text: сурет:seaweed on rocks at atlantic жартастарындағы теңіз балдырлары жасыл балдырлар теңіздің тұзды суылда өсетін балдырлар жасыл балдырлардан өзгеше келеді. олар теңіздер мен мұхиттардың түбінде жүздеген шақырым жерді қамтып өседі. оған қоңыр және қызыл балдырлар жатады. бұл балдырлардың кейбір түрлері қазақстанда каспий теңізінде де кездеседі. қоңыр балдырлардың барлығы да көпжасушалы, 500-дей түрі бар. биіктігі бір миллиметрден бірнеше ондаған метрге дейін жетелі. ең ірілерінің талломы (денесі) тарамдалып тұрады. қоңыр балдырдың жасуша қабықшасының сырты созылыңқы сілемейлі қабықшамен қапта лған. жасушасы бір ядролы, вакуольдері біреу немесе көп болады. сілемейлі қабықша теңіз толқынының күшіне төтеп беріп, су қайтқанда балдырларды құрғап кетуден сақтайды. майда вакуольдердің құрамында илік заттары бар. олардың дән тәрізді хроматофорлары жасуша қабықшасына жақын орналасады. хлорофилл және қоңыр бояулары (пигменттері) болады. бұл бояу қоңыр балдырларда жүретін фотосинтезге күннің ультракүлгін сәулесін тиімді пайдалануға көмектеседі. жасушаның қор заты полисахаридтер (ерітінді күйіндегі көмірсулар). қоңыр балдырға ламинария, саргассум және т.б. жатады. ламинария теңіз жағалауындағы 5-10 шақырым аймақты қамтып, 20-30 метр тереңдікте өседі. оның сыртқы құрылымы гүлді өсімдіктерге ұқсас. ламинария су түбіндегі төсемікке тамырға ұқсас өсінділерімен (ризоидтарымен) бекініп өседі. ұзындығы 50 сантиметрге дейін жоғары қарай созылған бөлімі болады. одан ұзындығы 3-4 метрдей жалпақ таспа тәрізді өсінділері жетіледі. солтүстік ендіктердегі түрлерінің жалпақ таспа тәрізді өсінділері қаңтар, ақпан айларында түсіп қалады. жаздың соңы, күздің басында жалпақ өсінділерінің бетінде дақтар пайда болады. сол жерде тізілт эллипс, цилиндр тәрізді біржасушалы зооспорангийлер (зооспора түзілетін қалта) түзіледі. зооспорангийдің әрқайсысынан екі талшықты зооспоралар дамиды. қозғалып жүріп төсемікке бекінеді де талшығын жойып, бірнеше жасушаға бөлінеді. жынысты ұрпағы өскіншеге айналады. оларда жыныстық мүшелерінде түзілген жыныстық жасушалары (гаметалар) қосылып, зигота түзеді. ол бөліне бастайды да қайтадан ірі ламинарияға айналады. саргассум. саргассум балдырына зер сала қарасақдар, жидекке ұқсас домалақ өсінділерді көресіңдер. алайда ол жидек емес, іші ауаға толы көпіршіктер. балдырлар солардың жәрдемімен суда жүзуін тездетеді, сөйтіп басқа жерлерге тез тарала алады. саргассум тұқымдас турбипария балдырларында бұл ауалы көпіршік жұзім салқымына ұқсас болады. сондықтан оны жергілікті түрғындар «теңіз жүзімі» деп атайды. қоңыр балдырлардың кейбір түрлерінің таспа тәрізді өсінділерінің ұзындығы 60 метр дей болып, биіктігі құрлықтағы кейбір ағашты өсімдіктердің биіктігінен асып түседі. қоңыр балдырлар бөлімі (рhаеорhуtа) түрлерінің жалпы саны 1,5 мыңдай болады. қоңыр балдырлар бентостың маңызды бірі болып табылады. қоңыр балдырлардың талломының бояуы сарғыштан қара-қоңыр, тіптен қара-қышқыл түске дейін болады. ол осы балдырлардың пигменттерінің: хлорофиллдің, фукоксантиннің (қоңыр түсті) араласып келуінің нәтижесінде қалыптасатын түстер. қоңыр балдырлардың талломы көп