терең ойдың тереңдігін, кең ауқымды көзқарасын және көптеген еңбектерінде идеалистік көзқарасты ақтап, дамытқан жылылық пен күшті мойындау үшін алды. өмір философиясы», оны швеция академиясының мүшесі ретінде ұсынғаннан кейін. рудольф кристоф эйкен 1846 жылы 15 қаңтарда аурих қаласында ерте қайтыс болған пошта қызметкері және діни қызметкердің қызы отбасында дүниеге келген. анасының қамқорлығының арқасында ол гимназияда және геттинген университетінде жақсы білім алды, онда классикалық философия мен ежелгі тарихты, содан кейін берлин университетінде оқыды. гимназияда математика мен музыкаға қызығушылық танытты. эйкен классикалық философия мен ежелгі үндістан тарихын зерттеп геттингенде phd дәрежесін алды. философия мен рационалистік көзқарастар эйкенді және ол аристотельдің еңбектерін зерттей бастады. 1870 жылы аристотель туралы екі кітапша шығарды. берлинде оқып жүргенде ол философия, тарих және діннің байланысы туралы фактіні өз бетімен білді. эйкен классикалық филология және көне тарих мамандығын алған. автор кандидаттық диссертациясын аристотель тілі мәселесіне арнаған. 1871 жылы базель университетінде кафедра меңгерушісі; 1874 жылдан йена университетінің профессоры. осы университетте 1920 жылға дейін сабақ берді. 1882 жылы ол дәрігер карл адольф пасовтың қызы ирен пассовқа үйленді, некеде бір қызы және екі ұлы (химик арнольд (1884-1950) және экономист вальтер) болды. жетекшісі 1891 жылдан бастап өзінің тәлімгерінен үлгі алып, «этикалық идеалист» болған алғашқы орыс әйелі философия ғылымының докторы. 1908 жылы ол әдебиет бойынша нобель сыйлығының «шындықты байыппен іздегені, жан-жақты қамтитын ой күші, кең дүниетанымы, өміршеңдігі мен нанымдылығы үшін, онымен идеалистік философияны қорғап, дамытқаны үшін» алды 1911-1913 жылдары англия мен ақш-та лекция оқыды. ол қытай мен жапонияға да баруды жоспарлаған, бірақ бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты бара алмады. 1916 жылы қаңтарда туған күнінде йена қаласының құрметті азаматы атанды. жазушы 1926 жылы 15 қыркүйекте сонда қайтыс болды. эйкеннің даңқы қысқа болды, міне сол себепті оның көптеген шығармалары біздің уақытымызда ұмыт қалды. эйкеннің философиясы бір жағынан тарихи, бір бөлігі шығармашылық. кейінгі шығармаларда шығармашылық жағы басым болды, бірақ сонымен бірге автор оларды органикалық түрде біріктіруге тырысты. эйкен тарихи шығармаларында философиялық ұғымдар мен олардың қай дәуірге жататындығы арасындағы қажетті байланысты көрсетуге тырысқан. барлық философиялық концепциялар, эйкеннің айтуынша, өмірдің өзі әсер еткен, қоғамның практикалық мәселелерін шешкен ұғымдар. бұл практикалық идеализмге эйкен «белсенділік» деген атау берді. белсенділік адамзат қоғамы өзі жасай алатын этикалық таңдау арқылы өзін өзгерте алатынын көрсетеді. бұл ретте ол өзін моральдық және этикалық нормаларды айналып өтуіне рұқсат етілген астам адам туралы айтқан ницшеге қарсы қойды. эйкеннің философиясы интеллектуалдық ойды дінмен үйлестіруге талпыныс жасады. сондай-ақ ол адамдардың жаны бар, адамдар материалдық дүние мен рухани дүниенің арасында тұрады деген көзқарасты да қолдады. сонымен бірге адамдар рухани жетілу мүмкіндігіне ие болу үшін үздіксіз күш-жігердің көмегімен өзінің материалдық болмысын жеңуі керек. 