text: 300px қыпшақ қазақ халқының, басқа да бірқатар түркі халықтарының негізін құраған ежелгі тайпа, орта ғасырларда орта азия мен шығыс еуропаны мекендеген аса ірі ұлыстардың бірі. қыпшақ атауы ежелгі түркінің шина усу ескерткішінде алғаш кездеседі (қазақша “қыпшақтану”). мақмұт қашқари еңбегі бойынша, ғ-дағы қыпшақтардың құрамына имақ, субар, қаңлы, қарабөрікті, тоқсаба, жете, бөрілі, т.б. рулар мен тайпалар енген. қыпшақ түркі қағандығы ыдырағаннан кейін алғашында қимақ қағандығының құрамында болып, 11 ғасырда бөлініп шыққан. қыпшақ хандығы тез арада күшейіп, қыпшақ орта азия мен шығыс еуропаға тарала бастады. шыңғыс хан империясының батыс бөлігіндегі жошы ұлысын (алтын орда) тарихшылар дешті қыпшақ деп атады. 13—14 ғасырларда қыпшақ сөзі жалпы “түркі” ұғымын алмастырып, алтын ордадағы саудагерлер үшін қыпшақ сөздігі “кодекс куманикус” шығарылды. алтын орда ыдырағаннан кейін қыпшақ көптеген ұлыстарға бөлініп кетті. бір бөлігі қазақ хандығының құрамына кірді. н.а. аристов қазақ халқының құралу кезінде көлденең, ұзын, танабұға, қарабалық, т.б. қыпшақ рулары болған деп көрсетсе, в.в. радловтың айтуынша ол кезде қыпшақ тайпасы құрамында торайғыр, түйшіке, қытайқыпшақ, бұлтың, қарабалық, көлденең, танабұға, ұзын, көкмұрын рулары болған. қазақ шежірелерінде 92 баулы қыпшақ деп аталады, бірақ ешқайсысында оның барлығы бірдей таратылмайды. шежіре бойынша қыпшақтардың өсіп-өнуі төмендегіше сипатталады: қыпшақтардан ақтамсопы, одан құлан-қытай, одан сүлімалып, одан кебекалып, одан мүйізді сарыабыз. мүйізді сарыабыздан қытай-қыпшақ, қарақыпшақ, сарықыпшақ, құланқыпшақ тарайды. қазақ құрамына енген қыпшақ шежіресі бойынша, қарақыпшақтың ірі-ірі бес атасына (ұзын, бұлтың, көлденең, қарабалық, торы) бөлінеді. қыпшақ даласы. бірқатар ғалымдар (аристов, г.е. грум-гржимайло, л.н. гумилев, т.б.) қыпшақтардың сырт пішіні әуелде еуропалықтарға ұқсас болды дегенді айтады. қазақстанда жүргізілген антропологиялық зерттеулер орта ғасырларда қыпшақ мекендеген жерлерде моңғолдық және еур. нәсілдер аралас көрсетеді. сондай-ақ шежірелерде келтірілген қытай-қыпшақ атауы да ежелгі замандарда қытаймен көршілес отырған қыпшақтардың атауы болуы да мүмкін. қарақыпшақтан тараған қобыланды батыр 15 ғасырда көшпелі өзбек мемлекетін билеген әбілхайыр ханның замандасы ретінде сипатталады. қай өңірді жайласа да, қыпшақ белгілі бір халықтың әр түрлі тобы есебінде ғана көрінген, бірақ бір тілде сөйлеп, бір тектес болған. қыпшақ қазақтан басқа да түркі халықтарының (қырғыз, өзбек, қарақалпақ, татар, башқұрт, ноғай, қарашай, әзірбайжан, түркімен, балқар, т.б.) ұлт болып қалыптасу барысында елеулі рөл атқарды. қазақ халқының құрамына енген қыпшақ, негізінен, сыр бойын, арқа өңірін, солтүстік-батыс қазақстан (ақмола, қостанай, торғай) аумағын мекендеді. қыпшақтардың ұраны ойбас, таңбасы екі тік сызық (іі, қос әліп). thumb еуразия. еуразиядағы қыпшақтардың шекарасы, xiғ соңы xiiғ басы. қыпшақтар xi ғасырдың басында бұрынғы қимақ, қыпшақ және құман тайпалары қоныстанған аумақта әскери-саяси үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті. қыпшақтардың билік басына келген билеуші