text: ильхам хейдарұлы әлиев (, 24 желтоқсан 1961 жылы, баку, әзірбайжан кср-рі ксро) әзірбайжан саяси, мемлекеттік және спорт қайраткері; әзірбайжан ұлттық олимпиядалық комитетінің президенті (1997 жылдан бері), әзірбайжан (2003 жылдан бері), кейін әзірбайжан президенті (2003 жылдан бері). бірқатар халықаралық бақылаушылардың пікірінше, ильхам әлиевтің президенттігі елдің саяси өмірінің тұрақталуымен ерекшеленді. сонымен қатар бірқатар дереккөздер ильхам әлиевтің әзірбайжанда орнатқан режимін диктаторлық немесе авторитарлық режим ретінде сипаттайды. хейдар әлиевтің отбасы ильхам әлиев (24.12.1961 ж. т., әзірбайжан республикасы, баку қаласы) саяси қайраткер, әзірбайжан республикасының президенті. мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтытын (1982) және аспирантурасын (1985) бітіріп, 1985 90 жылдары осы оқу орнында педагогикалық қызмет атқарды. 1991 94 жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысып, 1994 95 жылдары отанына оралып, мемлекеттік мұнай компаниясының вице-президенті болып тағайындалды. 1995 2000 жылдары әзірбайжан парламентіне (милли мәжіліс) депутат болып сайланды. 2003 жылы әзірбайжан республикасының қызметіне тағайындалды. 2003 жылы қараша айында әкесі х.әлиевтың орнына әзірбайжан президенті міндетін атқарды. сонымен қатар 2003 жылы ұлттық олимпиялық коммитеттің президенті, еуразиялық кеңестің парламенттік ассамблеясы төрағасының орынбасары және пасе бюросының мүшесі болып сайланды. 2003 жылы 31 қаңтарда өткен президенттік сайлауда 76% дауыс жинап, жеңіске жетті. әзірбайжан, орыс, ағылшын, француз, түрік тілдерін жетік біледі. тәуелсіз әзірбайжанның мұнай саясатының геосаяси бағытын зерттейтін бірқатар ғылыми зерттеу жұмысының авторы, саясат ғылымдарының докторы. ішкі және сыртқы саясатта әкесінің бастаған істерін жалғастырушы ретінде белгілі. мемлекет басшысы ретінде қазақстанда бірнеше рет болып қайтты. әзиз әлиев оның әкесі хейдар әлиев әзербайжан кгб-сының бастығы болды, содан кейін ол мәскеуге көшіп келгенге дейін әзірбайжан кср компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы ретінде республиканы басқарды, ол кеңес кеңесі төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. ксро министрлері (үкіметі). ол нахичеван қаласынан болатын. әлиевтер отбасы зангезур ауданындағы (кейінірек сисян облысы, қазіргі арменияның сюник облысы) әзірбайжандық джомартли ауылынан шыққан, бірақ гейдар дүниеге келген кезде ол нахичеванға көшіп келген. гейдардың әжесі уруд (қазіргі арменияның воротан ауылы) ауылынан шыққан. ильхам әлиевтің үлкен ағасы хасан әр уақытта әзербайжан кср ғылым академиясының ботаника институтының және география институтының директоры, сонымен қатар бүкілодақтық топырақтану қоғамының әзірбайжан филиалының төрағасы болып жұмыс істеді. нағыз академик болған. ол әзірбайжан кср жоғарғы кеңесінің (парламентінің) және әзербайжан географиялық қоғамының президенті болып сайланды. оның ұлы ильхам әлиевтің немере ағасы расим сәулетші, әзірбайжан кср-нің еңбек сіңірген сәулетшісі, әзірбайжан сәулетшілер одағының вице-президенті болды. 