text: халифат, 622–750 осман сөзінің арабша жазылуы, стамбұл, айя софия мұхаммед (оң жақта) және әли (сол жақта) сөздерінің арабша жазылуы әділетті төрт халифа ( мұхаммед пайғамбардан соң халифатты басқарған әділетті төрт әбу бәкір, омар, осман ибн аффан және әли ибн әбу талиб мұхаммед пайғамбар раббысынан алған уахиларымен адамдық қасиеттерден жұрдай болған араб қоғамындағы адами құндылықтардың толығымен жоғалып кетуін тежеп, адамдардың өмірге деген көзқарасын тұтастай өзгертті. ол өз қызметін толық орындап, бұл істі жалғастырар артында сахаба жамағатын тастап кетті. ислам туын биікте желбірету жолындағы шайқаста жанын пида етуден тайынбаған сахабалар аллаһ пен расулының разылығын дүниенің көз тартып, көңіл байлар алдамшы салтанатынан әрқашан да жоғары қойды. алғашқы ислам мемлекетінде пайғамбардан кейін билік басына келген төрт халифа әділдікті орнату, халықты жоқшылық пен азғындықтан құтқару, мейірімділік пен жанашырлық, халықты бір-бірінен бөле-жармай бәріне тең қарау секілді қасиеттері арқылы қайталанбас, біртуар басшылар ретінде адамзат тарихының абыройлы беттерінен ойып тұрып орын алды. әділетті халифалардың ел басқарған жыл санағы бойынша imagesize width:700 height:60 plotarea width:680 height:30 left:10 bottom:20 colors id:yellow light yellow id:red light red id:green light green id:blue light blue id:cyan light blue id:purple light purple id:grey value:gray(0.8) grey period from:630 till:665 timeaxis scalemajor unit:year increment:5 start:630 scaleminor unit:year increment:1 start:632 bardata= bar:barre1 plotdata= align:center textcolor:black fontsize:8 shift:(0,-5) bar:barre1 from: 632 till: 634 color:orange text:әбу бәкір from: 634 till: 644 color:yellow text:омар ибн әл-хаттаб from: 644 till: 656 color:blue text:осман ибн аффан from: 656 till: 661 color:red text:әли ибн абу толиб ---- әділетті халифалар һижри жыл санағы бойынша халифа есімі халифалық жылы туған, қайтыс болған жылы әбу бәкір 11 жыл 13 жыл һижреттен бұрын 38 жыл 13 жыл омар ибн әл-хаттаб 13 жыл 23 жыл һижреттен бұрын 27 жыл 23 жыл осман ибн аффан 23 жыл 35 жыл һижреттен бұрын 33 жыл 35 жыл әли ибн абу толиб 35 жыл 40 жыл һижреттен бұрын 11 жыл 40 жыл отыз жылдық бұл қысқа заман «хулафаур рашидин дәуірі» (әділетті, турашыл халифалар) делінеді. осы уақыт аралығында мемлекет басқару ісінде исламдық басқарудың ең тамаша үлгісі көрсетілді. төрт халифа да ел билеген кезінде қарапайымдылық пен паш етіп, жұрт бөленді. әбу бәкір халифа болмай тұрып синх аймағындағы халықтың қойларын сауып, оларға жәрдемдесетін. ол халифа болып тағайындалған кезде көрші аймақтағы бір күңнің: “сірә, әбу бәкір бұдан кейін біздің қойларымызды саумас”, дегенін естіген әбу бәкір: “керісінше, өміріммен ант етейін, мен бұдан кейін де қойларыңызды сауамын. мойныма алған бұл жауапкершілік мінез-құлқым мен әдеттерімді өзгерте қоймас”, деп жауап берген. ол қой саууды мәдинаның орталығына көшкенге дейін алты ай бойы жалғастырған. хазірет омар (р.а.) да саудамен айналысатын. ол мемлекет басшысы болып кейін халық қамына кірісіп, саудамен айналысуға уақыты қалмағанды. сахабалардың ұйғаруымен оған өзіне және отбасына жетерліктей ғана айлық бекітілді. омар бұған қанағат етіп ризашылық көрсетті. хазірет осман (р.а.) қызметкерлерге айлық таратқан кезінде, жағдайы нашарларға өз байлығынан қосымша қаражат бөлетін. онсыз да осман (р.а.) жомарттығымен, садақа таратуымен және аллаһ жолында дүние бағыштауымен атағы шыққан кісі еді. хазірет әлидің де жағдайы осы кейіптен тыс кетпеді. осы орайда, сол шақта салтанат құрған әділдік пен теңдіктен бір шағын мысал келтіре кетпекпіз. бір күні хазірет әлиге жуда ибн хубайра келіп: ей, мүминдердің басшысы! кейде біреуі сені жанындай жақсы көретін, екіншісі саған жаны қас екі адам келіп сенің төрелігіңе жүгінеді. сен екінші адамдікін дұрыс, бірінші адамдікін жаңылыс дейсің. бұл қалай болғаны? деп сұрағанда, оған хазірет әли: бұл өте күрделі мәселе... бұл іс маған ғана байланысты болса, өзімнің пайдама қарай шешер едім. бірақ бұл аллаһтың әмір еткен әділдік жүйесі болғандықтан, оны бұзуға менің хақым жоқ,– деп жауап берген. халифалардың қара қылды қақ жарған турашылдығы исламдық тәрбиеден, аллаһқа деген сүйіспеншілік пен қорқыныштан туындаған еді. олар аллаһ тағаланың алдында өз терең сезініп, қандай да бір қате басқан қадамдары болса, қияметте оған жауап сенетін. олардың басқаруындағы халық та ислам тәрбиесінде болғандықтан, басшыларына қалтқысыз бағынды. осылайша, алқаракөк аспаннан сәуле шашқан жұлдыздар шоғырындай боп тарихтың айқара бетіне өрнек салып, өшпес із қалдырған бірқауым үмбет пайда болды.