text: фату-хивадағы тропикалық орман, маркиз аралдары табиғи қорлардың бұзылмаған түрлерінің бірі. аргентина, санта-крус упсала мұздығы табиғи қорлардың бұзылмаған түрлерінің бірі. көптеген мұхиттарда табиғи қорлардың бұзылмаған түрлерінің бірі. табиғи қорлар табиғи ортаның, қоғамның материалдық және рухани мұқтажын қамтамасыз ету үшін, өндірісте пайдаланылатын бөлігі. табиғи қорларды тиімді пайдалану және адамзатты өне бойын табиғи қормен қамтамасыз ету өте күрделі мәселелердің бірі болып отыр. сондықтан табиғи қорларды сарқылтпау үшін қалпына келмейтін табиғат байлықтарын тиімді пайдалануға, шикізаттың, отынның, энергияның жаңа көздерін іздеуге барлық күш жұмылдыруда. бұл шараларды іске асырудың маңызды жолдары басқа (арзан) шикізатты кеңінен қолдану және жан-жақты толық пайдалану. осыған байланысты табиғи қорларды қорғаудың бүгінгі таңда дүниежүзілік маңызы бар проблемаға айналуы заңды мәселе. табиғи қорларға зиянды әсер тигізетін литосфера, гидросфера, атмосфераның ластануымен ойдағыдай күресу көптеген елдермен бірлесе отырып, бұл күрделі мәселені шешуді талап етеді. қазақстандағы тектоникалық құрылымдардың ерекшелігі, геологиялық даму тарихының күрделілігі, аумағының кең көлемді болуы мүнда сан алуан табиғи қорларының шоғырлануына жағдай жасайды. республика аумағынан табиғатта кездесетін пайдалы қазбалардың көптеген түрлері табылған, бұған қоса климаттық және минералдық, т. б. қорлар жөнінен де республикамыз дүниежүзінде көрнекті орын алады. жалпы қазақстанда кездесетін табиғи қорларды мынадай топтарға бөлуге болады: қорларминералдық қорларклиматтық қорларсу қорлары республикадағы топырақ, осімдік қорлары аумағының ауқымды болуына байланысты әркелкі таралған. бұл кор түрлерінің ерекшелігі олардың өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы үшін шикізат көзінің қызметін атқаруы, осыған байланысты адамның шаруашылық әрекетінің әсеріне көп ұшыраған. қазақстан құнарлы топырақ түрлеріне онша бай емес. бірқатар аймақтарда топырақтың, ылғалдың, қоректік элементтердің жетіспеуінен немесе сортаңдану әсерінен ауыл шаруашылығында сондықтан жарамсыз жерлерді оңдеуден өткізу немесе мелиорациялау арқылы шаруашылыққа пайдалану алдағы міндет. өсімдік корларын бірнеше топтарға бөлуғе болады: орман қорлары, дәрілік өсімдіктер, мал азықтық өсімдіктер. ормандар неғізінен таулы аймақтарда шоғырланған. қазақстандағы орманды алқаптың ауданы 21 млн гектар. дәрілік өсімдіктердің республикада 250 түрі бар. олар фармацевтік өндірісі үшін қымбат шикізат болып есептеледі. республиканың оңтүстік аймақтарында дүние жүзінде теңдесі жоқ аса кұнды дермене (сантонинді жусан) өседі. адамдардың денсаулығына зиян әкелетін, аллергия тудыратын химиялық жасанды орнына табиғи өсімдіктерден жасалатын дәрілерді пайдаланудың мүмкіндігі зор. 1997-2001 жылдарға ұсынылған мемлекеттік бағдарлама бойынша қазақстан ғалымдары 20-дан астам фитопрепараттар мен әр түрлі фармакологиялық дәрілер шығармақ. табиғи емдік қасиеттері мол өсімдіктерден біздің елімізде жасалатын дәрі-дәрмектер экологиялық жағынан таза, ал