23 жыл бойы (1966-1998) ол баку қаласының бас сәулетшісі болды. екінші ағасы гусейн суретші болды, әзірбайжан кср коммунистік партиясы «коммунист» газетінің редакциясында бас суретші болып жұмыс істеді. ол әзірбайжанның халық әртісі атағын алды. ильхамның басқа әкесінің ағасы агил әзірбайжан ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі болған. илхам әлиев 1961 жылдың 24 желтоқсанда әзірбайжан кср кгбнің контр жұмысшысы хейдар әлиевтің отбасында баку қаласында туылды. 1977 жылы баку қаласының орта мектебін бітіріп, мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтына оқуға түсті. 1985 жылы тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады, мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының құрамында қалды. сурет:путин азербайджана ильхамом ильхам әлиев пен ресей президенті владимир путин. ялта, 2003 жыл оқытылған соң ильхам әлиев жеке бизнеспен айналысады. 1991 жыл, ол компанияның бастаған жылы «ориент», және 1992 жылы ол ыстанбұллға көшті, өйткені компанияның негізгі қызметі түркиямен байланысты болды. ол хейдар әлиев республиканың президенті болған кезде ғана өз отанына оралды. 1994 жылдан 2003 жылдың тамызына дейін socar (әзірбайжан республикасының мемлекеттік мұнай компаниясы) содан кейін бірінші ол «хейдар әлиевтің мұнай стратегиясын» іске асыруға қатысты. ол сондай-ақ шетелдік мұнай компанияларымен келіссөздерге белсене қатысты, оның соңы «ғасыр келісімі» деп аталатын келісімге қол қойылды. ильхам әлиев егемен әзербайжанның мұнай саясатының геосаяси аспектілері туралы бірқатар зерттеу еңбектерінің авторы. 1995 жылы әзірбайжан милли меджлисінің депутаты болып сайланды және 2000 жылы қайта сайланды. бірақ 2003 жылы әзірбайжан республикасының қызметіне кірісіп, ол өзінің парламенттік өкілеттігінен бас тартты. 1997 жылы әзірбайжан ұлттық олимпиада комитетінің президенті болды. оның бастамасымен спорт мектептері белсенді түрде салынды, әзірбайжанда дәстүрлі түрде күшті спорт түрлерінен ұлттық командалар құрылды. спортты дамытуға және олимпиадалық қозғалысқа қосқан зор үлесі үшін ол халықаралық олимпиада комитетінің (хок) жоғары орденімен, сондай-ақ халықаралық әскери-спорттық кеңестің «ұлы кордон» даңқ орденімен марапатталды. 1999 жылы желтоқсанда жаңа әзірбайжан партиясының 1-ші съезінде ильхам әлиев партия төрағасының бес орынбасарының бірі болып сайланды, ал 2001 жылдың қарашасында партияның 2-ші съезінде ол төрағаның бірінші орынбасары болып сайланды. 2005 жылы ол осы партияның төрағасы болып сайланды. 2001 жылдан 2003 жылға дейін ол еуропа кеңесінің парламенттік (екпа) әзірбайжан милли мәжілісі (парламент) делегациясын басқарды. 2003 жылдың қаңтарында ильхам алиев екпа төрағасының орынбасары және екпа бюросының мүшесі болып сайланды. 2004 жылы сәуірде екпа жұмысына белсенді қатысқаны және еуропалық идеалдарды ұстанғаны үшін ол екпа-ның құрметті мүшесі дипломымен және екпа медалімен марапатталды. 2003 жылы шілдеде емделіп жатқан хейдар әлиев пен ильхам ел президенттігіне кандидаттар болды. сонымен қатар, тамызда президенттің ұсынысы бойынша милли меджлис ильхам әлиевті елдің етіп тағайындады. екі айдан кейін, қазанда, хейдар әлиевтің халыққа үндеуі әзірбайжанның мемлекеттік телеарнасында оқылды, онда ол өзінің өз баласының пайдасына бас тартатынын мәлімдеді. сурет:dmitry medvedev november ресей және армения президенттері ильхам әлиев, дмитрий медведев және серж саргсян таулы қарабах туралы декларацияға қол