клеткалы болады. олардан микроскопиялық ұсақ организмдерден бастап, аса үлкен (гигантский), кейде тіптен 60-100м жететіндеріне дейін кездестіруге болады. қарапайым түрлерінің талломы жіп тәрізді болып келеді және бір қатар клеткалардың тізбегінен тұрады. жақсы жетілгендерінің клеткалары әртүрле бағытта бөлінеді және көп жағдайда ассимиляциялық, қорлық, арқаулық (механикалық) және өткізгіш ұлпаларға ұқсас клеткалардың дараланған комплекстерін түзеді. мұндай дифференциация талломның әртүрлі қызмет атқаратын участіктерге- ризоидтарға, өстік бөлікке ("сабаққа") және филоидтарға бөлінуіне байланысты болса керек. қоңыр балдырлардың клеткалары бір ядролы. хроматофоры көп жағдайда диск тәрізді, көп болып келеді. артық қор заттары ламинарин (полисахарид), маннит (сахатоспирт) және шыны май тамшылары түрінде жиналады. клетка қабықшасы оңай шырыштанады. талломы төбелік немесе қыстырма меристемасы арқылы өседі. өмірінің ұзақтығы бірнеше жылға созылады. вегетативтік көбеюі талломның бірнеше бөліктерге үзілуі арқылы жүзеге асады. жыныссыз көбеюі (фукустар жыныссыз жолмен көбеймейді) көптеген екі талшақты зооспоралары, немесе қозғалмайтын тетраспоралары арқылы жүзеге асады. зооспоралары тірі клеткалы, сиректеу көп клеткалы ал тетраспоралары пайда болады. жыныстық процесі изогамиялы, гетерогамиялы және оогамиялы болып келеді. изо- және көп клеткалы гаметангияларда пайда болады: оогонийлері мен антеридийлері- бір клеткалы. қоңыр балдырлардың фукустан басқаларының барлығының өмірлік циклінде ұрпақ алмасуы айқын байқалады. мейоз немесе жүреді. зооспоралары, немесе тетраспоралары гаметофитке (п) бастама береді. гаметофиттері қос жынысты немесе дара жынысты болады. зигота тыныштық кезеңіне көшпей-ақ спорофитке (2п) айналады. әртүрлі түрлерінде ұрпақ алмасуы әртүрлі болады: біреулерінің спорофиті мен гаметофиті сырт қарағанда бірдей болады, ал екіншілерінің спорофиті гаметофитіне қарағанда біршама үлкен және көпжылдық болып келеді. қоңыр балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ең ірісі. олар теңіздердің түбінде орман немесе шалғын түзіп өседі. кейбір қоңыр балдырлардың талломасының ұзындығы 60-100 дейін барады (макроцистис туысы). сондықтанда оларды моряктар "тірі кедергілер" деп атайды. мұндай балдырлар кішірек катерлерді тоқтатып тоқтайды, үлкен пароходтардың жүрісін тежейді және суға қонатын самолеттердің қонуына едәуір кедергі жасайды. қоңыр балдырлар бөлімі үш кластан тұрады: изогенераттылар (іsоgеnеrаtае) класы, класы және цикласпоралылар (сусlоsроrеае) класы. класы- солтүстік мұзды мұхиттың теңіздеріне аса ірі көпклеткалы қоңыр балдырлардың бірі ламинария өседі. оның талломасы бекініп тұрады. ризоид ұғымы ғылымға гректің "риза"- тамыр және "идос"-кескін деген сөздерінен енген. ризоидтан жоғары қарай онша жалпақ болмайтын ұзындығы 50-100 см-ден аспайтын цилиндр формалы сағақ орналасады. сағақтан саусақ салалы болып тілімделген немесе тұтас жапырақ тәрізді таллом кетеді. сағақпен жапырақ тәрізді пластинканың арасында интеркалярлық өсу зонасы орналасады. осы меристеманың клеткаларының бөлінуінің нәтижесінде сағақта, жапырақ тақтасы да ұзарып өседі. ламинария