text: америка құрама штаттары ), жиі қолданылатын түрі ақш - немесе құрама штаттар (, ауызекі тілде америка) солтүстік америкадағы мемлекет. аумағы 9,5 млн км² (әлемде 4-ші орын). халық саны 329 млн адам (2019 санағы, әлемде 3-ші орын). астанасы вашингтон. тұрғын саны бойынша ірі қалалары: нью-йорк, чикаго, лос анжелес, сан-франциско, филадельфия, детройт, бостон, хьюстон, вашингтон, даллас, питтсбург, балтимор, сиэтл. халықтың 66%-ы протестанттар, 26%-ға жуығы католиктер. үкімет пен мемлекет басшысы президент. заң шығарушы орган палата мен сенат өкілдерінен тұратын екі палаталы парламент (конгресс). сурет:usa, with territories нүкте|50 штаттарды, вашингтон және басқа маңызды территорияларды көрсететін ақш картасы батыс жарты шарындағы ірі ел. оның барлық жері түгелдей дерлік солтүстік америкада. шығысында атлант мұхитымен, батысында тынық мұхитпен шайылады. солтүстікте канадамен, оңтүстікте мексикамен шектеседі. ақш аумағының басым көпшілігі атлант мұхитынан тынық мұхитқа дейінгі ендік бағытта созылып жатқан қоңыржай және субтропиктік белдеуде орналасқан. аляска штаты субарктика және арктикалық, ал гавай штаты тынық мұхиттың тропиктік белдеуінде. жер бедерінің 1/2-ін (елдің батысында) биік таулы жоталар мен таулы үстірттер алып жатыр. кордильер мен аппалачи тауларының аралығында елдің ішкі жазықтары (орталық ұлы жазықтар) орналасқан. атлант мұхиты жағалауларын бойлап атлант маңы және мексика маңы ойпаттары жатыр. ақш-тағы ең биік тау аляска түбегіндегі мак-кинли (6193 м). жер қойнауы кен байлықтары мен минералды шикізатқа өте бай. оның ішінде темір, никель, кобальт, алтын, күміс, уран кентасы қоры жөнінен дүние жүзінде алдыңғы орында. тас көмір (аппалачи таулары), мұнай мен газ (мексика ойпаты, ұлы жазық) табылған. ал кордильер таулары түсті және қара металл шикізаттарына бай келеді. қаңтар айының орташа температурасы аляскада –18°с, орталық жазықтың солтүстігінде –24,8°с. елдің қаңтар айының орташа температурасы 12°с-тан, флорида түбегінде 20°с-қа дейін жетеді. шілде айының орташа температурасы батыс жағалауда 14 22°с, шығыста 16 22°с-қа дейін ауытқиды, ал орталығындағы жазық өңірлерде 32°с-қа дейін көтеріледі. батыс жарты шардағы ең жоғарғы температура ажал аңғарында (56,7°с) байқалды. жауын-шашынның мөлшері алясканың жел өтіндегі тау беткейлері мен тынық мұхит жағалауында 3000 4000 мм; шығыс және теңіз жағалауы белдемінде 1000 2000 мм; орталық жазықта 600 900 мм, ұлы жазықта 400 600 мм, мохаве шөлінде (ажал аңғары) 100 мм-ден де аз. жауын-шашынның көп мөлшері гавай аралдарында (10000 мм). ең ірі өзендері: миссисипи (ұзындығы миссури саласымен бірге 6420 км), огайо, колорадо, колумбия, рио-гранде, юкон. көпшілігі атлант және тынық мұхит алабына жатады. дүние жүзіне әйгілі көлдер жүйесін елдің ұлы көлдер құрайды (жоғарғы көл, гурон, мичиган, эри, онтарио). олардың барлығы бір-бірімен жалғасып, 245 мың км² аумақты алып жатыр. эри мен онтарио көлдерін байланыстыратын ниагара сарқырамасы осы тұста орналасқан. ақш аумағында 270-ке жуық мемлекет қорғауындағы табиғи аймақтар (ұлттық саябақтар, табиғат ескерткіштері, қорықтар) бар. олардың ірілері: йеллоустон, йосемит, секвойя, гранд-каньон, т.