экономикалық тұрғыдан арзан. соның қатарында қарағандылық ғалымдар жасаған қатерлі ісікке қарсы «арглобин» дәрісін атауға болады. қазір бұл дәрі емханаларда кеңінен пайдаланылуда. қалақай мен сораң майларынан жасалған қабынуға карсы «аллапинин» препаратының, сол сияқты шырганақ жемісінен алынған майдың емдік қасиеті оте жоғары. жалбыз, жолжелкен, түйетікен, сарғалдақ, қымыздық, жабайы сарымсақ сияқты өсімдіктердің өр түрлі емдік қасиеттері бар. тобылгы мен аріианың кәсіптік маңызы зор. тобылғыдан халқымыз ежелден-ақ бояу алған және қымыз ашытатын ыдыстарды (саба, күбі) ыстауға пайдаланған. табиғи дөрілік өсімдіктер қазір адам әрекеті салдарынан сиреп, азаюда. сондыктан дөрілік өсімдіктердің азайған түрін қалпына келтіре отырып, тиімді пайдаланып, оны қорғауға алу керек. шабындықтар мен жайылымдарда өсетін шөптесін өсімдіктер мал азығы ретінде пайдаланылады. өсімдік қорлары халық шаруашылығының түрлі салалары үшін шикізат базасы болғандыктан табиғи өсімдік жамылғысын қорғаудың, әсіресе, кұрып бара жаткан өсімдік түрлерін сактаудың маңызы зор. республика аумағында омырткалы жануарлардың 835 түрі есепке алынған. олардың ішінде 172 түрі, құстардың 481, бауырымен 48, балықтардың 150 түрі кездеседі. омыртқасыз жәндіктердің бүгінгі күнге дейін анықталғаны ғана 50 мыңнан асады. қазақстан аумағында, әсіресе таулы өлкелерде жабайы жануарлар көп ұшырасады. мұнда терісі бағалы аңдар таралған. бұған қоса зайсан мен алакөл маңына, таулы тайганың қара түлкісі мен бұлғын жерсіндірілген. сол сияқты республиканың өзен-көлдерінің барлығында дерлік терісі аса қүнды америкалық ондатр жерсіндіріліп, аң шаруашылығының негізгі салаларының біріне айналып отыр. олардың кәсіптік маңызы бар. шөлейттер мен шөлді өңірлерде тулкі, қарсақ, ақбөкен, киік, қарақщрық кездеседі. қорықтардың байланысты олардың санын реттеу дұрыс жолға қойылған. республиканың өзендері мен табиғи және жасанды көлдері балық қорына бай. каспий теңізінен бағалы балықтың көптеген түрлері ауланады. мұнай өндірумен байланысты бұл аймақтың экологиялық жағдайы кейінгі кезде нашарлаған. каспий теңізінің өзіне тән эндемигі итбалықтың 2000 жылдары жаппай қырылып барып тоқтауы, уылдырық шашатын құнды балықтардың азаюы теңдесі жоқ тағамдық қара, қызыл уылдырық өндіретін шаруашылыққа қауіп келтіріп тұр. бөгендерде, тоғандарда балық шаруашылығын өркендету балыққа деген сұраныспен республика халқын қамтамасыз етуге жағдай жасайды. шөлдерде тіршілік ететін жыландардың уы медицинада қолданылады. жануарлар дүниесі қорлары азықтүлік, шикізат ондірісінде пайдаланылады. сонымен қатар олардың және экономикалық маңызы бар. елімізде ежелден мекен еткен жабайы жылқы (тарпаң), қулан, домбай (жабайы есек), сусар, бцлгын, лаиіын, жолбарыс, дала сілеусіні, шақиіақай, қоқиқаз, жірпар тышқан және т.б. жануарлар бүгінде жоқ немесе жоқтың қасы. осындай сирек кездесетін немесе жойылып кетуге таяу өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау мақсатында 1962 жылы халықаралық табигат және табиги байлықты қоргау одагы кұрылды. 