text: хиуаз қайырқызы доспанова (15 мамыр 1922 жыл, ганюшкин, гурьев облысы 20 мамыр 2008, алматы) екінші дүниежүзілік соғысының қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқышы, жауынгер, батыр, қазақстан республикасының халық қаһарманы. хиуаз қайырқызы доспанова 1922 жылы мамырдың 15 ганюшкин ауылында (қазір атырау облысы) дүниеге келген. әкесi қайыр балықшы, анасы меруерт мұғалiм болып еңбек еткен. байұлы тайпасы масқар руынан шыққан.хиуаздың балалық шағы нәубетті жылдармен тұспа-тұс келді. ол орал қаласындағы жалғыз қазақ мектебіне іліге алмай, №1 орыс мектебінде білім алады. мектептегі оқуымен бірге оралдағы аэроклубта қатар оқыды. бұл жайлы ұшқыш апамыздың өзі көзі тірісінде былай деген еді: "мен мектепте комсомол ұйымында қоғамдық жұмыстарға белсене араластым. қаламызда ұшқыштар дайындайтын курс ашылған болатын. соған оқушылар іздеп келгенде, ешкім жазыла қоймады. мен орнымнан атып тұрып, мені жазыңыздар дедім. содан кейін біртіндеп басқалар да жазыла бастады. сөйтіп ойда-жоқта осы мамандықты игеруге тура келді". 1940 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап қана қоймай, "запастағы ұшқыш" куәлігін де қоса алып шығады. осылайша арман қуып, мәскеудегі жуковский атындағы әскери-әуе академиясына түспек болады. алайда ондағылар академияға тек ерлер ғана қабылданады деген желеумен қазақ даласынан келген қыздың құжаттарын қабылдамай қояды. алғашқы қадамы сәтсіз болса да, хиуаз кері қайтпай, мәскеудің бірінші медициналық институтына түседі. араға бір жыл салып, соғыс өрті тұтанады. осы кезде қазақтың қайсар қызы майданға медбике, тегі болмаса, санитар болып кетсем бе деп, талпынып жүрген. сөйтіп жүргенде ол әйгілі ұшқыш марина раскованың жасақталған авиаполк құрып жатқанын естиді. осылайша ол ойланбастан полк басшылығына келіп, оралдағы аэроклубта меңгерген ұшу дағдыларын көрсетіп, өжеттігімен көзге түсіп, жауынгерлер құрамына қабылданады. ұшқыштық өмір жолын оралдың аэроклубында бастап, кейін әйгілі ұшқыш марина раскова басқарған 46-гвардиялық полкінің құрамында 300-ден астам әуе шайқастарына қатысқан хиуаз доспанова сол кездің өзінде теңдессіз ерлігі үшін «қанатты қыз» атанған еді. әлия молдағұлова, мәншүк мәметова, хиуаз... олардың есімдерін тек қазақстан ғана емес, кезіндегі ксро халықтары да жақсы біледі. соғыстан кейін лауазымды қызметтер атқарған хиуаз доспановаға елбасының жарлығымен халық қаһарманы атағы берілген болатын. хиуаз доспанова 2008 жылдың 20 мамырында алматы қаласында 86 жасында дүниеден озды. отан алдындағы борышын өтеуге бел буған жауынгер қыздар саратов қаласының әскери әуе училищесіне жіберіледі. мұнда штурмандар даярлайтын арнайы курсты аяқтап, 1942 жылдың көктемінде сол кездегі авиация тарихында тұңғыш рет құрылған, түнгі мезгілде жау шептерін бомбалайтын әйелдер авиаполкінің құрамында майданға аттанады. хиуаз доспанова қызмет еткен полк солтүстік кавказ, кубань, қырым, украина, белоруссия, польша, германия аспанындағы шайқастарға қатысқан. қазақ қызы қан майданда 300-ден аса жауынгерлік операция орындап, аса маңызды жау шебін талқандайды. түн қараңғысында жауға қырғидай тиген хиуаз доспанова соғыс кезінде ұшақтан 14 рет құлаған екен. төрт мәрте ауыр жарақат алса да, есін жиысымен ұрыс даласына қайта оралып отырған кеңес одағының батыры атағын алған марина чечнева өзі хиуаздың