әулеттік шонжарлары оңтүстік және батыс бағыттарда белсенді қимыл жасай бастады, мұның өзі оларды орта азия мен оңтүстік-шығыс еуропа мемлекетімен тікелей белсенді қарым- қатынас орнатуға жеткізді. xi ғасырдың екінші ширегінде қыпшақтардың әскери-тайпалық шонжарлары сырдарияның төменгі және ортаңғы аңғарынан, арал өңірі мен каспий өңірі далаларынан оғыз жабығуларын ығыстыруына экономикалық та, саяси себептер де болған еді. саяси фактор ең алдымен xi ғасырдың бас кезінде орталық азия тайпаларының батыс бағытында қозғалуына ұласқан сыртқы оқиғаларға байланысты болатын. сонымен бірге қыпшақтардың өзін-әзі билеуге және өз мемлекетін құруға ұмтылған әулеттік топтардың орталықтан аулақтау сарынының маңызы аз болған жоқ. xi ғасырдың бірінші жартысында күшейген қыпшақ тайпаларының көсемдері, тегінде, жайылымдық жерлердің тапшылығына ұшырап, сонымен қатар еділ бойы, үстірт және сырдарияның төменгі ағысы арқылы өтетін аса маңызды сауда жолдарын өз бақылауына алуға ұмтылған болса керек. азияны еуропамен жалғастырып жатқан жолдың бұл телімі маңызды баю жолдарының бірі ретінде мейлінше қажетті болатын. қыпшақтар билігінің арал өңірі мен сырдария бойындағы аймақтарға таралуына байланысты этникалық-саяси жағдайдың өзгеруіне қарай xi ғасырдың 2-ширегінің басында «оғыздар даласы» (мафазат әл-гузз) деген атаудың орнына «қыпшақтар даласы» (дешті қыпшақ) деген атау пайда болады. маңғыстауды, сондай- ақ оған жапсарлас жатқан аймақтарды қаратып алған қыпшақтар қорезмнің солтүстік шегіне жақындап келді. сол арқылы қыпшақтардың саяси ықпалы едәуір кеңейді. xi ғасырдың ортасында құмандардың негізгі бұқарасы мен билеуші тоқсоба және бұржоғлы руларының қол астындағы қыпшақ тайпаларының үлкен топтары оңтүстік орыс және қара теніз өңірі далалары мен византия шекараларына дейін қоныс аударған. осы оқиғалардың нәтижесінде қыпшақ тайпаларының жері этноаумақтық екі бірлестікке: еділ өзені бөліп жатқан шығыс қыпшақ және батыс қыпшақ бірлестіктеріне бөлінеді. қазіргі қазақстан аумағының көп бөлігі шығыс қыпшақ ұлысы ханының билігінде болған. қыпшақ хандығының саяси негіздері қыпшақ және қуман тайпаларының едәуір топтарьшың шығыс дешті қыпшаққа орталықтан аулақтау ниеттерімен жасаған қоныс аударуынан кейін xi ғасырдың орта шенінде едәуір нығаяды. xi ғасырдың екінші жартысынан xii ғасырдың бірінші үштен біріне дейін қыпшақ хандарының саяси бірлігінде де біршама тұрақтылық байқалады, солардың ішінен деректемелерде ен елеулі екі билеуші «құдіретті» билеуші және «ең үлкен құрметке ие патша» бөліп айтылады. бұл айтылғандар қыпшақтардың этно- әлеуметтік қауымында ерекше ықпалы бар билік иелері жоғарғы хандар болған деп санауға мүмкіндік береді. қыпшақ хандарының билігі әкесінен баласына мұраға қалып отырған. елбөрілі әулеттік ру саналған, хандар солардан шыққан. тарихшы джузд- жани (1260 жылдан кейін қайтыс болған) қыпшақ ханының әлеуметтік руы туралы мынадай құнды мәліметтер келтіреді: жас кезінде қазақстан аумағынан үндістанға монғолдардан қашып барған «(ұлы) ханның асқан ұлы ұлығы», дели сұлтанатында ол «елбөрі ханы және имектердің шахы» ретінде белгілі болады. «ұлық ханның әкесі