text: түркі мәдениеті ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан мəдениеттің жалпы атауы. түркілердің алғашқы ата қонысы шығыс тянь-шань мен өңірі болған. "халықтардың ұлы қоныс аударуының" нәтижесінде қазіргі қазақстан, орта жəне алдыңғы азия, шығыс еуропа кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстраты болып табылады. "түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталады. "түркі" этонимі алғашқы кезде белгілі бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түркі" терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). орталық азияны мекендеген көптеген тайпалық одақтардан біріккен феодалдық мемлекет түркі қағандығы өмір сүрген. түркі қағандығының және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алған. түркілердің алғашқы көсемдерінің бірі бумын қаған болған. түркі қағандағы тұсында түркі тілінің өрісі барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. түркілердің жазуы да болған. сол көне түркі жазбаларынан түркілердің дүниетанымдық көзқарастары, наным-сенімдері туралы көп мағлүмат алуға болады. көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына карап ауа райын, жыл маусымдарының қандай болатынын күні бұрын анықтай алған. көне түркілер геометрия, математика ғылымдарынан біршама хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, карауыл төбелер тұрғызуға, т.б. пайдаланған. олар металды, түрлі минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. емдеудің неше түрлі әдістерін де жетік меңгерген. ежелгі түркілер, негізінен, қос күшке көкке және жерге сиынатын болған. көк тәңірінің рақымымен елді билеген қағандар "аспанда туған және күнмен, аймен безендірілген" деп аталған. ежелгі түркілер үшін көк пен жер-судан кейін тұрған құдіретті күш әйел, ошак басы құдайы ұмайға табынған. түркі халықтарының мәдениетінде шексіз аспан әлемімен қатар аспан шырақтары, құтты мекен, отсуға да бас игенін білдіретін деректер кездеседі.