text: қожа ахмет ясауи, халық арасында әзірет (хазрет) сұлтан атымен танымал (1093 немесе 1103, сайрам 1166, түркістан) ортаазиялық философ, ислам уағызшысы, сопылық ақын. қожа ахмет ясауи 1093 жылы туылған түркістандық ғұлама, әулие. қожа ахмет ясауидің арғы тегі қожалар әулеті. әкесі исфиджабта даңққа бөленген әулие, әзірет әлінің ұрпағы шейх ибраһим. анасы мұса шейхтың қызы айша (қарашаш ана). мұса шейх те исфиджабта әулиелігімен танылған. кейбір деректерде қожа ахмет ясауидың ибраһим атты ұлы мен гауhар хошназ (жауhар шахназ) атты қызының болғандығы айтылады. қожа ахмет ясауидың ұрпағы негізінен осы қызынан тарайды. ix ғасырда отырар, исфиджаб, баласағұн, ясы, сауран, сығанақ шаш, сүткент, жент, кудур, отлук, өзкент, тағы да басқа мауераннахр қалаларында ислам діні уағызшыларының белсенді әрекеттері саяси сипат алған болса, ғасырдан бастап ислам ілімі жолындағы тәлім-тәрбиелік ордалар түбегейлі орнығып, ахлақи (моральдық) ұстанымдар қалыптаса бастады. қожа ахмет ясауи дүниеге келмей тұрып, исфиджабта исламдық фикһ (құқық) мектебі ханафи мазһабының ондаған өкілдері өмір сүрді. ясауи ілімі осы тарихи шарттарға байланысты қалыптасты. қожа ахмет ясауи ұстаздарының көшбасшысы арыстан баб. кашифи “рашахат-ул айн-ил хайат” атты еңбегінде қожа ахметтің арыстан бабтың шәкірті болғандығы, одан заһир және батин ілімдерінің сыры мен мәнін үйренгендігі, оған 16 жыл қызмет еткендігі туралы мәлімет береді. ясауидың “диуани хикметінде” де арыстан баб жиі ауызға алынады. қожа ахмет ясауидың өмірі мен қызметі туралы жазба деректерде (хазини, “жауаһир-ул абра мин амуаж-ил биһар”) оның юсуф хамаданидың шәкірті екендігін көрсететін деректер болғанымен, соңғы зерттеулерде оны теріске шығаратын тұжырымдар айтыла бастады. қожа ахмет ясауидың алғашқы шәкірті арыстан бабтың ұлы мансұр ата, екінші шәкірті сайид ата хорезми, үшінші шәкірті сүлеймен бақырғани. осылардың ішіндегі ең көрнектісі бақырғани (хакім ата) (кашифи, “рашахат-ул айн-ил хайат”). тағы бір танымал шәкірттерінің бірі мұхаммед данышменди сопы қожа ахмет ясауидың “мират-ул қулуб” атты мұрасын хатқа түсірді. сондай-ақ садр ата, бадр ата, қажы бекташ әулие, сары салтұқ, шейх лұқпан перенде сияқты тұлғалар да қожа ахмет ясауидың шәкірттері саналады. а.беннигсон қожа ахмет ясауидың шопан ата және зеңгі баба атты да шәкірттерінің болғандығын айтады. ясауи шәкірттері жөнінде фуат көпрулу: (сопылардың) өмірбаяны жайлы еңбектерде ирак, хорасан және мауераннахр сопыларынан басқа түркі шейхтары деп жүрген сопылардың барлығы дерлік қожа ахмет ясауи тариқатының шейхтары еді” дейді. ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған атақты шайхылардың бірі болған секілді. бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149-хикметінде оның шыққан тегі туралы төмендегі сыр шертеді: :...ысқақ баба жұрыны, шейх ибраһим құлыны, :машайықтар ұлығы шейхым ахмет ясауи. :….