text: түйежоңышқа (melіlotus) бұршақ тұқымдасына жататын екі жылдық сирек бір жылдық өсімдіктер тегi. қазақстанның барлық аймағында кездеседі, дала шалығынында, кейде сортаң жерлерде, өзен аңғарында, жол жиегінде, бақта өсетін түрі бар. ең маңыздысы әрі жиі кездесетіні ақ түйежоңышқа - және сары не дәрілік түйежоңышқа -. бұлардың биікт. 30 100 см. кіндік тамыры тарамдалған. сабағы тік, бұтақталып өседі. жапырағы күрделі, үш құлақты, ұзын сағақты, бөбешік жапырақшалары тісті болады. тостағанша ұзындығы мм-дей, бес тісті. аталығы бір-бірімен түтікше тәрізді болып бірігіп кеткен. біреуі, көбінесе, бос жатады. гүлі ұсақ сары не ақ түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. жәндіктермен тозаңданады. мамыр шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. жемісі ұзынша келген, мұртшасы бар бұршаққап, сыртында көлденең қатпарлары, ішінде бір тұқым болады. түйежоңышқа құрғақшылыққа, суыққа төзімді келеді, топырақ талғамайды. құрамында кумарин бар, белогы көп, витаминдер мен минералды тұздарға бай мал азығы. 100 кг шөбінде 18,5 19,5 азық өлшемі, 3,1 3,2 кг сіңімді протеин бар, шөбін малдың барлық түрі жейді. медицинада, темекі, шарап өнеркәсібінде пайдаланылады. сорттары: «медет», «куузику 1», «башқұрттық», «беде пішіндес 9654», т.б. дәрі мақсатында түйебұршақтың күздігүні жиналатын өсіп жетілген тұқымының бұршаққыны, бұршақ қабығы пайдаланылады. бұршақ тұқымында 20 пайызға жуық кристальды глобулин фазеолині, протеаз, холестерин, лецитин, езілетін көмірсутегі, декстрин, лимон қышқылы және басқа да заттар кездеседі. медицинада түйебұршақ препараттарын қантты диабетке пйдаланады. халық медицинасында түйебұршақ дәнінің қабығын ревматизм мен бүйрек шеменінде несеп шығаратын дәрі ретінде қолданады.