text: тіл) психология мен лингвистиканың аралығындағы ғылым саласы. ол сөйлеу процесін, оның мазмұны, коммуникативті рөлі, сөздің ойға қатысы тұрғысынан зерттейді. осы бағыттың негізін салушы неміс ғалымы г.штейнталь (1823-1899) тілді жеке адаммен қатар, этнос психологиясының көрінісі ретінде қарастырды. оның пікірінше, тіл білімі кісінің жеке психологиясын ғана емес, халық психологиясына да сүйенуі қажет. кейіннен потебня мен пауль еңбектерінде осы бағыт сөз, сөйлем, грамматикалық категория, сондай-ақ лексикалық мағыналардың түрлерін түсіндіруде көрініс тапты. белгілі лингвистер бодуэн де куртенэ, де сессюр еңбектерінде сөйлеу әрекетінің әлеумеітік сипатына баса назар аударылды. америка ғалымдары ч.осгуд, т.сибсок т.б. жаңа мағына енгізіп, ойлаудың сөзге, сөздің ойға талассыз алмасуын сөйлеудің даму процесі деп түсіндірді. сөйлеуді игерудің шарттарын қарастыратын үйрету теориясы мен (а.н.хомский), бойдағы туа біткен ақпаратты қабылдау және зерделеу (когнитивтік көзқарас) теориясы (ж.пиаже) дамуына елеулі үлес қосты. осы салада кеңес ғалымы профессор а.а. леонтьевтің еңбектері де ерекше орын алды. қазақстанда зерттеулер xx ғ. 60-жылдарынан бастап қолға алында. бұл жерде м.м.мұқанов, а.а. залевская, м.м. копыленко, б.с. мучник т.б. еңбектерін атап өткен жөн. бізде осы саладағы зерттеулер үш бағытта жүргізілді (екінші, бөгде тілді меңгеру; сөйлеудің пайда болуы мен оны түсіну; ойлау мен арақатысы). бұл мәселелер "ойлау мен қарым-қатынас" атты бүкілодақтық симпозиумда (алматы, 1973), "сөзбен ойдың механизмдері" атты (целиноград, 1976) ғылыми талқыланды. қазақстан (м.м.мұқанов, н.м.құрманбаев, м.к.қайырбаева, ш.с.баймешева т.б. қостілділік, оны меңгерумен түсіну, іштей сойлеу т.б.) мәселелерін жан-жақты зерттеді. бұрынғы және дескрибтік лингвистикалық көзқарас- тардың тоғысынан келелі үш мәселеге назар аударылды: жеке сөйлеу түрлерінің қалыптасу тетігі; нақты психологиялық үйлесімділікті грамматикалық тұрғыдан өзгертудің формалды моделі; сөйлеуді құраудағы грамматикалық құрылымның ойлаудың, танымның, логиканың желісімен байланысты. негізгі бағыты қазіргі кезде инженерлік психология, нейро- және патопсихология, шетел тілдерін оқыту міндеттерімен ұштасуда. адамның сөйлеу қабілеті қалыптасуының бірқалыпты өтуін зерттейтін ғылыми саласы. ойдың сөзге, сөздің ойға толассыз және қайта айналып алмасуын сөйлеудің даму процесі деп есептейді. қалыптасуына үйрету теориясының, сөйлеуді игерудің арнайы шарттары туралы еңбектері, бойдағы туа біткен ақпаратты қабылдау және зерделеу туралы когнитивтік көзқарас тұрғысындағы зерттеулер (ж.пиаже) елеулі үлес қосты. *1960–70 жылдары бұрынғы және дескриптік лингвистик. көзқарастардың тоғысынан келелі үш мәселеге назар аударылды: жеке сөйлеу түрлерінің қалыптасу тетігі; нақты психологиялық үйлесімділікті грамматтикалық тұрғыдан өзгертудің формальды моделі; сөйлеуді құрудағы граммат. құрылымның ойлау мен танымның, логиканың желісімен байланысы. қазіргі кезде негізгі бағыты инженер- психология, нейро- және байланысты. malimetter.kz реферат (қазақша)