text: мидия (көне грек. μηδία, көне парс. māda, ассирийлік пен вавилондық mādāya) солтүстікте аракс өзені мен эльбурс тауларынан оңтүстіктегі парсы (фарс) шекарасына дейін, батыста загрос тауларынан шығыста деште-кевир шөліне дейін орналасқан, иран тілді тайпаларда мекендейтін ежелгі шығыс елі, сондай-ақ иранның батысындағы көне аймақ. мидия патшалығы б.з.д. 670 550 жылдары өмір сүрді және оның гүлденуі кезінде этникалық мидияның шекарасынан әлдеқайда кең болды. мидиялықтардың тайпаларының тағы бір атауы арийлер (геродот vii, 62); бұл өздерінің атауы деген болжам бар. мидиялықтардың қасиетті жазбаларында «арийлердің жері» (авест. airyanam dahyunam) туралы жазылған. б.з.б. ғасырларда әзірбайжанның оңтүстігі мен иранның солтүстік-батыс бөлігінде өмір сүрген қуатты патшалық. мидия жөніндегі алғашқы деректер б.з.б. ғ-дың 2-жартысында жазылған ассириялық жылнамаларда кездеседі. б.з.б. ғ-ларда мидия жерін мекендеген тайпалар қарсы табанды күрес жүргізді. ассирия қолжазбалары бойынша мидия патшалығы б.з.б. ғ-дың 70- жылдарында пайда болған. астанасы экбатана қаласы (қазіргі хамадан маңында) болды. киаксар патшаның (шамамен б.з.б. 625 584) тұсында көне шығыстағы ұлы державалардың біріне айналды. ол әскери реформа жүргізіп, сақтармен бейбіт келісім жасады. вавилонмен күш біріктіріп, б.з.б. 607 605 ж. ассирияны талқандады, кейін урарту мен каппадокияны басып алды. киаксардың баласы әрі мұрагері астиаг тұсында мидияны парсы патшасы кир жаулап алып (б.з.б. 553 550/49), ахемен әулеті билеген парсы патшалығының құрамына қосты. мидия өз алдына жеке мемлекет болып, б.з.б. ғасырдың соңында (бұрынғы патшалықтың бір бөлігі әзірбайжанның оңт-нде) қайта құрылды. оны тарихшылар кіші мидия, мидиялық деп те атады. археологиялық зерттеулерге қарағанда, мидияда бейнелеу өнері жақсы дамыған. мысалы, сузыдағы парсы патшасы дарий i-нің сарайын мидиялық сәулетшілер безендірген.