text: адам жерде шамамен осыдан млн. жыл бұрын пайда болды. ол бірнеше эволюциялық кезеңдерден (питекантроп, гейдельберг адамы, неандертальдар) өтіп, осыдан 30 40 мың жыл бұрын, homo sapіens (латынша саналы адам) кейпіне енді де, бірте-бірте қазіргі адамдарға тән биологиялық қасиеттерге (кроманьондар) ие болды. абай, шәкәрім және ислам теологы әл-ғазали тәрізді даналардың айтуынша, адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. тән табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. адамның нәзік болмысына сезім, ой-өріс, ақыл-ес, түйсік және «мен» деген түсінік жатады. бұлардың табиғатын ұғыну өте қиын. нәзік болмыс табиғи және әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. оны психология, парапсихология, спиритуализм, магия, бақсылық, йога тәрізді адам психикасын зерттейтін ғылымдар мен окульттік ағымдар қарастырады. нәзік болмыстың түрлі атаулары бар: арабша хауас сәлим, қазақша рух, санскритте аура, орысша дух, латынша спирит, ғылымда жүйе, т.б. жан адам өмірін басқарушы, қуат көзі, мәңгілік болмысы болып табылады. тән мен материалдық болмыс оның уақытша киген киімі тәрізді. олар ауысып отырады. жан білімге және рухани ләззатқа құштар болғандықтан, ол бұл қасиеттердің қайнар көзін қоршаған ортаның материалдық болмысынан іздейді. материалдық болмыс болса, әрқашан ақиқатты көмескілеп, бұрмалап көрсетеді және мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол жанды толық қанағаттандыра алмайды. бұл жан мен тән арасындағы қайшылықты және олардың өзіндік сипаттағы үздіксіз күресін туғызады. шығыс философиясы бойынша адамның жетілуі дегеніміз жанның материалдық құрсаудан босану барысы. материалдық құрсаудан неғұрлым азат болса, жан солғұрлым жетілген болып есептеледі. адамның басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы да осында. адам материалдық болмысқа хайуанат дүниесіне қарағанда әлдеқайда тәуелсіз. сондықтан оның өмірлік мақсаттарға жету мүмкіндігі мол. жанның толығуы тек рухани жолмен ғана іске асады. оның қасиеттері жетілу барысында білінеді. рухани жетілген адамның бүкіл болмысы кемелді келеді. абай тәнді жан билеу керек екенін айтады. жан тәнді нәзік болмыс арқылы билейді. сондықтан жан неғұрлым таза болса, адамның іс-әрекеті де соғұрлым кемел. бұл адам өмірін мазмұнды етіп, бақыт сезіміне бөлейді. адам «микрокосм» болғандықтан, оның өмірі «макрокосм» болып табылатын бүкіл әлем өмірімен тығыз байланыста. сондықтан әркімнің өмірі бүкіл әлем заңдылықтарымен толық үйлесімді болғаны абзал. абай өзін тәнмен балап, табиғи сезімдерінің ықпалында жүргенді «пенде» деп, нәзік болмысын жетілдірген «адам» деп, ал жан тазалығы үшін рухани жолға түскендерді «толық адам» деп атайды. белгілі бір тарихи дәуірге немесе ортаға тән мәнділік сол дәуірдегі ортадағы адамдардың жалпы рухани кескінін құрайтын нәрсе. адамдардағы нақты істер мен мақсаттар, олардың ойлау ерекшелігі (менталитет), жалпы тіршілігі мен ойлауының логикасы сол ішкі мәнділікпен сәулеленіп тұрады, белгілі дәрежеде соның көрінісі деуге болады. сондықтан да мәнділік көбінесе тікелей көзге көрінетін құбылыс емес. белгілі бір ортаның рухани мәдениетінің өзгеше болып тұратыны да оның түпкі негізінде ерекше мәннің жататындығынан. осындай мән белгілі бір мәдениеттің ішкі ұйтқысы. мысалы, байырғы қауымдасудың дәрежесінде 20 ғасырға дейін сақталған америка, австралияның, т.