text: грек классикасы мәдениеті (біздің заманымызға дейінгі iv ғасырлар) біздің заманымызға дейінгі грек-парсы соғыстары (500—449 жылдар) ежелгі грекияның тарихындағы бетбұрыс кезең болды, өйткені дәл осы уақыттан бастап грек мәдениетінің классикалық кезеңі басталды. азаттық жолындағы күресте парсылардың талқандалуы ежелгі грекия қоғамдық құрылысының артықшылығын көрсетіп қана қоймай, азаматтық сананың артуына, ең бастысы классикалық құлдық қоғамның толық қалыптасуына, ал өз кезеңінде полистік демократияның дамуының нәтижесінде экономикалық және саяси өмірдің жанданып, мәдениеттің гүлденуіне әкеліп соқты. біздің заманымызға дейінгі ғасыр афины, әсіресе периклдің (біздің заманымызға дейінгі 444—429 жылдар) басшылығы кезінде аса ірі мәдени орталыққа айналды. афинының рухани өмірінде демократиялық құрылыстың орнығуы грек театрының гүлденуімен, трагедиялық және комедиялық шығармалары дүниежүзілік әдебиеттің асыл қазынасына енген эсхилдің, софоклдың, еврипид пен аристофанның тұспа-тұс келді. аполло олимп архаикалық дәуірде әдебиет саласында лирикалық жанр үстемдік етсе, ендігі жерде трагедия мен комедия жанрлары басты орынға шықты. дәл мағынасында трагедия деген сөз «ешкілер әні» деген мағына береді. ол ешкі терісін жамылып, әзіл-оспақтық сарында хормен өлең айтудан шыққан. афиныда дионис құдайдың құрметіне байланысты жалпы мемлекеттік мейрамның бекітілуі трагедияның мерейін жоғарылата түсті. мифологиялық кейіпкерлерге толы грек трагедияларының басты мазмұны халықтың өз теңдігі мен әлеуметтік әділет жолындағы қаһармандық күресінің сан саласына арналған. грек трагедиясының гомер дастандары сияқты үлкен тәрбиелік мәні болды. сонымен бірге трагедиялық кейіпкерлер іректердің бойында адамгершілік, парасат сезімдері, азаматтық биік этикалық асыл қасиеттерді ныгайтты. трагедияда грек мәдениетінің катарсис (тазару) деп аталатын ұғымы кеңінен көрініс тапты. трагедия жанрының гүлденуі эсхил, софокл, еврипид сияқты үш драматургтердің есімімен тығыз байланысты болды. адамзат мәселесі, адамның тағдыры, әділеттілік пен игілік және тағы да басқа мәселелер осы бір даналар назарында болды, бірақ олардың әрқайсысының өзіндік өзіндік көзқарастарының бар екендігі аңғарылып тұрды. бұл трагедиялар грек театрларының басты қойылымдарына айналды. жалпы грек театры ойын-сауық отауы ғана емес, нағыз халықтың тәрбиешісіне айналды, грек жұртының сана-сезімі мен өмірге деген көзқарастарын қалыптастырды. археологиялық қазба жұмысстарының нәтижесінде аршылып алынған грек және рим театрлары бүгінгі заманға дейін сақталынған. біздің заманымызға дейінгі iv ғасырдың аяғынан бастап ағаштан жасалынған театрлардың орнын тастан салынған театр басты. мысалы, құрылысы бір ғасырға созылған, 17 мың адам сиятындай етіп салынған атақты дионис театры афины тұрғындарының үлкен өнер ордасына айналды. театр қойылымдары діни мейрамдардың бір саласы болғандықтан, оған адамдар қатысатын. көне заманда драмалық шығармаларда ойнаған актерлерді өте жоғары бағалаған. олардың атақтыларының аты-жөндері мөрмәр тақтаға ойылып жазылып, дионис театрына қойылған, ал кейіннен мемлекеттік архивке тапсырылатын болған. осының нәтижесінде бізге 62 трагедия және 82 комедия жанрларында өнер көрсеткен актерлердің аттары белгілі болып отыр. посейдон классикалық грек трагедиясының негізін қалаушы ұлы эсхил (біздің заманымызға дейінгі 525—456 жылдар) болды. эсхилге дейін бүкіл кейіпкерлерді бір-ақ актер ойнайтын болса, енді сахнаға екінші актер шығарылды, соның арқасында драмалық сахна көріністері жандана түсті. осы орайда, драмалық қойылымдарда маскалардың, декорациялардың қолданылуы да эсхилдің есімімен тығыз байланысты екендігін айта кеткен жөн. эсхил трагедияларында шындық, өділеттілік, діни-этикалық мұра ұғымдары одан әрі айқындалып, азаматтардың рақымшылдығы мен адамгершілігі, өз еліне деген сүйіспеншілігі басты орынға шықты. мысалы, «құрсаулы прометей» трагедиясының басты тақырыбы патриотизм мен рақымшылдық болса, ал «орестей» трилогиясында адам тағдыры кеңінен көрініс тапқан. адам тагдыры мөселесі грек трагедиясының дарынды