де, деп жазады одан әрі джузджани, елбөрі тайпасының арасында күшті кісі болған және хан атағымен аталған», ал оның атасы елбөрі абарханның ұрпағы саналады. демек, абархан қыпшақтардың әулеттік елбөрі (елбөрілі) руының генеалогиялық негізін қалаушыдан басқа ешкім де емес. осыған байланысты мақмұт қашқаридың қыпшақтар арасындагы табархан есімді тұлға туралы мәліметі назар аудартады. алайда ол табархан жөнінде ешқандай қосымша мәлімет келтірмейді. ал барлық жағынан алып қарағанда, табархан мен абархан бір адам. осыны негізге ала отырып, табархан (немесе абархан) xi—xiii ғасырдың басындағы қыпшақ хандары әулетінің алғашқы атасы болған деуге болады. орда деп аталған хан ордасында ханның мал-мүлкі мен хан әскерін басқарған ханның басқару аппараты орналасты. жағынан қыпшақ хандары ертедегі түріктердің дәстүрлерін ұстанып, екі қанатқа: ордасы жайық өзенінде, сарайшық қаласы орнында орналасуы ықтимал оң қанатқа және ордасы сығанақ каласында (сырдарияда) орналасқан сол қанатқа бөлінген. неғұрлым күштісі он қанат болды. дұрысына келгенде, хандықтың орталығы торғай далаларында болса керек. әскери ұйым мен басқару жүйелеріне ерекше мән берілген, өйткені олар кешпелі тұрмыстың ерекшелігін көрсететін және көшпелі тіршілік әдісі үшін ең табиғи және қолайлы болатын. үстемдік еткен ақсүйек топтарының қатаң иерархиялық жүйесі (хандар, тархандар, юғұрлар, басқақтар, бектер, байлар) айқын көрсетілді, сонымен қатар рулар мен тайпалар да өздерінің әлеуметтік маңызы жағынан бөлінетін. орталық азияның көшпелі мемлекеттерінде рулар мен тайпалардың қатаң иерархиясы қоғамдык және мемлекеттік дамудың негізгі принципі болған. қыпшақ хандығында мемлекеттік істер жүргізіліп, ақсүйектер көршілес және алыстағы елдердің билеушілерімен хат жазысып отыратын. жазба деректерде қытай, үнді, ұйғыр ғұламалары мен данышпандары қатарында, қыпшақтан шыққан оқымыстылар да аталады. қыпшақтардың мұсылман дініне тартылуы олардың дамуының жоғары деңгейін көрсетеді. қыпшақ көшпелі қоғамы өркениетінің өзіндік ерекшелігі оларда байланыс желісінің өте болып табылады. қыпшақтар елінде қолданылған коммуникациялық байланыстар жүйесі сол кездің «техникалық» прогресінің ең жоғарғы талаптарына сай келетін. осыған байланысты xi—xiii ғасырдың басындағы қыпшақтардың этникалық аумағының кең- байтақ кеңістігі олардың қоғамының коммуникациялық мүмкіндіктеріне сәйкес болғанын атап өту жеткілікті. қыпшақ қоғамы әлеуметтік және сословиелік жағынан тең болған жоқ. негізгі теңсіздік малға жеке меншік еді. жылқы басты байлық саналды. орта ғасырлардагы авторлардың қыпшақтар елінде көптеген адамдар бірнеше мың жылқы, ал олардың кейбіреулері он мың және одан да көп үйірлі жылқыны иеленген. қыпшақ тайпаларынын көшіп-қонуы тез малшы топтары жүздеген, ал кейде мыңнан да астам шақырым жерге көшіп жүрді. олардың көшетін аумағы тарихи дәстүрлерге, байлық дәрежесіне және табиғат жағдайларының сипатына қарай әр түрлі болып отырды. негізгі жайылымдардың орны мен көшу жолдары, сан ғасырлық, тәжірибе ұрпақтардың бойында қалыптасты. осыған байланысты «отан» (этникалық аумақ) ұғымына «жайылымдық жер», «жайлау» және «қыстау» ұғымдары