text: біздің халқымыздың қүрметті кісілерге ұсынатын кәделі әрі орны бөлек тағамдарының ең бастысы қазақша ет. қазақтар сыйлы қонақтарға мал басын көрсететін. соның ішіңде аса құрметті, ардақты, ел сыйлайтын қазақтарға тай немесе құлын сояды. егер қонақтар көп адам болса ірі жылқы, оның ішінде кемінде сере қазы шығатын қысыр бие сояды. сөйтіп қонақтарға табақ-табақ ет тартылады. табақ тарту да үлкен өнер, елдікке сын. мұның да ұлттық, салттық тәртібі мен реті, жөн-жосығы болады. әр табақ қонақтың дәрежесі мен жасына, іліктік жолына (нағашы, жиен, кұдағи, қыз, бала, т.б.) сәйкес келуі керек. осыған орай табақ тарту бас табақ, сый табақ, күйеу табақ, келін табағы, жастар табағы, жай табақ болып бөлінеді. аталған табақтарға сай ет (сүйек) мүшелері болады. ол мүшелерді ауыстыруға болмайды. бас табаққа бас, жамбас, омыртқа, қазы, қарта, жал, жая сияқты кәделі мушелер салынады. міне, осылайша әр табақгың көлеміне және оның адамдарына сәйкес кәделі мүшелері тартылып, бәріне де сыйлы, шұрайлы еттер мен мүшелі сүйектер салынады. әр кісінің, қонақтың жасына, іліктік, туыстық қатынасына қарай малдың әрбір мүшесінің (сүйегінің) соған лайық орны болады. мысалы, қартқа бас, жамбас, орта жастағыларға ортан жілік, омыртқа, күйеу мен қызға асықты жілік, төс, тағы сол сияқты рет-ретімен беріледі. егер үлкенге жауырын, кәрі жілік сияқты мүшелер ұсынылса бұл үлкен қателік. бұл сыйламағандық белгісі ретінде реніш туғызады, айып сұрайды. ұлт дәстүрінде осындай тәртіптік заң бар. сондықтан табақ тартуға қазақтар әрқашан қатты көңіл бөліп отырған. мойын омыртқа, домалаш жілік, ірі малдың жамбасының шұқыршағы, жауырын, сирақ қонақтарға тартылмайды. "қарсы алғанның белгісін қабағынан танимын, сыйлағанның белгісін табағынан танимын", деген аталы сөз міне, осыны дәлелдейді. осыған сәйкес табақ тартудың жөнін, ретін білетін ет жасайтын адамдар болады. оны "табақшы" дейді. ет асуды, пісіруді, түсіруді басқаратын кісіні "қазаншы" дейді. "қазаншының еркі бар, қайдан құлақ шығарса" деген әзіл мәтел осыдан шыққан. енді табақ тартудың жөні мен жолы туралы бір әңгіме. ұлы отан соғысында аты аңызға айналған қаһарман, советтер одағының батыры, тамаша жазушы, халық мақтанышы бауыржан момышұлы семей еліне күйеу екен. сол өлкеге барған сапарында оған зор құрметпен сый табақ тартылғанда баукең: мен бұл елге күйеумін. күйеуін пайғамбар да сыйлаған. менің сыбағам асықты жілік пен төсім қайда?! сонда ет турауға бейімделіп отырған жігіт: -сіздей кәрі күйеуге бас та жарайды, деп оған басты ұстата беріпті. "сөз тапқанға қолқа жоқ" деп мәрт батыр райынан қайтқан екен. міне, халықтық, ұлттық әдет-салт осындай. табақ тарту бір өнер болса, оны қонақтарға турап беру екінші өнер. ет тураушы әрбір кәделі сүйекті тиісті адамына ұсына білуге тиіс. етті жапырақтап қиялай турап, оны пышақ сыртынан табаққа тастап отырады. қазы, жал, қарта, қойдың құйрығы, шұжық сияқты мүшелерді ең соңынан яғни табақ бетіне турайды. қазыны, жалды кертіп, қартаны дөңгелектеп турайды. табақтағы дәмді алдымен құрметті қонақтар бастайды. тамақ үстінде көп сөйлемейді. сыпайы, әдепті отырып тамақтанады. үй иесі сыпайылық сақтап "алыңыздар, алыңыздар" деп отырады. қонақтар да "ет әдемі піскен екен", "тұзы да татымды" деп мадақ сөз айтса, ол бүкіл ауылдың мерейі. ет желініп болғаннан кейін, сорпа ұсынады. бата беріліп ас қайтарылады. міне, қазақтың табақ тарту яғни басты тағамы ет беруінің осындай жолдары бар. жалпы ет беру ұлттық салт-сананың көрінісі ғана емес, елдің дастарқан берекесінің, дәм ұсыну, беру мәдениетінің үлкен белгісі. табақ тарту тек қана қонақты тойғызып жіберу емес, елдіктің, тамақ беру үлгісінің, сол елдің ас беру тәжірибесі мен бірлігі мен ынтымағының да айғағы деп бағаланады. қазақ халқы төрт түлік етінен басқа арқардың, таутекенін, еліктің, киіктің, қоянның тағы басқа шөппен коректенетін дала тағьлары мен құстарын да аулап етін жеген. тауық етін жеу үшін оны үш күн байлап ұстап, адал тамақ беріп қана сояды. әр ауылда аңшылар мен болған. олар дала жануары және құс етімен ауылын қамтамасыз етіп отырған.