text: валуа (фр. valois) франция корольдерінің әулеті, капетиндер үй тармағы. өзінің атауын осы тармақтың негізін салушы француздық карлдың титулы де валуа графымен байланысты алды. валуа әулетінің өкілдері капетин үйінің кіші тармағы бурбондар әулеті алмастырғанша француз тағын 1328-ден 1589-ға дейін иемденді. тұңғыш де валуа графтары де үйінің өкілдері болды (капетиндер әулетінің кіші желісінің біреуі францияның жесір королевасы анна ярославнаға үйленген). осы рудың соңғы өкілі монахша шаш алды, ал валуа графтығы апайының күйеуі каролиндер әулетінің кіші желісі гербертиндер үйінен шыққан граф герберт iv де вермандуаға өтті. олардың мұрагер-қызы француздық генрих патшаның ұлы де вермандуа графы, ұлы гугоға тұрмысқа шығып, оған валуа және вермандуа графтықтарын жасау ретінде әкелді. бұл некеде 6-шы буынға дейін капетин руының де вермандуа графтары шықты, осыдан соң валуа графтығы 1215 жылы филипп ii август патша королдік иелікке қосты. король батыл филипп iii 1285 жылы ұлы карлға кеңейтілген валуа графтығын берді. карл, де валуа графы король филипп iv-нің бауыры валуа үйінің негізін қалаушысы болды, ал оның ұлы филипп vi француз тағына отырып, королдік валуа әулетін құрды. 1280 жылы рим папасы мартин арагон патшалығын карл де валуаға сыйлады, алайда ол 1290 жылы бұл сыйлықтан бас тартты. алғашқы некесі анжу мен мэн графтығын әкелді. екінші әйелі екатерина де куртененің құқықтары бойынша ол константинополь императоры атағын алды. карл ағасының билік еткен уақытта мемлекеттік істерге белсене араласып, 1325 жылы ножанда қайтыс болды. әдемі филипп iv-нің үш ұлы ер бала қалдырмай қайтыс болғаннан кейін, карл де валуаның ұлы филипп vi 1328 жылы капетиндердің жақын ұрпағы ретінде саналып францияның тағына келді. валуа үйінің биіктеуі англия мен франция арасындағы ұзаққа созылған соғыстың себебі болды (жүзжылдық соғыс). филипп vi-ның ұлы болды: иоанн (болашақта мейрімді иоанн ii) мен филипп. соңғысы 1375 жылы де валуа графы және орлеан герцогы деп жарияланды, бірақ ұрпақтарсыз қайтыс болды. 1350 жылдан 1364 жылға дейін билік еткен иоанн іі-нің ұлы болды, оның ішінде: оның мұрагері карл мен кіші бургундия үйінің негізін қалаушы, бургундия герцогы батыл филипп ii. карл v-нің (1380 ж. дүн. өт.) ақылсыз карл vi мен принц людовик деген екі ұлдары болды. ханзада людовик орлеан герцогы мен ангулем және валуа графы титулы мен жерлерін алды. оның кезінде 1403 жылы валуа графтығы герцог-пэрстық болды. тарихта алғаш рет орлеан герцогы ретінде белгілі людовик, ағасы карл vi-ның бақытсыз билігі кезінде бургундия герцогымен билікке қатысты дауласты, ал 1407 жылы оны өлтірді. оның немересі людовик, валуа және орлеан герцогы, француздық валуаның үлкен желісінің соңғы өкілі карл viii (карл vi-да соң ұлы жеңіпаз карл vii, содан соң оның ұлы людовик xi, карл viii-нің әкесі билік етті) қайтыс болған соң 1498 жылы франция тағына людовик xii деген атпен келді және осылайша валуаны тәжбен біріктірді. ақырында валуа валуа үйінің ханзадаларына, сосын бурбон үйіне сыйланды, бірақ әрқашан орлеан герцогтығымен бірге болды. орлеан үйі 1787 жылғы революция кезінде ғана валуа герцогтық титулын жоғалтты, бірақ ішінара атаумен байланысты жерлерді сақтап қалды. 