text: дөңтұмсық тұрпан - қазтәрізділерге жататын, өте сирек кездесетін және сирек ұялайтын түр. шығыс сібір мен солтүстік америкада таралған. қазақстанда бұл тұрпанның ұялары өткен ғасырдың басында алтайдың ресеймен шектес аудандарынан табылған еді. терең, жағалауы қалың бұталы көлдерді мекендеген. қазіргі уақытта ол тек көктем мен күзде, онда да жыл сайын емес, ұшып өту кезінде ғана кездеседі. егер рахманов бұлақтарында сақталған болса, онда оны қорғау шараларын үйымдастыру қажет. 3-ші санат. қазақстанда мекендейтін ауданы шектелген өте сирек кездесетін түр. солтүстік евразияда мекендейтін тұрпандардың бес түрінің бірі. солтүстік америка, шығыс және орта сібірде, оңтүстік сібір тауларында, орталық және оңтүстік алтайдың қазақстандық бөлігін қоса мекендейді. солтүстік американың мұхит жағалауларында, қытай, корея, жапония мен қиыр шығыстың теңіз жағалауларында қыстайды. қазақстанда бұрында қалбы тауының шоқ орманды бөлігіндегі көлдерде ұялаған, ол жерлерден xx ғасырдың 60-шы жылдары кеткен. қазір негізгі ұялайтын жерлері бұқтырма және қара-қаба өзендерінің алаптарында, рақманов және үшкөл көлдерінде, листвяга жотасының шоғырланған. марқакөлнде миграция кезінде кездеседі. алакөл көліне ұшып келгені де белгілі. жағалаулары тасты және суы мөлдір, теңіз деңгейінен 1800-2400 биіктікте орналасқан тайгалық, субальпі және альпілік көлдерде мекендейді. алтайдың қазақстандық бөлігінде 2001-2007 жылдары 150-200 құс болған. көлдерде әдетте біреу, сирек екі жұбы және көбеюге қатыспайтын 10-20 құс мекендейді. қаскерлік жолмен аулау, көлдерді шаруашылық мақсатта игеру, рекреациялық маңызы бар су қоймаларында мазалау факторы, балықшылар ауларында өлім-жітімге ұшырау. көбеюінің ойдағыдай өтуіне ауа-райының жағдайлары (көктемгі-жазғы қарлатып күн суыту, нөсер жаңбыр, бұршақ жауу) және жыртқыштар (бұралқы иттер, түлкілер, су күзені және басқалар) әсерін тигізеді. көктемде мамырдың аяғында маусымның басында тау көлдерінде мұз еріген соң ұшып келеді, қыстауға қазанда ұшып кетеді. аталығы мен мекиені көбею маусымында жұп құрып бірге болады. ұясын жағалаумаңы шөптердегі тастардың арасына салады және мамық төсейді. ұяда 6-9 жұмыртқа маусымда пайда болады. балапандары көлдерде шілдеден қыркүйекке дейін бірге болады, кейде бір жерге 20-ға дейін шоғырланады. су насекомдарының дернәсілдері және майда балықтармен қоректенеді. қазақстанның хайуанаттар парктерінде өсірілмейді. қатон-қарағай ұлттық паркінде, ал миграция кезінде марқакөл қорығында қорғалады. жаңа ұялау орындарын анықтау және оларды қорғауға алу. демалыс зоналарында, әсіресе рақманов көлдерінде мазалау факторын азайту. ұялау биологиясына зерттеу, қатон-қарағай ұлттық паркінің суқоймаларында мониторинг ұйымдастыру.