1872 жылы оның «аристотель әдісі туралы» еңбегі жарық көрді. 1878 жылы «қазіргі философиялық ойдың негізгі тұзақтары» кітабын шығарды. бұл кітап ғылыми ортада үлкен қызығушылық тудырды. автор әртүрлі философиялық көзқарастардың тарихи тамырына талдау жасауға тырысып, 1908 жылы эйкен бұл кітабын «қазіргі ойдың негізгі бағыттары» деген атпен қайта басып шығарды, онда ол кітапты өзіндік философиялық ой-пікірлерімен толықтыруға тырысады. 90-шы жылдардан бастап эйкен тарих пен философия мәселелерінен алшақтап, 1896 жылдан бастап өзінің идеалистік, діни-этикалық оймен айналысады. осылайша, «дін ақиқаты» (1901) және «жаңа дүниетанымның басты ерекшелігі» (1907) атты екі монография пайда болды. «жаңа дүниетанымның басты ерекшелігі» шығармасы қоғам ұмтылған бастапқы өмір деп саналған рухани сезімді ояту әрекеті болды. эйкен аристотель философиясының көмегімен адам өмірінің шегінен тыс этиканың қалыптасуын қайта бағалауға тырысты. жеке тұлға емес, еркін үйлесімділік санасында қалыптасқан, адамзатты болмыстың және себеп-салдар тізбегінен босатуға қабілетті күшті образ. «социализм: талдау» (1921) деген еңбегінде эйкен социализмді адам мен оның дүниедегі орнын сипаттауға материалистік көзқарасы үшін айыптайды. философиялық социализм эйкеннің күнделікті өмірден тыс «биік мақсатына» қайшы келді. эйкеннің пікірінше, физикалық процестерге тек дене ғана бағынады, ал рухты материализм тұрғысынан түсіндіру мүмкін емес. бұл шығармаларында автор мәңгілік құндылықтарды күнделікті өмірдің шегінен тыс іздеу керек екенін жеткізуге тырысады. эйкен адамзатқа қандай рухани талпыныс бар екенін айтуға тырысады. бұл тілек ерік пен нәзіктікті қажет етеді. эйкеннің жүйесінде материалистер мен идеалистер арасында да оның ескі идеализмді жақтайтын этикалық белсенділігін түсінбейтін сыншылар болды. эйкен шын дін туралы айтуды мүмкін деп есептеді, ол христиандықты деп атады, оны өте ерекше түсінді. христиандықтың қызметі дін қоғам үшін не істей алады деген сұраққа жауап беру. бірақ, сонымен бірге, ол адамзатты құтқару тек жаратқан иенің қолында деген пікірмен келіспеді. дін өмірдің мәні туралы сұраққа жауап беру тәсілі. иса ол үшін құдай емес, тікелей мұраға ала алмайтын теңдесі жоқ тұлға болды. сенім өлместікке жету жолы. эйкен идеализмнің кейбір өкілдерімен де айтысқан. ницше сияқты абстрактілі сенбеді, гегельдің көзқарастарын рухани әлемге деген көзқарастарын қолдамады, адам тәжірибесін сезім мен әсермен шектейтін эмпирист емес еді. оның «өмір философиясы» кейбір негізгі мәселелерін ішінара біріктірді. қазіргі философиялық ойдың негізгі тұзақтары, 1878 дін ақиқаты, 1901 thomas von aquino und kant (1901, "томас фон акино және кант") жаңа дүниетанымның басты ерекшелігі, 1907 philosophie der geschichte (1907, «тарих философиясы») қазіргі дін философиясының негізгі мәселелері hauptprobleme der der hauptprobleme. ред. о.богданова, 1910 —70 б. өмірдің мәні мен құндылығы der sinn und wert des lebens (1908). нем. ауд. м.м.тареева. м.: элия-арто, 2008. 80 б. können wir noch christen sein? (1911, «біз христиан болып қала аламыз ба? ) адам және әлем, 1918 социализм: талдау, 1921