text: эстетика сезіну, сезімдік) адамның дүниені эстетикалық тұрғыдан ұғынып-түсіну заңдылықтары туралы, әсемдік заңдарын арқау еткен шығармашылықтың мәнісі мен формалары туралы ғылым. ғылымның бұл саласы әсемдікті, көркем шығармашылықтың жалпы заңдылықтарын, адамның болмысқа сезімдік қатынасын зерттейді. эстетика ғылым ретінде осыдан мың жыл бұрын мысырда, вавилонда, үндістанда және қытайда дүниеге келіп, ежелгі грекия мен римде кеңінен дамыған. демокрит, аристотель, эпикур, лукреций кар, т.б. өз еңбектерінде сұлулықтың объективті негізі шындық өмірдің заттық қасиеттерінде, қатынастарында, заңдылықтарында деп білді. ал платонға сәйкес, сұлулық дегеніміз абс., мәңгілік және өзгермейтін, сезімнен тыс идея, өнер туғызатын сезім иірімдері осы идеяның көрінісі ғана болып табылады. қайта өркендеу дәуірі ойшылдарының, жазушыларының, суретшілерінің (ф.петрарка, л.–б. альберти, леонардо да винчи, а.дюрер, бруно, монтель, т.б.) еңбектерінде адамгершілік сипаттағы реалистік бағыттар дамыды. ағарту дәуірінің теорияшылары (у.хогарт, дидро, руссо, винкельман, лессинг, гердер), сондай-ақ олардың дәстүрлерін жалғастырушылар (шиллер мен гете) өнердің шындық өмірмен байланысын орнықтырды. кант эстет. пікірдің мүлдем “мүддесіздігі” туралы қағида ұсынды. ол сұлулықты пайдаға, көркемдік форманың мазмұнға қарсы қойып, формалистік эстетиканың дамуына ықпал етті. гегель өз еңбектерінде эстетикалық қызметті түсіндіруге негіз ретінде тарихнама принциптері мен алды, мұның өзі оған эстет. қызметті капит. өндірістің қарама-қайшы сипатымен салыстыруға, эстетикалық ұғымның жай-жапсарын түсіну үшін еңбектің мағынасын анықтауға мүмкіндік берді. алайда объективті идеалист бола отырып, гегель өнерді абс. рухтың бірінші және жетілмеген формасы ретінде айқындады. фейербах сұлулықты тікелей заттар мен құбылыстардың физ. қасиеттерінен, ал эстет. сезімдер мен талғамдарды биол. заңдылықтардан, адам “табиғатынан” алып көрсетуге тырысты. эстетика орыс демократтары белинскийдің, чернышевскидің, добролюбовтың еңбектерінде реалистік өнер, заңдылық, өнердің идеялылығы мен халықтығы принциптерін жасау, т.б. мәселелерде көтерілді. қазіргі философия ғылымында эстетика мәселесі мен міндеттері көбінесе келесі жәйтпен айқындалады. адамның дүниені эстет. тұрғыдан ұғынып-түсінуі бір-бірімен тығыз байланысты үш нәрседен тұрады: объективті шындықтағы эстет. ұғым субъективті эстет. үғым (эстет. сана) өнер (субъективті және объективті эстет. ұғымдардың бірлігі ретінде). эстетика дүниені эстет. тұрғыдан объективті негізін адамдардың қоғамдық мәнісін және табиғат пен қоғамды өзгертуге бағытталған жасампаздық күштері ашылатын олардың шығарм. қызметінің іс жүзіндегі көрінісі ретінде анықтайды. негізгі эстет. категориялар сұлулық пен сұрықсыздық, асқақтық пен пасықтық, трагед. және комед. болса, олар қоғамдық байланыста, адам өмірінің әрбір саласында пен қоғамдық саяси қызметте, табиғатқа көзқараста, мәдениет, тұрмыста, т.б. жағдайларда дүниені эстет. тұрғыдан ұғынып түсінудің көрінісі ретінде байқалады. эстет. тұрғыдан субъективті жағы ішкі сезімдерді, талғамдарды, бағалауды, күйзелісті, идеяларды, мұраттарды эстетиканы объективті өмірлік процестер мен қатынастарды көрсете бейнелеудің өзіндік формасы ретінде қарастырады. өнер, көркем шығарм. оның маңызды жағы ретінде қарастырылады. эстетика өнердің мәнісі мен оның заңдылықтарын зерттей отырып, арнаулы, теор. және тарихи ғылымдармен және өнер туралы ғылымдармен тығыз байланыста дамыды. бірақ эстетика– негізінен философияның бір саласы. ол адамның ақиқатқа эстет. қатынастарының (оның ішінде өнердің) жалпы заңдылықтарын зерттейді, ал өнер зерттеу ғылымдары өнердің қаз-қалпындағы ерекшелігіне назар аударады. философия сияқты дүниетану ғылымы бола отырып, эстетика эстет. сана мен өнердің қоғамдық болмысқа, адам өміріне көзқарасы туралы мәселені шешуді өз басты назарына қояды. осы мәселенің материалистік шешімін басшылыққа ала отырып, эстетика өнердің табиғаты мен көркем шығарм. процесінің түрлі жағын: өнердің шығу тегін оның мәнісін және қоғамдық сананың басқа формаларымен байланысын, оның тарихи заңдылықтарын, көркем образдың ерекшеліктерін, өнердің мазмұны мен форманың өзара байланысын, көркемдік әдіс пен стильдің маңызын, т.