text: индер ауданы атырау облысының солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. аудан "есбол ауданы" атауымен 1928 жылы құрылған. аудан орталығы индербор кенті. жер аумағы 10,9 мың км2. тұрғыны 33,5 мың адам, орташа тығыздығы км2-ге 3,1 адамнан келеді (2018). құрамында кенттік, ауылдық әкімшілігі округі және оларға қарасты 21 ауыл бар. аудан орталығы индербор кенті. индербор кентінің атырау қаласына дейінгі арақашықтығы 200 км. ең ірі елді мекендері: индербор кенті, есбол, өрлік, елтай, көктоғай, жарсуат және бөдене ауылдары. жер бедері негізінен жусанды жазық далалық. сондай-ақ тұйықталған қуыстар, құлама сайлар, сорлар кездеседі. сайлардың тереңдігі шамамен (1-1,5 м), олардың ұзындығы бірнеше шақырымға созылады. 6-10 м-дей ойпаңда орналасқан сорлардың суы тұзды келеді. тұзды көлдер жазда көбіне кеуіп қалады. онша биік емес дөңестер оңдасын жалымен (димаштөбе), солтүстігінде тотжалмен, шығысында көктаумен ұштасады. бұл аумақта жүздеген қазаншұңқырлар, терең оқпандар, үлкенді-кішілі үңгірлер, жыралар кездеседі. индер ауданы атырау облысындағы өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты аудандарының бірі. индер ауданының жері каспий маңы ойпатының солтүстігін алып жатыр. ауданды екіге бөліп жатқан жайық өзенінің батыс жағы, негізінен, жазық құмды шөл болып келеді, ал шығыс жағы үстіртті (индер мен жамантау тауларының теңіз деңгейінен биіктігі 52 және 26 м). одан әрі сортаң топырақты жазыққа айналады. индер тауында карстық опырылымдар мен үйінділер өте жиі тараған. аймақ рельефі жазық, топырағы сазды. ауданның қазіргі жер бедері антропогенде болған бірнеше теңіз трансгрес- сияларымен (баку, хазар, хвальн) байланысты. индер ауданы жерінде шығыстан ойыл өзенінің жаңа атырауы аласара келіп ұсақ тұйық көлтабандарымен аяқталады. бұл атыраудың биіктігі солтүстікте м., ал оңтүстік етегінде 10-15 м. ауданның орталық бөлігінде теңіздің шегінуінен пайда болған әр жастағы бір-бірімен жалғасқан ежелгі теңіздік атыраулары (жайық- көшім, оңтүстік-жайық маңы) жатыр. индер тауы жайық-көшім ежелгі теңіз-атырауы (дельтасы) жайық өзенінің оң жағымен тұйық өзендер өңірінің арасында орналасқан. абсолюттіқ биіктігі 0—10 шамасы. саздақтармен құмдақтардан түзілген және тармақталған құрғақ арналармен тілімденген. оларды биіктігі 3—3,5 қырқалар бөліп тұрады. оңтүстік-жайық маңы индер тауының оңтүстігінде жайықтың сол жағымен шығыста ойылдың тұйық ағынсыз атырауының арасында жатыр. рельефі белесті-жалды болып келеді, биіктікгері 4—5 м. ауданның батыс жартысын алып жатқан еділ-жайық өзендер аралығында орналасқан нарын құмының шығыс шеті. бұл өңірде беткі ағындар жоқ. нағыз құмды шөлмен сипатталады. шығысында төбешікті құмдар батысқа қарай қырқалы- шағыл құмдарға жалғасады. қамыс, самара көлдер ойысына жақын жатқан құмдарда аздаған айырмашылықтар бар. қара және сары өзендер көктемде тасыған кезде оның тармақтарымен келген немесе жерге сіңіп, жер астымен келген сулар құмдарды ылғалдандырып грунт суларын тұшытады. индер ауданының рельефін құруда желдің маңызы зор. құмды жазықтарда эолды-рельеф формалары кеңінен таралған. орта төбешікті құмдардың биіктіктері 5-6 м, ал еспелі шағыл құмдардың биіктігі 18 м-ге дейін жетеді. аудан рельефінің жалпы көрінісі ойпатты жазық болғанмен мұнда түпкілікті тау жыныстарынан