text: қазақтың xx ғасырдағы мәдениеті. абайдан басталған қазақ мәдениетіндегі тың сарын xx ғасырдың бас кезінде ары қарай жалғасты. қазақ мәдениеті xx ғасырды әрі үмітпен, әрі түңілумен қарсы алды. дүниежүзілік техникалық және демократиялық прогресс азия орталығына да жете бастады. ұлттық идея темір тордағы халықты толғандырып, оны азаттық үшін күресуге ұмтылдырды. әрине, ұлт-азаттық күреске бүкіл ресей империясын қамтыған революциялық және реформалық қозғалыстар да әсерін тигізді. алайда қазақстандағы толқулар тек орыс ықпалымен болды деу жаңсақ пікір. бірде-бір ресейлік саяси ұйым мен белгілі қайраткерлер империяны таратып, басқа ұлттарға азаттық әперу туралы мәселе көтермеді. өздері шығыс халықтарының оянуына панисламизм, пантюркизм айдарын тағып, күдіктене қарады. мәселе, сонымен бірге ресейдің халықтары әр түрлі өркениеттерге жататындығында. батыс христиандарына жақын эстондар мен араб-парсы әлеміне түбірлес өзбек, қазақтардың арасында ортақ мәдени негіз тым аз еді. өзіне туысқан халықтардағы сияқты қазақстандағы мәдени қайтадан жаңғыру орыс экспансиясына қарсы шығудан басталды. xx ғасырдың басында қазақтан шыққан алғашқы саяси қайраткерлердің бірі міржақып дулатов қазақ халқының манифесі «оян, қазақ!» өлеңін жариялады. ол түңғыш рет халықты ашық күреске шақырған ұран тастады: «қазақстаннан болған бір ауыз сөз айтамын: еуропаның пролетариясы үшін қанды жас төгуіңіз пайдалы, бірақ өз халқыңыз қазаққа артық назар салыңыз, орыстың қара халқының күнелтуі ауыр, сонда да алды ашық. қазақ халқы алты миллиондық бір ұлы тайпа бола тұрып, басқа халыққа қарағанда жәрдемсіз азып-тозып кетер». (оян, қазақ! 10-бет). міржақып саяси мәселелермен қоса өз шығармасында қазақ мәдениетін тұйықтан шығаратын жолдар іздейді. ең алдымен мәдени тоқыраудың себебін м. дулатов бодандықтан көреді. екі ғасырдың арасында қазақ мәдениетінде пайда болған бір құбылыс кейін өріс алған маргиналдықтың көбеюі. бұл жерде әңгіме ұлттық мәдениеттен алыстап, үстемдік етіп отырған жат өркениетке қызмет еткендер туралы болып тұр. болыстар мен тілмаштар, әкімшіліктің маңайындағы неше түрлі пысықтар көптеген жағдайларда «мәңгүрттік» қасиеттерге ие болып, ұлттық мәдениеттен қол үзе бастады. әлихан бөкейханов екі ғасыр арасында қазақтың ұлттық санасының оянуына үлкен әсер еткен тұлғаның бірі әлихан бөкейханов. ол қазақ хандарының тікелей ұрпағы, ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісі, қазақтың алғашқы саяси партиясының басшысы, қазақтың бірінші ұлттық үкіметі алашорданың көсемі еді. әлихан бөкейханов сан қырлы қоғамдық қызметтерімен бірге қазақтың рухани мәдениетін алғашқы зерттеушілердің қатарында танымал. ол абайдың шығармашылығы туралы түңғыш мақаланы жариялады, қазақ эпосы мен фольклоры жөнінде әлі күнге дейін ғалымдарды өзінің ой тереңдігімен таң қалдыратын еңбектер жазды. солардың ішіндегі құндысы 1899 жылы «түркістан ведомое тыларында» жарияланған «қырғыздың «қобыланды» аңызындағы әйел» атты еңбегі еді. әлиханның бұл жерде көтеріп отырған мәселесі бұрынғы қазақтың рухани мәдениетінің бай мұраларына байланысты. аталған аңызда мұсылмандық дін мен ежелгі тәңірілік түсініктердің қарым-қатынасы, көшпелілер мәдениетіне тән ана мен әйелді қастерлеу, ел намысын пендешіліктен жоғары қою т.