б. ақш климаты біркелкі қоңыржай және субтропикті болып келеді. ал солтүстіктегі аляска штатында қыстыгүні арктика суығы байқалып тұрады. 150px қазіргі ақш жерінде ежелден үндістер өмір сүрді. христофор колумб американы ашқаннан кейін (1492—1503) 16 ғасырда англия, испания, нидерланд, франция, швеция солтүстік американы отарлауға кірісті. 18 ғасырдың 60-жылдарына қарай англия солтүстік американы түгел дерлік басып алды. 17 ғасырдың басында америкаға ауыр жұмыстарға пайдалану үшін африкадан құлдар әкелу басталды. отарлық қанаудың күшеюі тәуелсіздік жолындағы соғысты туғызды (1775 83). сурет:landing of columbus қонуы 1776 ж. 4-шілдеде тәуелсіздік декларациясы қабылданды, онда ақш-тың құрылғандығы жарияланды. 13 ағылшын отары бірігіп, дербес мемлекетке айналды, революциясы деп аталған тәуелсіздік соғысында англия жеңіліс тапты. 1783 ж. бітім шарты бойынша англия ақш-тың тәуелсіздігін мойындады. 1787 ж. ақш конституциясы қабылданып, елдің бірінші президенті болып джордж вашингтон сайланды. 1776 ж. құрлық аралық конгресс қабылдаған тәуелсіздік декларациясы жобасының авторы, қоғам құрылысын үлкен үлес қосқан томас джефферсон 1800, 1804 ж. ақш президенті болып сайланды. ол түрлі әлеуметтік топтардың арасында мәмілеге келтіру саясатын жүргізді. кейбір реакциялық заңдарды жойып, армияны, флотты, мемлекеттік аппаратты қысқартты. ресеймен дипломатиялық қатынас орнатты. 19 ғасырдың 1-жартысында ақш жері әжептәуір ұлғайды. 1803 ж. ақш батыс луизиананы, 1819 ж. флориданы, 1867 ж. алясканы қосып алды. 1823 ж. монро доктринасы жарияланып, мұнда америка және еуропа бір-бірінің ішкі істеріне араласпауға тиісті деп көрсетілді. 1809 ж. елге құл әкелуге тыйым салынды. алайда бұл іс жасырын түрде жалғаса берді. 1790 ж. ақш-та 760 мың зәңгі құл болса, 1860 ж. олар млн-ға жетті. ауыр езгіге және қорлауға шыдамаған құлдар көтерілістер жасады, солтүстікке қашты. солтүстікте бірқатар штаттарда құлдық жойылды. 1-дүниежүзілік соғыста ақш антанта жағында болды. екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы франклин рузвельт әкімшілігінің реформалары ақш тарихында ерекше орын алды. «жаңа бағыт» деп аталған осы реформалар елді ауыр экономикалық дағдарыстан шығарды және қоғамның демократиялық үлгісін қалыптастырды. рузвельт сыртқы саясатта да өзгеріс жасады. латын америкасында «тату көршілік», еуропада «оқшаулану», азияда «ашық есіктер» саясатын жүргізді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде ақш фашизмге қарсы мемлекеттер одағын құруға белсене қатысып, тынық мұхитта, еуропада, африкада соғыс қимылдарын жүргізді. соғысқа 1941 ж. желтоқсанда кірісіп, 1945 ж. қыркүйекте аяқтады. соғыстан кейін ақш, ксро бөлек-бөлек әскери-саяси одақтар құрып, дүние жүзін екі лагерьге бөлуді іске асырды. осы «қырғи-қабақ соғыс» 80-жылдардың ортасына дейін созылды. ақш-тың территориялық өсуі, (1810-1900 жылдары) 16 ғ. колумб американы ашқаннан кейін еуропалықтар солтүстік америкаға көшіп келе бастады. олар осы құрлықтың негізгі халқы үндістерді аяусыз қырғынға ұшыратты. тірі қалған үндістер түк шықпайтын тақыр жерлерге резервацияларға ығыстырылды. 