text: мұстафа шоқай жұбайымен мұстафа шоқай (, түркістан ресей империясы берлин, германия) қазақ мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, тәуелсіз және біртұтас түркістанның идеологы. түркістан автономиясының екінші (1917—1918), алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшесі (1917—1920). 1921 жылдан бастап парижде қуғында өмір сүрген. қыпшақ тайпасы торы руы бошай тармағынан шыққан. тұлғалар. алаш арыстары. мұндай жандар туралы елбасы н.назарбаев: “ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. сондықтан, халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дүйім жұртының азаматы болып қала бермек. тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген”, дейді. сондай тұлғалардың бірі мұстафа шоқай. ол алаш қозғалысының төл перзенті, алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және басқа да түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күресінің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер. 1910 жылы санкт-петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап м.шоқай дүниетанымының қалыптасуы, бір жағынан, қозғалыстың (с.жантөрин), екінші жағынан “батысшылдар” қозғалысының, ә.бөкейханов ықпалымен өтеді. 1914 жылдың көктемінде мұстафа петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөз бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. оған сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенттері қол қояды. мұның өзі мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. түркі халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол жөнінде өз пікірін ашық білдіруі, м.шоқайдың саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала түскендігінің куәсі еді. ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1902 жылы ташкенттегі ерлер гимназиясына оқуға қабылданады. 1912 жылы санкт-петербург императорлық университетінің заң факультетін бітірген. ағылшын, француз, түрік, өзбек, орыс тілдерін білген. студенттік жылдары империя астанасындағы демократиялық қозғалыстарға қатысады. ақпан төңкерісіне дейін алаш көшбасшысы ә.бөкейханмен бірге ресей мемлекеттік думасының мұсылман фракциясында хатшы қызметін атқарады. 1916 жылғы дүрбелең кезінде түркістан және жалпы қазақ жеріндегі бассыздықтарды әшкерелеп, мемлекеттік думаға арнайы құжатты мәліметтер ұсынады. сөйтіп, осыған байланысты комиссия құруға себепші болады. 1917 жылы төңкерістер тұсында мықты түркістан мемлекетін құру идеясын ұстанады. ташкентте «бірлік туы» газетін ашады. орынбордағы алаш тығыз байланыс ұстайды. алаш партиясы құрылатын бірінші жалпықазақ сиезінің де, алаш автономиясы жарияланатын екінші жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысады. алғашқы сиезде «шора-и-ислам» жұмысына қатысатын қазақ өкілінің бірі болып сайланады. екінші сиезде алашорда үкіметі ұлт кеңесіне сырдария атынан кіреді. 1917 жылы жаңа марғұланда өткен өлкелік мұсылмандар кеңесінде қайраткер мұсылмандардың құрылтайын қоқан қаласына шақыру туралы бастама көтереді. қарашада қоқанда түркістан автономиясын жариялау шарасына бастан-аяқ қатысады. iv төтенше құрылтайына қатысуытүркістан үкіметінің мүшелерітүркістан автономиясының үкімет басшысына сайлануы ел тәуелсіздігі жолындағы күрескен алаш азаматы м.шоқайөмірінің соңғы жылдары шоқай мен үшінші рейх афоризмдері сілтемелер дереккөздер ==