б. ғыл. тұрғыдан ашып көрсетеді. эстетика философиялық ғылым. ендеше, ол да этика сияқты нақты ғылымдар өлшеміне сай келмейді. "эстетика" ұғымын ғылыми қолданысқа xviii ғасырдың орта шенінде неміс философы александр баумгартен енгізді. ол эстетиканы грек тіліндегі "айстетикос" сөзінен құрас- тырып шықты. этимологиялық тұрғыдан алғанда "айстетикос" сезім, сезіммен қабылданатын деген мағынаға ие. этимологиялық түбір өлі күнге дейін "анестезия" сезінде кездеседі. а.баумгартен сезім арқылы қабылдауға мүмкін кемелділікті әсемдік деп білген, әсемдіктің бірден-бір керініс табатын саласы өнер деп қарастырған. сөйтіп, неміс философы эстетикаға әсемдікті және оның өнерде көрініс табуын зерттейтін ілім деген анықтама берген. сұлулық заңы бойынша адамның дүниені игеруге деген талпынысы а.баумгартен эстетика ұғымын енгізбей тұрып-ақ белгілі болған. эстетиканың тікелей өнермен байланыстығын есте ұстасақ, өнер тарихы адамзат тарихы екендігін де мойындаймыз. адамзат есін білгелі өнермен бірге жасасып келеді. бізге белгісіз, бұлыңғыр ондаған мың жыл бұрын да өнердің бастапқы белгілері байқала бастаған. атап айтсақ, тас дәуірінің алғашқы кезендерінің өзінде-ақ адамдар өнердің алғашқы нышандарын тудырып, оны өрі қарай дамытып отырған. өнер мәдениеттің маңызды саласының бірі. сондықтан болар, "өнер мәдениет айнасы" деген қанатты сөздің өнердің шынайы мәнінің діңгегі сұлулық, әсемдік. сұлулык, әсемдік адамды ерекше бір жан ләззатына бөлейтін сезім тудырар қасиет. соның нәтижесінде, өнер көңіл күйді, сезімді білдіреді, соларға тікелей байланысты. өнер адамды имандануға, жан дүниесімен біртұтас нұрлануға бастайды. өнердің басты мақсаты қандай да бір жетілу, кемелдену үлгісін, мұратын (идеалын) беру әрі соған адамды талпындыру, құштар ету. өнер философиясы, өнер ілімі болып табылатын эстетика үшін де жоғарыда аталған мақсаттар бірінші маңызды болмақ. ендеше, эстетиканы оқытудың, яғни эстетикалық тәрбиенің басты мақсаты адамдарда өзінің айналасындағы сұлулықты көре, сезіне білу, бағалай және қабылдай білу қабілетін арттырып, сұлулық заңдарына сәйкес өмірді жаңартып, өзгертіп отыру. эстетика этикамен өнер мен өнегелілік қалай байланысты болса, солай тығыз байланысты. өйткені өнер адам сезіміне әсер ете отырып, оны адамгершілік, ізгілікке тәрбиелейді. көркемдікке сүйсіну, соны тамашалаған сәтте сезімге бөлену барысында жанымыз тазарады. жан тазалығы—ар тазалығы. олай болса, эстетикалык тәрбие имандылық, ғибраттылық тәрбиесінің бір тарауы. эстетика терминінің бертін келе енгеніне қарамастан, эстетикалық ой тарихы ең кем дегенде 2,5 мың жылды алып жатыр. біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықтың өзінде-ақ ежелгі қытай, үнді, грек ойшылдары адамдардың нақты шындықтың көптеген құбылыстарын сезім арқылы әсерлене байқаған. соның барысында белгілі бір кеңіл күйлері таңдану, жеріну, қайғыға ортақтасу, ашулану, сүйсіну, елжіреу, өзілдеу, тебірену, толқу және т.