1407 жылы қайтыс болған орлеан және валуа герцогы, ангулемдық жанның кіші ұлының карл атты ұлы болды. ал, оның ұлы баласыз людовик xii дүниеден өткен соң франциск деген атпен француз тағына отырды (1515). оның ұлы француздық генрих іі-нің төрт ұлы болды, оның үшеуі елді биледі (франциск іi, карл ix, генрих iii), ал төртіншісі франсуа алансон герцогы (кейін анжу). олардың ешқайсысы заңды ұрпақ қалдырмады, ал 1589 жылы генрих ііі-нің өлімінен кейін француз тағына капетиндерден тарайтын бурбон әулетінің өкілі генрих iv бурбонға ауысты. валуа үйінің соңғы патшалардың қарындасы, маргарита де валуа, генрих iv-нің ажырасқан әйелі, 1615 жылы қайтыс болды. ол валуа әулетінің соңғы заңды ұрпағы болды. *үлкен тармақ. короля карл v-нің үлкен ұлы, король карла vi-дан тарайды. 1498 жылы тоқтады. *алансон герцогтарының тармағы.де валуа графы карлдың кіші ұлы карл ii-ден тарайды. 1525 жылы тоқтады. *анжуй герцогтарының тармағы. король иоанн ii-нің екінші ұлы, людовиктен тарайды. 1481 жылы тоқтады. *берри герцогтарының тармағы. иоанн ii-нің үшінші ұлы, жаннан тарайды. 1416 жылы тоқтады. *бургундия герцогтарының тармағы. иоанн ii-нің төртінші ұлы, батыл филипптан тарайды. 1477 жылы тоқтады. бұл тармақтың екі тармағы болды: **брабант герцогтарының тармағы. батыл филипптың ұлы, антуаннан тарайды. некесіз балалар қалдырған, антуанның кіші ұлы филипп брабант қайтыс болған соң 1430 жылы тоқтады. **невер графтарының тармағы. батыл филипптың ұлы, филипптан тарайды. 1491 жылы тоқтады. *орлеан герцогтарының тармағы. король карл v-нің екінші ұлы, людовиктен тарайды. 1515 жылы тоқтады. бұл тармақтың бір тармағы болды. **ангулем графтарының тармағы. людовиктің екінші ұлы, жаннан тарайды. 1589 жылы тоқтады. сонымен қатар, валуа үйінен бірнеше некесіз тармақтар тарады: *лонгвиль герцогтарының тармағы, жан де дюнуадан тарайды, xvii ғасырдың соңында тоқтады, соңғы өкілі мария де немур. *ангулем герцогтарының тармағы, король карл ix мен мари тушенің некесіз туған ұлы, ангулем герцогы, шарль де валуадан тарайды. *де валуа-сен-реми тармағы, генрих ii-нің некесіз туған ұлынан тарайды, танымал өкілі авантюрист жанна ламотт. портрет аты билік еткен уақыты 80px филипп vi ақпан 1328 22 тамыз 1350 80px иоанн ii мейрімді 22 тамыз 1350 сәуір 1364 80px карл дана сәуір 1364 16 қыркүйек 1380 80px карл vi 16 қыркүйек 1380 21 қазан 1422 80px карл vii 21 қазан 1422 22 шілде 1461 80px людовик xi 22 шілде 1461 30 тамыз 1483 80px карл viii 30 тамыз 1483 сәуір 1498 портрет аты билік еткен уақыты 80px людовик xii сәуір 1498 қаңтар 1515 портрет аты билік еткен уақыты 80px франциск қаңтар 1515 31 наурыз 1547 80px генрих ii 31 наурыз 1547 10 шілде 1559 80px франциск ii 10 шілде 1559 желтоқсан 1560 80px карл ix желтоқсан 1560 30 мамыр 1574 80px генрих iii 30 мамыр 1574 тамыз 1589 *франция монархтарының тізімі *валуа (графтығы) *де валуа графтары мен герцогтары *валуа // брокгауз бен ефрон энциклопедиялық сөздігі 86 т. (82 т. доп.). спб., 1890—1907. валуа әулетінің билеушілері