text: xvii ғасырдың бас кезінде қазақ елінің жағдайы өте ауыр еді. жоңғарлар, еділ қалмақтары, жайық казактары, башқұрттар жан-жағынан анталап тұрды. әсіресе жоңғарлар қазақтар үшін аса қауіпті жау болды. жоңғарлардың атты әскері жүз мыңға жетті. олар сойыл, найза ұстаған қарапайым ғана жасақ емес, әскер сапын еуропа тәртібімен құрып, соғыс тәсілін еуропаша жүргізе алатын, зеңбірегі мен білтелі мылтығы бар қарулы күшке айналған еді. 1635 жылы ойрат тайпалары бірігіп жоңғар хандығын құрды. бұл хандықтың құрылуына, біріншіден, жоңғар коғамындағы феодалдық қатынастардың дамуы әсер етсе, екіншіден, батур қонтайшының жеке өзі де ерекше рөл атқарды. бір орталыққа бағынған қуатты жоңғар хандығының пайда болуы қазақ-жоңғар қатынасының сипатын өзгертті. жоңғар хандығы шығыс түркістанды жаулап алғаннан кейін, бағытын қазақстан мен орталық азияға бұрып, сырдария өзенінің аңғары мен жетісу өңірін басып алуға ұмтылды. бұл уақытта жоңғар хандығының басына қалдан серен келген еді. жоңғар хандығы сыртқы саясатта екіжүзділік керсетті: бір жағынан, олар жүз жыл бойы цин империясын орталық азияға жолатпай, өз тәуелсіздігі үшін әділ корғаныс соғысын жүргізсе, екінші жағынан, өздерінің батыстағы түркі тектес көршілеріне қарсы басқыншылық саясатын ұстанды. сондықтан да қазақ, өзбек, кырғыз халықтарының жоңғарларға қарсы күресі азаттық сипат алды. ұрыстың ауыртпалығы ойрат феодалдарының шабуылына төтеп беріп отырған қазақтарға түсті. жоңғар хандығы басшыларының ұстанған басқыншылық саясаты қазақ-жоңғар қатынастарын барынша шиеленістірді. жойқын шайқастарда қазақтар жағы да айтарлықтай ерлік көрсетіп жеңіске жетіп отырды. соның бір мысалы жәңгір хан ұйымдастырган әйгілі орбұлақ шайқасы. 1643 жылы батур қонтайшы бастаған жоңғарлардың қалың колы қазақ даласына бет алды. хабар кеш жеткендіктен, көп жасақ жинай алмай қалған жәңгір хан самарқаннан көмек келіп жеткенше жауды бөгей тұру мақсатында бар болғаны 600 жауынгерімен жоңғарларға қарсы аттанды. жәңгір ұрыс жүргізуге ыңғайлы орын ретінде ордың бұлағы деп аталатын тау арасын таңдап алады да шақырымдай жерге созылған қырқаның қырын қуалай сарбаздары жасырынатын ор қаздырады. ол келе жатқан жау алақандағыдай көрініп тұратын, алдыңғы жағы биік, артқы жағы терең сай еді. сөйтіп, азғана қолын екіге топтаған жәңгір жау қолын тау шатқалында күтеді. жар астында қауіп бар деп ойламаған жаудың тар шатқалға келіп кіруі мұң екен ордағы сарбаздар әуелі үстінен тасыр-тұсыр тас жаудырып, содан кейін ту сыртынан садақ оғын жаңбырша жаудырғанда, әрбір оқ бір-бір жаудан жұлып түсіп жатты. алғашқы шайқаста ойраттар жағынан 10 мыңдай адам өледі, қалған 40 мыңдай қолмен екінші рет келіп тиіскенде, ұрыс жүріп жатқан жерге самарқаннан 20 мың қолмен жалаңтөс батыр көмекке келіп үлгереді. нәтижесінде жоңғарлар жеңіліп, кері қуып тасталды. қазақ жасағын он орап аларлықтай қарақұрым өскермен жеңіліске ұшырауы батур контайшының абырой-беделін түсірді. осы соғыстан кейін жоңғарлар өз ішінде бір-бірімен қырқысып кетті де, қазақ-жоңғар арасында шамалы уақытқа болса да тыныштық орнады. осылайша орбұлақ шайқасы ұлттық тарихтың жауынгерлік даңқ шежіресінде ерлік пен қаһармандықтың жарқын өнегесі ретінде айшықталып қалды. 