text: дулат, доғлат қазақ халқын құраған ежелгі түркі тайпаларының бірі. дулат атауы тарихи деректерде өте ерте заманнан кездеседі. атақты шығыс зерттеушісі н.я. бичурин мен г.е. жазуына қарағанда, дулаттар б. з. б. ғасырында өз алдына хандық құрған (ол кезде билеушісі хан деп аталмай, «би» деп аталған), үйсін (усунь) тайпалар одағында дулу тайпасы да болған. dulat`s land үйсіннің гуньмосы (гуньми күнби) қартайған шағында он ұлының үлкенін өз орнына тағайындайды. бірақ ол көп ұзамай дүниеден қайтады. өлерінде ол орнын өзінің тұңғыш баласына беру туралы әкесіне тілек білдіреді. әкесі оның әрі батыр, әрі тапқыр ортаншы баласы далуды қойғысы келсе де, көңілін қимай, уәде етеді. қарт би тақ үшін немересі далуды мерт етер деп ойлап, екеуіне де елімен қоса он мыңнан атты әскерді еншіге беріп, ордасы ханқорадан (қытайша чугу-чень, қазіргі орны құмтөкей, алматы облысы кеген ауданы) біреуін ыстық көлге, далуды іленің бойына қондырады. содан далудың еншісіне тиген ел далу болып аталып кетеді. кейбір ғалымдардың пікірлеріне сүйенсек, далулар ғұндардың құрамындағы елеулі тайпалардың бірі екен. далулардың бір бөлігі ғұн тайпалар одағының 434 453 жылдардағы көсемі моншақ ханның баласы аттиланың (453 ж. өлген) басқаруымен азияны басып өтіп, еуропаның біраз жерін басып алуға қатысады. аттила әскерінің негізгі күші далулар мен қыпшақтар еді. далулар ұлы бұлғария мемлекетінің де негізін қалаған тайпалардың бірі болған. мемлекет билеушісі құбырат хан қайтыс болған соң, хазарлар мен аландардың шапқыншылығына ұшыраған далулардың бір бөлігі аспарух ханның бастауымен оңтүстік бессарабия арқылы дунайдың оң жағалауындағы византияға қарасты жерлерге өтті. олар барған жерінде дунай бұлғарлары атанды. жергілікті тайпаларды күшпен бағындырып, 680 ж. аспарух басқарған бұлғар мемлекетін (қазіргі болгария) құрды. аспарухтың інісі ботбай (ботбаан) басқарған далулардың екінші бір бөлігі хазарларға бағынып, хазар қағанатының белді тірегіне айналады. қағанат ыдыраған соң, ботбай әулеті ата мекеніне оралған, сөйтіп, қазіргі далу тайпасының бір тармағын құраған деген де пікір бар. ұлы бұлғар мемлекетінің үшінші бөлігі еділ бойымен жоғары ығысып, кейін еділ бұлғариясының негізін қалағаны белгілі. таңба мен ұран талдықорған қаласының солтүстік шығыс жағындағы дауылбай тауында дулаттың шеңбер таңбасы (қосымшаларымен қоса) шекілген тастар көп. мұнда солармен аралас арғынның «көз» таңбасы, найманның «айқыш» таңбасы, үйсіннің «тарақ» таңбасы да кездеседі. шыңғыстаудағы көпмолада бұл таңбаларға қыпшақтың «әліп» таңбасы қосылған. осы таңбалар қу, қойтас (көкшетау облысы) тауларындағы молаларда да ұшырайды. рашид әд-диннің айтуынша, олар шыңғыс хан империясы дәуіріндегі ірі тайпалардың бірі болған. көптеген тарихи деректерге қарағанда, дулат тайпасы, әсіресе, 14 16 ғасырлар арасында зор ықпалға ие болған. бұл дәуірде олардан көптеген атақты билер мен бектер шығып, әуелі шағатай ұлысында билік жүргізеді, кейін әмір темір хандығының ісіне араласады. бауырты, бұлатшы, хұдайдад, камариддин, әмірдәуіт және әбубәкір (шығыс түркістан мен жетісуды билеген), т.б. ерекше ықпалды болған. шағатай әулетінің соңғы хандары сейіт пен оның баласы рашидтің кезінде д-тар бұрынғыдай ұлыс мәселесіне қатыспай, тек әскер басы қызметін атқарған. 15 16 ғасырларда дулаттардан мұхаммед хайдар дулат («тарихи рашидидің» авторы), махмұд жорас, әмір уәли сияқты оқымысты ғалымдар шықты. олар өз көздерімен көрген тарихи оқиғалар туралы еңбектер қалдырған. қазақ халқының үш ұлы биінің бірі төле би де осы дулат тайпасының жаныс тармағынан. қазақ шежіресі бойынша, дулат ұлы жүз құрамына кіретін ірі тайпалардың бірі. н.а. аристовтың ботбайдан шыққан диқанбай батырдан (1876 ж. ө.) жазып алған шежіресі бойынша, үйсін бәйдібектің үшінші әйелі домалақ анадан (нұрилә) жарықшақ туады. жарықшақтан албан, суан, дулат болып тарайды. дулаттан ботбай, шымыр, сиқым, жаныс тараған.