түзілген, жасалған индер, жамантау таулары бар. оңтүстік беткейі жер қабықты тілімделіп келген. платформа кембрийге дейін пайда болған, екі қабаттан тұрады. төменгі іргетасы, кристалды тау жыныстарынан тұратын бөлігі 20 шақырымдық тереңде жатыр. оның бетін кейінгі эралардың (палеозой, мезозой және кайнозой) шөгінді тысы жапқан. ауданның жер бетінде неогеннің құм-саз құрылымынан тұратын шөгінді жыныстар кеңінен таралған. ежелгі тау жыныстарынан пермь кезеңінің кунгур ярусының шөгінділері индер тауында жер бетіне шыққан. олар тастұзынан, гипсінен, гипсті- мергельді тақта-тастардан түзілген. тұрғыны 2021 жыл басында 32 254 адам болды. жекеленген этностары бойынша халық саны төмендегіше бөлінеді:(2021 ж.) қазақтар –31 140 адам орыстар -906 татарлар -75 өзбектер 53 қарақалпақтар -19 шешендер 12 немістер -11 даргиндер -5 грузиндер -4 корейлер -2 болгарлар -2 лактар -1 басқа ұлттар -24 халықтың км2-ге шаққандағы орташа тығыздығы 2,7 адам. аудан аумағын ақ гвардияшылардан тазарту үшін 1919 жылдың 22 желтоқсанынан 1920 жылдың қаңтарының кешіне дейін в.и.чапаев дивизиясы ұрыс жүргізді. азат етілген елді мекендерде горы, гребенщик, кулагино, өрлік, зеленый селолық кеңестерін құру қолға алынды. олардың бәрі де зеленый болыстық атқару комитетіне бағынды. ал зеленый болыстық комитеті 1920 жылы қаңтарда құрылған гурьев уездік революциялық комитетіне бағынды. түрлі себептермен 1923 жылдың аяғында зеленый болыскомы таратылып, оның орнына топайлы болыскомы құрылып, орталығы әуелі топайлы, кейін кулагино ауылы болды. оған бұрын орыстар көбірек мекендеген 11 ауыл қарады, оларда 1927 жылы 8299 адам тұрды. 1928 ж. республика бойынша жаңаша аудандастыру шаралары жүргізілді. бес басқышты (ауыл-село, облыс, уезд, губерния, өлке) баскару жүйесінің орнына төрт басқышты (ауыл-село, аудан, округ, өлке) басқару жүйесі енгізіліп, 1928 ж. мамырда гурьев округі кұрылды. оның кұрамына кірген жеті әкімшілік бөліктің бірі есбол ауданы. 1928 ж. 17 қаңтарда құрылған есбол ауданының орталығы ауыл болған. ол екі жылдан кейін таратылып, гурьев ауданының кұрамына енгізілген. жайықтың оң бетіндегі кұм ішіндегі ауылдар да кеңестерге біріктірілді. 1931 жылы толыбай және мәмбет кеңестері құрылып, бұл ауылдық кеңеске төрт мал серіктігі қараған. олар: “шұбалаң”, “тұрмантай”, үлкеншағыл”, “жұлдыз”. 1939 жылы бұл серіктіктер таратылып, жайық бойындағы шаруашылықтарға қосылды. 1933 ж. гурьев өз алдына облыс болып жариялануына байланысты сол жылдың 26 тамызындағы округгік комитеттің шешімімен есбол ауданы қайта құрылып, орталығы кулагино селосы болып бекітіледі. оның құрамына 28 ауылдық, селолық кеңес кірген. 1942 жылы жазында мәмбет ауылдық кеңесі таратылып, оған қарасты “мәмбет”, “энгельс”, “еңбек” шағын шаруашылықтары тиісінше зеленый, жарсуат, бөдене ауылдарындағы ұжымшарлар құрамына енгізілген. аудан 1963 жылы көршілес бақсай ауданымен біріктіріліп, 1964 ж. қайта бөлінді. содан индер ауданы атанып, орталығы индербор кенті болды. 