көп жылдық өсімдік, оның сағағымен ризоиды қыстап шығады, ал жапырақ тақтасы жыл сайын үзіліп түсіп шіриді. көктемде сағақтың ұшындағы меристеманың клеткаларының бөлінуінің нәтижесінде жаңадан жапырақ тақтасы пайда болады. қоңыр балдырлардың орман түзетін ерекше үлкен түрлеріне макроцистис (60-100 м), нереоцистис (25 м), гессония (4 м) және тағы басқалар жатады. қызыл балдырлар теңіздің терең түбінде (270 м) көпжасушалы қызыл балдырлар өседі. талломы (денесі) таспа, тақтайла, жіп тәрізді, кейде жіптері тарамдалған. қоңыр балдырлар сияқты аса ірі болмайды. олардың жасушаларындағы дән тәрізді хлорофилден басқа қызыл-көк пигменттері болады. сондықтан бұл балдырлар түсінің қызып, қызғылт және сары, көк-жасыл болуы да мүмкін. теңіздің түбінде бұл балдырлар айрықша әдемі, көз тартады. жасушасының қор заты май және қантты заттар. өсімді, жыныссыз, жынысты жолдармен көбейеді. өсімді көбейгенде бөлініп қалған бөліктерінен жаңа дарақ түзілмей, жетілт, бөлініп, өседі. жыныссыз көбейгенде түзілетін спораларының талшығы болмайды. судың ағынымен қозғалады. спора түзетіл қалта бір жасушадан түзілген спорангийдің ішінде бір немесе төрт спора жетіледі. кейде олар тарамдалған тармақтарының ұштарында пайда болады. споралардан төсемікте жыныстық жасушалар түзілетін жынысты ұрпағы жетіледі. біржасушалы аталық жыныстық мүшесі тармақтарының ұшында немесе денесінің үстінде жетіледі. онда көп аталық жыныс жасушалары түзіледі. аналық жыныс мүшесі тармақ ұшындағы жасушадан пайда болады. жұмыртқа жасушасы ұрықтанғаннан соң күрделі өзгерістерге ұшырап, жыныссыз ұрпағына айналады. балдырлардың табиғатта маңызы зор» топырақта өсетіндері оттек бөлумен қатар өздері шіріп, топырақты құнарландырады. бір грамм қара топырақта 50 000 балдыр болады. суда өсетін жасыл балдырлар көмірқышқыл газын сіңірт, оттегін бөледі. онымен су жәндіктері, балықтар тыныс алады. судағы ағзалық заттарды денесіне сіңіріл отырып, суды тазартады. ал азық болатын ұсақ жәндіктер балдырларды қорек етеді. балдырлармен балықтар, теңіз жәндіктері де қоректенеді. балдырлар тау жыныстарын ыдыратып, топырақ түзуге қатысады. ерте заманда (шамамен 1,5 млрд жыл бұрын) фотосинтездеуші балдырлар ауаны оттегімен байытып, өздері құрғаққа шыққан өсімдіктердің бастамасы болды. содан кейін біртіндеп жер бетінде өсімдіктермен қоректенетін, оттегімен тыныс алатын жан-жануарлар пайда болды. балдырларды шаруашылыққа кеңінен пайдаланады. қоңыр балдырлар мен қызыл балдырларды ертеден-ақ тамаққа, мал азығына пайдаланып келеді. себебі бұлардың құрамында йод, фосфор, мыс болады. қытай мен жапонияда порфира балдырын арнайы табиғи жағдайға жақын ортала өсіріп, көкөніс есебінде тамаққа пайдаланады. ламинария балдырын теңіз орамжапырағы деген атпен адамның қалқанша безінің жұмысын жақсарту, жемсау ауруынан сақтандыру үшін тамаққа қосады. теңіз балдырларын өнеркәсіптің көптеген салаларына шикізат есебінде қолданады. олардан йод, спирт» сірке қышқылы, жасунық, агарагар (ғылыми зертханаларда бактериялар мен балдырларды өсіретін қоректік орта) алынады. агарагарды тамақ өнеркәсібінде де пайдаланады. теңізде толқындық әсерінен жағаға шығып қалған