text: тоғай кермаралы немесе бұхар бұғысы - жұптұяқтылар отряды, бұғылар тұқымдасына жататын аң. жойылып бара жатқан түр. орта азия мен қазақстанның шөлді аймақтарында таралған ақмарал бұғысының түршесінің бірі. дене мөлшері шағын, шоқтығының биіктігі 120 см-дей. денесіндегі жүнінің түсі ақшыл-сарғыш, мүйіздері әдетте бес тармақты. өзен қамыс, тоғайларды мекендейді. қазақстанда 19 ғасырдың аяғына дейін сырдария өзеннің бойын, оның қызылорда қаласына құятын жеріне дейін, кейбір зерттеушілер оларды өзеннің жоғарғы ағысына дейінгі жерлерді мекендеген деген пікір білдіреді. 20 ғасырдың басында тоғай бұғысы республикамызда толықтай жойылды (соңғы тоғай бұғысы сыр бойында 1956 ж. атылған). тоғай бұғысын қазақстанда қайтадан көбейту мақсатында 1981 жылы іленің ортаңғы ағысында орналасқан қарашеңгел мемлекеттік аңшылық ш-да жерсіндірілді. жалпы саны 210 250 бас (2005). өсімдіктермен (жиде, сексеуіл, жыңғылдың бұтақтарымен) қоректенеді, әсіресе, теректің жапырағын сүйсініп жейді. негізінен, бір жерде (тұрақты) тіршілік етеді, бірақ ормандарда өрт шықса не жазғытұрым өзен тасқыны болса, қоныс аударады. 1,5 2,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. тамыздың аяғынан қыркүйекке (кейде қазан айына) дейін күйекке түсіп, мамыр маусымда төлдейді. аналығы жалқы (өте сирек екі) бұзау табады. тоғай бұғысының жаулары қасқыр мен жабайы иттер, ал жаңа туған бұзауларына түлкілер үлкен қауіп төндіреді. қазір тоғай бұғысы арал-пайғамбар, қызылқұм, бадай-тоғай қорықтарында (өзбекстан) және сарыхосор қорықшасында (тәжікстан) қорғалады. саны өте аз, жойылған жануарлардың қатарына жатады. сондықтан халықаралық табиғат қорғау одағының және қазақстанның «қызыл кітабына» енгізілген. орталық азия эндемигі. өткен дәуірде амудария мен сырдария бойындағы тоғайларда және қызылқұмда таралған. xx-ғасырдың орта кезінде қазақстанда сырдария өзенінің орта және төменгі ағысындағы тоғайларда мекендеді; бұл жерден соңғы бұғы 1956 жылы өлтірілді. мүмкін қаратауға да енген болар. сондай-ақ ақмарал бұғысының осы түрі іле өзені бойында мекендеуі мүмкін. 1981 жылы бұхар бұғысы іле өзенінің сол жағалауындағы қарашеңгел мемлекеттік аңшылық шаруашылығына жарсіндірілді. шөл аймағының өзендері бойындағы тоғайлар мен қамысты қопалар. қазақстанда ешуақытта саны көп болған емес. 80-шы жылдардың орта кезінде 60 бұғы, 90-шы жылдары 200, ал қазірде 350 тоғай бұғысы тіршілік етеді. қазақстанда оны есепсіз қырыпжою және мекендейтін қоныстарының өзгеруі (тоғай ағаштарын кесу мен өртеу, жағалаудағы жерлерді жырту, шөп шабү, есепсіз мал жаю). қолда өсіру.қабылданған қорғау шаралары.қорғауды керек ететін шаралар.зерттеу үшін ұсыныстар. дереккөздер ==