text: теңіз мұнай кен орны әлемдегі алып мұнай кен орындарының бірі. теңіз кен орны 1981 жылы ашылған, ұңғымасынан мұнайдың фонтанды ағыны алынған. кен орнының ең бірінші технологиялық схемасы институтымен 1986 жылы құрастырылған және ксро миннефтепроммен бекітілген. теңіз кен орны 1991 жылдың сәуірінде тәжірибелі өндірістік эксплуатацияға енгізілді, ал 1993 жылдың сәуірінен бастап кен орынды «тенгизшевройл» компаниясы игере бастады. әкімшілік жағынан алғанда теңіз кен орны қазақстан республикасының атырау облысындағы жылыой ауданында орналасқан. географиялық жығынан кен орын каспий маңы бассейнінің оңтүстік шығыс бөлігінде орналасқан. осы аймақтағы барланған мұнай қорының негізгі бөлігі бойынша палеозой қимасының тұз асты бөлігіне кіреді. бұл жерде теңіз кен орнынан басқа тұз асты қабатына жататын бірнеше мұнай, газ және конденсат кен орындары бар. оларға қарашығанақ, солтүстіктегі оренбург, кеңқияқ және жаңажол, батыстағы астрахань сияқты кен орындары және жақында ашылған каспий теңізі шельфінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан қашаған кен орны жатады. теңіз кен орны диаметрі 500 км болатын ірі шеңбер тәрізді карбонатты құрылым кешенінің бөлігі болып табылады және бұл құрылымға королев, каратон, тәжғали, пустынная және қашаған кен орындары кіреді. рельефтің орташа абсолюттік белгілері минус 25 құрайды. шөл далаға лайықты, территория өсімдіктері кедей және тікенекті. жантақ, жусан көп тараған әр жерде қамыста кездеседі. өсімдік әлемінің кедейлігіне тәуелді жануар әлемі де аса байлығымен ерекшеленбейді, жануарлар әлемінің басым бөлігін кемірушілер тобы құрайды. өзендер жүйесі жоқ. аймақ климаты күрт континентальді қысы суық (-300с дейін), жазы ыстық (+ 450с дейін). әдетте қар қарашаның ортасына таман түсіп, наурыздың аяғына дейін қату тереңдігі 1,5-2 жетеді. жауын шашын негізінен көктемгі және күзгі мезгілдерінде жауады, оның жылдық орташа көлемі 200 мм аспайды. аймақ күшті желдермен сипатталады: қыста шығыс және солтүстік-шығыс бағытындағы, жазда батыс және солтүстік батыс бағытандағы желдер басым болып келеді. қыста қарлы борандар, жазда құрғақ желдер және құмды борандар жиі болып тұрады. жақын елді мекендер- пос.қаратон мен сарықамыс, теңіз кенорнынан сәйкесінше 35 шақырым және қарай 27 шақырым жерде орналасқан. 150 шақырым жерде облыс орталығы-атырау орналасқан. теңіз кен орнында төрттіктен жоғарғы девонға дейінгі жастағы шөгінділер ашылған. негізінен шөгінділер қимасында үш ірі кешен бөлінеді: тұзасты (жоғарғы девон артиндік), тұзды (кунгур) және тұзүсті (жоғарғы пермь төрттіктер). тұзасты шөгінділер негізінен әртүрлі карбонатты жыныстармен көрсетілген. керн материалдары мен корреляция мәліметтерін талдау бойынша стратиграфиялық ярустарға бөлу нақтырақ жүргізілген. ашылған карбонатты шөгінділердің қалыңдығы 100 ден 300 метрге аралығында ауытқиды. т-22, т-24 ұңғыларында қалыңдық 1000 метрге жетеді. артиндік шөгінділер көбінесе қайта шөккен әктас сынықтары бар терригенді жыныстардан түзілген. күмбезді бөлігіндегі көтерілім қалыңдығы 20 дан 100 метр аралығында ауытқиды. қанатында қалыңдық 700-1000 метрге дейін артады. кунгур жасындағы тұзды шөгінділер жыныстармен көрсетілген және үшмүшелі құрылымнан тұрады: астарлап жатқан ангидрит қабатынан, тас тұзы және жауып жатқан қабат ангидриттен тұрады. кунгур шөгінділерінің қалыңдығы 500 ден 1700 метрде өзгереді. тұзүсті кешені негізінен бүкіл оңтүстік шығыс каспий маңы ойпатына тән терригенді шөгінділермен көрсетілген. теңіз коллекторы үш негізгі блокқа бөлінген: объект (девон шөгінділері); объект туль шөгінділері, «тула» (ерте орта визей және турней); және объект (башкир шөгінділері, серпухов ярусы, жоғарғы визей). көрсеткіш шамасы мұнай тығыздығы 797 кг/м3 бастапқыдағы коллектор қысымы (4250 м) 80,8 мпа еріген газ кезіндегі газ факторы 450 м3/м3 қабаттық көлем коэффициенті 2,306 қанығу қысымы 24,7 мпа мұнай тұтқырлығы 0,22 мпа. мұнайы күкіртті. еркін газы 603 м3/т. мұнайдың тығыздығы 0,817 г/см3, күкірті 0,5%, парафині 22%, күкірт қышқылды шайыры 4%. 2019 жылдың 29 маусымында қазақ және араб жұмыскерлері арасында жаппай төбелес орын алды.