text: ақша-несие саясаты бұл айналыстағы ақша массасын, несие көлемін, сыйақы (мүдделендіру) мөлшерлемесін өзгертуге, жалпы банк жүйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. шаруашылық жағдайына байланысты ақша-несие саясатының екі түрі болады: рестрикциялық ақша-несие саясаты; экспанцондық ақша-несие саясаты. ақша-несие саясаты екінші деңгейлі банктердің несиелік операциялар көлемін шектеуге және қатаң шарт белгілеуге, сондай-ақ сыйақы мөлшерлемесінің деңгейін арттыруға бағытталатын шаралар жиынтығы. ақша-несие саясаты несие беру көлемін кеңейтумен, айналыстағы ақша-массасының өсуіне бақылаудың әлсіздігімен және сыйақы мөлшерлемесінің төмендеуімен байланысты шаралар. соңғы жылдардағы ақша-несие саясатының басты көздеген бағыты: инфляцияны төмендету және теңгені тұрақтылығын қамтамасыз ету. бұл мақсатқа жетуде ұлттық банк қатаң ақша-несие саясатын жүргізуде. қазақстан ұлттық банкі мемлекеттің ақша-несие саясатын (бұдан әрі анс) жүргізуші болып табылады. нақтырақ айтсақ ақша-несие саясатының бағдарламасын және қайта қаржыландыру мөлшерлемесін құб басқармасы анықтайды, ал директорлар кеңесі оны жүргізеді және өзге ресми мөлшерлемелерді белгілейді. сонымен қатар анс-ның жүзеге асырылуына құб-нің ақша-несие саясаты жөніндегі техникалық комитеті тікелей жауап береді. техникалық комитет әр апта сайын анс-на байланысты мәжіліс өткізеді және ұсыныстар жасайды. оның құрамы 13 мүшеден: басшы, екі орынбасары, төрт департамент директорлары, төрт басқарма бастықтары, төрағаның кеңесшісі және қаржылық қадағалау агенттігінен бір өкіл кіреді. анс-ның мақсаты инфляцияны төмендету және теңгені тұрақтылығын қамтамасыз ету. 2004 жылдан бастап, қазақстан республикасы ұлттық банкінің қолданып отырған ақша-несие саясатының құралдары екі топқа бөлінеді. тікелей құралдар (несие бағасы мен немесе сомасына тікелей бақылауға арналған): несиенің бағасын (р сыйақы мөлшерлемесін) не санын (q) белгілеу немесе шектеу; коммерциялық банктердің балансына қатысты несиелік лимиттер белгілеу. жанама құралдар (нарыққа ықпал ету арқылы ақшаға деген сұраныс пен ұсынысқа ықпал етуге арналаған): ашық нарықтағы операциялар; міндетті резервтік талаптар; несиелеуге және вексельдерді қайта есепке алуға байланысты операциялар. қазіргі уақытта жоғарыда аталған құралдардың ішінде іс-жүзінде қолданылып отырғандары: ресми сыйақы мөлшерлемелерін белгілеу, қысқа мерзімді ноттарды эмиссиялау, ашық нарықтағы операциялар. ұлттық банк өзінің жүргізетін операциялары бойынша мынадай ресми сыйақы мөлшерлемелерді белгілейді: ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі; ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме; репо және кері репо операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемесі; «овернайт» займдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі; овер драфт займдар бойынша сыйақы мөлшерлемесі. банктерден тарайтын депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесі. ресми қайта қаржыландыру ақша нарығының жалпы жағдайына несие бойынша сұраныс мен ұсынысқа, инфляция және күтілетін инфляция деңгейіне байланысты белгіленеді. ұлттық банкінің заң актілері, қазақстан республикасы президентінің актілері негізінде немесе құб басқармасының жеке қаулылары бойынша жүргізілетін заем операциялары бойынша қолданылады. ресми есептік (дисконттық) мөлшерлемесі ақша нарығының жалпы жағдайына, несиелер бойынша сұраныс пен ұсыныс көлеміне байланысты белгіленеді және ұлттық банктің коммерциялық вексельдерді қайта есепке алу операцияларында қолданылады. ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме жылдық пайыздық мелшерлеме болып табылады және ол айналыс мерзімі алты айлық вексельдерді қайта есептеуде қолданылады. репо және кері репо операциялары бойынша сыйақы жылдық пайыздық мөлшерлемелер, ішкі қаржы нарығының жағдайына байланысты белгіленеді және мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізуде қолданылады. репо-ның мақсатты мөлшерлесінен ауытқу жағдайында ақшалай қаражаттарды орналастыру немесе тарту жолымен репо нарығындағы сыйақы мөлшерлемелерін реттеу арқылы сыйақы елеулі ауытқуын болдырмау. «овернайт» заемдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі ұлттык банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың құб-ғы шоттары бойынша есеп айырысуды дебеттік қалдықпен аяқтауы барысында бір түнге берілетін заемдары бойынша қолданылады. овердрафт заемдар бойынша сыйақы ұлттық банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың қүб-ғы теңгеде ашқан шоттары бойынша төлем жүргізуге немесе ақшалай аударымдар жасауға қажетті ақша қаражаттары уақытша болмаған не жетіспеген жағдайларда займдар бойынша қолданылады. банктерден тарайтын депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесі ұлттық банктің екінші деңгейдегі банктердің уақытша бос қаражаттарын тартуға байланысты қолданылады. 2005 жылғы кыркүйектен бастап тікелей репо операцияларын жүргізу практикасы, сондай-ак мерзімдері жүмыс күнінен аспа- ғандықтан «овернайт» және «овердрафт» заемдарын ұсыну уақытша тоқтатылды. ең төменгі резервтік талаптар. ақшалай нарықтағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуде, банктерге берілетін несиелер көлемін реттеуде, банктің өтімділік деңгейін реттеуде және олардың міндеттемелері бойынша төлемсіздікті төмендетуде, сол сияқты банктің салым иелері мен акционерлерінің мүдделерін қорғау максатында ұлттық банк ең төменгі резервтік талаптар тетігін қолданады. резервтік талаптар ашық нарықтағы операциялар және пайыз саясатымен қатар коммерциялық банктерді жанама реттеудің негізгі құралдарының біріне жатады. қазақстан банк жүйесінің бүгінгі даму жағдайында резервтік талаптар, бір жағынан, сақтандыру институттарының жоқ кезінде, коммерциялық банктердің депозиттерін сактандыру қызметін, екінші жағынан, экономикадағы ақшалай мультипликация үдерісін реттеу қызметтерін атқарады. ақша-несие саясатының бұл құралы 1993 жылы қаңтарда енгізілген қазақстан коммерциялық кооперативтік және жеке банктердің қызметін реттеу туралы нұсқауға сәйкес, бастапқыда міндетті резерв нормасы депозиттік 18—20% мөлшерінде бекітілген болатын. кейіннен оның мөлшері 6%-ға дейін темендеді. банк резервтерінің артық болуы, яғни ұлттық банктегі шоттардағы қаражаттардың өсуіне байланысты резервтік талаптар шамасын төмендетіп қана қоймай, сол сияқгы резервтеудің альтернативтік тәртібіне өтуге, яғни бұл банктердің пруденциялдық нормативтерді орындау барысында шоттағы қаражаттар сомасын еңтөменгі резервтер мөлшерінің төмен болмауын сақтап отыруға тиістілігін білдіреді. әлемдік тәжірибеде, міндетті резервтердің ете жоғары деңгейде болуы, банк жүйесінің қаржы делдалы ретіндегі тиімділігін нашарлатып, ал