text: сегіз сері шақшақов (1818-1854; шын аты мұхамедқанапия баһрамұлы шақшақов) ақын, палуан, батыр, сазгер, дәулескер күйші. сегіз деп ат қойған жеңгелері. себебі, ағаларына ілесіп аңға барып жүргенде сегіз жастағы оқтап берген мылтықпен қашқан киікті атып түсіріпті. «қылышпын қынабынан алынбаған, алтынмын таразыға салынбаған. ашамайлы керейдің ер ұлымын, бейне бір жанған оттай жалындаған» керей тайпасының ашамайлы керей тармағынын көшебе руынан шыққан, арғы атасы қожаберген жырау әрі ақын, әрі әнші, әрі батыр кісі екен. қалмақтармен шайқаста қол бастап, көзге түскен. "ақтабан шұбырынды" заманының ұлы ескерткіші "елім-ай" дастаны мен әннің иесі. өз әкесі баһрам батырлығына қоса білімді, діндар адам болған. баласын жастайынан мұсылманша өзі оқытып, мылтық атуға, садақ тартуға, найза шаншуға, қылыш шабуға, ат өнеріне, балуандықтың баулыған. кейін талапты жігіт қамшы өруден бастап, киіз үйдің шаңырақ, керегесін, аттың ер-тұрманын, жүгеніне дейін өзі жасайтын шеберге айналған. сегіз деп ат қойған себебі, ағаларына ілесіп аңға барып жүргенде сегіз жастағы мұхамедқанапия оқтап берген мылтықпен қашқан киікті атып түсіріпті. он үш жасынан домбыра тартып ән айтатыны, есейе келе бүркіт, қаршыға баптап, жүйрік ат ұстайтыны байқалған соң сері деген ат қосылған. сегіз он жеті жасында қазіргі қостанай облысының "құсмұрын" деген жерін қоныс етіп отырған аға сұлтан шыңғыс уәлиханұлының ауылына қыдырып келеді. серінің жан-жақты өнерін тамашалаған шыңғыс дүниеге жаңа келген сәбиіне соған ұқсап өсер ме екен деген тілеумен мүхамедқанапия деп азан шақыртып ат қояды. шоқанның шілдехана тойын арнайы шақырылған сегіз сері бастады деген дерек бар. омбыдағы орыс әкімдері оны қазақтың ру басыларымен, беделді билерімен келісім сөз жүргізу саясатына пайдаланғысы келген. түпкі мақсаттары халықтың ең шұрайлы жерлерін тартып алу екеніне ерте көзі жеткен сегіз әуелі ауызекі наразылық білдіреді, қисыны келмеген соң атқа қонады. айналасына жігіт жинап, отаршылардың мекен-жайына ойран салады, соғыс өнерін жетік білетін ол мұздай қаруланған әскерден де қорықпай жол торып, аңдып жүріп соғысады, талай рет жеңіске жетеді. бірақ екі жақтың күші тең емес еді. патша әкімдері оны ұстап қамауға, алыс сібірге айдауға, қарсыласса атып тастауға жарлық береді. сегіз нияз сері деген сенімді жолдасымен бірге сырдария жаққа қоныс аударуға мәжбүр болады. той-думаны көп сыр бойында жас жігіттің асыл қасиеттері жарқырап ашылған. көпшілік жиналган жердің көркіне айналып, жақсы көрген қыздарға арнап, талай тамаша әндер шығарған. ерлігімен көзге түсіп, бұхара, хиуа жақтан қарумен келіп, бейбіт елдің мал-жанын тонайтын қарақшыларға қарсы жасақ ұйымдастырады, басқыншылардың талай рет бетін қайтарып, кек алған. алайда бұл жақта да көп тұрақтау қиын-тұғын, артында қуғын бар. өзіне ерген жігіттерді бастап, ол батыс қазақстан жаққа жол тартады. жайық өзені мен нарын құмында бұл кезде патша, хан саясатының озбырлығына қарсы наразылық оты лаулап келе жатқан. бүл ел сегіздің нағашы жұрты болғандықтан ішке оңай сіңеді. исатай, махамбет бастаған әскери кеңес береді. бұл жақта да тұрақтай алмай, кавказдағы елдерге өтеді, атақты шәміл бастаған мұсылмандар көтерілісіне катысады. соңынан иран, ауғанстан жаққа кетеді. ақырында төрт жылдан кейін сыр бойына қайтып оралады. мұз жастанып, қар төсеніп, жорықта жүрген жылдарында өкпесіне суық тигізіп, сегіз 36 жасында (1818 жылы туған) ауырып қайтыс болады. нияз сері, біржан сал, жаяу муса, нүржан т. б. шәкірттері ол туралы арнау өлең шығарып, жоқтау жазған. оның қайғылы махаббаты жайында шөкірттері "мақпал-сегіз" деген бірнеше дастанды жарыса жазып, елге таратқан. сегіз серіні бүгінгі ұрпақтары әлі күнге дейін жөнді тани алмай келеді. шындыққа жүгінсек, ол қазақ сал-серілерінің атасы! соғыс өмірі "қашқын келбеті" деген дастанында өлеңмен баяндалған. ақмешітке (қызылорда) келген соң арқадан сыр бойына қатынап жүрген адамдар арқылы елдегі атақты болыс-билерге сөз салады. омбы беделі өтетін аға сұлтан, билердің көмегімен кешірім алып, солтүстік қазақстандагы қазіргі жамбыл ауданына қарайтын гүлтөбе маманай деген жердегі ата қонысына келеді. көп ұзамай өзі қалаган ырысбике деген қызға үйленіп, балалы-шағалы болған. серілік, салдық туын тігетіні де осы кез. бозбала шағында біржан сал, жаяу мұса, үкілі ыбырай, нұржан наушабаев, ыбырай алтынсарин тағы басқалар сегіз серіден әртүрлі өнер үйреніп, бата алған. оның әндерін жалпақ елге жаюшылар да солар. көп шәкіртінің бірі жаманқұл дәндібайұлы; елу бес әнін сегіздің өзім елге тараттым, қырық бес күйін сегіздің тартып бердім әр жерде, тарап кетті халыққа жүзден астам... деп жырлаған. соған қарағанда сегіздің біз білмейтін әндері көп, талайы бұрынғыша "халық әні" делініп немесе басқа сал-серілердің қанжығасында кеткен тәрізді. ал, күйлерін зерттеген ешкім жоқ. оның "ер исатай", "жорық", "қашқын келбеті", "өкініш", "ақылсыз шаһзада", "ақбұлақ" атты жыр-толғаулары, дастандары ғылым академиясының қолжазба қорында жатыр. "ер тарғын", "қыз жібек", "айман-шолпан", "қозы-көрпеш баян сұлу", "қамбар батыр" сияқты сегіз жырлаған нұсқаларын жүсіпбек шайхысламұлы арқа жақты аралап жүріп, хатқа түсірген де, қазанда өз атынан бастырған. *"қашқын келбеті", *"ер исатай", *"жорық", *"қашқын келбеті", *"өкініш", *"ақылсыз шаһзада", *"ақбүлақ", *"ер тарғын", *"қыз жібек", *"қозы-көрпеш баян сұлу", *"қамбар батыр", *"гаухартас" *біржан сал, *жаяу мұса, *нұржан сал *жәмішбай бегенұлы