text: балалар ауруы нәрестелер мен жас балалардың арасында табиғи жағдай мен этностың өзіндік генетикалық жаратылысының ерекшелігіне байланысты жиі кездесетін сырқат, ауру түрлері. дәстүрлі ортада ұрпақтың өркен жайып, өсіп-өнуіне ерекше мән берген. халық ауыз әдебиеті үлгілеріндегі этномэдениетке және салт- дәстүрге байланысты пайымдаулардан көп балалы болу қауым мүшелерінің мұраты болғандығы байқалады. жас жұбайларға «көген көздерің оншақты болсын, көгендерің бұршақты болсын», деп бата беруі, беташар жырында «алдыңғы етегіңді бала бассын, артқы етегіңді мал бассын» деп келінге игі тілек білдіруі осының нақты айғағы. қазақ қоғамында ересектердің денсаулығы мықты, төзімді болатыны, ауруға аз шалдығатыны туралы саяхатшылар мен зерттеушілердің еңбектерінде аз айтылмаған. алайда нәрестелер мен жас балалардың арасында тіршілік жағдайына байланысты туындайтын ауру түрлері жиі бой көрсетіп тұрған. бала ауруын емдеу шараларын негізінен баланың күтімі мен тәрбиесіне жауапты ата-анасы мен жақындары, соның ішінде көп бала өсірген әйел адамдар жүргізген. ал аурудың сипаты мен ауырлығына қарай емдеу шараларын емсек, тәуіп, оташы, сынықшы, бақсы адамдар жасаған. баланы дауалаудағы кейбір шаралар екінші жағынан сақтандыру сипатында болады және түрлі емдеу жолдары мен тәсілдерін ұштастыра кешенді түрде жүргізіледі. жас нәрестеде жиі кездесетін ауру түрлерін халықтық эмпирикалық тәсілдермен дауалаған. айталық, баланың қүлағына суық тиіп ауырғанда, тары қуырып, қуырылған тарыны ыстық күйінде мақта матадан тігілген кішкене қалтаға салып, қүлағына тартады; баланың тамағы ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады; егер іріңдеген болса, саусағын күйелеп іріңді жарады; жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп білгендіктен, саусағын күйеге шылаған баланың ауруға жиі шалдығуы шошыну, қорқу, үрейлену сияқты себептерге байланысты пайда болады деп сенген қазақтар ондай ауруларды «қорықтық құю» тәсілімен емдеген. шошынған баланың ұйқысы қашып, сандырақтап сөйлейді. ондайда баланың басына орамал жауып, құбылаға қаратып отырғызады. су кұйылған кесені баланың басынан жоғары ұстап тұрып, оған алдын ала ертіп дайындаған қорғасын құяды. быжылдап шыққан дыбыстан шошынған бала селк етіп, ұйқыдан оянғандай әсерде болады. кейін баланы қымтап жатқызғанда тыныш ұйықтап қалса, емнің балаға әсер еткені деп біліп, баланың неден шошынғанын қатқан қорғасынға түскен бейнеден көрген. мысалы, иттен шошынса иттің, мысықтан шошынса мысықтың т.б. бейнесі қатқан қорғасын бедерінен көрінеді екен-мыс егер ауырған баланы тәуіпке көрсетсе, ол алдымен баланың екі шекесіне саусақтарын қойып, тамыр соғысын бақылайды. бала ауруының негізін анасының сүтінен деп тапса, анасына үш күн бойы тамақ бермей, тек күшала қайнатып берген. ол үшін күшаланың бұршағын қабығынан тазартып, шәйнекке салып қайнатады да, оған бір қасық сүт қосады. дәрі балаға анасының омырау сүті арқылы барады деген. көз тиген баланың денесі мұздап немесе дене қызуы көтеріліп, аузына емшек алмай, шырқырап жылайды. бала шалқалап жылағаннан талып қалатын кездер де болады. емші балаға көз тигенін оның мандай тамырының шодырайып шығып тұрғандығынан және шалқалап жылауынан, тамыр соғысынан біледі. үлкендердің айтуынша, көз кез келген адамға тие бермей, қаны тұщы адамдарға көз тигіш келеді екен. балаға көзі тиген күмәнді адам белгісіз болуы да мүмкін. мұндайда дереу иттің итаяғына жеті жапырақ нан салып, оны итке жегізеді. ит нанды жеп жатқанда «өзіңнен басқаға ем бола гор», деп тілейді. «көз арамнан қашады, адалға үйір» деп, ит итаяқтағы асын ішіп-жеп боғлан соң, итаяқта қалған суды таза легенге кұйып алады да, суды жылытып, қанжылым суға баланы шомылдырып отырып, «көзің тисе көзің шықсын, тілің тисе тілің кесілсін», деп арбау сөздер айтады. балаға көз тиюді дәстүрлі ортада ит тию деп те атайды. баланың анасы көзі тиген күмәнді адамның кім екенін