қою кезінде (майендорф, 2008) 2003 жылы 15 қазанда елде президент сайлауы өтті, онда 79,46% дауыспен ильхам әлиев жеңіске жетті. халықаралық бақылаушылардың айтуынша, сайлау кезінде көптеген заң бұзушылықтар тіркелген. оппозиция сайлаудың нәтижелерін мойындамады, ал келесі күні оппозициядағы «мұсават» партиясынан президенттікке үміткерлердің бірінің 3000-нан астам жақтаушылары астананың орталық көшелерімен азадлиг алаңына қарай жылжыды. оқиға орнына ішкі әскерлердің полкі келді. қақтығыстар құрбандарға алып келді. ильхам әлиев өзінің инаугурациялық сөзінде: әзірбайжанның өзінде де, шетелде де жаңа мемлекет басшысы біртіндеп реформалар жүргізеді, батыспен жақындасады, саяси өмірді ырықтандырады және тұрақтылықты нығайтады деп күткен. кең таралған сенімге сәйкес, жас президенттің тәжірибесі жетіспеді, саясатқа қызығушылық танытпады және әкелік харизмаға ие болмады, сондықтан қатал көшбасшылық стилі болады деп күтілмеген. бастапқыда ильхам әлиев ескі басқарушы элитаға толық тәуелді болды, өйткені барлық маңызды министрлік лауазымдарды хейдар әлиевтің кезінде оларды иеленген адамдар иеленді. ол аппаратты ауыстыруға дайындалу үшін екі жыл қажет болды. 2019 жылы opinionway француз зерттеу институты әзірбайжан халқы арасында сұрақ бойынша сауалнама жүргізді, бұл елде соңғы (2018-2019) жыл ішінде болған процестерге әсер етті. сауалнама нәтижелері бойынша қазіргі президенттің қызметіне сауалнамаға қатысушылардың 85,1% -ы оң жауап берді. ильхам алиев билікке әзірбайжанды 1993 жылдан бері басқарған әкесі хейдар әлиевтің орнына келді. сонымен қатар, ол әкесі құрған «жаңа әзірбайжан» партиясын басқарды, ол 1993 жылдан бері басқарушы республика болды. әзірбайжанның саяси және мемлекеттік жүйесі хейдар әлиевтің кезінде 1995 жылы жаңа конституция қабылданған кезде қалыптасты (бұған дейін 1978 жылы әзірбайжан кср конституциясы болған, бұл мүлдем басқа мемлекет болған). ильхам әлиев 2003 жылғы қазанда «российская газетаға» берген сұхбатында бүгінгі әзірбайжан хейдар әлиевтің туындысы, және сіз оның ел үшін жасаған істері туралы бірнеше сағат сөйлесуге болады. біз оның бағытын жалғастыруымыз керек »және« мен әрқашан әкеме ұқсауға тырыстым және тырысамын. 2005 жылы қазанда әзірбайжан мемлекеттік төңкеріс жасаудың алдын-алу туралы жариялады, ол бойынша 12 адам қамауға алынды, оның ішінде экономикалық даму министрі ф.әлиев, қаржы министрі ф. юсифов, денсаулық сақтау министрі а.инсанов, президент «азерхимия» мемлекеттік концерні ф. садигов пен әзербайжан ғылым академиясының экс-президенті э. салаев. халықаралық дағдарыс тобының талдамалық есебіне сәйкес, оппозиция бастапқыда. екінші президенттік мерзімде, 2009 жылы 18 наурызда елде конституцияға өзгерістер енгізу бойынша референдум өтті. оның бастамашысы билік басындағы жаңа әзірбайжан партиясы болды. референдум нәтижелері бойынша, дауысқа келгендердің 90% -ы түзетулерге дауыс берді. бекітілген түзетулердің бірі (сайлаушылардың 92,17% -ы дауыс берді) бір адамға екі реттен артық сайлану құқығын берді. референдум басқарушы элитаның ішіндегі қарсылас фракцияларға жақын арада биліктің ауысуынан қорқудың қажеті жоқ екенін түсіндіру керек еді деген кең таралған пікір бар. оппозиция әлиевті әзірбайжанды монархияға айналдырды деп айыптады, ал