ясы оның арасы, жатыр гауһар парасы, :машайықтар сарасы шейхым ахмед ясауи. ахмет бұқар қаласында юсуф хамаданидан діни білім алғаннан кейін, түркістанға келіп, сол кезде орталық азияда кең тараған сопылық, діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады. ахмет ясауидің ержете келе түркістанға келуі дінге байланысты болса керек. ақын өз өлеңдерінде түркістанға келгені жайында былайша баяндайды: :...он жетімде түркістанда тұрдым, міне :он сегізде шілтеменен шарап іштім, :рузы қылды, жәннат кезіп қорлар құштым, :хақ мұстафа жүздерін көрдім, міне. оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы «диуани хикмет/ диуани хикмат» (хикмат жинақ). бұл шығарма алғаш рет 1878 ж. жеке кітап болып басылып шығады. содан кейін ол ыстамбұл, қазан, ташкент қалаларында бірнеше қайтара басылады. соның бірі 1901 ж. қазанда тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын.төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейін өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұқара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын хикметтен» түркі халықтарына, соның ішінде қазақ халқына, ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады. қожа ахмет ясауи сағанасы түркістан қаласында жерленген қожа ахмет ясауи «әзіреті сұлтан» аталып, басына xiv ғ. аяғында атақты әмір темір күмбезді сағана орнаттырады. жалпы дәстүрлі түркілік сопылық рух пен қожа ахмет ясауи дүниетанымы, оның ілімінің мәні мен маңызы “диуани хикмет”, “мират-ул қулуб”, “пақырнама” сияқты мұраларынан көрінеді. қожа ахмет ясауи сопылық ілімінің, дүниетанымы мен философиясының негізін және сопылық хикметтер деп жіктеуге болады. ясауи іліміндегі парасат ұғымы адамның адамгершілік ахлақи мәртебесіне және “инсани камил” дәрежесіне жету мәселесін қарастырады. қожа ахмет ясауидың дүниетанымдық теория негізін шариғат пен мағрифат құраса, ал тәжірибелік негізін тариқат белгілейді. қожа ахмет дүниетанымының мәні “адамның өзін-өзі тануы” арқылы “хақты тануы”. бұл жолдың алғашқы мақамы (басқышы) “тәуба”, соңғысы “құлдық” (убудийат, абд). бұл жолдағы адам “жаратылған мен” екендігінің ақиқатына, жаратылыс сырына көзі жеткенде, өзінің адамдық парызы “алла мен адамның және адам мен қоғамның” арасында “көпір жол” болу екендігін ұғынады. ясауи хикметтерінің мәні, философиясының өзегі адам. адам “кемелдікке” жетуі үшін қажетті білімді игеруі керек. бұл білімнің қайнары хикмет. хикметтерде адам жаратылысы жаратқан иенің ұлылығын көрсететін, көркемдігі жағынан ең жоғарғы кейіпте жаратылған болмыс екендігі айқын көрсетілген. қожа ахмет ясауи хикметтерінде адамның табиғаты құранда айтылғандай су мен топыраққа телінеді. “асылын білсең су уа кил (топырақ) және килге (топыраққа) кетер йа” дейді ол. сопылық мағынада “топырақ” адамның жаратылыс табиғаты, парасаттылық пен қарапайымдылық. ал, нәпсіқұмарлық, менмендік, өркөкіректік адамды адамшылықтан кетіретін қасиеттер. қожа ахмет ясауидың кейбір хикметтерінде өзінің бүкіл болмысымен топыраққа айналғандығын білдіретін символдық ұғымдар қолданылады: “басым топырақ, өзім топырақ, тәнім топырақ; хаққа қауышар ма екем деп рухым муштақ”. бұл сопылық мағынада “уисал” (хаққа