text: атмосфералық қысым атмосфераның жер бетіне және ондағы заттарға түсіретін қысымы. ол барометрмен, яғни сынап бағанасының биіктігімен (мм сын. бағ.), си жүйесінде паскальмен (па), ал метеорол. ғылымында гектопаскальмен (гпа) немесе миллибармен (мб) өлшенеді. теңіз деңгейінде атмосфералық қысым орташа алғанда 1013,25 гпа-ға (760 мм сын. бағ.) тең. жоғарылаған сайын ауа тығыздығы кеміп, атмосфералық қысым азаяды. жер бетіндегі қысыммен салыстырғанда км биіктікте атмосфералық қысым есе, 10 км биіктікте есе, 15 км биіктікте есе кемиді. астана қаласының атмосфералық қысымы алматыға қарағанда жоғары. жер шарын коршап тұрған атмосфера өзінің салмақ күші арқылы жер бетіне қысым түсіреді, оны атмосфералық қысым деп атайды. қазіргі кезде атмосфералық қысымды гектопаскальмен (гпа) көрсетеді. қалыптағы атмосфералық қысым ретінде оның теңіз деңгейіндегі орташа көрсеткіші (1013 гпа) алынады. қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтарды изобаралар деп атайды. атмосфералық қысымды металдан жасалған барометр анероидпен өлшейді. атмосфералық қысым жер шарының кез келген бөліктерінде үздіксіз өзгеріп отырады. тропиктік белдеуде қысымның тәуліктік өзгерістері айқынырақ байқалады. кейде тәулік ішінде қысым айырмашылығы 20—30 гпа-ға жетуі мүмкін. атмосфералық қысымның жылдық өзгерістері материктердің орталық бөлігінде күштірек байқалады. мәселен, гоби шөлінде бұл көрсеткіш тіпті 40 гпа-ға жетеді, мұнда қысым максимумы қаңтарда, минимумы шілдеде байқалады. материктер шетіндегі муссонды облыстарда және мұхиттардың жоғары ендіктерде жатқан бөліктерінде атмосфералық қысымның жылдық ауытқулары едәуір болады. владивостокта бұл көрсеткіш 14 гпа, ал мумбайда (бомбей) 10 гпа шамасында (картадан бұл қалаларды тауып, географиялық орнының ерекшеліктерін атаңдар). атмосфералық қысым биіктікке қарай да өзгереді, бұл, ең алдымен, ауа биіктікке қарай таралуына байланысты. мәселен, еуропада қысымның орташа жылдық көрсеткіші теңіз деңгейінде 1014 гпа болса, км биіктікте 538 гпа, 10 км биіктікте 262 гпа, ал 20 км биіктікте бар болғаны 56 гпа ғана. жер шарының басқа аудандарында да атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгерістері шамамен осындай болады. атмосфералық қысымның географияльщ таралуы өте күрделі сипат алады. өйткені ол географиялық ендікке, құрлық пен мұхиттың арасалмағына, жергілікті жағдайға байланысты болады. жалпы жер шарында географиялық ендіктерге байланысты темен қысым белдеуі және жоғары қысым басым белдеу ажыратылатынын білесіңдер. бірақ жеке материктер мен мұхиттар бойынша бұл белдеулердің жергілікті айырмашылықтары болады. мәселен, қыс кезінде қоңыржай ендіктерде қалыптасатын максимумдардағы қысым канада жерінде 1020 гпа болса, ал азияда 1035 гпа-ға жетеді. қысымның географиялық ендіктер бойынша таралу заңдылығы материктер мен мұхиттардағы қысым болуына байланысты бұзылады: жазда материктердің қоңыржай ендіктерінде де төмен қысым байқалады. қысымы төмен аймақтарды қысымдың минимум немесе циклон деп атайды. қысым жоғары болатын тұйық изобаралар жүйесін қысымның максимум немесе антициклін дейді (оларға мысал келтіріңдер). ауа массалары үнемі қозғалыста болатындықтан, қасиеттері әртүрлі ауа массалары шектескен аймақтарда өте кең алқапты қамтитын (ені 500—900 км, ұзындығы 2000—3000 км-ге дейін жететін) өтпелі зоналар атмосфералық фронттар қалыптасады. фронттар ауа массаларының қозғалу сипатына қарай жылы және суық фронтцеп бөлінеді, жылы фронт кезінде жылы ауа салқын ауаны тез арада ығыстырып, жинақталған жылы ауа құйын тәрізді өрлеген ауа ағынын түзіп, циклондық әрекеттер күшейеді. соның нәтижесінде бұлттылық күшейіп, жауын- шашын көбейеді. жазда температура төмендеп, қыста керісінше жоғарылайды. ал суық фронт кезінде салқын ауа жылдам антициклондық жағдай қалыптасып, ауаның құйын тәрізді төмендеген ағыны түзіледі. сондықтан суық фронт кезінде жауын-шашын біршама аз түседі. жалпы алғанда атмосфералық фронт өткен кезде ауа райы кенет өзгеріп: температура мен қысымның ауытқуы, жауын-шашын түсуі, желдің бағытының өзгеруі мен жылдамдығының күшеюі сияқты құбылыстар жиі байқалады. ауа массалары арасындағы осындай фронттар жиынтығынан климаттық фронттар қалыптасады. оларға арктикалық, полярлық және тропиктік фронттар мысал болады. malimetter.kz атмосфералық қысым реферат (қазақша)