text: әр түрлі нарықтық құрылымдар жағдайындағы фирмапың іс-әрекеттері. фирманың даму стратегиясы. фирма теориясы негізін барынша көп пайдаға ие болу принципі құрайды, яғни табыстар мен шығындардың айырымының көп болуы. фирманың қысқа мерзімдегі және ұзақ мерзімдегі критериі барынша көп пайда табу болады. қысқа мерзімге фирманың өндірісте пайдаланатын құрылыстарының жалпы көлемін және машиналар мен жабдықтардың көлемін өзгертуге жетімсіз болатын уақыт мерзімі жатады. осы мерзімде олар өндіріс көлемінің өзгерісінің ізімен өзгеріп отырмайды, тұрақты болып қала береді. өндірістің басқа факторлары (еңбек, капитал) өзгеруі мүмкін, сондықтан олар өзгермелі деп аталады. айталық, аяқ киім өндірісін көбейту үшін, бір жұмада жаңа ғимарат салып алу мүмкін емес, бірақ қосымша материалдар сатып алуға, немесе, жаңа жұмыскерлер жалдауға мүмкіндік болады. қысқа мерзім шамасының көлемі өндіріс саласына, технологияға, басқа жағдайларға байланысты болады. мысалы, домна өндірісінде кысқа мерзім өзінше ұзақ болса, балмұздақ өндірісінде ол өте аз болады. ұзақ мерзімге үнемі өзгеріп тұратын өндіріс дәрежесіне байланысты, фирманың өздерінің құрылыстары мен жабдықтарының қуатын өзгертуге мүмкіндік беретін, уақыт мерзімі жатады. ұзақ мерзімде фирма барлық өндіріс факторларының көлемін өзгерте алады. бұлардың барлығы өзгермелі болады. бұл мерзімде фирма факторларды келісімді түрде қиыстыруға тырысады, шығарылатын өнімнің берілген көлеміне жұмсалатын шығындардың барынша аз болуын көздеп, еңбекті капиталмен ,немесе, керісінше алмастырып отырады. фирма әрекеттеріне тек уақыт әсер етіп қоймайды, оларға бәсеке формасы ықпал жасайды. енді фирманың жетілген бәсеке жағдайындағы рационалды іс-қимылына назар аударайық. фирманың мақсатын баға мен шығындардың ара алшақтығын барынша кетеруді естен шығармайық. жетілген бәсеке нарығында ешбір фирма өздері өндіретін өнімдер бағасына әсер ете алмайды. баға тек жалпы нарықтық сұраныс пен барлық фирмалар ұсыныстарының бір-біріне әсер ету нәтижесінде белгіленеді. егер фирма өз өнімдерінің бағасын көтерген болса, ол сатып алушыларынан айрылады, олар бұның бәсекелесінің өнімін сатып алады. сөйтіп, сату нөлге дейін төмендейді. фирма бағаға үстемдік ете алмайды. оның шығындарының көлемі, осы кәсіпорындағы технологиямен болжамдалады. барынша мол пайда алу үшін кәсіпкер не істеу керек? ол тек өндіріс көлемін өзгерте алады. енді келесі сұрақ туады: барынша мол пайда алу үшін фирма қанша өнім өндіріп сату керек? бұған жауап алу үшін өнімнің нарықтық бағасы мен фирманың шекті шығындарын салыстыру қажет. егер фирма өз өнімін бір, екі, үш, тағы басқа бірлікке өсіріп отырса, онда келесі бірліктің әрбіреуі (айтайық, жаңа орындықтың әр біреуі) жалпы табысқа да және жалпы шығындарға да «бірдеме» қосып отырады. осы «бірдеме» шекті табыс және шекті шығындар. шекті табыс шекті шығындардан артық болса, өндірілген бірліктің әрқайсысының жалпы табысқа қосқаны, оның жалпы шығындарға қосқанынан артық болады. осыған байланысты шекті табыстармен (mr marginal revenue) шекті шығындардың (мс marginal costs) айырымы, яғни пайда, (р2 provit) өседі: р2 mr мс шекті шығындар шекті табыстардан жоғары болғанда, керісінше болады. қорытынды: баға (р) және шекті шығындар (мс) тең болғанда жалпы пайда барынша кеп болады: мс егер р>мс болса, өндірісті кеңейту қажет. егер р1 болғанда бұл q1 баға р2 болғанда бул q2 баға р3 болғанда бул q3(1сурет) өндіріс көлемі оптамалдықтан жоғары, немесе, төмен болса, пайда барынша көп болудан төмен болады. 1сурет сөйтіп, фирмаға барынша көп пайда әкелетін өндіріс көлемінің жалғыз ғана мағынасы бар. осы ереженің пайданың барынша көп болуының тек бір фирма үшін ғана емес, барлық экономика үшін ақиқаттығы күмәнсіз. қорытынды: тауар өндірудегі шекті шығындар мен солардың бағалары теңескенде, ресурстарды пайдалануда экономика барынша жоғары тиімділікке жетеді. ұзақ мерзімдегі фирманың және саланың тепе-теңдік мөселелері, қысқа мерзімдегіден өзгеше болады. егер фирма өнімнің белгілі көлемін ұзақ мерзімде барынша төмен орташа шығындар жұмсап өндірсе, онда осындай болмыста (нүктеде) баға шекті шығындарға тең болғандықтан тепе-теңдік пайда болады. мәселе мынада: фирманың барынша төмен орта шығындары, нарықта қалыптасқан бағалардан жоғары болса, кейбір фирмалар нарықтан шығады, саладағы ұсыныс азаяды. бұл жағдай бағаны 2сурет 3сурет егер фирманың орташа шығындарының барынша азы нарықтық бағадан төмен болса, онда саладағы барлық фирмалар үстеме пайда алады. бұл басқа фирмалардың осы салаға келуіне стимул болады. нәтижесінде салалық ұсыныс көбейеді, ал баға жетілмеген бәсеке жағдайындағы фирманың рационалдық іс-қимылында кейбір ерекшеліктер болады. жетілмеген бәсеке нарығында өндіруші (фирма) өзінің өнімдерінің бағасына ықпал ете алады. егер жетілген бәсеке нарығында өнімнің бірінен кейін бірі сатылған бірліктерден түсетін қосымша табыс тұрақты болып өзгермей, нарықтық бағаға тең болса, жетілмеген бәсеке нарығында сатудың көбеюі бағаны төмендетеді, ал бұл косымша, немесе, шекті табыстың төмендегені болады (mr). фирмаға барынша көп пайда әкелетін өндіріс көлемін анықтайтын екі әдіс болады. бірінші әдісте өндірістің әр көлеміндегі жалпы табыстар мен жалпы шығындар салыстырылады. екінші әдісте өндірістің оптималдық көлемін табу үшін шекті табыстар мен шекті шығындарды салыстыру керек. қорытынды: жетілмеген бәсеке жағдайында барынша көп пайда алу үшін өнімнің әрбір қосымша бірлігін өндіруге байланысты шекті шығындар осы өнім бірлігін сатудан түскен шекті табыстан төмен болғанша, mr>mc өндірісті кеңейте беру керек, егер mr