13 елді мекен ауылдық округ пен кенттік әкімдікке біріктірілген: ауылдық округ/кент халқы (2009) елді мекендері индербор кенттік әкімдігі 12 915 индербор кенті бөдене ауылдық округі 476 бөдене ауылы елтай ауылдық округі 269 елтай, аққала ауылдары есбол ауылдық округі 808 есбол, ынтымақ ауылдары жарсуат ауылдық округі 837 жарсуат, ақтан, кетебай, құрылыс, қызылжар ауылдары көктоғай ауылдық округі 418 көктоғай ауылы өрлік ауылдық округі 741 өрлік ауылы атауы статусы халқы (2009) индербор кент 12915 есбол (кулагино) ауыл 4307 өрлік ауыл 2741 елтай ауыл 2444 көктоғай (зелёное) ауыл 2418 жарсуат ауыл 1887 бөдене ауыл 1476 аққала (горы) ауыл 825 құрылыс ауыл 650 ынтымақ (гребенщик) ауыл 501 серік арыстан 2013-2019 мейірім қалауи 2019-2021 салауат өтеғұлов 2021-2022 дарын шамұратов 2022- индер ауданы мұхиттардан қашық жатуына байланысты олардың климатты жұмсартарлық әсері байқалмайды. сол сияқты каспий теңізінің әсері де тек қана жағалауларында сезіледі. аудан аумағының климаты арктикалық, иран және тұран ауа массаларының әсерінен қалыптасады. жылдың салқын кезінде мұнда сібір антициклонының батыс тармағын (воейков осінен) келген ауа массасы үстем болады. жылы кезде олар орта азиямен ираннан келген ыстық тропиктік ауамен алмасады. осы ауа массаларының әсерінен өте қуаң шұғыл континентгік шөлейт климат типі қалыптасады. жылы атлант ауа массаларының да аудан аума- ғының ылғалына әсері мардымсыз, өйткені жолда күшті өзгеріске үшырап жетеді және жазық жер бедерінің үстімен тоқтамай өтіп кетеді. шұғыл континенттік климат жыл мезгілдерінде үлкен сипатталады. жазы өте ыстық, қысы суық, түсетін жауын-шашын аз, ал буланушылық өте көп болуынан байқалады. индер ауданының климаты мәліметтері бойынша, ең салқын ай қаңтарда -13,0°с. жалпы қыс қоңыржай салқын, онша ұзақ емес. жаз аудан аумағында ыстық және ұзак болады. ең жылы шілде айының орташа температурасы +25,0°, бірақ кей жылдары ауаның темературасы +45°с дейін көтеріледі. орташа жылдык температураның амплитудасы (айырмашылығы) 37°с. жауын-шашынның жылдық мөлшері 242-282 мм. қуаңшылық жылдары 80 мм-н аспаған (1891). жауын-шашын көбінесе батыстан келетін циклондарға байланысты салқын кездерде түседі. қар жамылғысының қалындығы 10 см-ден аспайды, желтоқсан айының екінші онкүндігінен бастап 2—3 ай бойы сақталады. ал жазда буланушылық (ылғалды жер, су бетінен ауаға булану) 800—900 мм. индер ауданы бүкіл облыс жерлері сияқты су қорына өте тапшы аймақтардың қатарына жатқызылады, яғни жерінің аумағына шаққанда мұндағы су мөлшері өте аз. есепке алынған өзен-көлдердін су деңгейлері де жыл мезгілдерінде кенет өзгеріп отырады. ірілері тартылып, ұсақтары құрғап қалады. басты өзені жайық, атырау облысының үлесіне 323 км бөлігі тиетін болса, соның 150 км-дей ұзындығы индер ауданының жерімен солтүстіктен оңтүстікке ағып өтеді. индер кенті тұсындағы жайық өзені судың тасу кезінде (мамыр айында) өзен деңгейі сабасынан (межень) орташа 4— көтеріледі, су көп жылдары 10 жоғарылайды. аудан жерінде су тасқыны пайда болып, жайылмаларды, өзен террасаларын бірнеше километрге жайылып су басады. бағырлай, бағырлайсай өзендерінің, көптеген көлдердің деңгейі көтеріледі. жалпы өзен жайылмалары әр бір екі жылда, өзен террасалары әрбір 5-6 жылда су астында қалып отырады. аудан жерінде жайық, бағырлай, алғабас, құрайлы өзенінің екі жағындағы өзен аңғарлары арқылы салынған, ақсай суару-суландыру жүйелері бар. ауданның ірі көлі индер. ол тұзды, тұйық көл. жайық өзенінің сол жағында 15 км жерде орналасқан. ауданы 110 км2, ұзындығы 13.5 км, ені 11 км, терендігі 0,7 м, жағалау сызығы 40 км. тектоникалық жолмен пайда болған, жер қыртысының төмен түскен жері. жағалары саздақты, су бетіне- қарай 4—8 құлама тік жар. қоректену көзі айналасындағы саздардан шығатын тұзды бұлақтар. су жинайтын алабы 425 км2. индер көлі мен шығыстағы ойыл өзендерінің аңғарындағы ақтөбе, отаркөл, бөлекаяқ, т.