б. мәселелері талқыланады. шексіз сахара қазақ мәдениетін көптеген жылдар бойы сыртқы жаулардан қорғаштап, өзіндік ерекшеліктерін сақтауға себебін тигізді. дүлей далада тек жүз бен руға бөлінген тұтас қауым ғана өмір сүре алатын еді. қысқаша айтқанда, әлихан мен міржақып, ахмет байтұрсынов пен мағжан жұмабаев, жүсіпбек аймауытов пен сұлтанмахмұт торайғыров секілді алаштың арыстары өз күресінде халқының ғасырлық мұрасынан қашанда күш-қуат алып отырды. қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі шәкәрім құдайбердіұлы. оның негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениет ілімін қамтиды. шәкәрім абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. ол арнайы оқу орнында оқымаса да, араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз бетімен үйреніп, сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан. абай сияқты шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты шарты туған елдің бүкіл тарихи мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес қолдану. шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. тәңірі, нұр, күн, табиғат ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар. қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жатқан идея жанның мәңгілігі. әл-фараби мен қожа ахмет иассауи, абай мен мағжан жалпы шығыс ғұламалары бойынша, адамның дүниедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен айқындалады. әйтпесе өмір мазмұны жануарлық күн көруден алыс кетпек емес. әлем мен адамға бағыт беретін жол көрсетуші, мәңгілік пен шексіздіктің кепілі нұр. оған адамның жай ақылы жетпейді, оны аңғару, түсіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет. өтпелі өмірден мәңгілікке (фәниден бақиға) көшу, басқа сөзбен айтқанда, бұл дүниеден кету дегеніміз адам жанының нұрға қосылуы. «жан, дейді шәкәрім, менің айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. олай болса бір түрге түсіп барлықтың ішінде бар болып жүреді». (үш анық. әлем, 39-бет). осы негізгі шығармасын шәкәрім ұзақ дайындықтан соң жазған және ол жаңа замандағы қазақ кәсіпқой философиясының алғашқы туындысы болып табылады. бұл шығармада айтылған ойлардың сыры мен астарлы қатпарлары мол. батыстағы материализм және идеализм тәрізді екі анықпен шәкәрім шектелмей, өз жолы үшінші анықты ұсынады: еңбекпенен, өрнекпенен өнер ойға тоқылса, жайнар көңіл, қайнар өмір ар ілімі оқылса. яғни, басты мәселе ар ілімі, моральдың төңірегінде. кәдімгі этиканы шәкәрімнің «ар ілімі» деп атауында да үлкен мән бар. себебі оның негізгі категориясы, тірегі ұждан. бұл категорияны түсіну үшін шәкәрімнен үзінді келтірейік: «әрине, жаның өлген соң тазарып, жоғарылайтынына нанған кісі қуанышта болып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып біржола жоғалмады-ау деп өлсе керек. және ұждан, совесть жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек. олай болса нанбай, ұждан, совесть құр ғана көрініс үшін адамдыққа лайық деген кісіге жақсылық, қиянаттың көп айырмасы жоқ болса керек. ӏзін білдірмеудің айласын тапса болғаны, себебі өлген соңғы жан өміріне нана алмай ұждан, совесть, жан екі өмірге бірдей керек таяныш екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды. егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты. кейбір діншілдерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе жаратушыда білім бар, өлген соң да бір түрлі жан тіршілігі бар. жан екі өмірде де азығы ұждан, совесть деумен еш нәрседен кемдік көрмейді. тіпті бұл жоғарылаудың ең зор жардамы үш анық дегенім осы». (үш анық. элем, 44— 45-бет). шәкәрімнің ұжданы біз жоғарыда айтқан, ежелгі гректегі «каллокагатия», и. канттың «кесімді императив» ұғымдарымен астас. ұждан дегеніміз ынсап, әділет, мейірім. тарих аумағынан қарағанда тым қысқа уақыт аралығында (70 жыл бір адамның ғұмыры) қазақтың ұлттық мәдениеті кеңес өкіметі кезінде сан қырлы құбылыстарды өз басынан өткізді. 1916 жылдан басталған күрес келесі жылы мақсаттарына жеткендей болды. өздерін «демократтар» санаған уақытша үкімет өкілдері сөз жүзінде езілген халықтарға азаттық береміз деді. қазақ ғұламасы ә. бөкейханов революция жасала сала «жаңарған ресейдің ерікті азаматтары қазақтарға» деген өз үндеуін жариялады. жалпы алғанда, қазақтың ұлттық мәдениетін xx ғасыр талаптарына сәйкес қайта құруда «алаш» партиясының рөлі ерекше болды. революцияның бастапқы кезіндегі маңызды мәселенің бірі ұлттық-мәдени автономияға қатысты еді. ресей революциялық қозғалысының кадеттік, социалистік және коммунистік бағыттарының көсемдері бұл идеяға қарсы шықты. в.и. ленин болсын, ф. керенский болсын территориялық федерацияны желеу етіп, бірорталыққа бағынған ресейдің империялық мәнін сақтап қалуға тырысты. большевиктер оған қоса өздерінің атышулы «барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұранын басшылыққа алып, ұлттық мүддені шетке шығарып тастады. 1917 жылғы маусым айындағы басылымында «қазақ» газеті осы мәселені тікелей қойды. автономияның қазақтарға ауадай қажет екендігін айтып, оның үш негізі бар екендігіне оқырман назары аударылды (территория, мәдениет және ұлттық ерекшеліктер). 1917 жылдың 21—26 шілдесінде орынбор қаласында бірінші бүкіл-қазақтық құрылтай өтті. оның шешімдері бойынша «алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды. бағдарламаның кейбір бөліктерінен үзінді келтірейік: :1. ресей демократиялық федеративтік республика болуы керек, оның құрамындағы әрбір мемлекет тәуелсіз әрекет етеді. :2. қазақтар тұратын аймақтардан құралған автономия ресей федеративтік республикасының құрамды бөлігі болып табылады... :3. ресей республикасында тең праволылық, тұлға, сөз, баспа, ұжымдар еріктілігі болады. :4. дін мемлекеттен бөлінеді. барлық діндер тең праволы... қазақтардың өзіндік муфтийлігі болуы керек... :5. билік пен сот әр халықтың ерекшеліктеріне сәйкес құрылуы қажетті, би мен сот жергілікті халықтың тілін білуі міндетті... :6. білім алу барлығының ортақ игілігі. бүкіл оқу орындарында білім алу тегін. қазақтардың өз тіліндегі орта және жоғары оқу орындары, университеттері де болуы керек. бұл бағдарлама 5—12 желтоқсанда өткен бүкілқазақтық екінші съезде құпталынып, осы құрылтайда ұйымдастырылған алашорда үкіметінің негізгі заңына айналды. сонымен 1917 жылдың аяғына таман қазақстан прогресс жолында талай жетістіктерге жетті және ұлттық төл мәдениетті дамытуға мүмкіндік алды. қазақ рухани мәдениетінің сол тұстағы деңгейінде «алаш» қайраткерлері