text: ұйғырлар орталық азиядағы көне түркі халықтарының бірі. қытайдың шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданының жергілікті халқы. сондай-ақ қазақстанда, қырғызстанда, өзбекстанда және таяу шығыс елдерінде тұрады. жалпы саны 13 млн адам (2022). ұйғырдың ата қонысы ерте кезден-ақ шығыс түркістан аталған. 1760 ж. бұл өлкені цинь империясы жаулап алып, шығыс түркістан атауын синьцзян (шыңжаң) (жаңа жер, жаңа шекара) деп өзгертті. кейіннен өлке атауы шұар (шыңжаң ұйғыр автономиялы районы) деп өзгертілді. қытайлар ұйғырды басқа да мұсылман ұлыстарымен қосып хуэйцзу, хуэйхуэй деп, кейде чантоу деп те атаған. моңғолдар ұйғырды хотан деп атайды. “ұйғыр мемлекеті”, “ұйғыр жазуы”, “көне ұйғыр тілі” деген тарихи атаулар туралы қазіргі ұйғырдың этнографиясы арасындағы байланыс, сабақтастық туралы әр қилы пікірлер бар. көне ұйғыр тілі қарахан әулеті дәуіріндегі түркі тіліне қарағанда орхон түріктерінің тіліне жақын (5 ғ-лар). ал қазіргі жаңа ұйғыр тілі өзбек тілімен бірге түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобының қарлұқ бұтағын құрайды. ұзақ жылдар ұйғыр шет ел басқыншыларының қол астында болып, ішінара қақтығыстарға ұшырады. осының салдарынан 15 ғ-да этнонимі сирек естіліп, оның орнына тұрағына байланысты қашғарлық, хоталик, ақсулық, т.б. деп аталды. ал жетісу мен орта азияға қоныс аударған ұйғыр тараншы (диқаншы) делінді. 19 ғ. мен 20 ғ-дың басындағы ресей еңбектерінде осы атау жиі ұшырасады. 1921ж. ташкент қаласында өткен зиялы қауымның бас қосқан мәжілісінде түркітанушы проф. с.е. маловтың ұсынысымен ұйғыр атауы жалпы халықтық атау ретінде қалпына келтірілді. ұйғыр қағандығы (745 840) орталық азияның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалар құрған ортағасырлық мемлекет. селенга, орхон, тола өзендері бойында орналасқан. ғ-дың бас кезінен бастап яглакар руы бастаған тоғыз-оғыз тайпалар одағы шығыс түрік қағандығына қарсы өз тәуелсіздіктері үшін кескілескен ұрыс жүргізді. бірте-бірте олар бір мемлекетке бірікті. жаңа мемлекет ұйғыр қағандығы деп аталды. 744 ж. шығыс түрік қағандығының әскерін күйрете талқандаған олар саяси әскери билікті тұңғыш рет өз қолдарына алды. шығыс түрік қағандығының орнына жаңа мемлекет ұйғыр қағандығы пайда болды. оның астанасы орхон өз. бойындағы қарабаласағұн қаласына орналасты. алғашқы қаған пэйло (746) болды. оның кезінде қағандық аумағы алтай тауларынан үлкен хинганга, саян жоталарынан оңт-те гоби шөліне дейін созылды. пэйло өлгеннен кейін оның баласы мойыншор таққа отырды (746 759). ол мемлекетті нығайтып, орта азиямен және қытаймен қарым-қатынас орнатты. мойыншор тываны өз қол астына қаратты. ұйғыр қағандығының әскери және саяси қуатының артқаны соншалық 757 ж. қытайда соғдылық ань лу-шань бастаған көтерілісшілер бас көтергенде қытай императоры мойыншордан көмек сұрады. ұйғыр қағандығы түркі тектес көшпелі тайпалардың одағынан тұратын ортағасырлық мемлекет болды. бас билік қағанның қолында шоғырланды. халық негізінен мал ш-мен және егіншілікпен