б. көлдерден тұрады. бөлекаяқ көлі ауданның солтүстік шығысында ең төмен бөлігіңце орналасқан. абсолюттік биіктігі 17,5 м, ауданы 13,5 км2, ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,1 км, жағалау сызығының ұзындығы 34,4 км. ауданның шығысында отаркөл көлі жатыр. теңіз деңгейінен биіктігі 8,5 м, ауданы км2, ұзындығы 3,4 км, ені 1,7 км, жағалау сызығы 12 км. оның солтүстігінде жатқан ақтөбе көліне ойыл өзені құяды. бөлекаяқ өзені ағып шығады. абс. биіктігі м., ауданы 5,5 км2, ұзындығы км, ені км, жағалау сызығы 17,5 км. өсімдіктерден шөлейт аймаққа тән қара жусан, көкпек, изен, еркек шөп, қияқ, т.б. өседі. жайық аңғарындағы тоғайлы алқаптар, тайсойған, мәмбет, қараой кұмды өңірлері бай келеді. жайықтың екі жағы қалың тоғай. құмдардың шығысында топырақта дақылдардан бидайық, айрауық, арпабас, аздап бұталар ақтал, жыңғылдар кездеседі. қырқалар төбешіктер мен жазықтарда жусанды, бұйырғын өсімдіктері өседі. ойыс жерлерді сор алып жатыр. басым өсімдіктері: бидайықты-түрлі шөпті топтар. аңдардан қасқыр, түлкі, борсық, киік, қарсақ, жабайы шошқа, қоян, бауырымен жылан, кесіртке, бақа көп. құстардан қарақұс, қарға, ұзақ қарға, шағала, сауысқан, үйрек, көкек, торғай түрлері, жапалақ, үкі кездеседі. өзен бойларында су құстары, сондай-ақ бозторғай т.б. мекендейді. жайық өзенінде балықтың бірнеше түрі, оның ішінде бекіре тұқымдас балықтар да бар. жазда бүйі, қарақұрт байқалады. аудандағы 300-ден аса кәсіпорын, шаруа қожалықтарының қоршаған ортаға зиянды әсер ету ықтималдығы бақылауға алынған. аудан аумағын қақ жарып өтетін жайық өзенінің фаунасы бай, суында сирек ұшырасатын балық түрлері тіршілік етеді. өзенді жағалай өскен жасыл желек ауа құрамын үнемі тазартып отырады. сондықтан индер ауданы экологиялық жағдайы жағынан қалыпты аймақтардың қатарына жатады. аудан бойынша кәсіпорындар мен автокөліктер арқылы жылына 3936 тоннадай зиянды-улы газдар ауаға тарап, 1500 тоннаға жуық қалдықтар шығады. сондықтан автокөліктердің жүріс-тұрысына, ахуалына баса назар аударылады. 2002 жылы өндірістік және тұтыну қалдықтарын жинақтап, жайғастыратын, индербор кентін көгалдандырумен айналысатын “келбет” мемлекеттік- коммуналдық кәсіпорны кұрылды. кәсіпорыңдар мен мекемелердің лас су шығару мөлшері белгіленген нормадан ауытқымайды, сондықтан экологиялық ахуалға кері әсері тимейді. индер көлі маңындағы борат кені геологиялық және сипаты жағынан, пайдалы қазындылары жөнінен аудан өте күрделі жер қойнауымен ерекшеленеді. пайдалы қазындыларынан кұрылыстық материалдар бағытындағы шикізаттарына аса бай. индер көлінің жағасындағы төбешіктердің асты күмбез пішінді тұздардан тұрады және көлдің өзі әр түрлі шикізаттарға бай: борат, калий, магний, ас тұзы, гипс, қиыршықтас, ұлутас, т.