еңтөменгі резервтер нормасының артуы несиелік ресурстардың экономикаға құйылуына тосқауыл болатындығын көрсетеді. ұлттық банк екінші деңгейдегі банктер үшін, олардың пруденциалдық нормативтерді орыңдауына байланысты еңтөменгі резервтік талаптарды орындау барысында банктерге мынадай екі тәсіл қолданады: міндетті резервтер; резервтеудің альтернативтік тәртібі. резервтік талаптарды орындайтын банктерге ұлттық банк орташа айлық қайта қаржыландыру 50% көлемінде теңгедегі резервтер бойынша, ал еркін алмастырылатын валютадағы резервтік талаптар бойынша лондондағы депозиттер нарығындағы (livid) бір айлық депозиттің орташа өлшемді мөлшерлемесінің 50% көлемінде пайыз төлейді. қазақстан республикасы ұлттық банктің «ең төменгі резервтік талаптар туралы» ережесіне сәйкес банктерді мүмкін және күтпеген шығындардан сақтау үшін екінші деңгейдегі банктер ұлттық банк белгіленген резервтік талаптардың нормаларын орындауы міндетті. осыған байланысты 2004 жылдан бастап, банктер ай сайын резервтік талаптарды орындау туралы есеп береді. ең теменгі резервтік талаптардың көлемі, банктің банктерден басқа заңды және жеке тұлғалардың алдындағы барлық депозиттік белгіленген пайыз мөлшерінде анықталады. банктердің ең төменгі резервтік талаптарды орындаудың екі әдісі қолданылды: баламалы ай сайын қаражаттардың резервтік активтерде орналастыру, ондағы резервтік активтердің орташа айлық сомасы айдың әрбір жұмыс күніндегі депозиттік орташа айлық сомасынан пайыз түрінде есептелінетін еңтеменгі резервтік талаптардың орташа айлық көлемінен кем болмауы керек. балшасыз қаражаттарды ұлттық банктегі резервтік шотта орналастыру, ол шоттың қалдығы айдың бірінші жұмыс күні бойынша депозиттік пайыз түрінде есептелген мөлшерінде ең төменгі резервтік талаптарға тең болуы қажет. 2006 жылы ең төменгі резервтік талаптар бұрынғы 6% деңгейінде сақталғанына қарамастан, ең төменгі резервтік талаптарды есептеу базасы кеңейді және резервтік активтердің тізбесі қысқарды. 2006 жылың 12 шілде айынан бастап, міндетті резерв нормасын белгіленетін банктік міндеттемелер құрылымы төмендегідей түрлерге өзгертілді: банктердің ішкі міндеттемелері бойынша міндетті резерв нормасын 6% деңгейінде белгілеу. мұндағы банктің ішкі міндеттемелері қайтару мерзіміне байланыссыз резиденттердің алдындағы банктің сомасын сипаттайды. банктердің өзге де міндеттемелері бойынша міндетті резерв нормасы 8%-ға белгіленді. мүндағы банктің өзгеде міндеттемелері бейрезвдент алдындағы банктің міндеттемелері мен резидентгік белгісіне байланыссыз қарыздық бағалы қағаздар бойынша сомасын білдіреді. ашық нарықтағы оперяциялар бұл ұлттық банктің айналыстағы ақша массасының келемін реттеу мақсатында екінші реттегі нарықта мемлекеттің бағалы қағаздарын сату және сатып алумен байланысты операциялары. бұл біршама ақша массасын, коммерциялық банктердің етімділігі және несиелік жұмыстарды реттеудің ыңғайлы әдістерінің бірі болып табылады. оның негізгі мәні ақша эмиссиясын тоқтату арқылы банктердің несиені эмиссиялауын шектеуді білдіреді. ұлттык банк нарықта бағалы қағаздарды сату арқылы оны сатып алушылардың резервтік шоттарынан тиісті соманы ұстап қалады. сөйтіп, керісінше, банктерге несие беруді және ақша шыға- руды ынталандыру мақсатында ұлттық банк бағалы қағаздарды сатып алады да, тиісті соманы банктердің резервтік шотына қайта