айналысты. қала, бекініс, елді мекен салу дами түсті. қолөнер кәсібі өрге басты. сирия алфавиті негізінде ұйғыр жазуы пайда болды. ұйғырлардың бір бөлігі буддизм дінін қабылдаса, ғ-дың аяғынан манихей дініне көше бастады. дегенмен, халықтың негізі тәңіршілдікті ұстанды. ұйғыр ақсүйектерінің өзара қырқысулары мен тайпалардың қағанның билігіне қарсы күресі салдарынан ғ-дың аяғында қағандық әлсіреді. ақыры 840 ж. енисей (енесай) қырғыздарының соққысынан күйреді. ұйғырлардың бір бөлігі (15 аймақ) алтай мен тарбағатай аралығындағы қарлұқ қағандығына қашты. қалғаны шығыс түркістан мен ганьсу аймағына қоныс аударды. ұйғыр қағандығы жүз жылдай қытайдың орт. азияға шығуына күшті кедергі болды. ғалымдар бір ауыздан көне ұйғыр халқы мен қазіргі ұйғырлар арасында байланыс жоқ дегенді құптайды. қазіргі ұйғырлар тохар ұлттың ассимиляцияға түскен түрі. олар ххғ басында ғана ұйғыр атала бастаған. ешілқұл шайқасы, 1759 халықтық этногенезіне қатысқан тайпалардың әр алуандығына сәйкес бүгінгі ұ-дың антропол. жағынан біртекті еместігі байқалады. қашғарияның оңт-нде еур. нәсілдің памир тобы басым болса, шығыс түркістанның солт-н мекендеушілерде еур., моңғолоидтық элемент тең түседі (тұранаралық нәсіл). ұйғыр этнонимі ғ-дан белгілі. көне заманда моңғол даласын мекендеген көшпелі ұ-дың арғы тектері ғұндардың тайпалық одақтарына енген. кейіннен жужан, түрік қағандығының құрамында болды. түрік қағандығы ыдырағаннан кейін (8 ғ.) селенга, орхон, тола өзендерінің бойындағы ұ-лар ұйғыр қағандығын құрды. ұ. атауы орхон жазба де белгілі (8 ғ.). 840 ж. ұйғыр қағандығын қырғыздар күйретті. содан кейін олар шығыс түркістан мен ганьсудың батыс бөлігіне қоныс аударып, тұрфан ойпатында (847 1369), ганьсуда (847 1036) дербес мемлекет құрды. ганьсудағы мемлекетті таңғұттар жойды да шығыс түркістан 14 ғ-да шағатай ұлысына, кейін моғолстанға қарады. шығыс түркістанға ауып келген ұ. қыпшақ, қарлұқ, шігіл, ячма, құман, т.б. түркі тайпаларымен бірге жергілікті иран тектес халықпен араласып, бертін келе бір этн. топқа бірікті. 10 ғ-ларда ұ-да буддизм, кейіннен оның жаңа тармағы махаяна (ұ-ларда ғ-дың 60-жылдары) тарады. 11 17 ғ-ларда ислам дінін қабылдады. 17 18 ғ-ларда ұ. жоңғар хандығына, 18 ғ-дың 50-жылдарынан бастап цинь империясына бағынды. ұ. маньчжур-қытай езгісіне қарсы ұзақ жылдар ұлт-азаттық күрес жүргізді. 1944 49 ж. елдің солт-ндегі аймақта шығыс түркістан халық республикасы орнады. 1949 ж. қытайда коммунистік партия жеңіске жеткеннен кейін шығыс түркістан қайтадан қытайға бағынуға мәжбүр болды. жергілікті жағдайды ескере отырып, қхр өкіметі 1955 ж. шұар-ды құрды. 