text: байга (халық) (мундари тілінде «сиқыршы, емші») үндістандағы халық, олар негізінен мадхья-прадеш штатында тұрады. түрлі мәліметтер бойынша олардың саны 20-475 мың адамға дейін жетеді. (2005). дравид отбасының байгани тілінде сөйлейді. гонди, чаттисгархи, авадхи диалектілері де қолданылады. байга тілінде дәстүрлі үнді жазуы қолданылады, бұл әдетте дравид диалектілеріне тән. алайда оның хинди тілімен туыстық байланысы жоқ. бұл топтағы тілдердің шығу тегі туралы көптеген болжамдар бар. олардың үндістанның қазіргі негізгі тұрғындарынан бұрын болды және оның мәдениетінің көптеген негіздерін қалады деген болжам бар. сондай-ақ дравид және урал тілдері туыстас деп болжанады дәстүрлі нанымдарды ұстанады. байга әйелдері үндістанның орталық бөлігінде, ең алдымен мадхья-прадеш штатында, сонымен қатар аз мөлшерде жақын маңдағы уттар-прадеш, чхаттисгарх және джаркханд штаттарында кездеседі. байганың ең көп саны мандла ауданындағы байга-чук пен мадхья-прадеш штатының балагат ауданында кездеседі. байгалар егін шаруашылығының көмегімен өздеріне азық-түлік алады. егіншілік жұмысы қолмен орындалады. негізгі дәнді дақыл тары, түрлі көкөністер де өсіріледі. сондай-ақ олар аңшылық, балық аулау және терушілікпен айналысады. аңшылықтың негізгі құралы садақ пен жебе. дәстүрлі шаруашылық аңшылық пен терушілікке негізделген. олар жеуге жарамды жемістерді, тамырларды, жапырақтарды, жабайы құстардың жұмыртқаларын жинайды және сан алуан жануарларды, соның ішінде мангустар мен егеуқұйрықтарды аулайды. байгалар орман алқаптарын кесіп, өртеп жібереді, содан кейін астықты күлге тастайды. маусымдық жауын-шашыннан кейін егілген дақылдар өніп шығады. бұл халықтың бүгінгі күнге дейін сақталған өте қызықты өмір салты бар. негізінен ормандарда өмір сүреді, олар егіншілікпен айналысып, олар ағаштарды кесіп, одан әрі отырғызу үшін жерді босатады. алайда олар ешқашан топырақты жыртпайды. мұның түсіндірмесі жер үнділердің анасы деген сеніммен байланысты, топырақтың жаны бар екеніне халық шын жүректен сенеді. сондықтан олар мезгіл-мезгіл жер учаскелерін ауыстырады. осыған байланысты олар бірнеше жыл сайын басқа тұрғылықты жеріне көшуге мәжбүр. балахат ауданындағы байга отбасы байгалардың басқа халықтармен байланысы нашар. кастаға кірмейтіндер олар үшін жақсы қарым-қатынасқа лайық емес. өзге халықтарға мұндай қайдан келгені әлі белгісіз, бірақ қазір байгаларға қатысы жоқ адамдармен қарым-қатынас жасау бұл оларда нақты қылмыс болып есептеледі. халық татуировкаға құмарлығымен танымал, әсіресе әйелдер. бұл хоббидің күштілігі сонша, қыздар бір-бірімен жарысуға дайын. татуировканы дененің кез келген бөлігіне қолданады, оларды өз өнерін жеткізіп отыратын мамандар орындайды. байганың дәстүрлі киімдері өте қарапайым. ерлер денені шүберекпен жабады. дәстүрлі әйелдер киімі лугра белге, кеудеге оралған және иыққа ілінген қызғылт матадан жасалған ұзын бөлік. ол қысқа белдемшемен бірге киіледі. әйелдер металл білезіктермен сырғалармен, алқалармен әшекейленеді, жастан бастап бетіне және дененің басқа бөліктеріне татуировка жасайды. апталық базар байгалықтардың өміріндегі маңызды оқиға, әсіресе әйелдер базарға бару үшін өте мұқият киінген. базарға сату үшін жемістер, көкөністер, дәнді дақылдар және басқа да маусымдық орман өнімдері, мысалы, чаар, амла, сал тұқымдары, тамырлар, кептірілген махуа гүлдері, бал және балық әкелінеді. сонымен қатар, байгалар өз өсіретін тауық сияқты ешкі мен құс етін де сатады. оларды сатудан түскен ақша тұз, дәмдеуіштер, киім-кешек және басқа да қажеттіліктерді сатып алуға жұмсалады. кейбір байга еркектері апта сайынғы базарларда сатылатын бамбук төсеніштері мен себеттер де жасайды. ән мен би тек танымал ойын-сауық қана емес, сонымен қатар байга халқының өмірінде салттық және мәдени маңызға ие. фестивальдар, мадайалар (жәрмеңкелер), рәсімдер мен ырымдар, үйлену тойлары, тіпті туу мен өлім рәсімдері мұның бәрі ән мен бисіз өтеді. байганың бірнеше би формаларының ішіндегі ең байгалар орталық үндістандағы ең танымал би формаларының бірі болып табылатын карма биінің өнертапқыштары болып саналады. басқа би түрлері: сайла, рина, суа және тапади.