text: ескі сарай, үлкен сарай алтын орда мемлекетінің алғашқы астанасы, еділ өз-нің төменгі ағысына 1254 жылы бату хан салдырған. қаланың қираған орны қазіргі астрахан облысы селитренное а-ның маңында. 1922 жылы ф.в. боллод, 1931 жылы п.с. рыков қазба жұмыстарын жүргізген, 1980 90 жылдары ресей ғылым академиясының археол. ин-тының экспед. зерттеген. қалада соғыста қолға түскен түрлі саладағы шеберлердің қолынан шыққан салтанатты сарайлар, мешіттер, қолөнер шеберханалары болған. жазба деректерде сарай-батуда шығыс пен батыстың көптеген елшіліктерінің болғаны айтылады (плано карпини, гильом рубрук, т.б). египеттің атынан сұлтан бейбарыс жіберген елшілік бірнеше рет сарай-батуда болғаны туралы да мәліметтер бар. сарай-бату өзбек хан таққа отырғанға дейін (1312) жошы ұлысының орт. болды. кейбір деректер бойынша бердібек ханның денесі де осы жерге жерленген. кейіннен алтын орда хандарының өзара қырқыстары мен әмір темірдің жорығы салдарынан (1395 96) қала қатты бүлінген. қала 1480 жылы толығымен күйреген. қазба барысында табылған археологиялық материалдар сарай-батудың кезінде еуропа мен шығысты жалғастырған сауда жолының бойындағы маңызды орт-тардың бірі болғандығын аңғартады.