text: қан жүректің ырғақты жұмысының нәтижесінде тамырлармен қозғалады. қарыншалардың жиырылуы кезінде қан қысымы арқылы қолқа өкпе артериясына түседі. бұл жерде ең жоғарғы қысым дамиды-150 мм сын.бағ. қан артериямен қозғалған сайын қысым 120 мм сын.бағ. дейін төмендейді, капиллярда 22 мм сын. бағ. болады. ең төмен қысым венада,ол мм сын. бағ. тең. бұл қанның тамырларымен қозғалғанда қан бөлшектерінің тамыр қабырғасына және бір-біріне үйкелуі салдарынан пайда болатын кедергіні жоюымен түсіндіріледі. қан жоғары қысым аймағынан төмен қысым аймағына ағады. артериялық қысым артерияда қан тудыратын қысым; жүрек жұмысы кезінде қанның тамыр қабырғасына түсірентін қысымы. қан қысымы жүрек циклінің әр түрлі кезеңдерінде өзгереді. ең көп қысым қарыншалар жиырылған кезде, ал ең аз қысым жүрек босаңсығында болады. олардың арасындағы айырмашылық тамыр соғуының қысымы деп аталады. артериялық қысым жүрек-тамыр жүйелері жұмысының маңызды бірі болып табылады. қысым өзгерген кезде жүрекке жүктеме, сондай-ақ ұлпаларды қанмен қамтамасыз ету деңгейі өзгереді. адамның артериялық қысымын тонометр арқылы өлшейді. дені сау адамның ең көп қысымы 100-120 мм сын. бағ.,ал ең аз қысымы 70-80 мм сын. бағ. құрайды. қан қысымының 150 мм сын. бағ. артуы гипертония деп аталады. бұған жүйке жүйесінің зорығуы, қажу, эмоциялық күйзеліс және т.б себепші болады. гипертонияның алдын-алу үшін тамақтану және ұйықтау режімін қадағалап, жұмыс пен демалысты кезектестіріп, салауатты өмір салтын сақтау керек. иық артериясында қысымның 70-80 мм сын. бағ. дейін төмендеуі гипотония деп аталады. бұл-адам өміріне әлсіреген іс-әрекетінің көрсеткіші болып табылады. тамырдың соғуы-жүрек әрбір жиырылғанда пайда болатын артерия қабырғасының ырғақты соғуы бойынша жүректің минуттағы жиырылу санын анықтауға болады.тамырдың соғу толқынының артериямен таралу м/с соғуы кәрі жілік сырт жағындағы артериядан оңай сезіледі.ересек адамда тамырдың соғу жиілігі тыныштық кезінде минутына 60 соққы құрайды және дене жай-күйіне байланысты. жүректің әр түрлі аурулары кезінде соғуында ырғақсыздық байқалуы мүмкін. қан жүректің ырғақты жұмысына байланысты қозғалады. қанның әр түрлі тамырлармен қозғалу жылдамдығы әр түрлі. қан едәуір, шамамен,5 м/с жылдамдықпен қолқамен ағады. әрі қарай жылдамдығы төмендейді де, артерияда 0,25 м/с,капиллярда 0,5 мм/с құрайды. қанның қолқа мен капиллярда ағу жылдамдығының үлкен тамырлардың әр түрлі бөлігінде жалпы қимасының кеңдігінің бірдей еместігіне байланысты. қан ағатын ең тар бөлік-қолқа, ал ең жиынтық арнасы. біздің денеміздегі барлық капиллярлардың жиынтық арнасы қолқа арнасынан 800-900 есе асып аз жылдамдықпен ағуға байланысты қан ұлпаларға оттек пен қоректі заттарды беріп,олардың тіршілік әрекеттерінің өнімдерін алып үлгереді. капиллярда қан ағысының баяулауы олардың адам денесіндегі көп мөлшерімен түсіндіріледі(ә млрд капилляр құрайды). адам денесіндегі венаның жалпы мөлшері артерияға қарағанда көп,ал вена арнасының жалпы кеңдігі артерия арнасынан едәуір асып кетеді.жүрекке жақындаған сайын қанның венада ағу жылдамдығы артериядағыға қарағанда төмен. вена қабырғасы артерия қабырғасына қарағанда жұқа және серпімділгі аз.кейбір веналардың қабырғасында бұлшық ет қабырғасы жоқ. бұл кезде қанды тек жүрекке қарай өткізетін,оның кері қайтуыына кедергі келтіретін аяқ және қол веналарының қабырғаларының қақпақшалары зор рөл атқарады. қанның венамен қозғалуына қаңқа бұлшық еттерінің жиырылуы да, ішкі мүшелер қысмы да әсер етеді.бұлшық еттер жиырылғанда венаны қысып,ондағы қанды тамырлармен жүрекке қарай айдайды. қанның тамырлармен қозғалуы факторлар арқылы реттеледі. артерия қабырғасның бірыңғай салалы бұлшық етіне тамырды қозғалтатын жүйкенің тамырды кеңейтетін және тамырды тарылтатын екі түрі келеді.олар тамыр арналарын тарылтуы немесе кеңейтуі мүмкін. осы жүйке талшықтары бойынша жүретін импульстері сопақша мидың тамырды қозғалтатын орталығында пайда болады. тамыр жүйке ұштары қанның химиялық құрамы мен қысымының өзгеруіне әсер етіп,оларда қозу тудырады.бұлшық еттің тамырды тарылтатын жүйкелері бойынша өтетін жүйке импульстерінің әсерінен тамыр қабырғасы жиырылады да,артерия арнасы тарылады.қанның мүшелерге ағуы азаяды. керісінше, жүйке импульстері тамырды кеңейтетін жүйкелер бойынша арнасы ұлғаяды да,мүшелердің қанмен қамтамасыз етілуі артады. тамырлар арнасының реттелуі тамақпен немесе әрт үрлі мүшелерден секрет түрінде түсетін қандағы химиялық заттардың әсеріне де байланысты. мысалы,бүйрек үсті безінің адреналин гормоны тамырларды тарылтады да,ал барлық мүшелерде түзілетін гистамин капиллярларды кеңейтеді. әр түрлі мүшелердегі тамырлардың кеңеюі мен тарылуы организмде қанның қайтта бөлінуіне себепші кеңейген сәтте жұмыс істеп тұрған мүшеге қан көп оттек пен қоректік заттар көп түседі.ал жұмыс істемейтін мүшеге аз жаттығуы кезінде өкпелері мен жүрек бұлшық еттерінің қанмен қамтамасыз етілуі артады,ал басқа мүшелерінде азаяды. организмнің қалыпты күйінде барлық қан айналымға бір бөлігі қан қорында болады.қанды қорға жинақтайтын мүшелерге астындағы май клетчаткасы кезде қан бұл мүшелерден жалпы қан ағысына түседі де,қан қысымын сақтауға мүмкіндік береді. биология 8,е.очкур, л.аманжолова, р.жұмабаева.