қауышу) мақамын білдіреді. топырақ болу, нәпсіден арылу хаққа қауышудың бірінші шарты. осыдан кейін адам ақиқатқа жетіп, инсани кәміл дәрежесіне ұласып, өзінің хаққа бастар “жол” екендігінің мәніне қанығады. “топырақ болғыр әлем сені басып өтсін” дегендегі мақсат осыған саяды. өйткені сопылық атауда әулиелер мен пірлердің қабірін де “топырақ” дейді. қожа ахмет ясауи дүниетанымында әулие даңғыл жол, өйткені ол халқына жақсы мен жаманның, ақиқат пен жалғанның арасын айыруға жөн сілтейтін, алла рақметінің қоғамдағы көрінісі болып табылатын дана тұлға. қожа ахмет ясауи ілімінде хаққа қызмет ету халыққа қызмет етуден басталады. ал, халыққа, ұлтына қызмет етудің шарты топырақ сипатты болу, нәпсіні тыю. топырақ сипатты болып, өзін халқына арнау кемелдікті білдіреді. қожа ахмет ясауи кемелдікке жету үшін адамда ашқ (қуатты махаббат) пен дерт болу керек дейді. “дертсіз адам адам емес, мұны аңла; ашқсыз инсан хайуан жынысы, бұны тыңда”. осы хикмет жолындағы “дертсіз адам” адамдық сезімнен жұрдай, өз ұлтының, қоғамының, отанының алдында жауапсыз, мұңсыз, қара басының қамын күйттейтін жан. “ашқсыз адам” илаhи фитраттан, яғни алла тарапынан адамға берілген құдайлық сыйдан мақрұм қалған, өзінің адамдық қадірін бағалай алмайтын, парасаттылыққа ұмтылмайтын, өзін қоршаған әлемге, адамға, табиғатқа, осының бәрін жаратушы иеге мән бермейтін жан. дертті адамның қожа ахмет ясауи іліміндегі алатын орны ерекше. ол хикметінде “білімің шырақ, халің пілте, көз жасың жағатын май” болсын дейді. дертті, шерлі адам пілте болып жанып, ашқ отына түсіп, қоғамның кемшілік тұстары мен ақсаған руханиятын көріп, көз жасы, одан шығар жол, дауа іздейді. шынайы ашққа осы дерт арқылы ұласады. ал ашқ кемелдікке жетелейтін күш-қуат көзі. қожа ахмет ясауи ілімінде адамның жаратылыс мақсаты хаққа құлшылық ету (ибадат), ол “сізді, бізді хақ жаратты ибадат үшін” дейді. бұл ибадат (убудийат) хақты тану жолындағы ең жоғарғы мақам. құдайлық ашқты, аллаға деген махаббатпен тұтастықта көретін қожа ахмет ясауи дүниетанымы алла жаратқан адам баласын кемсітпей, өзімен тең дәрежеде құрметтеуді парыз деп қарайды. “сүннет екен кәпір де болса берме азар, көңілі қатты ділазардан құдай бизар” деген хикмет адамның тегі мен түсіне, діні мен діліне қарамастан оған құрмет көрсету, адам ретінде ардақтауды пайғамбарлық сүннет (жүйе, заң, қағида) ретінде танытады. өйткені қожа ахмет ясауи ілімі дін, мәзһаб аясына сыймайтын шексіз ашқ (махаббат) жолы. қожа ахмет ясауи дүниетанымында “дертті адам”, “топырақ адам”, “кемел адам”, сондай-ақ, “ғарип адам” тұлғалары да дәріптеледі. ғарип адамды кемелдік мәртебесіне жеткізіп, пайғамбардың қоғамдағы өкілі, ізбасары ретінде бағалайды (қ. сопылық). қожа ахмет ясауи өзін де ғарип ретінде көрсетеді: “ғариппін ешкімім жоқ, бейшарамын hәм пақыр, сенен басқа кімім бар, рақым ет сен (алла) таң сәріде” деп рақымды тек алладан ғана күтеді. өйткені оны алладан басқа шын ұғатын, қолдайтын ешкім жоқ. оны ғарип қылып, жалғыздыққа итермелейтін күш оның дүниеге деген көзқарасы, илаhи