text: қарахан мемлекеті (парсыша ایلک خانیان ilak-khānīyān) (942–1212) орталық азиядағы ортағасырлық мемлекет. қарахан қағанаты шығыс түркістан, жетісу, сырдария, талас, шу өңірін құтты қоныс етті. оның құрылуы 940 жылдан басталады. қағанаттың орталық астанасы шу өзені бойындағы баласағұн, кейінірек ордакент (тараз) қаласы. қарахан мемлекеті үзген, мерке, құлан сияқты қалаларында ірі алыпсатар алпауыттар мен қолөнершілер мекендеген. қарахан әулетінің негізін салушы сатұқ боғрахан (915–955жж.) болып есептелінеді. ол қарлұқ хандығының іргесін көтеріп, мәртебесін асырушылардың бірі білге құл қадыр ханның немересі. сатұқ тараз және қашғар қалаларын өзіне қаратып, 942 жылы баласағұндағы билеушіні құлатып, өзін жоғары қаған деп жариялайды. мемлекеттің күшеюіне қарлұқ, шігіл, ягма тайпалары үлкен үлес қосты. сатұқ өлгеннен кейін билік оның баласы мұсаға көшті, ол 960 жылы қарахан мемлекетінің халқын ислам дініне қаратты. оның астанасы қашғар болды. сатұқтың екінші баласы сүлеймен-ілек баласағұнды иеленді. кейін бұл өңірді оның ұлы хасан боғра-хан мұра етіп алды. мұса өлген соң, қарахан жеріндегі жоғарғы қаған атағы оның баласы әли арслан ханға көшті. 990 жылы қарахан билеушілерінің бірі хасан (харун) боғра хан испиджабты бағындырды. ал 992 жылы қарахандықтар шығыста хотанды, батыста бұхараны басып алды. 999 жылы қарахан билеушісі әли арсланның баласы насыр орта азиядағы саманилер мемлекетіне соққы берді. қарахан хандығы ұзақ соғыстардан кейін 1004–1005 жылдары мәуеренахр жерін түгелдей өзіне қаратты. осыдан кейін қарахан мемлекеті xi-ғасырдың 30 жылдары шығыс және батыс қағанаты болып екіге бөлінді: жетісу және шығыс түркістан жері шығыс қағанатына қарап, оның орталығы әуелі орда (баласағұнға жақын), кейін қашғар қаласы болды. мәуеренахр жерлері батыс қағанатына қарап, оның орталығы үзкент, кейінірек самарқан болды. қарахан мемлекетінде жоғарғы өкімет билігі хаканның қолында болған. ол мұрагерлікке қалып отырған. қарахан феодалдық қоғамының үстем тап өкілдеріне хаканның ұрпақтары тегіндер, ілек хандар, бектер, нәменгерлер, нөкерлер жатқан. ханға ең жақын адамдардың бірі уәзір болған. уәзір жоғарғы билеушінің ең жақын көмекшісі және кеңесшісі болып саналды. хан сарайы, оның басты ордасы мемлекеттік және әкімшілік басқару орталығы болып есептелді. қарахан мемлекетіндегі аса маңызды институт әскери-мұралық жүйе болған. мемлекет бірнеше үлестерге бөлінді. олардың бастылары: тараз, испиджаб, баласағұн. хан мемлекеттік немесе әскери қызметі үшін феодалдарға жер беріп, сол жердегі халықтан салық жинауға рұқсат еткен. мұндай жерлер икта, ал оны иеленуші араб терминімен муқта немесе иқтадар (парсы термині) деп аталған. қарахандардағы жер иеленудің тағы бір көп тараған түрі әскери үлестік жерлер. ол әскери қызмет үшін берілген. қарахан феодалдық қоғамында шаруаларды қанаудың бір түрі жалға үлестік жер беру орын алған. араб-парсы деректерінде үлестік жер алған шаруалар мұзарлар немесе барзұгар деп аталған. үлескер жерден алынған өнімнің денін салық түрінде мемлекетке және жер иелеріне төлеп отырған. шаруаларды қанаудың екінші бір түрі коммендация жер иелігі. оның мәні: әлсіз адам өзінің жер телімін күштінің қамқорлығына береді, ол күшті адам әлсіз адамды басқалардан қорғауға тиіс. қазақстанның оңтүстік-шығыс және оңтүстік аудандарын мекендеген қарахандықтар көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. мал шаруашылығында жылқы өсіру жетекші орын алды. қарахан мемлекетінің құрамына енген түркі тайпалары отар-отар қой ұстады, сондай-ақ түйе, ешкі, ірі қара өсірді. отырықшы, жартылай отырықшы түрік тайпаларының біразы егіншілікпен де айналысты. олар тары және басқа да дәнді дақылдар өсірді, отырықшылар қала мәдениетімен араласып, қала халқын толықтырды. қалаларда қолөнер кәсібі, әсіресе көзешілік кеңінен дамыды. олар аңшылықпен де айналысқан. сондай-ақ сырдария, іле мен, шу, талас өзендерінен балық аулау айтарлықтай рөл атқарды. xi ғасырдың аяғына қарай қарахан мемлекеті соғыстармен және феодалдық иеліктердің одан әрі бөлшектенуімен байланысты құлдырай түсті. xii ғасырдың 30-шы жылдары шығыс қарахан иелігін, жетісуды және қазақстанның оңтүстігін шығыстан келген кидандар жаулап алды.