1966-1981 жылдары осы жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау мақсатында «қазақстанның қызыл кітабы» шықты. мұнда негізінен жойылып кету қаупі бар және сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар тіркелген. қазіргі қазақстан жерінде экологиялық апатты аймақтардың, ластанған жарамсыз жерлердің молаюына байланысты сирек кездесетін жануар түрлеріне аса қауіпті жагдай тууда. сондықтан «қызыл кітапқа» тіркеуге алынбаған түрлерді қорғау шараларына қазақстан ғалымдары да белсене ат салысуда. 1996 жылы «қазақстан республикасы қызыл кітабының» жаңа басылымы жарық көрді. бұл кітапқа 40, күстардың 56, бауырымен 10, қос мекенділердің 3, балықтардың 16 түрі еніп отыр. қазақстандағы табиғи қорларды тиімді пайдалану республиканың даму болашағы үшін маңызы зор. алайда аумақты игеруге қатаң табиғат жағдайлары кедергі келтіреді. табиғи қорларды игеру мәселесі табиғатты қорғаудың түйінді мәселелерін де туғызады. табиғи қорларды игерудегі жіберілген қателіктер табиғаттың қай қоры болмасын таусылмайды деген жаңсақ үғымның үстем болуына байланысты болды. осының салдарынан табиғаттағы тепе-теңдік бұзылды. мұны су қорын пайдалану мысалынан айқын көруге болады. республика үшін су қорын тиімді пайдаланудың маңызы зор. өйткені дамып келе жатқан өнеркәсіп пен суармалы егіншілік алқаптарының ұлғаюы суды көп қажет етеді. еліміздегі қазір қалыптасқан экологиялық жағдайда өзен суының ластанып немесе құмға сіңіп, ысырап болып жатқаны белгілі. су қорларының дұрыс пайдаланылмауы, адамның шаруашылық әрекеті нәтижесінде су режимінің өзгеруі өз кезегінде табиғаттың басқа өзгеруіне әкеп соқты. оңтүстік қазақстанның күріш егістіктерінде осындай қателіктер әсерінен топырақ құнарлы қабатынан айырылып, сортаңданды. топырақтағы өзгерістер өсімдік жамылғысының түрлік құрамына, таралуына кері әсерін тигізді. бұл тізбектегі өзгерістер тұтас бір аймақты экологиялық апат аймағына айналдырды. сонымен табиғат ерекшеліктерін су қорларын халық шаруашылығына пайдалану мәселелері әзірше дұрыс шешілмей отыр. тың және тыңайған жерлерді игеру барысында мыңдаған гектар жер топырақ, су және жел эрозияларына ұшырады. алғашқы жылдары өнім біршама мол болғанымен, кейінгі жылдары бұл керсеткіш төмендеп кетті. жыртылған жердің борпылдақ топырағы желдің әрекетінен құнарлы қабатын ұшырып әкетіп, сол жердің топырағы жел эрозиясына ұшырады. өйткені топырақтардың құрылымдық ерекшеліктері ескерілмеді. мысалы, құмайт және саздақ топырақты аудандар 4-5 жыл пайдаланғаннан кейін жері сортаңданып, егістік көлемнен шығып қалады. жел топырақтың құнарлы қабатын ұшырып әкетеді. республикадағы шөлейттер мен шөлдер 167 млн га жерді алып жатыр. суарылған жағдайда бұл алқапты тек мал жайылымы ретінде ғана пайдалануға болады. кейінгі жылдары көлдетіп суландыру жолымен тиісті нәтижеге жету мүмкіншілігі белгілі болып отыр. жайылымдарды суландыруға артезиан суын пайдаланудың болашағы зор. көлемі алуан түрлі, кешенді таралған, жоғары сапалы. елдің қажеттіліктерін өтейді, экспорттық әлеуеті мол. қаржылық түсімдердің негізгі көзі. ел аумағы бойынша біркелкі таралмаған.