text: арендер хош иісті көмірсутектер ("углеводороды ароматические") мақаласын қараңыз. арендердің алғашқы табылған мүшелерінің өздеріне тән жағымды иістері болғандықтан, оларды ароматты көмірсутектер деп те атайды. бірақ кейінірек ароматты көмісутектерге жататын көптеген заттардың хош иістері болмайтыны анықталды. осыған қарамай, тарихи қалыптасып қалған бұл атау осы кезге дейін қолданылып келеді. арендер молекулаларының құрамында бензол сақинасы (бензол ядросы) бар жалпы формуласы сnн2n -6 болатын көмірсутектер. арендердің ең арапайым мүшесі бензол с6н6. жалпы формуласы сnн2n -6 болғандықтан, бензолды өте қанықпаған қосылысқа жатқызуға болар еді. бірақ бензол бромды сумен және калий перманганатының ерітіндісімен әрекеттеспейді, яғни қанықпаған қосылыстарға тән реакцияларға түспейді. осылай бензолдың құрамы мен қасиеттерінің арасында біздің түсінігімізше сәйкессіздік туады. бензол буы мен сутек газының қоспасын катализаторы бар қыздырылған түтік арқылы өткізсе, бензолдың бір молекуласы сутектің үш молекуласын қосып алып, құрылысы бізге таныс циклогексан түзіледі екен: циклогексан түзілуі бензол бұл қасиетті тек циклді құрылысты болғанда ғана көрсете алады деп тоқтам жасауға болады. молекула құрамындағы көміртектің алты атомы цикл жасап тұйықталады және олар өзара қос байланыс пен дара байланыс арқылы кезектесіп жалғасады деп, бензолдың құрылымдық формуласын ең алғаш неміс ғалымы а. кекуле ұсынды (1865 ж.). бірақ құрамында үш қос байланысы болса, бензол қанықпаған көмірсутектерге тән қасиеттер көрсетіп, бромды су және калий перманганатының ерітіндісімен әрекеттесер еді. сонымен бұл формула: а) құрамында қос байланыс болғанымен, бензол неге қосылу реакцияларынан гөрі, орынбасу реакцияларына бейім; ә) бензол молекуласындағы барлық көміртек атомдарының араларындағы байланыстардың ұзындықтары неге бірдей; б) бензол молекуласының химиялық тұрақты болуы неліктен, т.б. сұрақтарды қанағаттандыра алмады. бірақ кекуле ұсынған формула бензолдың химиялық қасиеттерін толық осы уақытқа дейін қолданылып келеді. xx ғасырдың басында ғана әр түрлі физикалық тәсілдерді пайдаланудың аркасында, бензол молекуласының құрылысын түсіндіруге мүмкіндік туды. бензол молекуласы жазық пішінді. барлық көміртек атомдары ұқсас, электрон тығыздығы бірдей бөлінген, көміртек атомдарының арақашықтықтары өзара тең (0,140 нм). бензол молекуласы тең қабырғалы жазық алтыбұрыш пішінді болады. барлық көміртек атомдарының s-байланыстары мен р-электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі (орналасуы) нәтижесінде едәуір берік және бәрі бірдей ароматты байланыс түзіледі. яғни, бензол молекуласындағы барлық көміртек атомдары арасындағы байланыстар "таза" дара байланыстардан да, қос байланыстардан да өзгеше болады. бензолдың бұл қарастырылған құрылымдық формуласы жоғарыда қойылған сұрақтарға (бензол неліктен қосылу реакцияларына бейім емес, неге барлық алты қабырғалары тең және неге химиялық тұрақты, т.