text: грек әдебиеті грек халқының құл иелену заманында туған, еуропадағы ең көне әдебиет. антикалық әдебиеті дамуының бірінші кезеңі архаикалық кезең (б.д.б. ғ. басы). бұл кезеңге халықтың ауыз әдебиеті жатады. біздің заманымызға дейін антикалық ауыз әдебиетінің үлгілері жеткен жоқ. бұл кезеңнен тек қана б.з.д. vi ғ. жазылған грек әдебиетінің екі ұлы ескерткіші «илиада» және «одиссея» поэмалары сақталды. іі. аттикалық кезең (б.д.б. v-vі ғ.) грек классикалық әдебиетінің құрылуы мен гүлденуі. бұл кезең классикалық кезең деп те аталады. осы кезеңде лирика, драма, прозаның көп түрі дүниеге келген. екінші кезеңге грек философтарының, тарихшы, шешендердің еңбектері жатады. кезең (б.д.б. іv-і ғ.) антикалық әдебиеттің эллинистикалық кезеңі. римдік кезеңге (б.д.б. ғ. аяғы) рим әдебиеті де кіреді, сол себепті бұл кезеңді римдік кезең деп атайды. гректердің мифиологиялық образдар мен сюжеттерді мол пайдалануы грек әдебиетінде алуан жанрлардың тууына негіз болды. көне дәуірде яғни б.ғ.д. 97 ж. құл иеленушілік пайда болған кезден бастап грек халқының өмірі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. оның әдебиеті туып, өркен жая бастады. алайда, грек мифологиясы әдебиетінің негізгі арқауы болып қала берді. бұл кезеннің ұлы ескерткіштері «илиада» мен «одиссея». ру тайпалық күйреу кезінде гесиодтың (8-7ғ.) дидактикалық поэмасы «теогония» (құдайлардың тегі) туды. бұл дәуірде лирика жетекшілік роль атқарды. б.з.д. ғасырда анаксимандр, анаксимин, гераклит сияқты философтар сөздерінің ой-пікірлерін прозалық трактат түрінде жазды. өмірде болғанды хроника жолымен хабарлау –тарихнаманы, ал өмір көрінісін фольклорлық сыңайда баяндау новелланы туғызды. құл эзопқа байланысты аңыз-әңгімелер осының бір көрінісі. эзоп тек прозалық фольклордың негізгі кейіпкері ғана емес сонымен қатар талай мәнді де құмарлы мысалдардың авторы болды деген жорамал бар. ежелгі грек әдебиетінің ең бір гүлденген шағы аттика дәуірі, бұл кезде яғни 5-4 ғ. афина мәдени биігіне көтерілді. осы кезеңде эсхил өзінің «парсылар», «орестея», «данаиды», «прометей» сияқты шығармаларымен трагедия жанрының шоқтығын көтерсе, софокл «антигона», «филоктет», «эдип патша» арқылы драма жанрын қалыптастырды. сол дәуірдің үлкен тұлғасы еврипидтің «медея», «ипполит», «геракл» т.б. шығармаларында адамның іс-әрекетін, көрсетті. эгей теңізі аймағында ежелгі тұрғындарының ой-санасында барша табиғат күштері мен құбылыстары аса құдіретті, мәңгі жасайтын тіршілік иелері құдайлар кейпінде бейнеленіп, адам баласына тән барлық сезімдермен (қуаныш, қайғы, ашу-ыза, қызғаныш, өшпенділік т.б.) керемет кіршіксіз адамдар түрінде елестеген. ежелгі грек мифтері ішінара тәңірілік әрекеттер туралы баяндаса, ішінара ғажайып құдірет-күш, ептілік пен батылдық дарыған әр алуан ерлі-зайыпты құдайлар ұрпағы есептелетін қаһармандардың ерліктері мен бастан кешкен оқиғаларын суреттеуге арналған. жерорта теңізі әлемі халықтарының арасында кеңінен тараған бұл бағзы хикаялар мен аңыздарды римдіктер де пайдаланған. жаңа дәуірде ол хикая аңыздар ежелгі грек мифологиясы дейтін ортақ атаққа ие болды. гректер құдайлар грекияның ең биік тауы олимпте тұрады деп сенді. оларды олимп құдайлары деп атады (зевс және негізгі құдайлар). гректер олимптегі құдайлар тұрмысын шонжарлардың тұрмысына ұқсатты. шонжарлар тайпаларды қалай басқарса, зевс бастаған «олимпиялықтар» адамдар мен табиғатты солай басқарды. құдайлар да мансапқор, қатал, кекшіл келеді-міс. құдайлар біреуді бай әрі шонжар, енді біреуді кедей, тағы біреуді құл етіп жаратқан. кімде-кім құдайлар орнатқан тәртіпке қарсы шықса, ол адам құдайлардың қаһары мен аяусыз жазаға ұшырайды-мыс. «бұлт айдаушы» зевстің еркімен жаңбыр жауады немесе қуаңшылық болады. өзін ашуландырған адамдар мен құдайларды құдіретті зевс алтын жебелермен жай оғымен жайратады-мыс. гректер «жерді тербетуші» теңіз құдайы посейдоннан қаһарлы