text: тыңдаушыға ойды жүйелі, нақты жеткізу барысында сөйлеушінің ішкі сезімдерінің ым, ишара, бет-бейне құбылыстары мен дене қимылдары арқылы орынды берілуі сөйлеу мәдениетінің қосалқы құралдары болып табылады. *көп алдына шыққан адам өз тыңдаушысын баурап алуда сөздің мағынасына, сөйлемнің мазмұнына сәйкес әртүрлі қол қимылдарын қолды сермеу, қол бұлғау, бас құралдардың да пайдасы зор. ол қимылдар айтар ойыңа сәйкес жұмсалса, сөзіңді жандандыра түседі. айдаладағы бірнеше адамға көз жүгіртіп, ретті жерінде сөзіңді *айдаладағы бір нүктеге қадалмай, алдында отырған жеке адамға не бірнеше адамға көз жүгіртіп, ретті жерінде сөзіңді қостайтындай қимыл жасау дұрыс. *мысалы, санамалап жеткізуде қолдың саусақтарын бүгу, не ашу арқылы сөзіңді негізгі мәселеге баса назар аудартуға болады. қасын керу, көзін бақырайту, қабағын түю сияқты қимылдар арқылы да тыңдаушыңды үйіре аласың. *сөз мәдениетінің қосалқы құралдары бет-жүз құбылыстары мен дене қимылдары тілдік қарым-қатынасты толықтырып, оларға қосымша мағына үстеумен бірге коммуникативті актіні жалғастыру қызметін атқаратын бір түрі болып табылады. *ым-ишараның ұлттық ерекшелігі *халықтың мінез-құлқын жақсы білетін тәжірибелі адамдар әр адамның жүріс- тұрысынан, іс-әрекетінен, қас-қабағынан оның көңіл-күйін айтпай-ақ сезіп-біліп отырды. «қабағың ашық қой»; «екі езуі екі құлағында» деп оның көңілділігін, «иығың түсіп кетіпті ғой»- деп жабырқаулы жайын сезе қояды. жігіттердің мезгілсіз жүруінен, әйелдердің керісуінен, қыздардың орынсыз күлкісінен әркім өзінше байлам жасап отырады және адамды сол арқылы танып бағалайды. *әзіл-қалжыңда кейбір туысқандық қатынасты білдіретін әдет-ғұрыптар да көптеп кездеседі. мысалы, екі жігіт бір-біріне күлімдеп, бастарын қасыса бажа болғаны. егер жастар бір еркектің құлағынан тартып ойнап жатса, ол жездесі болғаны. *«жақсы» дегенді бас бармағын көрсетіп, «жаман» дегенді қолын сермеп, мұрын тыржита салатын да әдет бар. *мұның бәрі халықтың өзіне ғана тән және өзіне лайық сипаттар, белгілер. алайда бұларды орынсыз қолдануға мүлде болмайды. ол әдепке жатпайды. *халқымыз әрекетпен, күшпен, ірі іс-қимылмен немесе пәтуалы сөзбен ғана емес, бет пішінімен, дене қимылымен үнсіз отырып- ақ ойды, пікірді айқын танытып, шаруасын тындыратын болған. *осындай дағды, ым-ишара арқылы адамдар келісу, ашу-ыза, ұялу, жеңілу, жеңу, қайғыру, қуану т.б. көріністерін білдірген. қазақтың осындай дағдыға айналған ым-ишараларының көбі күні бүгін де қолданылады. дегенмен, заманның әртүрлі өзгерістеріне орай мұндай әдет дағдының біразы ұмыт та болды. *халқымыздың әдет-ғұрпы мен мінезіндегі өзіне жарасып тұратын осы ұғым әрекеттер бет-пішін, түрлі қимылдар арқылы жасалады. көбін өзімізде күнделікті жасап жүрсек те аңғара бермейміз. өз сезімімізді, көңіл-күй, іс-қимылымызды сөз шығындамай-ақ ыммен, ишарамен, еппен сездіріп, оны дәл бейнелейтін ойлы, қызықты әрі сесті ұғымдарды толық білсек ұлтымыздың рухани болмысын да толық меңгереміз. осынау әдет-ғұрып ишаралар сонымен бірге жас ұрпақ тәрбиесіне де үлкен қызмет атқарады. ұлтымыздың осындай тәлім-тәрбиелік немесе сезімдік мәніне терең үңіле қарап, сырын ашар болсақ халықтың педогогикадағы, мәдениетіндегі, сан қырлы астарын толық түсінеміз. бұл әсіресе бүгінгі таңдағы қалам тербеп жүрген жастарымызға да аса 20:42 қажетті детальдық құрал.