аударады. айналыстағы акша массасына ықпал ету мақсатында құб айналысқа өзінің кысқа мерзімді ноталарын шығарады. қысқа мерзімді ноталарды орналастыру құб-мен қысқа мерзімді ноталармен операциялар жасау туралы келісімшарт жасаған және нақты ұстаушылар ретінде клиенттердің шоттарын жүргізу құқық беретін бағалы қағаздар нарығында, брокерлік және диллерлік қызметті жүргізуге арналған лицензиясы бар бағалы қағаздар нарығының қатысушылары арқылы жүзеге асырылады. қазақстан ұлттық банкі ақша-несие саясатының басты бағыттарына және қаржы нарығының конънктурасына сәйкес және бекітілген қысқа мерзімді ноталарды шығару шарттарына сай аукционға қатысушылардың өтініштерін құқылы. қазақстан ұлттық банкісінің алғашқы агенттерімен келісім бойынша айналысқа шығарылған қысқа мерзімді ноталарды мерзімінен бұрын өтеуге немесе айналыстан толық не жартылай алуға құқығы бар. алғашқы агенттер аукционға қатысуға өтініш беру ұсынысын екі түрде жасайды: бәсекелестік және бәсекелестік емес. қазақстан ұлттық банкі бәсекелестік емес сипаттағы өтінішті қаржы нарығының конънктурасына сәйкес аукционның шартын хабарлау арқылы алғашқы агенттерге және қысқа мерзімді ноталарды сату көлемінің үлесің дербес түрде анықтайды. аукционды өткізу барысында бастапқы кезекте аукционның шартында хабарланған шекте бәсекелестік емес ұсыныстары бар өтініштерді осылайша, ұлттық банк ноталарды зейнетақы активтерін инвестициялау құралы ретіндегі тартымдылығын қысқарту және қысқа мерзімді мөлшерлемелер арқылы қаржы нарығындағы ахуалды реттеуге біртіндеп көшу жөніндегі ниетін жүзеге асыруды жалғастырады. валюталық интервенция деп ұлттық валюталық бағамына әсер ету мақсатында ұлттық банктің шетел валютасын сату және сатып алу жолымен валюталық нарықтағы операцияларға араласуын айтады. отандық банктік тәжірибемізде 1999 жылдың сәуір айына дейін немесе еркін өзгермелі бағам режиміне өткенге дейін қазақстан республикасы ұлттық банкінің валюталық нарықтағы интервенциялау саясаты алтын-валюта резервтері есебінен жүзеге асырылды. еркін өзгермелі бағам режиміне өткенен кейін де қазақстан ұлттық банкі ұлттық валютаның айырбас бағамының алыпсатарлық бермеу мақсатында валюталық қолданылып отырғаны жасырын емес. соған байланысты аталған бағам режимін басқарылатын режим деп қарастырған дұрыс болады. еркін өзгермелі бағамға өтуге біздің ұлттық валюта бағамының шетел валютасына қатысты тұрақсыздығы мүмкіндік бермейтіні сөзсіз. ұлттық банктің валюталық нарықтағы интервенциясы дербес түрде кез келген банктер және валюталық биржалар арқылы кез келген валюталық мәмілелер түрлерін пайдалану негізінде жүзеге асырылады. мұның салдарынан алтын-валюта резервінің құнсыздану қаупі туындады. осындай жағдайларды болдырмау мақсатында қазақстан республикасының ұлттық банкі ішкі валюта нарығында сатып алушы ретінде қатысып, алтын-валюта резервінің ұлғаюына септігін тигізді. бұл жерде бір нәрсені естен шығармаған жөн, яғни қазақстан республикасының ұлттық банкі ішкі валюта нарығындағы сұраныстан артық шетел валютасын сатып алған кезде, айналысқа артық ақша эмиссияланады жөне ол ақшаның құнсыздануына жол береді. осындай теріс салдарларды болдырмау үшін қазақстан республикасының ұлттық банкі құралын пайдаланып отыр. яғни, айналысқа шығарылған артық ақша көлемінде өзінің қысқа мерзімді ноталарын шығарып, артықақшаны айналыстан алып отырды.