балдырлар тыңайтқыш есебінде қолданылады. оларды келтіреді де, топыраққа араластырады. әсіресе бау-бақша өсімдіктері мен жүзімнің түсімі артады. кладофора жасыл балдырларын қағаз өндірісінде пайдаланады. егістіктен шыққан, құрамында ерітінді күйінде тыңайтқыштары бар сулар және қаладан, елді мекендерден шыққан сулар өзен, көлдерді ластайды. лас көлдердегі жасыл балдырлар біртіндеп түгел жойылып кетеді де, тек бактериялар, көк-жасыл балдырлар және диатом балдырлары ғана қалады. олар су жәндіктері мен балықтардың қорегіне жарамайды. алматы қаласынан шыққан лас сулар жеті тазартқыштан өтіп, сорбұлақ көліне құяды. содан соң үш тазартқыштан өтіп, іле өзенше қосылады. адамзаттық алдында тұрған міндет өндіріс орындарынан шыққан лас сулар мен ауыл шаруашылық егістіктеріне шашылған химиялық қосылыстардан суды тазарту. теңіз суында қоңыр және қызыл балдырлар тіршілік етеді. табиғатта қоңыр балдырлардың 1500 түрі бар. бұлар ядролы төменгі сатылары өсімдіктер. қоңыр балдыр теңіздің 180-200 тереңдігінде өседі. олардың ұзындығы 30-50 метрге дейін жетелі. қызыл балдырлардың мыңға дейін түрі белгілі. олардың 200-ге жуығы тұщы суқоймалары мен топырақта өседі. ұзындығы шамасында болады. балдырлардың жоғары сатыдағы өсімдік тамырына сәйкес ризоиды бар және сабақшасы мен жапырақ тақташасы айқын көрінеді. бұлар өсімді, жыныссыз және жынысты жолмен көбейеді. балдырлардың (жасып, қоңыр, қызыл) табиғаттағы, шаруашылықтағы маңызы зор. сула жәндіктер мен жануарларға қорек болады, топырақты құнарландырады (жасыл балдырлар). сондай-ақ қағаз өндірісінде пайдаланылады (кладофора). ал теңіз балдырларын шикізат есебінде қолданады. олардан спирт, йод, сірке қышқылы, жасунық, агарагар алынады. тағамға пайдаланылатын да балдырлар бар. қызыл балдырлар қызыл балдырлардың түрлерінің жалпы саны мыңдай болады. олар тропикалық және субтропикалық елдердің теңіздерінде, кейде климаты қоңыржай болып келетін облыстарда да көптеп кездеседі. тек аздаған түрлері ғана суы тұщы бассейндар мен топырақта өседі. қызыл балдырлардың талломы ұзындығы дейін жететін көптеген бұтақтанған жіпшелерден, сиректеу пластинка немесе жапырақ тәрізді құрылымнан тұрады. қоңыр балдырлардағы секілді бұларда да байқалады. талломының өсуі диффузды немесе төбелік клеткалары арқылы жүзеге асады (өсу юналары өсімдіктің тарамдалған талломының тебесінде жинақталған). ең қараапайым түрлерінің талломы бір клеткалы немесе колониялы болып келеді. өмірлік циклінде қозғалмалы талшықты формалары болмайды. хроматофорлары көп жағдайда диск тәрізді болып келеді. қор заттары ерекше крахмал түрінде жиналады. кейбір түрлерінің пектинді целлюлозды клетка қабықшалары, клетка аралық заттармен бірге, көп мөлшерде шырыштанатыны сонша, олардың талломы түгелдей шырышты кескінге келеді. сондықтанда мұндай балдырларды агар алуға қажетті шикізат ретінде пайдаланады. ал екінші бір түрлерінің клетка қабықшаларының сыртын известь қаптап, әртүрлі ою-өрнек түзеді. мұндай известтен тұратын ою-өрнектер талломға ерекше мықтылық береді. мұндай түрлер коралл гифтерінің түзілуіне қатысады. қызыл балдырлар әдетте теңіздің түбінде аса үлкен терендікте өседі. қызыл