text: кумран қолжазбалары немесе өлі теңіз қолжазбалары өлі теңіздің батыс жағалауындfғы үңгірлерден 1947 ж. табылған ежелгі еврей, арамей, пабатей, грек, латын, сирия-палестина және араб тіліндегі қолжазбалар. өлі теңіз қолжазбалары теріге, папирусқа, мысқа, ағашқа т. б. заттарға жазылған. кумран қолжазбалары (вади-кумран). кумранның 11 үңгірінен қолжазбалардың 40 мыңға тарта үзінділері шамамен 600 шығарманың жұрнағы табылды. бұл қолжазбалардың көпшілігі б. з. б. ғ. б. з. 68 жылдарына жатады. әсіресе кумран қауымының шығармалары: устав, дамаск документі, соғыс бумасы, гимндер, інжіл кітаптарына түсінік, мессиалық, эсхатологиялық текстердің антологиясы т. б. аса маңызды. масада өлі теңіз жағалауының оңт. бат. жағындағы масада қамалы. оның ғажайып сарайлары ирода тұсында (б. з. б. ғ.) салынған. 1963—65 ж. қазба жұмыстарының нәтижесінде бұл жерден ежелгі еврей, арамей, грек және латын тіліндегі қолжазбалар табылды. кумран қолжазбаларының уақытын анықтауда масада қолжазбаларының маңызы зор. иудей шөлі үңгірлері нахал-хэвер, нахал- мишмар т. б.). 1952 және 1960—61 жылдардағы қазба жұмыстары нәтижесінде: иудей соғысы (66—73) мен бар-кохба көтерілісі (132—135) ара-лығындағы иудея мен набатеяның қатынастарын баяндайтын іс архивтері, шаруашылық документтері, бар-кохба көтөрілісі кезеңіне жататын документтердің түпнұсқалары табылды. хирбет-мирд (вади-кумранның оңт.батысындағы аудан, кедрон алқабында). 1952—53 ж. бұл жерден сирия-палестина және грек, араб тілдеріндегі қолжазбалар табылды. бұлар ертедегі византия мен араб кезеңіне жатады (4—8 ғ.). сонымен бірге еврипидтің (6 ғ.) үзіндісі табылды. иудей шөлінің кумран, масада, вади-мураббаат т. б. аудандарынан табылған қолжазбалар еврей әдебиетінің үш жүз жылдық тарихын (б. з. б. ғ.— б. з. ғ.) то- лықтыра түседі, сонымен бірге христиан ілімінің пайда болу жөне даму кезеңдеріндегі таяу шығыстағы әлеуметтік және идеол. жағдайдан елес береді. қазақ совет редакторы м.қ.қаратаев алматы, 1976, том