шеберлігі жайлы былай деп жазған еді: хиуаз доспанова ұшағын нысанаға ылғи да дәл апаратын және өз аэродромына да сондай дәлдікпен қайта оралатын. "түнгі мыстан" хиуаз бен оның ұшқыш құрбыларын немістер "түнгі мыстандар" деп атап, олардың әуеден бағыттаған соққысын үрейлене күтіп, талай таңды көз шырымын алмастан қарсы алды. тіпті гитлердің өзі әрбір атып түсірілген әйел ұшқыштар экипажы үшін әрбір солдатына темір крест беріп, аз күнге үйіне демалысқа жібруге уәде берген деген әңгімелер сол кезде желдей ескен еді. сталиннен қаймықпаған қазақ қызы жайлы шындық ашылды "түнгі мыстандар" жау шебіне жақындаған кезде, ұшу биіктігін төмендетіп, жауды үстінен бомбалады. әр ұшақта екі қыздан бір сағатта 120 шақырымды бағындыруы тиіс. әрбір қыз бір түнде 5-10 рет жау тылына шабылдауға міндетті. "біз түнде ұшатын болғандықтан, жау шебіне жақын орналасатынбыз. біздің полктің өз қағидасы болды: ешқашан да әйел екеніңді ұмытпа, ұшағыңды күтіп қара дегендей. кейде тапсырманы орындап жатқанда, бізге қарсы оқ атылатын. сондай кездері қыз баламын ғой, фашистерге тұтқынға түскеннен гөрі, ұшақпен жерге құлап, өртенгенімен дұрыс еді деген ойлар келетін", деген еді сұқбаттарының бірінде хиуаз доспанова. даланы түн қараңғылығы жайлаған кез. алдымен жарық бергіш бомба тастапты. себебі жау әскері мен техникасының қай жерде орналасқанын анықтап алу қажет болған. сол сәтте төңірек жап-жарық болып кетеді. звено командирі е. пескова мен х. доспанова бұйрық түсісімен жаудың атыс ұясын бомбалай бастайды. қашанда сақ отыратын жау әскері есін жинап та үлгермепті. неше мәрте бомбалап, даланың астаң-кестеңі шығып жатқанда ұшқыш қыздар аққан жұлдыздай көзден ғайып болады. алғашқы әскери тапсырманы осылай сәтті орындаған қос қыз жан-жақтан қаумалап алған қошеметіне емес, өздерінің осындай маңызды іске дайын екенін сезініп, қуанған-ды. "соғысты ойласам, жаным түршігеді" қан майданда жаумен алысып, отан үшін от кешкен қазақ талай мәрте өлім аузынан аман қалған. бірде жау шебін талқандау үшін кезекті әскери тапсырманы орындау кезінде хиуаз мінген ұшақ бір мая шөпке соғылады. абырой болғанда, ұшақтағы бомба жарылмай қалады. алайда қазақ қызының миы шайқалып, аяғы жараланып, бір ай госпитальда жатады. емделіп шыққан соң, қызметіне қайта кіріседі. 1943 жылдың көктемінде хиуаз доспанова тағы да өліммен бетпе-бет келді. ұшқыш қыздардың алдына кубаньды жаудан азат ету міндеті қойылды. хиуаз доспанова мен юлия пашкова кезекті тапсырманы орындап, аэродромға қайтып келе жатқанда, макогон мен свистунова басқарған ұшақпен соқтығысып қалады. үш қыз мерт болады, ал хиуаз қауіпсіздік белдігін тақпағанының арқасында аман қалған. "бізді қыздар тауып алды. мен ұшақ кабинасынан сыртқа ұшып кетіппін", деп еске алған еді доспанова сол бір оқиғаны. басында қаруластары хиуазды да өліп қалған шығар деп ойлайды, бірақ кірпігі қимылдап жатқанын көріп, госпитальге апарып емдеген. дәрігерлер хиуаздың тұла бойын түгел гипстеп тастайды, аяқтарының сүйектерін сындырып, түзу біту үшін қайта салады. жарты жыл госпитальда жатқан ол күздің аяғында полкке қайтып оралады. осыдан кейін ұшқыш қызды майдандастары ұшаққа көтеріп әкеліп отырғызатын болған. ұшаққа мініп-түсуі қиын болғандықтан, қыздарға салмақ салмау үшін талай мәрте кабинада түнеп те жүріпті. алайда кейін денсаулығына байланысты оған