1950 60 ж. жергілікті өкімет жазалау шараларын жүргізді. ұ-дың бір бөлігін басқа жерлерге көшіріп, орнына қытайлар бұл жағдай жергілікті ұлттың арасында наразылық тудырды. ұ. ежелден отырықшы өмір кешкен халық. олар суармалы егіншілік пен бау-бақша өсірудің шебері. өзіндік ерекшелігі мол мәдениеті мен ән-жырының, монументті діни шығыс елдері мәдениетіне елеулі әсері болды. ұ-дың қазақстандағы саны 210,3 мың адам (1999). олар жетісуға 19 ғ-дың соңына қарай қытайдағы мұсылмандар көтерілісінен кейін цинь билеушілерінің қысымына ұшырап, ауып келген. қазақстанда ұ. мектептері, респ. ұйғыр театры, ұға-ның тіл білімі ин-тында ұйғыртану бөлімі жұмыс істейді. ұйғыр тілі, түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобындағы қарлұқ бұтағына жатады. көне ұйғыр тілінен ажырату мақсатында қазіргі ұйғыр тілі, жаңа ұйғыр тілі деген атаулар қолданылады. ұйғыр тілі. қхр-ның шыңжаң-ұйғыр автономиялы районына (8 млн., 2004) және қазақстан, өзбекстан, қырғызстан, түрікменстан (300 мың), үндістан, пәкістан, ауғанстан елдеріне (200 мың) таралған. ұйғыр халқы ертеректе өз тілін қәшқәр тили, таранчи тили деп те атаған. ұйғыр тілі. орт. (іле бойы), оңт. (хотан), шығыс (лобнор) диалектілеріне бөлінеді, онда өзбек тілімен салыстырғанда қыпшақтық элементтер сирек кездеседі. ұйғыр тілінде үндестік заңы сақтала бермейді, сөз басында қазақ тіліндегі “ж” дыбысының орнына “й” қолданылады (мыс., йәл-жел, йол-жол). бір буынды сөздердегі а, дауыстылары сол сөзге жалғанатын қосымшалардың кері ықпалының әсерінен е, о, дыбыстарына ауысады (мыс., аты-ети, балық-белик). ұйғыр тілінде а, дауыстылары редукциясының басымдығы байқалады, сөйлеу тілінде р, дыбыстары түсіріліп айтылады (мыс., бар-ба, барса-баса, кел-кә, т.б.). ұйғырлар 11 ғ-дан араб жазуын қолданған. қазақстан мен орта азия ұйғырлары 1930 жылдан латын жазуын, 1947 жылдан кириллицаны тұтынып келеді. орыс әліпбиіне қосымша ә, ө, ү, қ, ғ, ң, ї, әріптері таңбаланған ұйғыр тілі шұар-да мемл. тіл ретінде қызмет атқарады. бұл тіл қазақстанда да дамыған, қазақ жерінде ұйғыр тілінде көркем, қоғамдық-саяси, ғыл. әдебиеттер ұдайы басылып тұрады, бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі хабарлар тарайды. ұйғыр жазуы соғды жазуынан (б.з.б. ғ. б.з. ғ-лар) бастау алатын ежелгі ұйғыр тайпалары пайдаланған жазу. жоғарыдан төмен қарай тік әріптермен солдан оңға бағыттала жазылатын бұл жазу түрі сирия-арамей әліпбилерінің біріне саяды. ұйғыр жазуының әліпбиін кейінірек басқа да түркі тайпалары (наймандар), олардан моңғолдар үйренген. 13 14 ғ-ларда орт. азияда құрылған түркі-моңғол ұлыстарының көпшілігі ұйғыр жазуын пайдаланған. 16 ғ-да кейбір өзгерістермен маньчжурлар қабылдады. кей халықтар ұйғыр жазуын 18 ғ-ға дейін, ал сары ұйғырлар 19 ғ-ға дейін қолданып келді. қхр-ның ішкі моңғолия автономиялы районында қазірге дейін қолданылады. ұйғыр жазуының ескерткіштері бізге шығыс түркістаннан табылған қолжазбалар арқылы жетті. олардың ішіндегі ең көрнектісі жүсіп баласағұнидың “құ-тадғу біліг” (1069) дастанының вена нұсқасы. ұйғыр жазуы туралы мәліметтерді махмұт қашқаридың “диуани лұғат-ит-түрк” (1073) еңбегінен де кездестіруге болады. ұйғыр жазуы ескерткіштері қатарында “манихейлердің жалбарыну дұғасын” (6 ғ.), “алтын яруқ” (“алтын жарық”), будда дініне қатысты қолжазбалар (11 ғ.) мен заңи құжаттарды (10 13 ғ-лар) атауға болады. ұйғыр жазуының әліпбиі 22 әріптен тұрады. таңбалауда