еуропалық комиссия референдумды демократияны дамытудағы «артқа шегініс» деп бағалады. венеция комиссиясы өз қорытындысында әзірбайжанды президент өзінің қолына кең билікті шоғырландырған ел деп атады. келесі конституциялық референдум үшінші президенттік мерзімге түсіп, 2016 жылдың 26 қыркүйегінде өтті. бұл жолы оның бастамашысы ильхам әлиевтің өзі болды. азаматтардан президенттік мерзімді 5-тен жасқа дейін ұзарту үшін дауыс беру сұралды және бірінші вице-президент пен вице-президент лауазымдары белгіленді. ұсынылған өзгерістердің ішінде заң шығарушы және атқарушы биліктің қызметіне әсер ететін тағы екі тармақ болды. хейдар әлиевтің кезінде ильхам премьер-министр қызметін атқарған кезде референдум өткізіліп, нәтижесінде ел президентінің өкілеттігі, ол мерзімінен бұрын кеткен жағдайда парламент төрағасына емес, берілді. бұл жолы азаматтардан президент өз еркімен отставкаға кететін болса, оның өкілеттігі емес, бірінші ауысуы үшін және президенттің ұлттық мәжілісті (парламентті) тарату құқығына ие болуы үшін дауыс беруі сұралды. және мемлекет басшысына мерзімінен бұрын сайлау жариялайды. 2016 жылғы референдумдағы барлық 29 түзетулер қолдау деңгейімен мақұлданды, олар дауыстардың 90-нан 95% -на дейін болды. бұл референдумды еуропа кеңесі сынға алып, оны елдің демократиялық дамуына соққы ретінде бағалады. келесі жылы 21 ақпанда ильхам әлиев әйелі мехрибанды әзірбайжанның бірінші вице-президенті етіп бекітті. бұған дейін (2005 жылдан бастап) ол милли меджлис депутаты болған. егер имэмо рға посткеңестік зерттеулер орталығының жетекші ғылыми қызметкері в.мұханов әзербайжанда қалыптасып келе жатқан саяси жүйені нео-монархия» деп санаса, әлеумет институтының аға ғылыми қызметкері в. қара теңіз аймағының саяси зерттеулері в.новиков бұл тағайындаумен ол олардың билік династиясына тағы бір қадам жасады. ақш-тың әзербайжандағы бұрынғы елшісі ричард казларич сонымен бірге оның әйелінің елдің бірінші вице-президенті болып тағайындалуын монархияға қадам деп атады. 2016 жылдың 29 қарашасында парламент бас прокурор закир гараловтың ұсынысы бойынша әзербайжан президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлауды көпшілік алдында сөйлеген сөзінде, ашық түрде жариялаған туындысында немесе бұқаралық ақпарат құралдарында айыптайтын заң қабылдады. осылайша, қылмыскерлер 500-1000 манат көлемінде айыппұлмен (содан кейін 19-37 мың рубль), немесе екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарымен немесе екі жыл мерзімге бас бостандығынан айырумен, егер қылмыс интернеттің ақпараттық ресурстары », содан кейін жаза 1000-1500 манат мөлшерінде айыппұл (содан кейін 37-58 мың рубль) немесе үш жылға дейін бас бостандығынан айыру болды. келесі жылы президент әкімшілігі осы бапқа түзету жобасын парламенттің қарауына ұсынды, ал жазғы парламент қазір 1500-2500 манатқа дейін айыппұл салуды немесе 5-ке дейін бас бостандығынан айыруды көздейтін жазаны күшейтті. жыл, егер мұндай өрнектер интернеттегі жалған аккаунттар мен профильдерге орналастырылса, онда 2000-нан 3000 манатқа дейін айыппұл қарастырылған. экономикалық саясаттаулы қарабахтағы қақтығысспорт саясатыформула-1еуропа ойындары 2015отбасымарапаттары мен атақтарыәзірбайжан марапаттарышетелдік марапаттар дереккөздер == президенттері