text: жазалау жаза бұл мемлекеттің жасалған қылмысқа деген реакциясы. егер қоғамға қауіпті әрекет жазаға әкеліп соқпаса, онда ол қылмыс болып есептелінбейді. қылмыстың жазалану белгісі, қылмыстың міндетті белгісі болып табылады. жаза соттың үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттің мәжбүрлеу шарасы. ол адамзат ең зұлым дәуіріне өкілдік етеді. еуропада «аралау жазасы» деп аталатын жаза түрі болған. онда жазаланушының басын төмен қаратып асады, дәл осы мезеттен бастап адам денесіндегі қанның көп бөлімі кеуде және бас бөлімге жинақталады. кісі құлағы шыңылға толып, көзі қарауытып, қан тола бастайды. жаза атқарылу басталады. аралау кіндік тұсқа келгенше, тіпті, жүрек тұсқа дейін адам сезу түйсігін жоғалтпайды және қан айналысының тездеуі мен қинау азабы адам ойы жетпейтін шекке шығады екен. жаза түрі еуропа елдерінде көп қолданылған. кәрі құрлық орта ғасырларда бұдан бөлек, «тікен жазасы» деген жаза түрін де көп қолданған. «тікен жазасы» көбінесе мемлекетке немесе ұлтқа опасыздық жасағандарға берілетін ең үлкен жаза болған. мұндай жазаға ұщыраған адам 2-3 күнге дейін өлім құшпайды. өлмегені былай тұрсын, азапқа төзе алмай тұрып кетуге ұмтылады. «темір қатын» көне замандағы еуропада қолданылатын тағы бір жаза түрі. аталған жаза туралы мынадай дерек сақталған (жазба 1515 жылы 14 тамызда қағазға түскен): «жалған ақша жасаған қылмыскер «темір қатынның» ішіне кіргізілді. есігі баяу жабылып, сыртынан өткір ұшты болат инелерді қаға бастады. қылмыскердің білегіне, аяғына, қарын-кеуде бөлігіне, қабырғасы мен көзі, мұрнына және табанына қағылды. бірақ, ол өле қойған жоқ, екі күн бойы зарлы айғайы мен жылауы тоқтамады».