ашқ хақ жолына деген ұмтылысы мен махаббаты. ғариптік адамның өз-өзімен іштей күресіп, санасын сансыратқан мәселелердің шешімін табу жолында рухымен тілдесу, өз әлімен ғана ләззат алу сияқты көңіл-күйді білдіретін психологиялық хал. сондықтан да қожа ахмет ясауи “қай жерде ғарип көрсең һем дем болғыл” дейді. яғни оларға дем бер, қолдау көрсет, қасынан табыл, құрметте дегені еді. қожа ахмет ясауи дүниетанымында өмір мен өлім мәселесінің мәні өзгеше. ғазали “өлімнің ақиқатын түсіну үшін, өмірдің мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып, өмірді тани алмайсың” дейді. оның ілімінде нәпсі жамандықтың, рух жақсылықтың қайнар көзі болып табылады. жақсылық пен жамандық секілді нәпсі мен рухтың да қатар өмір сүруі мүмкін емес. рухтың өмір сүруі үшін нәпсінің өлуі шарт. өйткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни көңіл айнасының сафтығында жатыр. рух тазалығын мақсат тұту “ашқ” мәртебесіне ұласып, хақ дидарын көру болып табылады. “муту қабла ан тамуту-топырақ болмақ; ашқтар өлмес бұрын өледі екен...” “құл қожа ахмет, нәпсіні тептім, нәпсіні тептім, өлмес бұрын жан берудің дертін шектім, дидар тілеп тәрк етсем масиуаны; өлмес бұрын болмысыңды айла фәни...” бұлар “өлмес бұрын өлу” философиясына тән хикметтер. қожа ахмет ясауи мұнда масиуаны (хақтан басқа барлық дүниені) тәрк ету арқылы шынайы өмір мәнін ұғынуға шақырады. оның көзқарасы бойынша, “шынайы өмір” деп, рухтың нәпсіден арылып, илаhи нұрлармен шайылуын айтады. бұл ілім негізінде адамдарды “өлілер” және “тірілер” деп қарауға болады. бұл жердегі “өлі” және “тірі” ұғымы рухқа байланысты. “өлілер” дүниеде нәпсінің құлы болып өткендер, олар тірі болса да өлікпен тең. “тірілер” нәпсілерін жою арқылы рухтарына “өмір” сыйлағандар, олар өлсе де мәңгілік өмірмен қауышқандар, бақи мәртебесіне жеткендер. қожа ахмет ясауи дүниетанымында физикалық өлім жоқ. ол жай ғана рухтың тәннен айырылып, басқа бір халге ауысуы. аллаға құлшылықтың ең жоғарғы халі еркіндік. рухани өмір ішкі рухқа қатысты ахмет ясауи іліміндегі еркіндік мәселесі де адамның “ішкі еркіндігі” шеңберінде қарастырылады. ішкі еркіндікті ислам ахлағында “моральдық еркіндік” дейді. яғни, хаққа толық құл болған адам ғана толық еркін, азат. демек, алладан басқа барлық нәрседен тазару шынайы еркіндікке ұласады. сопы хақ алдында құл, халық алдында азат, еркін. рухани өлімнің нәтижесінде нәпсі үстемдік құрып, адамды өзіне құл етеді. адам өзінің жаратылысын, табиғатын жатсына бастайды. нәтижесінде рух еркіндіктен айырылады. қожа ахмет ясауи әдісі бойынша, рухты еркіндікке қауыштырудың жолы зухд қожа ахмет ясауи ілімінде ішкі еркіндікке жетудің дәрежелері мен басқыштары айтылады. бұлар сопылық дүниетанымдағы “халдер” мен “мақамат” рет-ретімен жалғасуы арқылы жүзеге асады. ішкі еркіндік жайындағы мәліметтің негізі дін. ал дін адамзатқа “ішкі құлдықтан” құтылу және “ішкі еркіндікке” жетудің жолын көрсететін алла тарапынан берілген илаhи жолдағы қожа ахмет ясауи ілімі бойынша, “өлілер” мен “тірілер” ұғымына сәйкес, еркіндік мәселесінде де адамдарды екі топқа бөліп қарауға болады. бірінші топ “еркіндікті аңсаушылар”. бұлар тек қана хаққа табынып, құлшылық етеді. екінші топ “еркіндіктен қорқатындар”. бұлар нәпсі, мансап, байлық, атақ, дүние, адамға, т.