text: шырғанақ немесе тікенжиде жиде тұқымдасына жататын бұта. шырғанақ шырғанақ бұталы немесе шағындау ағаш болып саналатын тікенді өсімдік. жапырағы мен гүлі бір уақытта ашылады. қазақстан жерінде бір ғана түрі кездеседі. тау етегінде, тоғайлы алқапта, өзен-су жағалауларында, жартасты, тасты тау беткейлерінде өседі. жапырағы күміс түстес. сәуір, мамыр айларының аралығында гүлдейді. гүлдеп біткен соң жеміс салады. жемісі қазан айында піседі. күзде жемісінде болатын ащы дәм алғашқы қара суықтан кейін жоғалады. жемісінде шырғанақ майы бар, каротинге бай. құрамындағы дәрумендердің қасиетін жоғалтпау үшін жемісін ағаш бөшкелерде, күн көзінен таса жерлерде сақтау керек. шырғанақтың жемісінен шырынды сусындар, қайнатпа, тосап жасалады. шырғанақ майы терідегі жаралар мен күйіктерді жазады. адамның ішкі ағзасының жұмысын жақсартып, бауырдың негізгі қасиетін сақтауға көмектеседі. көптеген қатерлі ісіктерді емдеуге, хирургиялық операциялардан кейін де қолданылады. өсімдіктің бұтасы тығыз және қатты болып келеді. сондықтан оны жылжитын құмдардың жолына егіп, таудағы жүретін көшкінге тосқауыл ретінде жартасты тау беткейлеріне егуге болады. көгалдандыруда жеке немесе топтап егуге және жасыл қоршау ретінде өсіруге болады. ашық күн көзінде өскенді қалайды. шырғанақ тұқымынан да, тамыр және қалемшесімен де көбейеді. жаңадан шыққан өскіні 4-5 жылдан кейін ғана жеміс бере бастайды. тұқымы арқылы күз мезгілінде көбейеді. тау баурайы, өзен, су жағасында, кездеседі шырғанақ өсімдігі. дәруменнің көп түрі бар осында, емдік үшін адамдар жесін мұны. шырғанақ - гүлді өсімдіктердің қосжарнақтылар класындағы жиде тұқымдас кішкене ағаш немесе бұталы өсімдік биіктігі 1,5—6 метр. шырғанақ туыстардың қана түрі бар ең көп тараған түрі итшомырт шырғанақ. сары түсті, шырынды жемісі бұта басында тізбектеліп, жабысып өседі. гүлдеу мерзімі сәуір, мамыр айлары. қыркүйек-қазан айларында жемістері піседі. шырғанақтың жемісі аскорбин қышқылына, в1, в2, в6 дәрумендеріне, ал дәні майға (12,5 %), каротин мен в1, в2, дәрумендеріне бай. жемісінен әртүрлі тосап, кисель тағы да басқа дәруменді заттар дайындайды. шырғанақ сайрам-өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде көп кездесетін дәрілік өсімдіктердің бірі. *дәрумендердің жетіспестігінең болған қан аздыққа ас қасық шырғанақ шырынын жарты стақан райхан жалбыздың қайнатылған тұнбасына қосып, оған бір ас қасық бал қосып араластырады да тоңазытқыштың астына қойып, екі сағат бұқтырады. осыдан әр жолы жарты стақаннан астан бұрын екі рет ішеді. бір емделу ба­рысы 14 күн. *аллергиялық аурудан тері бүлінгенде бір ас қасық шырғанақ жемісін 250 қайнап тұрған суға салып, 10 ми­нут ақырын қайнатады. жарты сағат бұқтырады. осыдан ас алдында ас қасықтан ішеді. суын жылытып, теріге компресс жасайды. әр 15 минут сайын ауыстыруға болады. бір емделу барысы 15 күн. *сусамыры бар адамдардың зат алмасуы бұзылған кезде ас қасық итмұрын жемісіне шай қасық қаражидек жемісін қосып, литр қайнап тұрған суға салып, жарты сағат жабық термоста ұстайды. осыдан соң оны сүзіп, үстіне ас қасық жылы шырғанақ шырынын, ас қасық бал салып, бәрін араластырады да, апта күніне реттен жарты стақаннан ішеді. 21 күн осылай емделіп, 15 күн демалып, қайта жалғастыруға болады. *тұмау тиіп жөтеліп қалған кезде бір стақан қайнап тұрған сүтке бір шай қасық шырғанақ майын, пышақтың ұшымен ас содасын қосып, араластырып, жатарда ішіп, жазылғанша жалғастыруға болады. *тіс түбі босап, қанап ауырған кезде шырғанақ жапырағын 10 минут ақырын қайнатып, астан соң жылыдай ауызды шайып отырады. күніне 5-6 рет. бір апта жасаса нәтижесі көрінеді. *жұтқыншақтың бірнеше түрлі ауруына, мұрынның іші ауырғанда таза дәкеге сіңірілген шырғанақ майымен ауыз қуысын, жұтқыншақ төңірегін, танау ішін ауық-ауық сүртіп отыру керек. бір емделу барысы 10 күн. *көз ауруларының бірі тауық соқыр деп аталады. бұл көбінше