әуеге көтерілуге тыйым салынады. осыдан кейін ол полк байланысының бастығы болады. офицерлік шені өсіп, гвардия аға-лейтенаты атанды. талдықорғанда ауған соғысының ардагері жұрт алдында әскери наградасынан бас тартты "соғыстың қиындығын айтып тауысу мүмкін емес. ойласам, түнімен кірпік ілмеймін, жаным түршігеді, ешкімге тілемеймін", деген еді сұқбаттарының бірінде қазақтың ұшқышы. қазақ қызы кеңес одағының батыры атанбай қалды хиуаз доспанованың ерлігі кеңес одағының батыры атағын алуға лайық болғанымен, одақ бұл атақты қазақтың ұшқыш қызына қимады. халық жазушысы, соғыс ардагері әзілхан нұршайықовтың хиуаз туралы жазбасында "ұлы отан соғысында талғат бигелдинов жау тылына-305, леонид беда-211, сергей луганский 390 рет ұшып, жауынгерлік тапсырманы орындап, үшеуі де екі мәрте кеңес одағының батыры атағына ие болды. олар қуаты күшті ұшақтарды басқарды. жер бауырлап ұшатын по-2 ұшағының жау ұшағымен шайқасар қуаты жоқ..."-деп жаза келе, хиуаз доспанова кішкене ғана фанера ұшақпен 300-ден астам рет әуеге көтеріліп, жауға ойсырата соққы бергенін айтып, қанатты қыздың ерлігі соғыс жылдарында бағаланбаса да, бейбіт өмірде бағалануы тиіс деп өз ойын ашық жазған еді ұлы отан соғысында айрықша ерлік көрсеткен ұшқыш қызды халқы осы сәттен кек етіп, кейін ұшқыштар дайындайтын училищеге түседі. өрімдей жас қыздың қайсарлығына тәнті болған атақты ұшқыш әйел марина раскова сол кезде-ақ оған зор үміт артқан екен. есімдері кең тараған ұшқыш әйелдер гризобудова, осипенко, расковаларға еліктеген хиуаз доспанова үмітті ақтайды. «арада ширек ғасырдан астам уақыт өтсе де, алғашқы әскери операцияға барғаным көз алдымда кеше ғана болғандай сайрап тұр» дейді хиуаз апай. ...даланы түн қараңғылығы жайлаған кез. алдымен жарық бергіш бомба тастапты. себебі жау әскері мен техникасының қай жерде орналасқанын анықтап алу қажет болған. сол сәт төңірек жап-жарық болып кетеді. звено командирі е. пескова мен х. доспанова бұйрық түсісімен жаудың атыс ұясын бомбалай бастайды. қашанда сақ отыратын жау әскері естерін жинап та үлгермепті. неше мәрте бомбалап, даланың астаң-кестеңі шығып жатқанда ұшқыш қыздар аққан жұлдыздай көзден ғайып болады. алғашқы әскери тапсырманы осылай сәтті орындаған қос қыз жан-жақтан қаумалап алған қошеметіне емес, өздерінің осындай маңызды іске дайын екендіктерін сезініп, қуанғанды. жаумен аспандағы шайқаста 300 рет болып қайтқан хиуаз ұшақтан 14 рет құлапты. төрт мәрте ауыр жарақат алып, есін жиысымен ұрыс даласына қайта оралып отырған. жаумен шайқаста асқан ерлік көрсете білді. қазақтың жас қызы ұлы отан соғысы жылдары марина раскова басқарған 46-гвардиялық түнгі бомбалаушы ұшқыштар полкінде штурман қызметін атқарған. майдандағы ерлігі үшін ол «қызыл жұлдыз», іі дәрежелі «отан соғысы» ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. ал төсіндегі «еңбек қызыл ту» ордені соғыстан кейінгі жылдардағы елеулі еңбегінің жемісі. хиуаз доспанова «абай» операсы мен «шоқан уәлиханов» драмасын сахналауға, "медеу" спорт кешенін салуға және көптеген тарихи маңызы бар еңселі ғимараттардың құрылысына ер азаматтармен иық тірестіре жүріп араласып, көптеген игі жұмыстардың ортасынан табылды. соғыстан кейін лауазымды қызметтер атқарған х. доспановаға елбасының жарлығымен халық қаһарманы атағы берілген болатын. хиуаз доспанова атындағы мұз айдыны