ы/і, о/у, ө/ү дауыстылары мен п/б, к/г, т/д дауыссыз дыбыстары бірдей жазылғанымен, дыбысталуы әр түрлі. жазудағы әріптер сөз басында, ортасында, аяғында түрліше таңбаланады. хотандағы ұйғыр мешіті ұйғыр дінін ұстанатындардың басым көпшілігі ханафи мәзһабындағы сүнниттік мұсылмандар, қашғар маңында шиіттердің шағын қауымдары бар. ұйғырлардың ата-бабаларының ислам дінін қабылдауы қарахандар билеушісі сутук абдукерім боғраханның (x ғ.) билік еткен кезеңіне жатады. суннизмге дейін ұйғырлар сопылық исламды ұстанған. ертеде ұйғырлар тәңіршілдер, манихейлер және буддистер болған. манихейлік ұйғыр қағанатының діні болды. буддизм ұйғыр идкутизмінің діні болды. азияда буддизмнің таралуында ұйғырлар маңызды рөл атқарды, үндістан мен тибеттен келген ұйғырлар арқылы буддизм қытайға өтті. қазіргі уақытта негізінен қазақстан мен орталық азияда христиан ұйғырлары да бар. ұйғырлардың негізгі кәсібі жоғары деңгейге жеткен суармалы егіншілік (дәнді, майлы дақылдар, әртүрлі техникалық дақылдар, көкөністер), бау-бақша. кейбір аудандарда (лобнорлар арасында, хотан және хами таулы аймақтарында) олар негізінен мал шаруашылығымен (қой, жылқы, түйе, сиыр) айналысады. қосымша кәсіптер балық аулау, аңшылық. қолөнерден тоқу, кілем тоқу, керамика, мыс ыдыс, т.б. кейбір ұйғырлар өнеркәсіпте жұмыс істейді. отбасы шағын, неке патрилокальды. үйлену тойы және басқа да рәсімдер сақталған. той әнмен, бимен, әзіл-қалжыңмен өтеді. ол екі жақта қатар өтіп, қажеттінің барлығын (тамақтан бастап, отынға дейін) күйеу жігіттің туыстары келіннің үйіне жеткізеді. күйеуінің үйіне кірер алдында жас жұбайларды оттың айналасына айналдырады. құрдас жастағы ерлер мен әйелдердің бөлек ұйымдастыратын дәстүрлі демалыс кештері (машраб) бар. дәстүрлі наным-сенім рухтарға табыну, шамандық. ұйғырлар шығыстың көптеген елдерінің мәдениетіне әсер еткен бай және өзіндік мәдениетті (монументалды діни сәулет, музыкалық шығармалар) жасады. елді мекендері сызықтық орналасқан. ұйғырлардың дәстүрлі баспанасы саманнан немесе кірпіштен тұрғызылған, төбесі жалпақ. үйге кіре берістің алдында жабық терраса (айван) бар. олар жылытылатын жантайма төсекте (қан сияқты) ұйықтайды, қабырғалардағы ойықшалар төсек-орын мен ыдыс-аяқты сақтауға қызмет етеді, киімдер сандықта сақталады. камин тәрізді ошақтар қабырғада орналасқан. бұрын жетісу ұйғырларының ерлер костюмы жіңішке тік жағалы ұзын кең пішілген желбегей жейде (койнэк) мен балағы етіктің ішіне салынатын кең шалбардан (тамбал) тұрған. жейденің сыртынан қысқа башмет киіп, оның сыртынан жіңішке тік жағалы және тар жеңді ұзын халат (шапан) киген. халатты мақта матасының ұзын кесегінен жасалған белбеумен (бэлваг) байлаған. қысқы сырт киім ретінде қой терісінен жасалған тон (жута) қызмет етті. аяқтарына ұзын қонышты тар жұмсақ етіктер (мэсэ) киген, оларды үйге кірерде шешіп қоятын былғары галоштармен бірге киетін болған. тағалы етік (отук) киген. бас киім ретінде жазда тақия (допа), қыста қой елтірісімен қапталған шұға бөрік (топа), ал байларда