17 ғ. негізінен ұлыбританиядан көшіп келгендер атлантика жағалауында өздеріне тұрақ салды отар деп аталды. 18 ғ. аяғында 13 отар ағылшын үстемдігінен құтылып, тәуелсіз мемлекет америка құрама штаттары құрылды. америка жалауының сол жақ жоғары бұрышындағы көк төрт бұрышқа салынған 50 ақ жұлдызша ақш-тың қазіргі күндегі штаттарының санына сай келеді. 1776 ақш тәуелсіз декларациясы жарияланады 1812—1815 ақш-ұлыбритания соғысы 1819 ақш флорида штатын млн. долларға сатып алады. 1846—1849 ақш-мексика соғысы 1861—1865 ақш-ның азамат соғысы 1867 ресейден аляска штатын сатып алады 1917 ақш бірінші дүниежүзілік cоғысқа кіріп, антанта одағына қосылады 1941 перл-харбор инциденті. ақш екінші дүниежүзілік соғысқа кіреді 1945 хиросима мен нагасаки аттомдық шабуылы 1950—1953 корей соғысы 1962 кариб дағдарысы. 1964—1973 вьетнам соғысы 1969 ғарышкер нил олден армстронг айға қонады 1991 бірінші ирак соғысы 2001 11 қыркүйектің трагедиясы 2003 екінші ирак соғысы қазақстан егемендік алғаннан кейін ақш-пен дипломатиялық қатынастар орнатылды. сурет:us capitol from конгресі өкілдер палатасы 1787 жылы қабылданған ақш конституциясы бойынша мемлекеттік билікті жүзеге асырудың белгілі бір өкілеттіктері ақш федералды үкіметіне беріледі. конституция бойынша федералды үкіметке берілмеген мемлекеттік өкілеттіктерді америка құрама штаттарының штаттары жүзеге асырады. ақш федералды үкімет бір-біріне тәуелсіз әрекет ететін заң шығарушы, атқарушы және сот органдарынан тұратын билікті бөлу принципі бар. жоғарғы заң шығарушы органы ақш-тың қос палаталы конгресі: ** төменгі палата өкілдер палатасы; ** жоғарғы палата сенат. ең жоғары атқарушы билік ақш президенті. президент мемлекет басшысы, қарулы күштердің бас қолбасшысы (ақш тізімін қараңыз). вице-президент лауазымы да бар. сот билігінің жоғарғы органы ақш жоғарғы соты. ақш-да екі бас партия бар: республикалық және демократиялық. басқа да көптеген, кішігірім партиялар бар. ақш-тың сыртқы саясаты екі негізгі мақсатқа қол жеткізуге бағытталған мемлекеттің және оның азаматтарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ел азаматтарының әл-ауқатын қамтамасыз ету. әкімшілік жағынан 50 штаттан (бірімен-бірі шектесіп жатқан 48 штаттан және құрлықтың аляска, тынық мұхиттың орталығындағы гавай аралдарынан құрылған гавайи штаты) және колумбия федерациялық аймағынан тұрады. штаттар 3133 аймаққа (немесе соған сай келетін әкімшілік бөліктерге) бөлінеді. штаттар айдахо 33x22px айова 33x22px алабама 33x22px аляска 33x22px аризона 33x22px арканзас 33x22px вайоминг 33x22px вашингтон 33x22px вермонт 33x22px вирджиния 33x22px висконсин 33x22px гавайи 33x22px делавэр 33x22px джорджия 33x22px батыс вирджиния 33x22px иллинойс 33x22px индиана 33x22px калифорния 33x22px канзас 33x22px кентукки 33x22px колорадо 33x22px коннектикут 33x22px луизиана 33x22px массачусетс 33x22px миннесота 33x22px миссисипи 33x22px миссури 33x22px мичиган 33x22px монтана 33x22px мэн 33x22px мэриленд 33x22px небраска 33x22px невада 33x22px