text: corvus corax құзғын - торғайлар отряды қарға тұқымдасына жататын құс. торғай тәрізділердің ең ірісі. дене тұрқы 60-65 см, салмағы 0,8-1,5 кг-ға жетеді. түсі қара болады, бірақ көк не жасыл түсті металл сияқты жылтырап құбылып тұрады. тұмсығы өте жуан және бөтегесіндегі қауырсындары ұзын, қандауыр пішінді келген. сирақтары ұзын, аяқтары біркелкі қара түсті, тырнағы өткір. еуразияда, солтүстік америкада, солтүстік және орталық африкада сирек таралған. тмд-да орманды аймақтардың солтүстігінен шөлдала мен таулы жерлерге дейін кездеседі. өзен жарларды, жартастарды, биік ағаштарды мекендейді. ұшқан кезде қанаттарын сирек қағады, көбіне қалықтап ұшады. 4000 биіктікке дейін көтеріледі. ересектері ұя салған жерінде қыстайды, ал жас құзғындар үлкен топ құрып, қолайлы орындарға көшіп, үнемі қоныс ауыстырып отырады. жұптары тұрақты. қазақстанның оңтүстік аумағында ақпанның алғашқы жартысында, солтүстік аймағында наурыз айында ұя салады. 4-6-дан жұмыртқалайды, жұмыртқалары көгілдір жасыл, қошқыл секпілді болады. мекиені жұмыртқасын 19-21 күндей басып, балапан шығарады. құзғындаржем талғамайды, көбінесе өлексемен қоректенеді. зиянды кемірушілермен, өлекселермен қоректеніп, табиғатты тазартып пайда келтіреді.