кәмшат, бұлғын, құндыз терісімен қапталған бөрік қызмет етті. әйелдер мақта матасынан тігілген, кішкене тік жағалы туника тәрізді пішілген ұзын кең жейде, сонымен қатар толарсаққа қарай тарланып келетін кең шароварлар киген. тұрмыстағы әйелдердің жейдесіндегі қиығы мен ілгегі алдыңғы жағында кеудесінде, ал қыздардыкі иықтарында болған. тұрмыстағы әйелдер жейдесінің оң жақ кеудесі кестемен безендірілген. жейденің сыртынан үйде және көшеде әдетте үнемі ұзын, тізеге дейін жететін, ілгексіз жеңсіз киім (кэмзэл) киген. көшеге шыққанда тар жеңді (чапан), ал оның сыртынан екіншісін анағұрлым ұзын және кең халат (перенджэ), немесе қысқа сырылған көкірекше киетін болған. қытайлық үлгіде пішілген, өзіндік өрнектермен (мади–хан) безендірілген көкірекше (хтай–чэкойнек) де киген. қыста олар да қой терісінен тон киетін болған. аяқ киім ретінде көбіне галоштармен бірге жұмсақ етіктер қызмет еткен. бас киімдері тақия немесе орамал, қыста жалпақ жылы тері бөрік болған. бай әйелдердің мерекелік бас киімдері сүйір төбесі ұсақ бүрмеленіп, түрлі–түсті тастармен безендірілген зерлі дөңгелек бөрік болды. бөріктің үстінен ұзын кездемелі орамал киілген. әйелдер беттерін жаппаған, бөтен адамды көрген уақытта беттерін орамалмен сәл ғана бүркеген. ұйғыр тағамы (полу) негізгі тағамдары ұннан жасалған тағамдар, шелпек, көкөніс пен еттен дәмдеуіштер қосылған кеспе (лағман), көкөніс пен ет салмасы бар бәліштер мен тұшпара. ет тағамдарынан танымал қой етінен жасалған кәуап. шай барлық жерде, шығыста сүт, май және тұзбен, кең таралған. қарбыздар, қауындар, жаңа піскен және кептірілген жемістер диетада маңызды орын алады. ұйғыр музыкалы комедия театры 1934 ж. алматы қаласында ұйымдастырылып, сол жылы 24 қыркүйекте д.асимов пен а.садыровтың “анархан” атты музыкалы драмасымен тұңғыш рет шымылдығын ашты. алғашында ұйғыр облысы музыкалы драма театры деп аталды. 1941 61 ж. аралығында шелекте (алматы облысы) орналасып, ал 1961 ж. алматы қаласына қайта қоныс аударды. театр труппасы 1940 —50 ж. ұлттық драматургиямен қатар аударма музыкалы драм. шығармаларға да (у.а. гаджибеков, л.а. юхвид пен а.б. александров, ж.б. мольер, т.б.) ден қойды. актерлер м.бақиев, м.семятова, с.саттарова, а.шәмиев, а.ақбаров, з.ақбарова, м.ахмадиев, қ.әбдірәсілов, реж-лер а.ибрагимов, а.марджанов, д.садырова, театр суретшілері к.пак, п.ибрагимов, комп-лар қ.қожамияров, ғ.зайнаутдинов, и.масимов, и.исаев, т.б. театрдың нығайып, қалыптасуына елеулі үлес қосты. 20 ғ-дың 60 90-жылдары ұйғыр жазушыларының (м.зұлпұхаров, с.хасанов, м.қабиров, з.самеди, х.абуллин, ж.босақов, ш.шаваев) драм. шығармалары қойылып, театрдың ұлттық бағыт-бағдары айқындала түсті. 1964 ж. респ. ұйғыр музыкалы драма театрына айналды, ал 1967 жылдан қазіргі атымен аталады. 2005 ж. театрға комп. қ.қожамияровтың есімі берілді. әр жылдары театр репертуарынан орыс,өзбек, қырғыз, башқұрт, әзірбайжан, грузин және қазақ жазушыларының м.әуезовтің (“айман шолпан”), ғ.мүсіреповтің (“қозы көрпеш баян сұлу” мен “қыз жібек”), с.