text: сергей донатович довлатов (туған кезде мечик төлқұжатта қыркүйек 1941, үфі 24 тамыз 1990, нью-йорк) орыс жазушы және публицист сергей довлатов 1941 жылы қыркүйекте башқұрт акср астанасы үфі қаласында театр режиссер донат исаакович мечик (1909-1995) және актриса, кейінірек корректор, армян нора сергеевна довлатова (довлатян) (1908-1999) отбасында дүниеге келді. бұл қалада оның ата-анасы мен әжесі 1941 жылы шілдеде ленинградтан эвакуацияланып, гоголь, 56 көшесіндегі ііхк офицерлерінің үйінде 1942 жылға дейін тұрған, олар одан әрі новосібірге эвакуацияланды. 1944 жылдан бастап ленинградта рубинштейн, 23 көшесінде тұрды. 1959 жылы ленинград мемлекеттік университеті филология факультетінің фин тілі бөліміне түсіп, екі жарым жыл оқыды ленинградтық ақындар евгений рейн, анатолий найман, иосиф бродский және жазушы сергей вольф («көрінбейтін кітап»), суретші александр неждановпен араласқан. оның оқу үлгерімі төмен болғандықтан оқудан шығарылды. ол үш жыл ішкі әскерлер құрамында ухта қаласының маңында, коми түзеу колонияларын күзетуде (чиняворик ауылы) қызмет етті. бродскийдің естеліктеріне сәйкес довлатов армиядан «қырымнан келген толстой сияқты, шиыршықталған оқиғалар және таңырқай көзқараспен» оралды. довлатов лму журналистика факультетіне оқуға түсті, ленинград кеме жасау институтының «верфь кадрлары арт жағы» студенттер журналында жұмыс істеді, әңгімелер жазды. оқуды бітіргеннен кейін ол ломб «прогресс жалауы» газетінде жұмыс істеді. марамзин, ефимов, вахтин және губин құрған «азаматтар» тобына шақырылды ол вера панованың әдеби хатшысы болып жұмыс істеді. 1968 жылы 30 қаңтарда өмірінде бірінші рет «ленинградтың шығармашылық жастары кешінде» көпшілік алдына шықты. 1972 жылдың қыркүйегінен 1975 жылдың наурызына дейін эстон кср-інде тұрды. таллинде тұруға рұқсат алу үшін ол екі айға жуық қазандықта пеш жағушы болып жұмыс істеді, сонымен бірге «кеңестік эстония» газетінің штаттан тыс тілшісі болды. кейінірек эстония кеме қатынасы компаниясы шығарған «эстония теңізшісі» апталық газетіне жауапты хатшы қызметіне қабылданды. ол қалалық «кешкі таллин» газетінің штаттан тыс қызметкері болды. 1972 жылдың жазында «кеңестік эстония» газетінің ақпарат бөліміне жұмысқа қабылданды. довлатов «компромисс» кітабына енген әңгімелерінде өзінің «кеңестік эстонияда» корреспонденті ретіндегі журналистік тәжірибесіндегі оқиғаларды суреттейді, сонымен бірге редакция алқасының жұмысы мен өзінің өмірі туралы әңгімелейді. «ээсти раамат» баспасында оның алғашқы кітабының «бес бұрыш» жиынтығы эстон кср мқк-ның нұсқауымен жойылды. псков (михайловское) маңындағы пушкин қорығында экскурсовод болып жұмыс істеді. 1975 жылы ленинградқа оралды. «алау» журналында жұмыс істеді. проза жазатын. журналдар оның жазуын идеологиялық себептермен қабылдамайтын. тек «невадағы» әңгіме және «юносттағы» өндірістік тақырыптағы «сұхбат» әңгімесі (1974) жарық көрді, соңғы рет ол сол кезде қомақты 400 рубль алды. сондай-ақ, «нева» мен «звездада» 10-нан астам рецензияны басып шығарды. довлатов самиздатта, сондай-ақ эмигранттардың «континент», «время мы» журналдарында жарияланып отырды 1976 жылы ксро журналистер одағының мүшелігінен шығарылды. 1978 жылы тамызда билік тарапынан қудалауға байланысты довлатов ксро-дан қоныс аударды және нью-йорктегі форест-хиллс ауданына қоныстанды, сонда ол апта сайынғы «жаңа американдық» апталық газетінің бас редакторы атанды. редакциялық кеңесітің мүшелері борис меттер, александр генис, питер вайл, балет және театр фотографы нина аловерт, ақын және эссеист григорий рыскин және басқалар болды. газет эмиграция қауымдастығы арасында тез танымал болды. оның прозасының кітаптары бірінен соң бірі шықты. 1980 жылдардың ортасына қарай довлатов «partisan review» және «new yorker» журналдарында жарияланған оқуда үлкен жетістікке жетті. он екі жыл эмиграцияда ол ақш пен еуропада он екі кітап шығарды. алғашқы шығармаларын баспаға дайындап, оларды қайта жазды және өз өсиетінде өзі жасаған барлық мәтіндерді ксро-да жариялауға тыйым салуды ұйғарды. ксро-да жазушы самиздатпен және «азаттық» радиосындағы авторлық бағдарламасы арқылы таныды. сергей довлатов 49 жасында жүрек 1990 жылы 24 тамызда нью-йоркте қайтыс болды. нью-йорктік куинс ауданындағы маунт-хеброн еврей зиратында жерленген. сергей довлатов ресми түрде екі рет үйленді. бірінші әйелі (1960-1968) пекуровская ася марковна (1940 ж.