б. құрылыс материалдары бар. гипстің жалпы қоры 10-15 млрд. тоннадай. индер көлінің минералды су көздері мен шипалы балшық та көп тараған. оларды жергілікті тұрғындар ежелгі заманнан бері әр түрлі сырқаттарды емдеуге пайдаланып келеді. «иси гипс индер» басқармасы, геологиялык «бор» жшс, «индертұз» кәсіпорны, «индер» мұнай айдау стансасы, емдік бишофит пен тұз өндіретін «геохим» кәсіпорны, «индергипс» бірлескен кәсіпорны аудан экономикасын нарық тұйығынан шығару үшін жұмыс істеуде. өнеркәсібі түгелдей дерлік «индерборат» және «индертұз» акционерлік қоғамына қарасты борат карьерлері мен байыту фабрикасынан, нан мен сүт зауыттарынан тұрады. мұндағы өнеркәсіп орталығы индербор кенті. индер ауданында «иси гипс индер», «индергаз» жшс-рі, «қазақтелеком» ақ-ның аудандық филиалы, индер желілік- өндірістік басқармасы, индер мұнай айдау стансасы, индер орман шаруашылығы мекемесі бар. атырау облысы статистика департаментінің мәліметі бойынша экономиканың нақты секторында 2009 жылдың қаңтар-қазанына 2008 жылғы қаңтар қазанға %-бен кен өндіру өнеркәсібі -80,5, электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу 97,8, ауыл шаруашылығы 102,5. ауыл шаруашылығы негізінен қаракөл қойы мен сиыр, жылқы, түйе өсіруге маманданған. ауыл шаруашылығы жерінің аумағы 987,9 мың га. оның 1,3 мың га-сы егістік, 3,4 мың га-сы шабындық, 983,2 мың га жайылым. негізгі айналысатын шаруашылығы мал шаруашылығы, дәлірек айтқанда қаракөл тұқымдас қой түрін өсіру. 2009 жылы (қаңтар қазан) 3,8 мың тонна (тірі салмақта) ет, 6,1 мың тонна сиыр сүті, 288 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2009 жылдың қарашасына ауданда 20,4 мың бас ірі қара, 104,4 мың бас қой мен ешкі, 6,3 мың бас жылқы, 2,7 мың бас түйе болды. сондай-ақ, мал шаруашылығымен бірге егін шаруашылығы да дамыған. аудан жері бойынша жайық өзенінің екі жағасын бойлай ең ірі елді мекендерді қамтып республикалық маңызы бар атырау орал автомобиль магистралі өтеді. жайық өзенінде өзен су жолы бар. аудан аумағымен орта азия орталық газ құбырынан тартылған тармақтар арқылы газ тасымалданады. ауданда өзен айлағы, «индергаз» желісі мекемесі жұмыс істейді. 1920-21 жылдары ауданда зеленый (қазіргі көктоғай), 1-сатылы есбол орталау және қызыл үй орталау мектептері жұмыс істеген. кеңес өкіметінің халықты жаппай оқыту шараларына сәйкес ашылған алғашқы мекгептердің бірі кулагиндегі үшжылдық школа” 1920 жылдан жұмыс істеп, 1924-33 жылдары алғашқы орыс-қазақ бастауыш мектебіне айналған. 1923-24 жылдары аудан жерінде 1-сатылы 11 қазақ мектебінде он бір мұғалім қызмет еткен. 1936 жылы тас деген жерде бастауыш мектеп ашылып, он жылдан кейін ол жетіжылдық мектепке айналдырылды. құм ішіндегі “жұлдыз”, “қараой”, “қостан”, “сазды”, “майда”, “үлкен шағыл”, “қыстаушағыл” (кейде “құлжым мектебі” деп те аталады), “қарақұс”, “тума”, “қырғи”, “хозауыл” бастауыш, жетіжылдық мектептері жергілікті халықка білім берудің үлкен ордасына айналды. ауылда “қазбек”, ауылда “құрылыс”, ауылда “қызылжар” бастауыш мектептері ашылды, “қызылжар” мектебі 1938 ж. орталау мектепке айналды. 1929-30 оқу жылында жарсуат ауылында мектеп үйі тұрғызылып, 2,3 ауылдардың балалары осында оқыды. 1993 жылға дейін ауданда орталау, 12 орта, барлығы 13 мектеп болды. 1993 жылы кулагин селосында аудан тарихында тұңғыш рет ұлттық гимназия ашылып, 1993-94 оқу жылында өзінің алғашқы шәкірттерін қабылдады. 2006 жылы ауданда бастауыш, 14 орта, гимназиялық мектеп балаларға білім беруде. оның 12-сі таза қазақ мектебі де, 4-і аралас мектеп, бұл білім ордаларында 7381 оқушы білім алды. есбол ауданының орталығы болған кулагинде ең алғашқы медицина мекемесі -5 орындық аурухана 1939 жылы ашылған. онда (аудандық денсаулық сақтау бөлімі деп аталған) сергей михайлович ларионов деген фельдшер, 1941 жылдан л.