1993 жылы орбұлақ шайқасының 350 жылдығы мемлекет көлемінде аталып өтті. шайқас болған жерге қазіргі алматы облысы, жаркент (панфилов ауданы) ауданындағы орбұлақ қырқасына қазақстан республикасы үкіметінің шешімімен ескерткіш белгі орнатылды. xviii ғасырдың басында жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы күшейе түсті. осыған байланысты қазақ жүздері өкілдерінің бас қосуы қажет болды. сөйтіп, 1710 жылы қарақұмдағы қаракесек руы жайлаған аймақта қазақ сұлтандарының, билерінің, рубасыларының қүрылтайы шақырылады. онда, негізінен, жоңғар хандығымен қарым-қатынас мәселесі қаралды. қанжығалы бөгенбай, шақшақұлы жәнібек, тама есет бастаған атақты батырлар жеке ру, тайпаның ғана емес, бүкіл үш жүздің қолын жасақтау қажеттігін алға тартты. пікір екіге бөлінді. жоңғар мемлекетінің күшті әрі соғыс тәжірибесінің мол екенін ескере келе, жоңғарларға бағынған дұрыс, халқымыз шапқыншылықтан әбден қалжырады дегендер де болды. мұндай пікірді қолдаушылар көбейе бастады. шешуші кезеңде ортаға шыққан бөгенбай батыр қылышын қынабынан суырып алып, ақсақалдардың алдына тастап: «біз жаудан кек алуымыз керек, жеңеміз немесе қолға қару ұстап, шайқаста ақ өліммен елеміз, қарттарымыздың, әйелдеріміздің, балаларымыздың зар-мұңы мен көз жасын көріп тірі жүре алмаймыз...» деді. бұл сөздер жоңғар мәселесіне қойылған нүкте болды. ақырында, шапқыншылармен қасық қанымыз қалғанша шайқасамыз деген шешім қабылданды. шайқастың жаңа жоспары жасалды. бөгенбай бүкіл қазақ жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. оның ақылшысы тәуке хан еді. 1723 жыл қазақ халқының есінде қасіретті кайғыға толы ең ауыр жыл есебінде қалды. ел қонысынан, мал-мүлкінен айырылды. ұлан-байтақ қазақ жерінің күншығысы мен оңтүстігінен сыр бойына қарай шұбырған сан мыңдаған халықтың көбі жол-жөнекей ит пен құсқа жем болды. осылайша қазақ тарихында «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп аталған жойқын апат басталды. шұбырған елдің қанды жасынан туған әйгілі «елім-ай» әні дүниеге келді. дәл осы тарихи кезеңде қазақ халқына құрып кету қаупі төнді. ел басына ауыр күн туды. бейбіт халық егілді. жазықсыз жандардың қаны төгілді. халық дағдарды. қазақ халқы бірліктің керегін түсінді. сол кездің өзінде қазақ ішінде суырыла сөйлейтін шешендер, топты бастар көсемдер, ту ұстайтын батырлар, елді ерлікке шақыратын жыршылар көп болды. бірақ осылардың бәрін біріктіріп, басшылық ететін қайраткер көсем керек еді. 1723 жылғы қасіретті оқиға салдарынан сол кездегі қазақ халқының тең жартысына жуығының қырылуы халықты есеңгіретіп қана қойған жоқ, қатты ойландырды да. жұртшылық елдің елдігін сақтау үшін бірігу қажет екенін түсінді. ел билеген хандар да, оларға ақылшы бола білген билер де осындай түйінге келді. қиын-қыстау заманда халық өз арасынан елі мен жерін қорғайтын батырларын шығарды. бұл туралы бұқар жырау өзінің толғауында: «өңкей батыр жиысты, абылай салды жарлықты», деп көрсетеді. шоқан уәлихановтың «xviii ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар» атты еңбегінде малайсары, баян, байқозы, оразымбет, баянбай, елшібек, есет, жаулыбай, томаша, үсен, алтай сиякты батырлардың есімдері аталады. тарихи деректерге карағанда, қазақ халқының басқыншыларға қарсы бірігуі «ақтабан шұбырындыдан» кейін-ақ басталған. бұған 1725 жылы әбілқайыр ханның түркістан қаласын жоңғарлардан күшпен қайтарып алғаны дәлел. халық ел қорғау ісін өз қолына алып, әрі батыр, әрі қабілеті бар ерлердің соңынан ерді. 1726 жылы ордабасы мекенінде қазақ рулары мен тайпаларының жиыны болды. онда