т.), филолог және жазушы, ленинград мемлекеттік университетінің филология факультетінің түлегі (1966); неке 1962 жылы довлатовтың әскери қызметі кезінде бұзылды, бірақ ажырасу 1968 жылы рәсімделді. ** 1970 жылы, ажырасқаннан кейін қазіргі уақытта universal pictures жарнама бөлімінің вице-президенті мария пекуровская атты қызы туды. 1973 жылы олар ксро-дан ақш-қа қоныс аударды. іс жүзіндегі әйелі (1975-1978) зибунова тамара николаевна (1945 ж.т.), тарту мемлекеттік университетінің факультетінің түлегі (1968), бағдарламашы. ** қыз александра (1975 туғ.) екінші әйелі довлатова елена давидовна (қыз кезде ритман, 1941 туғ.), филолог (корректор және редактор) ** қыз екатерина (1966 туғ.). ** ұл николай (николас доули; 1981 ж. 23 желтоқсанда ақш туған) сергей довлатов маскүнемдіктен зардап шегетін. довлатовты жас кезінде жақсы білген әдебиеттанушы а. ю. ариевтің айтуы бойынша: бұл азды-көпті жаппай құбылыс болды, өйткені, жалпы алғанда, бәріміз көп ішетінбіз. богемиялық және қарапайым әдеби ортада бұл кең тараған құбылыс болғанымен, осы сталиндік сыйлық иегерлері мен социалистік реализм шеберлерінің бәрінің ішкендігі ақылға сыйымсыз. біз болсақ олардың тырнақтарына да татымаймыз олар есі ауысқанша көк қоршауының артында бір жерде ішетін, ал біз дүкеннен дүкенге ауысып, бір жерден ақша алуымыз және т.б істеуіміз керек еді. довлатовты жақсы білетін александр генис былай деп жазды: сергей ішімдікке салынуды жек көретін және ыза кернегіп бұнымен күресетін. ол жылдар бойы ішпейтін еді, бірақ арақ, талтүстегі көлеңкедей, өз кезегін шыдамдылықпен тосты. оның күшін мойындай отырып, сергей қайтыс боларының алдында: «егер мен жылдар бойы ішпесем, онда ол туралы таңертеңнен кешке дейін есімде болады» деп жазды. өз сұхбатында мүсінші эрнст нейзвестный: мен онымен бірге іштім, мәселе осыда. оның маскүнемдігі, психиатрия тұрғысынан, тіпті бұл үшін сізге психиатр болу қажет емес, оны ішетін кез келген ер адам біледі, бұл өз-өзіне қол жұмсаудың бір түрі еді. оның қалай ішкені. көп мағынада емес, психологиялық тұрғыдан қалай. ол жүрегіне пышақ сұғып: «мә саған, мә саған, мә саған» дегендей болды... бұл орыстың қара маскүнемдігі еді, ол керемет, высоцкийдің әндерінде жақсы көрініс тапты: «тынышталған бұл неткен үй...», «бәріде олай емес! бәріде олай емес, достар». сондықтан, бір жерде қашып кетуге деген ықылас бар, бірақ қайда қашуға болады? өлімге, ол, әрине, болды. довлатов ешбір жағдайда 1978 жылға дейін ксро-да жарияланған ешқай мәтінін қайта басуға жол бермеді. оның тікелей немесе жанама қатысуымен шыққан кітаптардың тізімі: көрінбейтін кітап (невидимая книга) анн-арбор: ardis publishing, 1977 ундервудтағы соло: қойын дәптерлер (соло на ундервуде: записные книжки) париж: третья волна, 1980 мәміле (компромисс) нью-йорк: серебряный век, 1981 зона: бақылаушының жазбахаттары (зона: записки надзирателя) анн-арбор: эрмитаж, 1982 қорық (заповедник) анн-арбор: эрмитаж, 1983 жалғыздардың маршы (марш одиноких) холиоук: new england publishing, 1983 біздікілер (наши) анн-арбор: ardis publishing, 1983 ундервудтағы соло: қойын дәптерлер (соло на ундервуде: записные книжки) 2-басылым, толықтырылған холиоук: new england publishing, 1983 ынтагерлердің демаршы (демарш энтузиастов) (соавторлар вагрич бахчанян, наум сагаловский) париж: синтаксис, 1985 қолөнер: екі бөлімнен тұратын повест (ремесло: повесть двух частях) анн-арбор: ardis publishing, 1985 шетелдік әйел (иностранка) нью-йорк: russica publishers, 1986 чемодан тенафлай: эрмитаж, 1986 көрініс (представление) нью-йорк: russica publishers, 1987 бродский ғана емес: портреттер мен анекдоттардағы орыс мәдениеті (he только бродский: русская культура портретах анекдотах) (соавтор марианна волкова) нью-йорк: слово, 1990 қойын дәптерлер (записные книжки) нью-йорк: слово, 1990 бөлімше (филиал) нью-йорк: слово, 1990