мұқановтың (“қашғар қызы”), ш.хұсайыновтың (“шолпан” мен “қайран гәкку”), (“бөлтірік бөрік астында”), қ.байсейітов пен қ.шаңғытбаевтың (“беу, қыздар-ай”, “ой, жігіттер-ой”), (“дөкей келе жатыр”), шет ел (у.шекспир, лопе де вега, а.в. вальехо) туындылары да орын алды. театрдың жанында “яшлық”, “нава” және “сада” ансамбльдері жұмыс істеді. театр ұжымы 1984 ж. “құрмет белгісі” орденімен марапатталды. 200px 200px 200px мын уй үңгірі (қаз. мың үйлер)) султан ел негізін салушының кесенесі ел билеушінін кесенесі қазақстан аумағындағы ұйғыр диаспорасы хіх ғ. соңына қарай шығыс түркістаннан (қазіргі қхр шұаа) шыққан ұйғырлардан қалыптасты. 1897 жылғы санақтың қорытындысы бойынша қазақстандағы ұйғырлардың саны 55815 адамды құрады. 1910 жылы жетісудың қалалары мен ауылдарында 86426 адам тұрды; 1926 жылғы халық санағы қазақстанда 63434 ұйғырды тіркеді, бұл топқа санақта көрсетілген мынадай топтар біріктірілді: тараншылар (51803 адам), қашқарлықтар (1121 адам) және ұйғырлардың өзі (10510 адам), олардың саны 55815 адамды құрады, олар жетісу губерниясында шоғырланды. қазақстанның ұйғыр диаспорасы санының жалпы динамикасы диаспораның ұлғайғанын дәлелдей отырып, мынадай түрде болды: *120 881 (1970 ж.), *147 943 (1979 ж.), *181 526 (1989 ж.), *210 365 (1999 ж.) *246 700 (2014 ж.) адам, олар елдің оңтүстігінде тұрды. 2020 жылдың басындағы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырлана қоныстанған жерлері алматы облысында 57,96%, жамбыл облысында 1,05%, алматы қаласында 37,82%. білім алушылар контингенті мен ұйғыр мектептерінің саны да тиісінше өзгерді: 1931 жылы сауатсыздықты жою (ликбез) мектептерінде 2500 ұйғыр, ал 1935 жылы алматы облысында 1044 сауатсыздықты (ликбез) жою пунктінде 48220 адам оқыды. 1951–1952 жылдары 52 ұйғыр мектебі, 1969–1970 жылдары 64, 1986–1987 жылдары 11 және 38 аралас, 2006 ж. 15 ұйғыр мектебі жұмыс істеді. ұйғыр тілі мен мәдениетін дамыту үшін абай атындағы қазақ педагогикалық университетінің филология факультетінде ұйғыр бөлімінің ашылуы үлкен маңызға ие болды. ұйғыр мектептерінің жұмысын ұйғыр тілінде оқулықтар шығаратын «рауан» баспасы да қолдайды. 1949 жылы қазақстан ғылым академиясында ұйғыр-дүнген мәдениеті секторы құрылды, одан әрі сектор ұйғыртану бөлімі болып қайта құрылды, оның негізінде 1986 жылы ұйғыртану институты ұйымдастырылды. 1989 жылы қазақстанда тұратын ұйғырлардың 95%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп айтты, алайда ұйғырлардың ана тілін меңгергені туралы мәліметтер жоқ; ұйғырлардың 1,5%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 9,1%-ы оны біледі; 3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал олардың 62%-ы оны меңгерген. 1999 жылғы санаққа сәйкес 171,1 мың ұйғыр немесе 81,3%-ы ана тілін, 169,3 мың немесе 80,5%-ы мемлекеттік тілді, 160,2 мың немесе 76,1%-ы орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша қазақстан ұйғырларының қостілділік дәрежесі былайша анықталған: біртілділер 27859 адам (13,2%), қостілділер 182506 адам (86,8%).