алдыңғы қатарда тұрды. кейін тоталитарлық жүйе оларға әдейі деп жала жапқан. алайда большевиктер орнатқан тоталитарлық жүйе қазақ халқының (ресейдің басқа халықтарының да) азаттық алу, мәдени өркендеу мүмкіндіктерін құлдыратып жіберді. xx ғасырдағы ең сұмдық қылмыстардың бірі кеңес одағында жасалды. тоталитарлық жүйе өз халқына қырғын салып (геноцид), оның этномәдени тұтастануына орасан зиян келтірді. адамзаттың бүкіл тарихында ешбір саяси өзгеріс нақ осындай сүргінге әкелген жоқ. xx ғасырдағы екі социалистік эксперимент (фашистік және коммунизм) 100 миллионнан астам адамды қырды. этнобірігу және мәдени эволюцияны бекерге шығаратын большевиктік идеология мен практика бұрынғы ресей империясы топырағындағы халықтардың ғасырлар бойы жинақталған мәдени құндылықтарын талан-таражға салды. бұл, әсіресе, қазақ тағдырынан анық көрінеді. ұлттық-мәдени тұтастануға кеселін тигізген төмендегідей большевиктік тәжірибелерді атап өтейік: :1. демографиялық геноцид. белгілі демограф мақаш тәтімовтың есептеуі бойынша, тоталитарлық жүйе кезінде қазақтар шетелдерге біржолата көшіп кеткендерін қоса санағанда 4,5 миллион адамынан айрылған, яғни бүкіл халқының үштен екісін жоғалтқан. «проценттік қатынаста, дейді м. тәтімов, қазақстан қасіреті батыс армения қасіретінен, еуропадағы фашизмнің еврейлерді жоюынан, камбоджадағы зұлматтан да асып түсті». (демографиялық кескін қазақ, 66—67-бет). :2. этномәдени экспанция. патшалық ресей империясы бастаған миграциялық саясатты кеңес өкіметі де дәйекті жүргізді. геноцид нәтижесінде қаңырап бос қалған кең дала келімсектермен толтырылды. xix ғасырдың ортасында өз жерінде 92%-ін құраған жергілікті ұлт өкілдері 1959 жылғы санақ бойынша 29%-ке дейін төмендеді. мұның өзі 1916 жылғы қырғынның, азамат соғысының, ф. голощекин жүргізген «кіші октябрь» саясатының, 30-жылдардағы аштықтың, тың және тыңайған жерлерді игеруге сырттан жүз мыңдаған бөгделердің келуінің салдары екені белгілі. этномәдени экспанция: «феодализмнен социализмге бірден секіру» үшін аймақты қажет, ал бұрынғы көшпелілер техникаға жетік емес, сондықтан орталық аудандардан кәсібилерді шақыру керек дегенді желеу еткен. мигранттардың көптеп көшіп келуі қазақтардың дәстүрлі мәдениетін шайқалтып, оның өрісін тарылтты. әрине, этномәдени экспанцияның жағымды жақтары да болды (білімділік деңгейінің көтерілуі, экономикалық даму, мәдени диалог т.б.). алайда таразының екі басы тең емес еді. қазақ кеңес мәдениеті туралы әңгіме еткенде оның тарихи ерекшеліктері мен өзіндік белгілеріне тоқталып өткен жөн. егер бұрынғы қазақ мәдениетін дәстүрлік өркениет деп бағаласақ, онда тоталитарлық жүйеде ұлттық негіздерді жойып жіберуге бағытталған болышевиктік шараларды ескеру керек. «тағдыры ортақ жаңа қауым», «тарихта бұрын болмаған адамдардың жоғары бірлестігі кеңес халқы», сондай-ақ, «мазмұны пролетарлық және түрі ұлттық социалистік мәдениет» ұрандарын басшылыққа алған идеологтар мен саясатшылар рухани мәдениеттің тамырына балта шапты. ерте заманның өзінде атақты аристотель мазмұн мен форманың бірлігін дәлелдесе, революционер марксистер мәдениеттегі ұлттық мазмұнды бекерге шығарды. шын мәнінде, ең алдымен, мәдени туындының мазмұны ұлттық болып табылады. өйткені мәдени