білсе, оның бағалы киімінен өзіне білдірмей қиынды қиып алады да, оған кептірілген адыраспан қосып түтетіп аластайды. егер адыраспан шатырлап жанса, балаға тиген көздің қайтқаны деп түсінген. кейде күмәнді адамды алып келіп, балаға үшкірту арқылы емдейді. баланы жалаңаштап шешіндіріп, көзі тиген кісінің алдына жатқызып маңдай, бет алдына, етбетінен жатқызып жауырынына үшкіртеді. бала бақалы көлшікке шомылатын болса, баланың қолына сүйел шығады деген түсінік болған. сүйелді толған айға қаратып, «сенде мынадай әшекей бар ма, жоқ болса алшы менің әшекейімді» деп, арбау сөздер айта отырып, ақ шүберекпен сүйелді сүртеді. осылай үш рет қайталайды. кейде сүйелді сиыр жапасының үстіне жауған жаңбыр суымен де жуады. емдеудің тағы бірінде сүйелді аттың қылымен оны айналдыра байлап тастайды. сүйел бірнеше күннен кейін үзіліп түседі сыздауық, шиқан суық тигеннен шығады. көршиқан денеге топ-топ болып шығатын шиқан түрі. шиқан мен сыздауықты қаздың жемсауын тарту арқылы емдейді. қазды «ем болсын» деп, арнайы сойып, жемсауын бөлек алып, біраз уақыт жылы суға салып қояды. жемсау әбден жұмсарған кезде оны шиқанның немесе сыздауықтың үстіне тартып, дәкемен орап, таңып тастайды. балаға қызылша шығып ауырғанда, баланың денесі түгел бөртіп, тамаққа тәбеті болмайды, дене қызуы көтеріледі. өмірден түйгені көп әжелер, бала ауруынан әбден айыққанша, кір жууға мүлдем тыйым салады. kip жуылса, баланың денесіндегі қызылша бөртпесі кірдің көбігіндей қаптап көбейіп, жазылуы ұзаққа созылады деп түсінген. мұндайда баланың үстіне қызыл түсті киім кигізеді, терезеге қызыл түсті перде ұстайды, қызыл түсті көрпе жабады. баланы терлетуге тырысып, ыстық сүт береді. балаға қарамық шыққанда да осыған ұқсас, бірақ мұнда қызылшаға қарағанда ірілеу қоңырқай қара түсті бөртпе шығады. қарамық шыққанда да домбырада күй немесе қобыз сарынын тыңдатқан өте пайдалы. бала ауруынан айыға бастағанда қарамықтың беті қотырланып, түсе бастайды. жазылған қарамық орны ақтаңдақтанып белгілі болып тұрады, бірте-бірте білінбей кетеді. көнекөз әжелердің айтуынша, қызылша, қарамық адамға өмірінде міндетті түрде бір рет шығады, біреуге бала кезінде шықса, біреуге ересек болғанда шығады. қалампыр немесе пиязды шайнап, баланың бетіне үшкіріп бүрку немесе қара қойдың өкпе-бауырымен қағу да бала ауруна қарсы жасалатын шаралар қатарында. кейде баланың кіндігі бүртиіп шығып кетсе, жылқының құмалағын басып жазатын болған. құмалақты аларда «өзіңнен өзгеге ем бол», деп алады. баланың аузы уылса, кірпінің инесін күйдіріп, күлін аузына себеді. баланың кіндігіне суық тисе, кіндігінің түбі аздап суланып, іші торсылдап кеуіп кетеді. іші кепкен бала мазасызданып, ұйқысы қашады. мұндайда баланың әжесі бас бармағын суға пісірілген жұмыртқаның сарыуызына араластырылған күйемен шылап, баланың кіндігін сағат тілімен солдан оңға қарай бұрайды. «менің ұолым емес, пірім бибі бәтиманың қолы,шипасын тигізе гөр», деп тілек сөздер айтады. осылай үш рет қайталайды жаңа туған сәбиді қырқынан шыққанша маймен сылап, денесін уқалай отырып, аяқ-қолын созады. баланың денесінде болатын майда тікенектен баланың мазасы кетіп, ұйқысы бұзылады, яғни тікенек баланың арқасына шым-шым батады. мұндай тікенекті қолының ұшымен сезетін әжелер, баланы ет-бетінен жатқызып, жұқалап маймен сылап, сипалау арқылы тікенекті алады. тікенектен арылған бала ұзақ ұйықтайды. баланың кұлағына суық тиіп ауырғанда, қазанды ысытып, тарыны қуырады. қуырылған тарыны ыстық күйінде мақта матадан тігілген кішкене қалтаға салады. баланың суық тиген құлағын төмен басып жатқызып, тарыны құлағына тартады. мұндай емдеуді өмірден тәжірибесі мол әжелер атқарады. баланың тамағы баспамен ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады. сондықтан ол баспа ауруы деп аталған. егер іріңдеген болса, саусағын күйе шылап іріңді жарады. күйеге шылайтын себебі, жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп есептеген.