нью-гэмпшир 33x22px нью-джерси 33x22px нью-йорк 33x22px нью-мексико 33x22px огайо 33x22px оклахома 33x22px орегон 33x22px пенсильвания 33x22px род-айленд 33x22px солтүстік дакота 33x22px солтүстік каролина 33x22px теннесси 33x22px техас 33x22px флорида 33x22px оңтүстік дакота 33x22px оңтүстік каролина 33x22px юта 33x22px сурет:us gdp per адам басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (2011 жыл) халықаралық валюта қоры мәліметтері бойынша ақш $22,7 триллион жпө нарықтық валюта бағамы бойынша жалпы әлемдік өнімнің 24%-ын құрайды және сатып алу қабілеті паритеті бойынша жалпы әлемдік өнімнің 16%-дан астам болған. 2021 жылдың қазан айында, ақш-тың мемлекеттік қарызы $28,2 триллион құрған. құрама штаттары ең ірі тауарлардың импорттаушы және екінші ең ірі экспорттаушы, бірақ жан басына шаққанда экспорт мөлшерлемесі төмен. ақш-тың ең ірі импорт-экспорт партнерлері: канада, қытай, мексика, жапония және еуропа одағы. штаттардың жер қойнауы шикізаттарға, темір, түсті металл қазбаларына, табиғи күкіртке, уран шикізаттарына, фосфориттерге, калий тұздарына, т.б. пайдалы кендерге бай. ақш өнеркәсібі бүкіл экономиканың жетекші саласы. оның энергиялық балансында мұнай мен газ маңызды орын алады, ауыр және жеңіл өнеркәсібі өркендеген. машина жасау өнеркәсібі автомобиль, авиация электр техникасы салаларына түрлі жабдықтар өндіреді. атом өнеркәсібі, тоқыма және тігін өнеркәсібі айрықша дамыған. ақш-тың ауыл шаруашылығында фермерлік шаруашылықтар жетекші рөл атқарады. онда өндірілетін негізгі дақылдарға бидай, арпа, сұлы, қара бидай, жүгері, соя бұршақтар, картоп, қант қызылшасы, мақта жатады. мал шаруашылығында сиыр, шошқа, қой өсіріледі, тауық пен күрке тауық өсіру жаппай дамыған. 1790 жылдан 2000 жылға дейін халық санының көбеюі ақш халық саны жағынан дүние жүзінде 4-ші орында (қытай, үндістан, ресейден кейін). негізгі ұлты америкалықтар еуропаның әр түрлі елдерінен америкаға қоныс аударған (17 ғ-дың 1-ші жартысынан бастап негізінен ағылшындар, ирландтар, француздар, голландтар т.б.) араласуынан пайда болған. 19 ғ-дың ортасынан бастап қоныс аударушылардың басым көпшілігі ирландиядан, германиядан, скандинавия елдерінен, ал 19 ғ-дың 80 жылдарынан бастап италиядан, ресейден, оңтүстік, шығыс еуропаның басқа да елдерінен барды. жалпы 1790 1994 жылдары ақш-қа еуропа, латын америка, азия және африкадан 64 млн иммигрант көшіп келген. сол себепті ақш-ты кейде иммигранттар ұлты деп атайды. тамыз 1790 жылдың тамызында өткізілген алғашқы халық санағының мәліметі бойынша ақш-та 3,9 млн адам тұрады. 1915 ж. бұл көрсеткіш 100 млн-ға тең болды. 1967 жылы халық саны 200 млн-нан асып кеткен. 2006 жылдың 17 қазанында халық санағы бойынша ақш-та сағат7-46 300-млн-шы тұрғын туылды. 2010 жылы сәуір айында соңғы өткізілген халық санағының мәліметі бойынша ақш-та 308 миллион 745 мың 538 адам тұрады бұл көрсеткіш алдыңғы 2000-шы жылы өткізілген санағына қарағанда 9,7 %-ға көбейген. америкалықтар ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ сөйлеуінде және сөздік құрамында өзгешеліктер бар. жағдайымузыкасы мейрамдар дереккөздер ==