қайраткерлер өз нақтылы ұлттық көкейкесті мәселелерді көтереді; қаңдай абстрактылы шығарма болғанымен, оның тамыры этностық фольклордан, халықтық педагогика, этика, дүниетанымнан нәр алады. жоғарыдағы «социалистік» мазмұнды көмкерген ұлттық форманы сталин тек тілге әкеп тіреген. олай болса, өз ұлтының тарих-талғамын орыс тілінде жазған ш. айтматов пен о. сүлейменовты қалайша ұлттық мәдениеттен аластаймыз. әдеби тілден басқа әр этностың өзіндік рәміздері, таңбалары, музыка, театр, көркемөнер тілі бар. әр этностың төлтума мәдениетіне үлкен нұқсан келтірген большевиктік бірі ұлтаралық некелесуді дәріптеу. әрине, табиғи-тарихи жағдайларда бұл прогрессивті процесс, дүниежүзілік мәдени сұхбаттасу ағынының бір бұлағы. әр түрлі этностардың, тіпті нәсілдердің араласуы нәтижесінде қазіргі әлемде көрнекті рөл атқаратын американдар, бразилиялықтар, мексикандар, үнділер сияқты халықтар қалыптасты. этнобиологиялық және тұтастануды оқшаулану деп түсінудің ауылы ақиқаттан алыс. алайда кеңес одағында бұл процесс өктемділікпен жүргізіліп, империядағы басқа халықтарды орыстандыру саясатында өтті. ұрандардың желеуімен 200-ден астам этностар араластырылып жіберілді. «нәтижесінде жүзге тарта төлтума мәдениет мәңгілік жоқ болып, жұмыр жердің мәдени-рухани болмысы солғын тартты. осынау жойқын да жойдасыз қасіреттің орнында мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан төлтума мәдениетін әбден таптап, химералық күйге жеткен 300 миллион тобыр қалды; басқа ұлтпен некелескен 60 миллион дүбара қалды; 60 мың тірі жетім балалар қалды (тіркеуге алынғаны ғана); абақтының тұрақты тұрғындарының саны 20 миллионға жетті». (тарақты а. ауызша тарихнама қазақ, 36-бет). шын мәнінде, кеңес одағы маргиналдар қоғамына айналды. әр ұлттың мәдени архетиптерін шайқалту кеңес одағында мемлекеттік саясат дәрежесінде нысаналы түрде жүргізілді. мысалы, 1951 жылы орталық мұсылман халықтарының «деде қорқыт», «алпамыс», «манас». «ер сайын», «шора батыр», «қобыланды» сияқты эпостарын діншіл және ақсүйектік деп жариялап, оларға тыйым салды. халықтық мәдениетті қудалаудың сорақы бір көрінісі домбыраны феодализмге апарып тіркеу. тоталитарлық жүйенің мәдениет саласында жүргізген саясаты тек кеңестік ұлттарды «тазалаумен» шектелген жоқ. «жаңа коммунистік мәдениетті қалыптастыру» дегенді басшылыққа алған партократия дүниежүзілік озық мәдениет үлгілеріне тосқауыл жасады. белгілі «темір пердемен» қоршалып қойылған ксро-да таза пролетарлық мәдениет дәріптелді; бүкіл батыс буржуазиялық, ал шығыс ескішіл феодалдық деп жарияланды. мұның бір дәлелі отан соғысынан кейін сталинизмнің жүргізген шаралары. «космополиттік мәдениет», «империализм ықпалдарына түскен» ғылымдар қатарына кибернетика, генетика, тілтану т.б. қойылды. қорытып айтқанда, большевиктік «мәдени революция» жер шарының 76 бөлігінде «кеңестік адам» атты, бұрын-сонды болмаған, адамдардың айрықша түрін қалыптастыруға бағытталды. бұл туралы шыңғыс айтматов шеберлікпен суреттеген мәңгүрт бейнесін еске алайық. тарихи дәстүрден мүлдем айырылған, тіпті өз анасын өлтіруге дайын мәңгүрттер қаптап кетті. жас жеткіншектерге үлгі ретінде ұсынылған павлик морозов өз әкесін сатқан адам. right әрине, ширек ғасырға созылған бүкіл осы