text: спортшыдан үлкен ептілікті, күштілікті, төзімділік пен батылдықты талап ететін ұлттық спорттың бір түрі (екі салт атты бір-бірін аттан аударып алуға тырысады). аударыспаққа тәртіп бойынша ат үстіндегі айқасты жақсы меңгерген, тиянақты дайындығы бар спортшылар ғана қатынаса алады. ал дайындығы жеткіліксіз, тәжірибесі аз спортшылар үшін бұл өте қиын. сондықтан қазіргі тәртіп бойынша сайысқа 18 жасқа толғандар ғана сайысқа қатынасушылар үш салмақтық категорияға бөлінеді. аударыспақ салмақтық категорияға бөлінеді. аударыспаққа салмақтың категорияны енгізудің мақсаты қатынасушыларға неғұрлым теңдік жағдай туғызу. оны спорттың сайыстың бір түріне айналдыру үшін бір-біріне тең келетін салмақтық категорияны көбейту дүрыс. бұл категорияға бөлу соңғы кезде қалыптасты. ертеде кез келген тілек білдіруші өз еркімен қатынаса беретін болған. амал қанша, спорттық жарыстарда сол үш категорияның өзі де көбіне әлі де сақтала бермейді. спорттың бұл түрінің дамуымен бірге, сөз жоқ оның салмақтық категориясы да көбейе, кеңейе беретіні күмәнсіз. ойында аты белді, жарамды, өзі мықты, атқа отырысы мығым, білікті жігіттер жеңіп шығады. сайып келгенде, аударыспақта негізгі рольді ат пен ойыншы жігіттер атқарады. оспадарлық, жұла қашу, салып қалу, қол қайыру сияқты айла-амалдарды қолдануға болмайды. аударысу ат пен жігіттің үндескен сүйене отырып, күш-жігердің басымдығын көрсететін қалыпты, байсалды шеберлікке үласып жатуы шарт. салт аттылардың бірін-бірі ер үстінен аударып алу сайысы. бұл ойынға қайрат-күші мол, батыл да төзімді, шапшаң қимылдап, ат құлағында ойнай білетін жігіттер қатысады. ежелгі заманнан келе жатқан бұл ойын жаугершілік кезінде найза ұстап, қылыш шабатын жауынгерге қажетті қасиеттерді қалыптастырған. аударыспақ кәзіргі кезде де шопандар тойында, мерекелерде спорт ойынның бір түрі ретінде көрсетіліп жүр ойын аға төрешінің ысқырығымен басталады және тоқтатылады. тартыс бес минутқа созылады. егер осы уақыт ішінде олар бір-бірін жеңе алмаса ұпай санына қарап бәйге беріледі. спортшы жарақаттанған немесе киімі қолайсыздық туғызған жағдайда ғана жекпе-жек әр спортшы үшін бес минутқа тоқтатылады. егер бес минуттан асып кетсе немесе жалғастыра алмаса ол спортшыға жеңіліс жарияланады. спортшы ойынды қайта-қайта тоқтата берсе оның тоқтатқан уақыты қосылып есептеледі, ол бес минуттан аспауы тиіс. жарысқа қатысқан спортшы бас төрешінің шешімі бойынша мынадай жағдайларда екі ескерту алғаннан кейін үшінші рет ескерту жасау керек болғанда, тыйым салынған әдістерді қайталап қолдануға әрекет еткенде, қарсыласына, төрешілерге, көрермендерге, т.б. тартқанда, екінші рет шақырылғаннан кейін минут бойы шеңберге шықпағанда, қарсыласына жекпе-жекті одан әрі жүргізе алмайтындай етіп, тыйым салынған әдісті қолданғанда жарыстан шығарылған спортшы жеңілді деп есептеледі, оған ұпай, ал оның қарсыласына ұпай беріледі. жекпе-жек барысында аттан сүйреп түсірген немесе аударып тастаған (егер оның денесінің бір мүшесі жерге тиген болса) спортшыға беріледі. таза жеңіске ұпай, жеңіліп қалған сайысшыға ұпай есептеледі. қазақтың ұлттық ойындарының тізімі