балдырлардың клеткаларында хлорофилл, каротин және ксантофилден басқа тек осы балдырлардың тобына тән қызыл фикоэритрин жоне фикоциан пигменттері болады. аталған пигменттердің орайласып келуіне байланысты қызыл балдырлардың талломасы ашық-қызылдан түске дейін боялады. қызыл балдырлардың түсінің осылай болып келуі олардың 100м тереңдікке дейін жететін күн сәулелерін бойына сіңіруге мүмкіндік береді. көбеюі. қызыл балдырлар вегетативтік, жыныссыз және жыныстық жолдармен көбейеді. қызыл балдырлар вегетативтік жолмен өте сирек көбейеді. көп жағдайда үзілген таллома өліп шіриді. сиректеу үзілген талломаларда арнайы өсу бүршіктері пайда болады, олардан келешекте жаңа особьтар жетіледі. жыныссыз көбеюі споралар арқылы спорангияның ішінде бір-біреуден (моноспоралар) немесе төртеуден (тетраспоралар) пайда болады. споралар спорангияның қабықшасының жыртылыуның нәтижесінде босап сыртқа шығады да қабыққа оранады, содан соң судың түбіне шөгіп, өсе келе жаңа таллом (гаметофит) береді. жыныстық, көбеюі оогамиялық жолмен жүзеге асады. аналық жыныс органы карпогон қысқа бұтақтардың қолтығында бір-бірден өседі. карпогон-колба пішінді, ол кеңейген түпкі бөлімнен және жоғарғы жіңішке түтік тәрізді мойны трихогинадан тұрады. қарапайым үрлегіш трихогинасы болмайды. антеридий және карпогон сыртқы құрылысы жағынан айырмашылығы жоқ әр особьтарда дамиды. антеридийден босаған аталық гамета (спермация) судың ағынымен карпогонға келіп трихогинаға жабысады да, қабықпен қапталады, содан соң трихогина арқылы карпогонның кеңейген бөліміне өтіп, жұмыртқа клеткасын ұрықтандырады. ұрықтанғаннан кейін трихогина жойылып кетеді, карпогонның кеңейген бөлімі ұлғайып, өсе келе көп клеткаға айналады, оны цистокарпий деп атайды. цистокарпийден карпоспора дамиды, олар судың ағынымен таралады да, өсе келе балдырдың жаңа талломына спорофитке айналады. қызыл балдырлар бөлімі класқа бөлінеді: бангиевалылар класы флоридеялылар класы олардың әрқайсысында 6-дан қатар бар. бангиевалылар класы саны жағынан көп болмайды. онда 20-дай туыс, 70-тей түр бар. аса кең тараған туыстарына порфира (рогрһуга), космопогон (соsmороgоп) және тағы басқалар жатады. қызыл балдырлардың негізін флоридеялылар класы түзеді, онда 49 тұқымдас бар. қызыл балдырлар адам өмірінде кеңінен қолданылады: олардан кондитер және басқада өнеркәсіптерде пайдаланылатын агар-агар алынады және техника өсіруге қажетті қатты қоректік заттар дайындау үшін де пайдаланады. теңіз жағалауындағы елдер де, мысалы жапонияда балдырлар әртүрлі тағамдар жасауға пайдаланылады. олардан йод, калий тұздары, целлюлоза, спирт, сірке қышқылы алынады. одан басқа теңіз балдырларын малға азық ретінде және тыңайтқыш ретінде де пайдаланады. (ваngіорhусеае) класы бұл класқа қарапайым құрылысты аздаған ғана балдырлар жатады. хроматофоралары көпшілігінде жұлдыз тәрізді. клеткаларының арасында ұсақ поралары болмайды. бұл кластың өкілі-бангия тарамдалмаған жіп тәрізді көлденеңінен және ұзынынан перделерге бөлінген. порфира ірі, нәзік жапырақ пішінді қызыл жапырақ. теңіздер мен мұхиттардың жағалауларында таралған. талломы қызыл түсті бір не екі қатар клеткадан құралады.