арқылы ой жүгіртуге болады. тұрақты көшу жолдарын елеулі экономикалық, әлеуметгік немесе саяси себептер ғана өзгерте алатын. көшу жолдары мен жайылымдарды бөлу қоғамның қалыпты тіршілігін қамтамасыз еткен жүйенің негізгі шарты болды. мал ұрлау қатаң жазаланды, дағдылы құқықтың (төре) орныққан нормалары бойынша жазаланды деп есептелді. жеке меншіктегі малға рулық-тайпалық белгілер (таңбалар) салынды. малынан айырылған, демек, көшу мүмкіндігін жоғалтқан еркін қауым мүшесі отырықшы (ятұқтар) қатарына өтті. кедей ятұқтар жеткілікті мөлшерде мал пайда болысымен-ак, ол қайтадан көшпелі шаруашылыққа ауысып отырды. қыпшақ қоғамында ен құқықсыз топ соғыс тұтқындары есебінен толықтырылып отыратын құлдар болды. этникалық аумақ шептерінің көптеген ерекшеліктерін басқа халыктармен этникалық-саяси анықтады. қыпшақ хандары орта азия әсіресе хорезм шахтармен ерекше табанды күрес жүргізді. егемендікті тану, әдетте, вассалдардың билеушілерге адалдыққа ант беріп, алым төлеуінен, оның соғыс жорықтарына өз қолдарымен қатысуынан көрінді. салжұқтар әскерінің құрамы көбінесе қыпшақ көсемдері бастаған тайпалық топтармен толықтырылып отырды. xi ғасырдың екінші ширегінде хорезмшахтар салжұктардың өктемдігіне қарсы қыпшақ және оғыз тайпаларынан тұратын әскер қолдарын қызметке кең келемде тартты. 1065 жылы салжұктардың билеушісі алып арслан хорезмшахтарды бағындырып, қыпшақтарға қарсы маңғыстауға жорық жасады, онда қыпшақтардың жақсы бекінген қамалы орналасты. қыпшақтарды бас идіруге көндірген алып арслан оғыздардың шағрақ тайпасына шабуыл жасап, олардың 30 мыңдык әскерін талқандады. осыдан кейін салжұқ сұлтаны жент пен сауранға жорық жасады. осы соғыс науқанының нәтижесінде қыпшақ тайпаларынын бір бөлігі уақытша хорасан салжұқтарына тәуелділікке түсті. осы тайталастар барысында қыпшақтар алқабұлақ тайпасын тұтқынға алса керек, бірақ соңғылары, махмұд қашғаридың айтуынша, олардан құдайдың көмегімен құтылып кеткен. xi ғасырдың соңғы ширегінің аяғында маңғыстауда және каспий теңізінің шығыс жағалауында бұрынғысынша қыпшақтар билік жүргізді, оларға оғыз және түрікмен тайпаларынын жекелеген топтары саяси жағынан тәуелді болды. 1096 жылы «құдіретті» хан бастаған қыпшақ бірлестігінің тайпалары хорезмге жорық жасады. алайда хорезмшахтардың қамқоршылары салжұқтар оларды манғыстауға қайтуға мәжбүр етті. xi ғасырдың бірінші жартысынан xiii ғасырдың басына дейін қыпшақ этникалық қауымдастығының қалыптасуы дамудың сапалық жаңа кезеңіне аяқ басады, мұның өзі ең алдымен олардың жерінде шығыс дешті қыпшақта қыпшақ хандары күш-қуатының артуына байланысты еді, ал олардың билігін өз мемлекеті шеңберінде күшті әулеттік елбөрілі руы зандастырды. xi ғасырдың орта шенінде қыпшақ жөне куман тайпалары батысқа қарай қозғала бастады. xi ғасырдың екінші жартысында оңтүстік орыс далалары шегінде болған саяси және этнографиялық өзгерістерді парсы тарихшысы хамдаллах казвини атап өткен, оның мәліметтері бойынша, дешті қыпшақ деген дешті хазардың нақ өзі. ғасырда оңтүстік орыс далалары дешті хазар ретінде белгілі болған. кумандар 1055 жылдан бастап ертедегі орыс жылнамаларында айнытпай аударылған «половец» деген атпен кездеседі. барлық жағынан алып қарағанда, «половецтер» терминін екі мағынада: дәл кумандарды білдіретін нақты және бүкіл қыпшақ тайпалары бірлестігіне қолданылған кең көлемдегі мағынада түсіну керек. алайда жылнамаларда бұл мағыналары ажыратылмаған. қыпшақтардың этникалық жер аумағы. қыпшақтардың этникалық жер аумағының қалыптасу үрдісі этностың негізгі қоныстанған аймағының анықталуымен мейлінше тікелей байланысты. қимақ қағанының қол астында болған кең-байтақ жер xi ғасырдың басында әулеттік елбөрі руынан шыққан хандар бастаған қыпшақ шонжарларының қолына толық көшті. қимақ тайпалары шығысында алтай мен ертістен батысында еділ мен оңтүстік оралға дейінгі, солтүстігінде құлынды даласынан оңтүстігінде балқаш көлі мен жоңғар алатауына дейінгі кең-байтақ жерді алып жатқаны мәлім. қыпшақ хандары саяси дәуірлеуімен қоса-қабат, оңтүстік бағытта ілгерілеп, сырдарияның орта және төменгі аймағын, арал және каспий өнірі далаларын қыпшақ хандығының қол астына қаратты. қыпшақ ақсүйектері сырдария бойы қалаларының билеушілеріне айналды. қыпшақтардың қазақстан аумағындағы көшіп жүретін аймағы есіл мен тобыл, нұра, елек пен сарысу бойында болды. маңғыстау мен үстірттегі қыстауларынан қыпшақ рулары жаздыгүні жем, сағыз, ойыл, қобда, жайық өзендерінің аңғарларына кететін, каспий теңізінің солтүстік жаға- лауынан жаздыгүні еділ, бала және үлкен өзендерінің аңғарлары мен оңтүстік орал тауының етегіне көшіп баратын. араб географы әл-омаридің деректері қыпшақтардың тарихи қалыптасқан көшу жолдары болғанын дәлелдейді: «қыпшақтардың хандары қысты сарайда өткізеді, ал жайлаулары, бір кездегі тұран жайлаулары сияқты, орал таулары аймағында». қыпшақ тайпаларының бірқатар рулары арал өнірі мен сырдария бойындағы аймақта қыстап, жаз кезінде солтүстікке, қазақстанның орталық аудандарына кетіп отырған. бірақ барлық жерде бірдей халықтың көпшілігі болған жоқ. мәселен, ертісте имектер (қимақтар) жинақы мекендеді, арал өңірінде адам саны көп қанды тайпалары орналасты, ал жайық пен еділ арасында куман тайпаларынын едәуір топтары қоныстанды. қыпшақтармен бірге батыс қазақстанда оғыз және печенег тайпаларынын қалған топтары мекендеді, сырдарияның төменгі ағысымен маңғыстауда түрікмендердің жекелеген топтары, этникалық жер аумағының шығысында наймандар, керейлер мен арғындар көшіп жүрді, ал қазақстанның оңтүстігін көшпелі және жартылай көшпелі имек, қарлұқ, жікіл, ұран, қай тайпаларынын өкілдері мекен етті. қыпшақтардың негізгі шаруашылық кәсібі мал шаруашылығы болды. орта ғасырлардағы жазбаша деректемелерден қыпшақтардың жылқы, қой, сиыр, өгіз, түйе өсіргенін білеміз. қыпшақтар малының кұрамында қыста жаюға неғұрлым бейімделген жылқы мен қой басым болды. олардың мал шаруашылығында ет пен май қорын тез толтыратын қой шаруашылығының зор маңызы болды. сондай-ақ қойдың жүні мен терісінен жылы киім дайындалды. қыпшақтар қойдың екі тұқымын өсірген. олар- дың едәуір бөлігі кішкене құйрығы бар, бірақ ұзақ кешуге өте бейімделген қой болған. сонымен бірге құйрықты қой да өсірген; олар көктем алдындағы жемшөп біршама жақсы тезетін еді. қыпшақ рулары құрамы туралы сұрақнама