б.) жауап бере алады. бензол молекуласының барлық алты қабырғаларының ұзындықтары бірдей 0,140 нм-ге тең болады. бензолдағы с—с байланыстардың энергиясы 490 кдж/моль-ге тең дара байланыс пен қос байланыстар мәндерінің арасындағы сан болады. байланыс түрі гибридтену түрі байланыс бұрышы байланыс ұзындығы, нм байланыс энергиясы, кдж/моль дара sp3 1090 28' 154 350 қос (— sp2 1200 134 620 ароматты байланыс sp2 120 140 490 бензол молекуласы түрлері молекуласында электрон тығыздығының біркелкі бөлінуін ескеріп, бензолдың құрылымдық формуласында ортақ байланысты тең қабырғалы алтыбұрыштың ішіндегі дөңгелек арқылы да бейнелеуге болады. сонымен қатар кемшіліктерін ескере отырып, кекуле ұсынған формуланы да пайдалануға болады. ароматты көмірсутектерді жүйелеу номенклатурасы бойынша арендер деп атайды. бензол молекуласының сутек атомдары көмірсутек радикалдарына алмасқанда, бензолдың гомологтары түзіледі: *бензол: с6н5 *метилбензол: с6н5 сн3 *этилбензол: с6н5 с2н5 *пропилбензол: с6н5 с3н7 бензолдың гомологтарын атау үшін қалыптасқан тривиальді атаулар да қолданылады: метилбензолды толуол, диметилбензолды ксилол, кумол, винилбензолды стирол деп атайды. молекуласында бірнеше радикалдары бар қосылыстарды атау үшін бензол сақинасындағы көміртек атомдары нөмірленіп, қосылысты атағанда орынбасардың орны сандар арқылы көрсетіледі. егер бензол молекуласының екі сутек атомы радикалдарға алмасқан болса, онда бензолдың орто-, мета-, пара- туындылары түзіледі. оларды атағанда, қысқаша бірінші әрпімен белгілейді: орто о, мета м, пара п. немесе әріптердің орнына сандар арқылы белгілеулер де қолданылады. с6н5 тобы фенил радикалы, с6н5 сн2 — бензил радикалы деп аталады. арендерді, негізінен, тас көмір шайыры мен мұнайды фракциялап айдап алады. сонымен қатар мұнайды өңдегенде және көмірді кокстегенде түзілетін газдарды синтездеу арқылы да алынады. 1. сәйкес алқандарды катализатор қатысында ароматтап дегидрлегенде (риформинг) бензол мен оның туындылары түзілетінін білесіңдер: гексаннан бензол алу 2. арендерді циклогексан мен оның гомологтарын дегидрлеп алуға болады. н. д. зелинский мұнайдың құрамындағы циклогександы pt, pd катализаторлары қатысында 300°с температурада дегидрлеп бензол алды: циклогексаннан бензол алу осы келтірілген жағдайларда циклогексан туындыларын дегидрлегенде, бензолдың туындылары түзіледі: метилбензол алу 3. ацетиленді көмір қатысында қыздырып бензол алуға болатынын сендер өткен тақырыптардан білесіңдер: ацетилиннен бензол алу 4. бензолдың гомологтарын катализатор (алюминий хлориді немесе темір (iii) бромиді) қатысында бензолды алкилдеп алуға болады: бензолды алкилдеп алу арендердің бастапкы мүшелерінің өздеріне тән иістері бар, олар суда ерімейтін, сұйық заттар. органикалық еріткіштердің біразында жақсы ериді және өзі көптеген органикалық заттарды ерітеді. бензол гомологтарының салыстырмалы молекулалық массаларының өсуіне байланысты балқу және қайнау температуралары заңды түрде артады. бензол улы. бензол буымен үнемі дем алу анемия, лейкемия сияқты ауруларға ұшыратады. толуол мен басқа гомологтарының зияндылығы бензолға қарағанда төмендеу. арендер орынбасу, қосылу және тотығу реакцияларына түседі. орынбасу реакциялары. бензол ядросы едәуір тұрақты болғандықтан, бензолға орынбасу реакциялары тән. 1. галогендермен орынбасу реакциялары темір (iii) тұздарының қатысында жүреді: бензолдан бромбензол алу хлормен де бензол осылай әрекеттеседі. 