text: кемел адам(араб. “инсан-и камил” толық адам) ақыл-ойы толысқан кісі. діни ілімде кемел адам кісілікке жат қылықтардан әбден арылып тазарған, ішкі жан-дүниесі ағарып, рухани қасиеті артқан, мүлтіксіздіктің қалыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл адам. кемел адамның әрбір іс-әрекеті алла тағалаға арналады. ол адасқандар үшін темірқазықтай жол көрсетуші, жолда қалғандар үшін көпір, үміті үзілгендер үшін ашылар есік. кемел адам ұғымы қазақ әдебиетінде кітаби ақындар мен абайдан бастап cөз болып келеді. бұл ұғымның арғы төркіні жүсіп баласағұнидің “құтты білік” дастаны мен сопылық сарындағы туындылардан тамыр тартады. сопылық сарындағы поэзияда кемел адам ұғымы екі таным тұрғысынан бір-біріне тығыз байланыста жырланады. бұл құбылыс, әсіресе, “құдатғу білік” дастанында өзінің айқын белгісін аңғартып, ондағы күнтуды (әділет), айтолды (дәулет), огдүлміш (ақыл) үшеуі, яғни әділет, дәулет, ақыл осы өмірге қызмет етуге ұмтылған кемел адамбейнесінде жырланады. кемел адам туралы ой абай шығармаларында толық адам, жарым адам, камили инсани, толық сөздер арқылы жүйелі түрде жауәнмәртілік (көне түрік тілінде zomard жомарт) ілімі негізінде таратылып отырады. абайдың адамгершілік негіздері туралы ой-пікірлері ақыл, әділет, рахым жайлы ізгілік ұғымдармен сабақтасып жатады. кемел адам сипатына тән нәрсе нұрлы ақыл, жарым адам сипатына суық ақыл сай келеді. нұрлы ақыл әділетсіз іске аяқ баса алмайды. суық ақыл әділетті белден басып, ардан түсіп, өз пайдасы үшін зиянды іске көз жұмып бара береді.