зевстен кем қырықпаған. посейдон өзінің үш тісті орасан зор найзасымен жерді сілкінтіп, теңізге алапат дауыл тұрғызып, кемелерді суға батырып жібереді. күн құдайы гелиос ақша қардай аппақ аттар жегілген алтын арбасымен аспанда жүріп өткенде күн туады-мыс. жарық пен өнердің құдайы аполлон. күзде өсімдіктердің қурауы мен көктемде табиғаттың жандануы құнарлылықтың әйел құдайы артемидаға байланысты болған. адам өлген соң, оның жаны жер асты патшалығының әміршісі қатыгез аид билік ететін, өлген адамдардың қапас жер асты патшалығына түседі-міс. аидтың аяғының астында үш басты төбет отырады, ол жер асты патшалығына келгендерді кіргізеді де, бірақ одан ешкімді де шығармайтын болған. гректер басты құдайларды мәңгі өлмейтін, сұлу, тұлғалы, алып адам бейнесінде елестетті. ал орман құдайлары сатырларды үсті-бастары жүн басқан ешкі аяқты, ешкі құлақты адамдарға ұқсатты. бұлақтардың әйел құдайларын қыз түрінде бейнелеп нимфалар деп атады. шаруашылықтың әр саласының, егіншіліктің, мал шаруашылығының, аңшылықтың, қол өнердің әрқайсысының қамқоршы құдайлары бар деп саналды. шарап жасау ісінің құдайы дионис адамдарға жүзім өсіріп, шарап жасауды үйретсе керек. оның құрметіне мейрамдар өткізіліп отырған. гректер металл өңдеуді игере бастаған кезде ұсталардың жарылқаушысы гефест құдай туралы аңыз шықты. гефест жер астындағы ұстаханада өзі жұмыс істейді екен. от пен түтін атқылап жатқан жанар таулар оның жер астындағы ұстаханасынан шығады. гефест үстіне қолөнершілердің қарапайым киімін киеді, беті-қолы қап-қара, күйе болып жүреді-міс. сауда-саттықтың өркен жаюына байланысты оның жарылқаушысы гермес құдай пайда болды. ол зевстің тапсырмасын орындап, бір қаладан екінші қалаға ұшып жүрген. сондықтан көбіне ол сандал, қалпақ киген қанатты адам кейпінде бейнеленген. зевстің әйелі гера неке, ана мен баланың қамқоршысы. артемида аңшылық құдайы, аполлон өнер, жарық құдайы, афродита сұлулық, махаббат құдайы, арес соғыс құдайы, афина қалалардың қамқоршысы, тюхэ бақыт құдайы, ника жеңіс құдайы, фемида заңдарды сақтаушы құдай, мойралар тағдыр құдайлары, өлім құдайы танат, ұйқы құдайы гипнос, пан орман құдайы, табиғаттың қамқоршысы, эрида араздық құдайы т.б.. антикалық шығармаларда мифтік әңгімелер жиі кездеседі, әсіресе грек өнерінің көптеген шығармаларында құдайлар мен қаһармандар образы бейнеленген. антикалық грек-рим мәдениеті осы заманғы барлық еуропалық халықтардың мәдени дамуына өте күшті ықпал жасады. грек жазуы көптеген алфавиттерге негіз болды. гректің толып жатқан сөздері қазіргі тілдерге де енді: «школа», «арифметика», «театр», «хор», история» т.б. күнделікті әңгімеде ескі грек мифологиясынан алынған есімдер, атаулар, бейнелі сөздер жиі қолданылады: «титандық күрес», «молшылық мүйізі», «бүлік алмасы», «олимпиялық жайбарақаттық», «ахиллес өкшесі», «тантал азабы», «сизиф еңбегі» т.б. грек есімдері петр «тас», алексей «қорғаушы», георгий «егінші», галина «желсіз тымық теңіз айдыны». қазіргі астрономиядағы көптеген планеталардың, жұлдыздар мен тұтас жұлдыздар шоғырларының аттары антикалық мифологиядан алынған. еуропаның әр түрлі елдерінің жазушылары, суретшілері мен сазгерлері грек мифологиясының эпизодтарын өз шығармаларына сюжет етті: с.боттичелли («венераның тууы», «көктем» картиналары), рубенс («персей мен андромеда»), рембрандт («даная»), пуссен («спящая венера амур»), у.шекспир («венера мен адонис»), глюк («орфей» операсы), в.а.серов («европаны ұрлау»), м. врубель («пан» картинасы). грек мифологиясының сюжеттері бойынша мәскеуде үлкен театр, санкт-петербург қаласында мемлекеттік эрмитаж, петродворец т.б. (кусково) сәулетті үйлер мен бақтар безендірілген. а.с.пушкин, м.ю.лермонтов өлеңдерінде мифологиялық кейіпкерлер жиі қайталанады. greek and roman love poetry, bbc radio 4, in our time, 26 сәуір 2007 greek authors on the web synopsis of the most famous works and author pictures