2. нитрленуі. нитрлеуші қоспаның (концентрлі күкірт және азот қышқылдарының қоспасы) қатысында қыздырғанда, бензолдан нитробензол түзіледі: бензолдан нитробензол алу 3. бензолдың гомологтары орынбасу реакцияларына бензолға қарағанда оңай түседі. мысалы, метилбензол (толуол) орынбасу реакциясына бензолдан гөрі жеңіл түсіп, 2-, 4-, 6- жағдайдағы сутек атомдары оңай алмасады. мұны метил радикалының бензол сақинасына әсерімен түсіндіруге болады. қосылыс құрамындағы метил тобының байланыс электрондарын өзінен итеретінін білеміз (марковников ережесін еске түсірейік). метил тобының электрон тығыздығы бензол сақинасына қарай ығысуы нәтижесінде бензол сақинасындағы электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі бұзылып, 2-, 4-, 6-орындарында электрон тығыздықтары өседі де, сутек атомдары орынбасу реакцияларына оңай түседі. мысалы, толуолдың азот қышқылымен әрекеттесу реакциясы нәтижесінде түзіледі: толуолдан тринитробензол алу 2-, 4-, тротил, тол, тнт деп те атайды. қосылу реакциялары. бензол косылу реакцияларына қиын түседі. тек қатты қыздырғанда немесе ультракүлгін сәулелермен әсер еткенде және катализатордың қатысында ғана бензол қанықпаған қасиет көрсетіп, сутекті және галогендерді қосып алады. 4. гидрленуі. никель, платина, палладий сияқты катализаторлар қатысында қыздырғанда және жоғары қысымның әсерінен бензол сутекті қосып алып, циклогексанға айналады: бензолдан циклогексан алу 5. галогеиді қосып алуы. ультракүлгін сәулелердің әсерінен бензол хлордың алты атомын қосып алып, нәтижесінде, (гексахлоран) түзіледі: галогендерді қосып алу тотығу реакциялары. бензолдың өзі әсеріне өте тұрақты. қалыпты жағдайда бензол калий перманганаты ерітіндісін 6. ал бензолдың гомологтары (туындылары) біркелкі оңай тотығады. мысалы, метилбензолга с6н5сн3 калий перманганаты ерітіндісін құйып қыздырса, ерітінді түссізденеді. толуолдың метил тобы карбоксил тобына (—соон) айналып, бензол қышқылы түзіледі. метан және басқа алкандар әсеріне тұрақты екенін білесіңдер. толуол с6н5сн3 молекуласындағы бір сутек атомы фенил радикалға (с6н5—) алмасқан метанның туындысы. толуол молекуласындағы метил тобы бензол сақинасының әсерінен оңай тотығады. бензол сақинасының әсерінен метил сн3 тобындағы электрон тығыздығының бөлінуі (сн4-пен салыстырғанда) бұзылады, бензол сақинасына әсер етіп коймай, сонымен қатар бензол сақинасы да метил тобына әсер ететіндігін көреміз. ал метил тобының бензол сақинасына әсерін толуолдың нитрлену реакциясы бензолға қарағанда біркелкі оңай жүретіндігі мысалында қарастырғанбыз. яғни, молекуладағы атом топтары бір-біріне өзара әсер етеді.\ 7. бензол мен оның гомологтары ауада ашық жалынмен бықсып, күйе түзе жанады (молекула құрамындағы көміртектің массалық үлесіне көңіл аударыңдар): 2с6н6 3o2 -> 12c 6н2o егер қосымша оттек немесе ауа үрленсе, жану толық жүреді: 2с6н6 15o2 -> 12сo2 6h20 бензолдың гомологтары бензолға тән және басқа реакцияларға, мысалы, бензол сақинасына сутек қосылу және галогендермен орын басу реакциясына (бензол ядросындағы және бүйір тізбектегі сутек атомдарын алмастырып) түседі. бензол с6н6 түссіз сұйық, улы зат, өзіне тән иісі бар, судан жеңіл және суда ерімейді. бояғыш заттар, дәрі-дәрмектер, қопарылғыш заттар, синтездік талшықтар алу үшін және органикалық заттардың еріткіші ретінде кеңінен қолданылады. толуол с6н5 сн3 судан жеңіл, суда ерімейтін, түссіз сұйықтық. дәрі-дәрмектер, бояулар және қопарылғыш заттар (тротил, тол), синтетикалық жуғыш заттар, капролактам алу үшін қолданылады. полимерлердің жаксы еріткіші болып табылады. қасиетін өсіретін болғандықтан, бензинге қоспа ретінде қолданылады. этилбензол с6н5 с2н5 түссіз сұйықтық. стирол алуға қолданылады. с6н5 сн(сн3)2 түссіз сұйық зат. фенол мен ацетон алуға пайдаланылады. стирол (винилбензол) с6н5 сн сн2 суда ерімейтін, жағымды иісті сұйықтық. құрамында еселі байланысы болғандықтан оңай полимерленеді.