б. болғандығын тілге тиек еткен. әрі сол күйлердің өлемге деген таза танымдық қатынастан езінің сезімдік тебіреніс сипатымен білген. осы неліктен пайда болады деген сұраққа жауап іздеу барысында ежелгі дүние ғұламалары эстетикалық ойды дамытқан. нәтижесінде, "сұлулык", "әсемдік", "аскақтык" және оған қарама-қарсы "сұрықсыздық", "мешеулік", сол сияқты "трагедиялық" жөне "комедиялық" туралы алғашқы түсініктер қалыптасады. эстетикалық ойдың даму тарихына қысқаша шолу жасап, көз жүгіртіп етейік. оны философиялық ғылымдардың пайда болған жері грекиядан бастау занды. антикалық эстетика, ежелгі грекиялық және римдік мәдениеттің құрамдас бөлігі. антикалық эстетиканың негізгі бірі оның космологизмі. космологизм деп ғарыштық үйлесімділік пен әсемдіктщ адамзат әлемінен орын алғандығы туралы баяндайтын көзқарастарды айтады. көне гректердің түсінуінше, ғарыш денелерінің қозғалысында болсын, орналасуында болсын езіндік жарастық, үйлесімдік, гармония бар. сол гармонияны адам өз әлемінен де, яғни әз қолынан жасап шығарған заттардан да табуға тырысады. адамның енері макроғарыштың, үлкен ғарышқа ұқсап бағуынан, еліктеуінен, яғни мимезистен (грек тілінде "мимесші "еліктеу") туады. осылайша грек ойшылдарының көбі өнер табиғатын мимесиспен байланыстырған. грек эстетикасын сонау грек мәдениетінің архаикалық немесе гомерлік (гомердің "илиада", "одиссеясы" дүниеге келген уакыт) кезеңінен бастаса да болады. антикалык эстетиканың орталық категориясының бірі болып табылатын "гармония" ұғымы гомердің "одиссеясында" өзінің бастапқы нақты заттық мағынасында беріледі. онда "гармония" деп қайық жасалған ағаш кесінділерін бірік- тіруші қыстырғышты, шегені айтатын болған. ал "илиадада" "гармония" қосымша мағынаға ие болып, адамдар арасындағы келісім, тыныштык, бейбітшілікті білдіретін болған. осылай бастапқыда тікелей әлеуметтік өмірдің ортасынан алынған сөз бірте-бірте философиялық, эстетикалық категория деңгейіне дейін көтерілген. эстетикалық категория тұрғысындағы "гармония" ұғымын тұңғыш пифагор мен оның мектебінде кездестіреміз. пифагор үшін болмыстың негізінде жатқан сан тікелей гармонияға, ішкі үйлесімділікке, өлшемділікке сай. өнер түрлері ііпінде өсіресе музыка өзінің гармониялығымен адам жанын толғандырып, ғарыштық үйлесімділікті танытады. тіпті, онымен қоймай, адам жанын да, төнін де ауру-кесел, бөлекеттерден тазартады деп білген. осы түста антикалық эстетиканың келесі бір категориясы катарсиске тоқталып кету керек. катарсис (грекше "тазару") адам жаны мен тәнін тазарту, рухтық жөне ағзалық жаңаруды білдіретін ұғым. катарсис ұғымы антикалық философиядан алынған. көне гректер катарсисті денсаулықтағы бұзылған үндестікті қалпына келтіру үшін тазарту жүргізу әдістері деп қарастырған. нақты медициналық мағынасымен қатар катарсис эстетикалық ұғым деңгейіне көтерілген сөз. антикалық эстетикада катарсис адамға өнердің қалай әсер ететіндігін көрсету үшін пайдаланылған. онда катарсис әсіресе музыка, поэзия мен трагедияның адамның рухы мен жанын тазарту жолындағы маңызын білдірген. пифагор жөне оның жолын қуушылар адам жанын кесапаттан тазарту үшін белгілі бір жүйемен алынған әуен, музыканы қолдану жолын ұсынған. олардың түсінуінше, музыка ғарыш үндестігінің жердегі керінісі болғандықтан, тек жан сарайын тазалап қана қоймайды, сонымен қатар ағза ауруларынан да арылуға әсер етеді деп білген. платон болса катарсисті өнердің бір түрімен ғана емес, жалпы өнердің өзімен байланыстырды. оның айтуынша, катарсис жан-дүниені нәпсілік, ағзалық ниеттен арылту деген мағынаға ие. аристотель де катарсисті өнердің эстетикалық пәрменді әсері деп танып, әсіресе трагедия жанрын адамның қорқыныш пен қайғыға ортақтасу сияқты қасиеттерінің нәтижесінде адам жанын бейқамдықтан, бойкүйездіктен арылтады деп қарады. грек мәдениетіндегі калокагатия алдыңғы параграфтардағы мұраты бекзаттық тәрбиенің негізін қалаған. сондықтан да бала өсіру, тәрбиелеу ісінде гимнастикалық (дене сұлулығын қалыптастыруға күш салатын) тәрбиемен қатар риторика (шешендік енер), грамматика, тарих, поэзия және т.б. баса назар аударылған. эстетикаға "калокагатия" ұғымын енгізген сократ болатын. шынайы сұлулық ізгі сұлулық, кешірімді сұлулық деген көзқарас кейінірек келе бүкіл еуропалық эстетиканың орталық ұстанымына айналып кетті.