б. табынып, құлдық ұрады. хикметтің басы алланы бар және бір деп білу. қожа ахмет ясауи адам баласы осы шындықтан бейхабар қалғанда өзінің негізінен алыстай бастайтындығын айтады. осы ақиқатты адам баласына ескертіп, тікелей еске салып отыратын таным көзі құран деп біледі. сонымен қатар, алланы танудың негізгі сыры адамның өзінде екендігін айтады. адам микрокосмос болса, рух, бүкіл әлем, болмыс макрокосмос, алланың аяттары, яғни белгілері. адам рух әлемінде алламен болған сұхбат-антты бұзбай “зікір” арқылы үнемі есте сақтаушы. қожа ахмет ясауи іліміндегі зікір, уажд (экстаз), сама сияқты әдістер алламен болған сертті ұмытпау үшін қолданылған. адамның арабша “инсан”, яғни “ұмытшақ” екендігін ескергенде, құранның бір аты болып табылатын зікір (еске алу) адамдық болмысты толықтырып, кемелдендіріп отыратын әдіс екендігі белгілі. осы тұста “қалу бәла” серті (“...мен сендердің жаратушың емес пе едім” деген тәңірінің сұрағына рухтардың “иә, әлбетте” деген жауап-серті) мен рух әлеміндегі онтол. және туыстық бірліктің адамзат арасында осы кезге жалғасып, сақталуына деген ұмтылыстың, тілектің жатқандығын байқау қиын емес. жалпы сопылық дүниетанымға тән бұл ұстанымды қожа ахмет ясауи түркілік дүниетаным негізінде жаңғыртты. ислам тарихында дінді ұғынудың, қабылдаудың ерекше түрі ретінде пайда болған “сопылық ағым” ресми діндегі (қалам мен фикһ) қасаңдыққа қарсы бағыт ретінде бой көрсетті. сол секілді қожа ахмет ясауи ілімі де түркілік дүниетанымның негізгі категориясы болып табылатын әмбебаптыққа сай дамыды. тәңірді жазалаушы, қорқыныш иесі ретінде ғана емес, тәңірді сүю және оның үкімдерін құрметтеу арқылы аллаға махаббатпен қауышу-ұласу әдістерін қалыптастырды. өйткені сопылық дүниетанымда алла ғашық (сүюші), мағшуқ (сүйілуші) әрі ғашықтықтың өзі болғандықтан да, ғашықтық болмыс жаратылысының ең негізгі мұраты. бұл адам бойында махаббат, жауапкершілік сезімді, иман, т.б. асыл құндылықтарды қалыптастырады. адам хикмет арқылы, оның нәтижелі жемістерінің негізінде ғана мәнді, мағыналы өмір, “адамша тіршілік ету өнерін” меңгере алады (қазіргі “диуани хикмет”). қожа ахмет ясауи ілімінің танымдық тірегін құрайтын адамгершілік қағидалардың өзегі ахлақ (мораль). ахлақ хикметтің нәтижесінде қалыптасқан рухани құндылықтар жиыны. адам ахлақ арқылы адамдық болмысқа, мәнге ие болады. яғни, адам ахлақтық-рухани құндылықтарды бойына сіңіргенде ғана “шындыққа”, “жан тыныштығына” қауышады. қожа ахмет ясауи ілімінде “жан тыныштығы”, “шындыққа жету” адамгершілік қасиет пен сипатқа ұласу арқылы тариқатта жүзеге асады. аллаға қауышудың жолы қоғамға, адамға қызмет ету тікелей ахлақтық кемелдену арқылы өтеді. нәтижесінде рухани тазалыққа, өзін-өзі меңгеруге қолы жетіп, “кемел адам” тұрпаты қалыптасады. көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақыру арқылы қожа ахмет ясауи ілімі барша түркі халықтары мәдениетіне үлкен өзгеріс енгізді. дәстүрлі түркілік дүниетанымның негізі сыршылдық (мистика) дін екендігін ескерсек, сопылық танымның түркі мұсылмандығының ең маңызды ерекшелігін себептерін ұғыну қиын емес. бұл құбылыстың табиғилығын дін феноменол-сы тұрғысынан қарасақ, діндердің таралуындағы ескі ұстанымдардың толығымен жойылмайтынын, жаңалары сол құндылықтар, түсінік, ұғымдар негізінде өз орнын табатынын көруге болады. көбінесе діндерде ескі ұстанымдар мистикалық институттармен тұтасып, “халық діндарлығы” түрінде тіршілігін жалғастырады. бұл құбылыстың көрінісін қожа ахмет ясауидың ілімінен көруге болады. оның “құрма” символизмі арқылы мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарға байлануы, осы құбылысқа арыстан бабтың “себеп” болуы, өмірін пайғамбар өміріне ұқсатуға тырысуы, пайғамбарға ұқсаудың ишараты ретінде ұлының атын ибраһим қоюы, пайғамбар жасына келгенде тірідей “жерасты мешітіне”, яғни қылуетке түсуі, осының бәрі оның іліміндегі көшпелі түркілерге исламды таратудағы маңызды әдістемелік, құбылыстық ерекшелік әрі жаңалық болып табылады. жергілікті халықтың салт-санасы мен сенім-нанымына, әдет-ғұрпына қайшы келмейтін діни-мистикалық мектептің негізін қалаған қожа ахмет ясауи шығармашылығы сопылық ағымның түркілік дәстүріне даңғыл жол салды. “ислам дінін тек араб тілі арқылы ғана тануға болады” деген түсінікті теріске шығарып, сопылық әдебиет ұстанымдарын көне түркі әдеби тіл шағатай тілінде сөйлетті. қасиетті кітаптың арабша мағынасын толықтай түсіндіру, шариғаттың қыр-сырын, дін қағидаларын қалың қауымға өз тілдерінде тереңнен таныту мақсатында хикметтерін жергілікті халыққа жақын айшықты поэзия тілімен жазды. қожа ахмет ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін жасап, түркі тілдерінің көркем шығармалар тудыру мүмкіндігінің мол екендігін дәлелдеді. оның жазба әдебиет үлгісіндегі шығармалары түркі топырағында ертеден қалыптасқан суырыпсалмалық дәстүрдегі әдебиетке жаңа серпін, тың мазмұн алып келумен қатар, оны түр жағынан көркейтіп, кемелдендіре түсті. сөйтіп, бұрыннан дидактикалық сипаты басым түркі әдебиеті насихаттық ой тұжырымдармен толыға түсті. ол фольклор мен жазба әдебиеттің өзара жақындасуының, толысып, көркеюінің дәнекері бола отырып, шығармашылық әдебиетінде ертеден қалыптасқан, құран кәрімде баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер жөніндегі әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды. қожа ахмет ясауи шығармашылығы түркі-мұсылман әлеміне кеңінен танылып, ясауише хикмет жазу дәстүрге айналды. кіші азияда хаджи бекташ уали, жүніс әміре, сүлеймен бақырғани хикметтерінен қожа ахмет ясауи сарыны байқалды. xii ғасырдан бері түркі халқының дүниетанымына елеулі ықпал еткен қожа ахмет ясауи сарыны асан қайғыдан абайға, сондай-ақ, күні бүгінге дейінгі қазақ ақындары шығармаларында көрініс тапқан. сурет:ахмет ясуаи ясауи кесенесі сурет:ахмет ясуаи кесенесі сурет:ахмет яссуаи кесенесі3.jpg| мешіт