біртұтас халықтық қарсыласу жасағы құрылып, бүкіл қазақ әскеріне қолбасшылық ету кіші жүз ханы әбілқайырға жүктелді. сөйтіп, жұдырықтай жұмылған қазақ қолы жоңғарларға жойқын соққы беруге даярланды. ұрыс 1727жылы бұланты өзені маңындагы қарасиыр деген жерде өтті. қазақ жасақтары жауды өзінің кең-байтақ даласына тереңірек сұғындыра еліктіріп кіргізіп алып, кенеттен жалт бұрылып, оң қанаттан да, сол қанаттан да ойсырата соққы берді. сосын ту сыртынан енді қайтып тұрмастай тіке шабуылдың астына алды. бұл ұрыс болған жер тарихта деген атпен калды. жеңіс халықтың рухын көтеріп, өз күшіне сенуге жігерлендірді. осыдан бастап қазақтар ұрыс барысын өз қолдарына алып, қарсы шабуылға шықты. қазақ қолын жеңіске жеткізген тағы бір жағдай жоңғарияның ішінде өзара тартыстың күшеюі болды. себан рабдан балаларының хан тағына таласуы, одан соң үшінші жоңғар-цин соғысының басталуы сол тартыстардың көрінісі. жоңғарларға цин империясынан өзінің батыс шекарасын қорғауға тура келді. xviii ғасырдың 20-жылдарының соңындағы қазақтардың жоңғарларды талқандаған тамаша жеңістеріне жау елінің өз ішіндегі күрделі жағдайлары да себепші болды. сонымен бірге 1727 жылы жоңғарияның өз ішінде бұрқ ете қалған қырқыстар мен жоңғар-цин соғысының басталуы да әсер етті. 1729 жылы хан тағынан үміткерлер мемлекет мүддесін естен шығарып, жоғары өкімет билігін мұралану үшін жанжалдасты. жоңғар хандығы цин империясы тарапынан жасалған шабуылға ұшырады да, ойрат нояндарына өз жасақтарын тез арада батысқа жеткізуге тура келді. баяғыдан атысып-шабысып жүрген ата жауына тағы бір күйрете соққы беруді кездеген қазақтар жоңғарияда басталып кеткен өзара талас-тартысты пайдаланып қалуға тырысты. 1729 жылы балқаштың оңтүстік жағынан аңырақай деген жерде ең ірі және соңғы шайқас болды. қазақ жасақтарын ұрысқа бөгенбай, қабанбай және райымбек батырлар бастап кірді. алдыңғы шайқастардағы сияқты, қазақтар бұл жолы да ұрыс қимылдарын жүргізудің дәстүрлі далалық тактикасын қолданды. жауынгерлердің шағын тобы жоңғарлардың қарсы алдынан шыға келіп, қазақ қолының қатарын аз сияқты көрсетуге тырысты. сонан соң кейін қарай қаша ұрысып, дұшпанды еліктіре ішке сұғындырып жіберді, сол кезде қазақ жасақтарының басты бөлімшелері қос қанаттан лап қойып, қансырата соқты. аңырақай шайқасы жоңғарлар үшін шешуші соғыс болды. 30-жылдардан бастап жоңғарлармен болған шайқастардың бәріне қатысып, асқан ерлік көрсеткен, ақылды әрі тамаша қолбасшы ретінде көзге түскен абылай орта жүздің билеушісі әрі бүкіл қазақтың ханы болып саналады. қазақ халқының мүддесі үшін ол көрші мемлекеттер арасындағы, әсіресе олардың өз ішіндегі алауыздықты қалт жібермей пайдалана білді және жауларының өзара кырқысуларын одан әрі өршітуге ықпал етті. мұның бәрі қазақ елінің сыртқы қауіпсіздігін нығайтып, ежелгі жауының күшін әлсіретуге көмектесті. xviii ғасырдың 40-жылдарында жоңғар шонжарлары арасындағы өршіген алауыздықты пайдаланған абылай жоңғарлардың ішкі ісіне араласып, үкімет билігіне таласқан шонжарлардың біресе ол жағын, біресе бұл жағын қолдап, талас-тартысты ушықтырды, сөйтіп, оларды әлсіретті. осының нәтижесінде бұрын жоңғарлар бастап алған қазақ жерлерін қайтарып алды. 1745-1755 жылдар аралығында жоңғар шонжарлары хан тағы үшін өзара соғысып, әбден әлсіреді. осыдан кейін 1757-1758 жылдары жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы біржола тоқтады.