кешке қарай көздің көру қабілеті төмендеп кетеді. мұндайда бір стақан шырғанақ жемісін күні бойы жеп тауысып отырады. ол аз немесе жоқ болғанда шырғанақтың жас бұтақтарынан аз мөлшерде алып, жарты литр қайнаған суға 10 минут ақырын қайнатып, термоста ұстайды. осыдан әр жолы жарты стақаннан күніне үш рет ішеді. емді бір айға жалғастырса нәтижесі көрінеді. *ас қорыту жүйесінің жұмысын жақсартуға бір ас қасық шырғанақ жемісін қайнап тұрған суға салып, тағы біраз қыздырып, жарты сағат бұқтырады. осыдан күн сайын ас алдында жарты стақаннан күніне үш рет ішеді. қажетінше қолдануға болады. *көбінше балалардың мұрын қуысына томпиып ет өседі. ол бірден ота жасамаса алына қоймайды. ота жасаудың өзіндік киындықтары бар. сондықтан да оған шырғанақ майымен дәрі жасайды. ас қасық шырғанақ майына бір ас қасық енді ғана сығылған пияз шырыны, ас қасық зәйтүн майы, ас қасық ерітілген бал қосып араластырады. осыны дәкеге сіңдіріп, мұрынға 20 минуттан күніне екі рет қояды. емді үш аптаға созса нәтижесі көріне бастайды. *созылмалы іш қатуға бір ас қасық шырғанақ жемісін 300 суға 15 минут ақырын қайнатып, бұқтырып, ас арасында бөліп-бөліп ішеді. ішек жұмысы дұрысталғанша жалғастыруға болады. *бауыр ауруларының алдын алуға шырғанақ жапырағынан, қарақат, шие, шырмалғыш шайшөптен тең мөлшерде алып араластырып, ас қасықты 500 суға бір қайнатып, сағат термоста бұқтырады. осыдан жылыдай әр жолы 100 грамнан күніне 3-4 рет ішеді. әр жолғы емді үш аптаға созып, жылына 4-5 рет қайталауға болады. *жатыр мойнының эрозиясына шырғанақ майына батырылған таза дәкіні жатарда жатыр ауызына қойып отырады. бір емделу барысы 10-12 күн. арада бір апта өткізіп қайталауға болады. *қатерлі ісігі бар адамдар 500 жаңа жиналған шырғанақ жемісін қайнап тұрған суға бір салып алып, таза банкіге салып, үстінен бір килограмм ерітілген таза қарақұмық балынан құйып, салқын жерге бір ай жабық ыдыста ұстайды. осыдан соң сығып таза ыдысқа құйып алады да ас соңынан ас қасықты ішіп, соңынан жаңа сауылған піскен сүт ішеді. бір емделу екі аптаға созылады. осыншама демалып, қайта жалғастыруға болады. *ревматизм мен сор буын ауруына шырғанақ жапырағы мен жемісінен тең мөлшерде алып 500 қайнап тұрған суға салып, тағы да минут ақырын қайнатып, бұқтырады. осыдан күнделікті астан 20 минут бұрын ішеді. бір емделу барысы 20 күн. осыны ішіп жүрген кезде аптасына 2-3 рет шөп моншасын жасауға болады. ол үшін шырғанақтың жас бұтақтарын ұсақтап, қарағайдың жас қылқаны мен шишкаларын 1,5 литр суық суға салып, сағаттан соң 20 минут ақырын қайнатып, астаудың суын 38-39 градус жылы ұстап қосады да шомылады. соңынан жақсылап сүртіп, ауырған буынды күнбағыстың тазартылмаған майымен сылап орайды. 10-12 күнге созылады бір ем. *жазылмай жүрген жараларға бір шай қасық шырғанақ майына жарты шай қасық алоэ шырынын қосып, таза дәкіге сіңдіріп, жараның үстінен орап таңады. бір емделу барысы 10-15 күн. *қан ұйып, тамыр тығындалған кезде астан соң шырғанақ жемісінің шырынынан бір шай қасықты ішіп, соңынан көк шай ішеді. бір емделу барысы 10-14 күн. *шаш ойылып түсе бастаса ас қасық шырғанақ жас бұтағын ұсақтап, 300 суға минут ақырын қайнатып, сағат бұқтырады. осы сумен жылыдай шаш түбіне жұмсақ уқалап, сіңдіріп, басты полиэтиленмен жауып, сәлден соң алып тастайды да, орамалмен орап қояды. бір сағаттан соң басты жылы сумен жуып тастайды. мұны жатарда істеп, 2-3 айға созуға болады. *шиқанға, іріңді котырларға 1,5 ас қасық шырғанақ майына бір шай қасық вишневский май қосып, араластырып, жатарда таза дәкімен аталған сырқаттарға жауып орайды. жатарда жасап, жазылғанша жалғастыруға болады. *асқазан жарасына, эрозиялық асқазан сырқаттарына да шырғанақ майын пайдаланса сырқаттың жылдам сауығуына ықпал жасайсыз. гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 74 құлжабаева әлемі» оқу-әдістемелік кешені, жидектер: дидактикалық материал. алматы, 2011. 16 б;isbn