а.саута деген дәрігер басшылық жасаған. 1941 жылы бұл аурухананың көлемі 15 орынға дейін өсіп, фельдшер наурызова зияда меңгерушісі болып істеген. кулагин ауруханасында төсек саны 1948 жылы -25, 1950 жылы 35 орынға дейін өсіп, жергілікті тұрғындарға білікті мамандәрігерлер медициналық қызмет көрсеткен. 1956 жылы аурухана 50 орынға дейін өсті. 1986 жылы борат кенішінің жаңадан салынған профилакторий үйі аудандық ауруханаға берілді. онда аурухананың басқа бөлімдерімен қатар орындық реанимация бөлімі ашылып, оттегімен қамту іске асырылды, қажетті құрал-сайманмен жабдықталды. 1990 жылы аудандық ауруханадағы төсек саны 210-ға, аудан бойынша төсек саны 310-ға жетті. елді мекендердің бәрінде сүтханалар ашылды. кулагин ауруханасы үшін жатақхана үйі, тұрғын үйлер есебінен бірнеше ғимараттар салынып, аурухана сол жаңа үйлерге көшірілді. өкпе аурулар ауруханасы жаңа құрылыспен кеңейтілді, мамандармен, жабдықтармен толықтырылды. зеленыйда 30 орындық аурухана үйі ашылды. арнаулы мамандар жіберіліп, құрал-жабдықтар бөлінді. елтайда, өрлікте, бөденеде, жарсуатта ауылдық дәрігерлік амбулаториялар ашылды. 1992 жылы облыста бірінші типтік амбулатория жұмысқа кірісті. 2001 жылы елтай ауылында типтік жобамен ауылдық дәрігерлік амбулатория, ауылда медициналық пункт салынды, кетебай, құрылыс, гребенщик ауылдарында пункт іске қосылды. “қызыл отаулар” ауданның елді мекендерінде өткен ғасырдың отызыншы жылдары ашыла бастады. 1948 жылы ауданда оқу үйі, кітапхана, қызыл отау, кулагино ауылында клуб болды. 1968 жылы өрлік селолық клубы жанындағы драма үйірмесінің мүшелері а.шамкеновтың “адасқан қаз” пьесасын облыс орталығында қойып, халық театры атағын жеңіп алды. өрлік халық театры режиссер бақыг қабышевтің басшылығымен 1967-97 жылдар аралығында 80-ге тарта спектакль, сахналық көріністер қойды. осындай театр 1974 жылы аққала ауылында да өмірге келді. 1970-80 жылдары ауданда отбасылық ансамбльдер өмірге келді. 1971 жылы кулагино селолық клубында құрылған “жас әуендер” ансамблі әлі күнге өнер көрсетуде. “борат” клубында ұйымдастырған “жайық әуендері” ансамблі 1980 жылы алматы қаласында өнер көрсетіп, республикаға та- нылды. мұндай ансамбльдер жарсуатта, өрлікте, елтайда, бөдене, зеленый ауылдарында да жалғасын тапты. 1986 жылы бөдене орта мектебінде құрылған “мұрагер” ұлт аспаптар оркестрі 1992 жылы республика мәдениет министрлігі коллегиясының шешімімен “үлгілі ұжым” атанды. ауданда мемлекеттік қазыналық коммуналдық кәсіпорны және оның құрамында жарсуат, көктоғай, өрлік, кулагино, елтай селолық мәдениет үйлері, гребенщик селолық және жылжымалы клуб, 13 кітапхана, мұражай жұмыс істейді. мәдениет үйлерінде ұлт аспаптары оркестрі, ансамблі, хор ұжымы, драма үйірмесі, вокальды аспапты ансамбль өнер көрсетеді. аудандық кітапхана жүйесі бойынша 12 кітапхана бар. оларда 89762 дана кітап бар. кітапханаларға 10623 оқырман тартылған. ауданда мұражай 1977 жылдың қарашасында индерборда қоғамдық негізде ашылған. ол 1992 жылы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының аудандағы бөлімшесі ретінде кұрылып, 1999 жылы жаңа орынға көшірілді. ондағы 3246 жәдігер үш бөлмеде орналасқан. индер ауданы