өкілдерінің бірі софоклдың (біздің заманымызға дейінгі 497—406 жылдар) өзінің занды жалғасын тапты. ол өз шығармаларында еркіндікке толы азамат еркінің әділетсіз қатал тағдырға қарсылығын тамаша суреттей білді. софоклдың «эдип патша» деп аталатын ұлы трагедиясының күні бүгінге дейін элем сахналарынан түспеуі көп нөрсені аңғартса керек. біздің заманымызға дейінгі 480—406 жылдар аралығында өмір сүрген эврипид психологиялық драманың негізін қалады. оның «медея» және «федра» трагедиялары да адам өліміне өкеліп соғатын шым-шытырық өмірлік уақиғаларға толы болып келеді. ежелгі грекиядағы комедия жанрының тамаша өкілі аристофан (біздің заманымызға дейінгі 445—385 жылдар шамасы) болды. оның комедиялық туындыларында халықтың күнделікті өмірі, басты орын алды. сондықтан да болар, оның кейіпкерлер әдетте халық атынан сөйлеп, халықты қанап, өткір сынға алады. ұрылар сияқты қоғамға жат элементтермен қатар, ақылы мен арын сатқан ел билеуші философтарды да әжуаға ұшыратады. оның 138 «салт аттылар», «бейбітшілік», «лисистрата» және тағы да басқа комедиялары саяси мазмұндағы шығармалар қатарына жатады. аристофан грек театрының халықтың дөстүрлеріне сүйене отырып театр сахналарында мималарды (өмірдің күнделікті жағдайларын бейнелейтін шағын көріністер) кеңінен пайдаланды. дөл осы кезенде пантомима жанрының туындауы комедия жанрын одан әрі түрлендіріп, оның халықтық сипатын айқындай түсті. біздің заманымызға дейінгі ғасыр грек тарихнамасы қарқынды түрде дами бастады. оған үлкен үлес қосқан сонау көне заманның өзінде-ақ «тарихтың атасы» деген атақ-даңққа ие болған геродот (біздің заманымызға дейінгі 484— 430 жылдар) болды. оның тақырыбының негізгі арқауы грек-парсы соғыстары болып табылатын «тарих» атты еңбегі баға жетпес тарихи мұралардың қатарынан орын алды. көне заманның ұлы тарихшыларының бірі фукидид (біздің заманымызға дейінгі 460—400 жылдар) өзінің «пелопоннесе соғыстары» атты еңбегінде алғаш рет ғылыми шыншылдық әдісін кеңінен қолданып, сол кезеңдегі тарихи уақиғалардың өзара байланыстарын ашу арқасында, халықтың саяси білімінің артуына себепкер болды. біздің заманымызға дейінгі v—iv ғасырда жасалған сәулетшілердің, мүсіншілер мен суретшілердің даңқты өнер туындылары кейінгі ғасырларда да үлгі-өнеге алуға лайық болды, сондықтан да оларды классикалық мұра, яғни үлгі деп есептейміз. v—iv ғасыр өнер грек классикалық өнері деген атақ алды. біздің заманымызға дейінгі ғасыр сөулет өнері архаикалық кезеңнің белгілерін сақтағанымен, өзіндік жаңаша түрге, жаңаша мазмұнға ие болды, колонналармен қоршалған гимарат, периптер типі дамып, жетілді. дорлық ордер храмдары жетекші орын алып, олар бұрынғы біздің заманымызға дейінгі vi ғасырдағы аумақты жер бауырлаған храмдармен салыстырғанда зор тұтастық пен жарастыққа ие болды. біздің заманымызға дейінгі ғасырдың өнер шеберлерінің алдында тұрған ұлы мөселелердің бірі сөулет өнері мен мүсін өнері бір-бірімен етене байланыста көрсету міндеті ойдағыдай шешілді. қорыта келгенде, классикалық дәуір өнерінің басты жеңісі, адамның архаика өнерінің шарттылығынан құтылған тәуелсіз, табиғи қалпын бере білу шеберлігі болып табылды. грекия тарихындағы ұзаққа созылған қанды соғыстар (тарихқа пелопоннесе соғысы деген атпен кірген афины теңіздер державасы мен спарта бастаған пелопоннесе одағының өзара әскери қақтығыстары) афинының жеңілісімен және ол басқарған қалалар одағының ыдырауымен аяқталды. соғыс құлиеленушілік қоғамның қайшылықтарын одан әрі шиеленістіріп, мемлекет қалалардың дағдарысын тудырды. үздіксіз саяси және әлеуметтік күрес грек мемлекеттерін әбден титықтатып, біздің заманымызға дейінгі iv ғасыр екінші жартысында олардың жаңа қуатты держава македонияның қол астына өтуімен аяқталды. қоғамда орын алған әртүрлі қоғамдық қақтығыстар біздің заманымызға дейінгі iv ғасыр адамдарының көзқарастарына елеулі өзгерістер енгізді. құлиеленушілік қоғам демократиясы дағдарысқа ұшырап, қоғамдық өмір мәселелеріне салғырттық, өз қаласының тағдырына самарқаулық байқалды, жеке бастың мүддесі қоғамдық мүддеден жоғары тұрды. философиялық мектептердің біразы мәдениет 