кезеңді тек қара бояумен суреттеуден аулақпыз. қазақстанда кеңес өкіметі жылдарында мәдени салада едәуір жетістіктер де болды. партия саясатын түсіну үшін елге «көзі ашық», сауатты азаматтар керек еді. ресей сияқты бұрын негізінен сауатсыз империяда халыққа білім беру жүйесі бірталай табыстарға жетті. әрбір одақтық республика өз ғылым академияларына, мемлекеттік институттарына ие болды. жоғары басқару жүйелері негізінен орыстарға сүйенгенімен «жергілікті ұлт өкілдеріне» мұқтаж еді. оларды даярлау ресейдің орталық аудандарында жүргізілді. мұның нәтижесінде көптеген ұлт өкілдерінің еуропалық мәдениет және білімге қолдары жетті. баспасөз, газет-журналдар шығару, радио хабарларын тарату, теледидар, кезінде «отарба», «сиқырлы машина» деп жүретін ауыл тұрғындарына жете бастады. қазақстанның мәдени өмірінде ұлттық опера, балет, драма, симфониялар пайда болып, ауқымы кеңи түсті. қазақ бұлбұлы күләш байсейітова, шебер биші шара, кәсіпқой сахна жүлдыздары серке қожамқұлов, қалибек қуанышбаев, шәкен айманов т.б. өз өнерлерімен халық дәстүрін жаңа заманға лайықты жалғастыра білді. xix ғасырдың ортасынан кейін қалыптаса бастаған жазба әдебиеті де кеңес өкіметі жылдарында біршама табыстарға жетті. сәкен сейфуллин, мұхтар әуезов, сәбит мұқанов, бейімбет майлин, мұқағали мақатаев сияқты көптеген ақын-жазушылар, социалистік реализм мен тап күресі идеологиясының шеңберінен шығып, өз шығармаларында халықтың көңіл-күйін, арман-тілегін, шебер суреттей білді. осы жылдары қазақ халқының мәдени тарихын зерттеп-білуге бағытталған біршама әрекеттер жасалды. бұл ретте қазақ эпосының негізінде көрермендерге ұсынылған «қыз жібек», «айман шолпан», «қозы көрпеш баян сұлу», «ер тарғын», «қалқаман мамыр» сияқты опера, көркем фильм, балеттерді атап өтуге болады. тарихи ескерткіштерді қорғау, сақтау, қазақстан тарихын көрсету мақсаттарында республикада көптеген мұражайлар ұйымдастырылды. 80-жылдарда республикада 47 мұражай, оның ішінде 29 өлкетану, өнертану, этнографиялық музей жұмыс істеді. алайда тоталитарлық жүйе қазақстан халықтарының мәдени толысуына ынталы емес еді. мұны, әсіресе, мәдениеттің өзегі тіл мен дінге байланысты жүргізілген саясаттан көруге болады. «феодализм мен алғашқы қауымдық құрылыс қалдықтарымен күресуді» желеу еткен орталық 20-жылдардан бастап мешіт пен медресе мүлкін тәркілеп, діни өкілдерді қуғынға ұшыратты. ондаған түрік халықтары алдымен латын, кейін славян алфавитіне көшірілді. 1927—1928 жылдары билер соты жойылып, дәстүрлік заңдар жарамсыз деп жарияланды. мәдениеттің таза партиялылығын жоғарыдан бақылаушы ұйымдар қатты қадағалап отырды. баслит (цензура) мен басрепертком баспасөз бен театрларда социализм идеяларына сәйкес келмейтін шығармаларға тыйым салды. 1991 жылдан бастап қазақстан тәуелсіз мемлекет. ата заң бойынша, ол қазақ халқының өзін-өзі билейтін елі және басқа этникалық топтарға тең құқықтықты қамтамасыз етеді. екі ғасырдан артық қилы заман бұғалығын басынан өткізген ел енді ғана өзіне тән мәдениет пен өркениетті қалыптастыруға мүмкіндік алды. *мұсылман ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті *дәстүр жалғастығы және заман талабы *өзгерістер уақыты және отарлық мәдениет *қазақстан жеріндегі дәстүрлі типтер