б. жерлердің тайпаларын зерттеген еуропа ғалымдары сол тайпа адамдарының іс-әрекеттерін, әсіресе олардың ойлау логикасын көп уақыт түсіне алған жоқ. оларға әуелде (эмиль дюркгейм, әсіресе люсьен леви-брюль) қауым адамдарының ойлауында ешқандай логика жоқ сияқты көрінген. бірақ, кейінгі кезеңдерде олардың ойлауы еуропалықтарға ұқсамайтын басқаша тәртіппен, заңдылықпен іске асатындығы айқындала бастады. прологикалық (яғни логикалық дәрежеге дейінгі) деп есептеліп келген ойлаудың өзіндік өзгеше логикасының бар екені белгілі болды. оның себебі ойлаудың барлық мәнін сыртқы объективтік дүниенің себеп-салдарлық байланыстары арқылы ғана көретін, сыртқы дүниені тек пайдалануға бағышталған еуропалық ойлау негізінде басқа мән жатқан ойлауды, рухани мәдениетті түсіне алмады. байырғы қауым адамдарының мәдениетіне, ойлауына, табиғатқа, болмысқа осы тұрғыдан қарау жат нәрсе. осы қатесін леви-брюль кейін өзі де мойындаған. адамның дүниеге қатынасы, оның негізгі сипаты мен табиғаты осы мәнмен анықталады. сыртқы табиғатты өзгерту қызметінің өзі негізгі екі түрлі мәнді іске асыру үшін болуы мүмкін: біріншіден, табиғат пен адамның бірін-бірі толықтыратын, жаңғыртатын үйлесімді байланысы және екіншіден, табиғатты тек пайдалануға ұмтылу. табиғатқа тек қана көзімен қарап, тек өзінің бір мұқтаждығының тұрғысынан қатынас жасау антикалық дәуірден бастап еуропада кең өріс алды. онда табиғатты тек адамның бір кәдесіне жарайтын немесе жарамайтын заттар мен құбылыстардың арсеналы, табиғи қоймасы ретінде ғана қарап, іс-әрекет жасау басым болды. әрине, еуропалық өмірде басқа көзқарастар да бар, бірақ әңгіме қандай пиғылдың жетекші, басым болғандығында. осы пайдагерлік қатынас үстем болған, тіпті баз біреулердің жан дүниесінде жалғыз ғана құмарлыққа ие болған жерде табиғаттың, басқа адамдардың, жалпы өзінен тыс құбылыстардың қайсысы болса да өзіндік дербес мағынасынан айрылады, оңдай жандар үшін табиғаттың кез келген заты пайдалы, пайдасыз, олардың өзіндік құндылығы ол үшін жоқпен тең. сондықтан ондай адам, оңдай қоғам табиғатты тәуелсіз мағынасы үшін қастерлемейді, мәпелемейді, тіпті сақтауға да ұмтылмайды, одан тек керегін алып, жоя беруге даяр. бұл белгілі бір мәнділіктің ешбір қоспасыз «таза» анықтамасы. бірақ өмірде ол қатынас «кіршіксіз» күйінде кездесе бермейді. өкінішке қарай өзіміз өмір сүріп отырған дүниемізде осы қатынас басым. соның арқасында өзімізді қоршап отырған табиғат орасан зор зардап шегуде. бұл қатынас түбірінен өзгермесе (бүкіл әлемдік шеңберде) адамзат қазіргісінен де зор апаттарға ұшырауы сөзсіз. бұл тарихтағы жалған мәнділіктің бір көрінісі. адамдарға өз құлқынан басқаның бәрін тәрік етушілік меңдеп кеткен дәуірлерде ол табиғатқа ғана емес, ең алдымен адамның адамға қатынасында ең үлкен апаттарға душар етеді. осындай пиғыл 20 ғасырда айрықша зор алапаттар туғызды. оның кейбір мысалдары: екі рет болған дүниежүзілік соғыс, белгілі кезеңде еуропада бел алған фашизм, бұрынғы ксро-дағы тоталитарлық тәртіп, бүкіл әлемді, соның ішінде қазақстанды да қамтыған экологиялық дағдарыс. екінші бір мәнділік: табиғатты өзгертуге, меңгеруге, үстемдік етуге, пайдалануға біршама енжарлық, бірақ оның есесіне, табиғатпен үйлесімді тіршілікке бейімділік, көбінесе, шығыста айқынырақ көрінді. 20 ғасырға дейін осылай болды. бірақ мұнда да мәнділіктің алғашқы үлгісі белең ала бастады.