text: шоқан шыңғысұлы уәлиханов (шын есімі мұхаммед қанафия; 1835, қостанай облысы, сарыкөл ауданы, құсмұрын жері 10 сәуір 1865, көшентоған, жетісу) қазақтың ұлы ғалымы, xix ғасырдың екінші жартысында қазақстанда туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің тұңғыш өкілдерінің бірі, шығыстанушы, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы. әжесі бала күнінде «шоқаным» деп еркелетіп айтуымен «шоқан» аталып кеткен. шоқан 1835 жылдың қараша айында құсмұрын бекетінде қазіргі қостанай облысы әулиекөл ауданындағы құсмұрын жерінде атақты аға сұлтан шыңғыс уәлиханов отбасында дүниеге келген. әкесі шыңғыс уәлиханұлы сол кезде аманқарағай дуанының (орталығы қараоба мекені) аға сұлтаны болған. округ орталығы 1844 жылы құсмұрын қамалына ауысқаннан кейін дуан аты құсмұрын болып өзгертілді. шоқанның өз атасы уәли орта жүздің ханы болған. арғы атасы қазақ ордасының ұлы ханы абылай, шоқан оның шөбересі. шоқанның балалық шағы қыс кезінде обаған бойындағы күнтимес ордасында, жазда есілдің оң саласы аққанбұрлық алабындағы ата жайлауда өткен. әжесі айғаным тұратын сырымбеттегі хан ордасында да балдәурен күндерін өткізген.«жеті жұрттың тілін білуге тиісті» хан тұқымы болғандықтан, күнтимес ордасындағы әкесі ашқан ауыл мектебінде хат таныған шоқан сол мектепте ортағасырлық қыпшақ-шағатай тілін меңгереді, парсыша, арабша тіл жақын туыстарының естеліктеріне қарағанда, ол бала кезінен білімге бейім әрі құмар болған. шоқан тарихи ерте бастан-ақ қызыққан. ол жастайынан данагөй билердің әңгімелерін, акындардың өлең- жырларын зор ықыласпен тыңдап өсті. оған тәрбие беруде сұлтан әулетінен шыққан әжесі айғанымның ықпалы күшті болды. ол жас шоқанға ежелгі қазақ аңыздарын, мақал-мәтелдері мен даналық сөздерін жиі айтып отыратын. шоқан 12 жасына дейін құсмұрындағы мектепте оқып, мұсылман діні ілімімен танысты. шоқан ауылдық бастауыш мектепте оқып жүріп-ақ араб, парсы, шағатай тілдерінің негізін үйреніп алды. шоқанның жақын туыстарының естеліктеріне қарағанда, ол бала кезінен білімге бейім әрі құмар болған. шоқан тарихи ерте бастан-ақ қызыққан. ол жастайынан данагөй билердің әңгімелерін, акындардың өлең-жырларын зор ықыласпен тыңдап өсті. оған тәрбие беруде сұлтан әулетінен шыққан әжесі айғанымның ықпалы күшті болды. ол жас шоқанға ежелгі қазақ аңыздарын, мақал-мәтелдері мен даналық сөздерін жиі айтып отыратын. шоқан 12 жасына дейін құсмұрындағы мектепте оқып, мұсылман діні ілімімен танысты. шоқан ауылдық бастауыш мектепте оқып жүріп-ақ араб, парсы, шағатай тілдерінің негізін үйреніп алды. шоқанның ата-бабалары атақты сұлтандар әулетіне жатады. оның арғы бабасы абылай хан xvii ғасырдағы айбынды қазақ билеушілерінің бірі болды. ал атасы уәли хан патша үкіметі ресми түрде бекіткен қазақтың соңғы ханы еді. шоқанның әкесі шыңғыс уәлиханов білімді адам болған. ол 1834 жылы омбыда сібірдің казак әскери училищесін бітіріп, орыс армиясында жоғары әскери шен полковник атағын алды және қазақстанды басқару аппаратында бірсыпыра жауапты қызметтер атқарды: құсмұрын округінің аға сұлтаны, сібір қырғыздарының облыстық басқармасының кеңесшісі, көкшетау округінің аға сұлтаны болды. россияның алдында сіңірген еңбегі үшін оған өмірлік мұра ретінде дворян атағы берілді. шоқаннын анасы жағынан туыс нағашылары баянауыл өлкесіндегі атақты шормановтар әулеті болатын. шорманов мұса орыс армиясының полковнигі, белгілі қазақ биі, баянауыл сыртқы округының аға сұлтаны еді.300px 1847 жылы 12 жасар шоқанды әкесі сол кездегі ең таңдаулы оқу орны болып есептелген сібір кадеті корпусына оқуға орналастырады. шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талантын ашуда бұл оқу орнының маңызы ерекше болды. мұнда жабық әскери оқу орны болғанымен, көптеген пәндер әскери сабақтарға қоса орыс, батыс әдебиеті, географиясы мен тарихы, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері оқытылып, орыстың озық ойлы өкілдері сабақ берген. оқытушылар құрамында білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған. кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде шоқан орыс тілін білмесе де өзінің зеректігімен тілді тез үйренді. шоқанның корпуста бірге оқыған г.н. потанин: «өзінің орыс жолдастарын басып озып, шоқан тез жетілді… оған талайлар-ақ назар аударды. ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып ақ сурет сала білетін», дейді. оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті оқытушысы, шығыстанушы костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы гонсевский күшті ықпал етті. пушкин, гоголь, лермонтов, герцен, белинский т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен диккенс, теккерей, руссо шығармаларын, «современник» журналын үзбей оқып, әлеуметтік өмірдің және әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жатқандығын аңғара алатын, өз кезінің саналы азаматының бірі болған. сібір кадеті корпусында оқудың соңғы жылдарында-ақ, шоқан саналы, терең ойлы, жан-жақты білімді, өзіндік қөзқарасы қалыптасқан, туған халқының пайымдап, түсіне алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге әзір екендігін танытты. ол косоплецкий, тонеевский сияқты (орыс әдебиеті мен тілі, тарих пәні) оқытушыларының игі ықпалымен өзінің жоғары қабілеті мен дарындылығының арқасында орыс және дүние жүзі әдебиетінің озық үлгілерін оқып танысып, ғылыми пайымдау, тұжырымдар жасай білді. оның зерттеушілік қабілеті де осы корпуста оқып жүргенде біртіндеп қалыптасып, дами түсті. ол, әсіресе, жазғы демалыс кездерінде ел ішіндегі халық жырлары мен дастандарын жазып алып, жинауға қызықты. мысалы, "қозы көрпеш-баян сұлу жыры шоқанның алғашқы жазған шығармаларының бірі болды. шоқан жинаған қазақтың ауыз әдебиеті үлгілері нұсқаларын, "қозы көрпеш-баян сұлу" жырын көрнекті шығыс зерттеушісі, петербург университетінің профессоры и.и.березин бұл зерттеулерге назар аударып, жазып алған. шоқанның зерттеушілік қабілетін байқаған ғалым оны өз тарапынан ескі жазу ескерткіштерін зерттеу ісіне тартқан. шоқанның "профессор и.н.березинге хат", "профессор и.и.березиннің "хан жорықтары" кітабына рецензия" т.б. алғашқы ғылыми жұмыстарының өзінен-ақ, оның болашағы зор ғалым, зерттеуші болатындығы аңғарылатын. шоқанның біліміне мұғалімдері мен құрбылары ерекше қызыққан, сол кездің алдыңғы қатарлы ой-пікірлерімен таныстығын жолдастарының көбі үлгі тұтып, мойындаған. шоқан олардың еуропа мәдениетіне бет бұруына себепші болған. "бізден жасы кіші болса да, өзімізбен салыстырғанда, ол үлкен сықылды еді де, біздер оған қарағанда бала тәрізді едік, өзінің бізден артық білетіндігін не біздерден білімі жағынан жоғарлылығын білдіруге тырыспаса да, жай әңгіменің өзінде-ақ, оның білімінің бізден артықтығы танылып қалатын. жалпы жолдастарына, соның ішінде маған, ол еріксіз "еуропаға ашқан терезе" сықылды болды", деп жазады г.и.потанин. мұның өзі шоқанның жолдастары арасында беделі ерекше зор болып, оның биік тұрғанын көрсетеді. қырағы да зейінді шоқанға сурет салу өнері сол кездің өзінде-ақ; халық өмірін бейнелеудің тамаша бір құралы болып табылады. туған жері сырымбеттің жазғы жайлаулар мен мекен қоныстарының суретін салумен шұғылданады. 1847-1852 жылдарда салған суреттерін шоқан "корпустан елге демалысқа барған кезде салған суреттер" деп атайды. г.н.потанин: "кадет корпусының соңғы курстарында оқып жүрген кезімізде шоқан өзінің әңгімелерімен менің дәптерімді толтырды. біз қазақтардың сұңқар салып, саят құру салтын толық жазып алдық. шоқан сұңқарды қалай баптап күтудің әдісін өте жақсы білетін. дауылпаз бен сұңқардың т.б. суреттерін салып, ол менің жазбамды толықтыра түсетін", деп жазды. мұның өзі шоқан өнерінің жан-жақты екенін, оған курстастарының қызығып, ерекше құрметпен қарағанын дәлелдей түседі. шоқан кадет корпусында оқып жүргенде-ақ, саяхатшылардың өмірі мен ісі туралы жазылған еңбектерге аса қызығушылықпен қарап, танысты. осы еңбектердің ықпал әсерінен ол саяхатшы болуды, орта азияны арлап жан-жақты танысуды армандады. демек, саяхатшылар өмірі жайлы жазылған еңбектер болашақ саяхатшыға бастау көзі болып, жол нұсқады. кадет корпусын 1853 жылы он жеті жасында бітірген шоқан батыс сібір генерал губернаторының кеңсесінде қызметке қалдырылады. бір жылдан кейін батыс сібір мен қазақстанның солтүстік шығыс аудандарын басқаратын генерал губернатор гасфорттың адьютанты болып тағайындалады. осы қызметті атқара жүріп, ол орта азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен жағрафиясын зерттеуге белсене араласады. 1854 жылы кадет корпусындағы ұстазы костылецкийдің өтініші бойынша көрнекті шығыстанушы, қазан университетінің профессоры н.и.березиннің тапсырмаларын орындайды. березин шоқан жинаған қазақтың ауыз әдебиеті нұсқалары, «қозы көрпеш баян сұлу» жырымен таныс еді. жас ғалым әйгілі профессор березин бастырып шығарған "тоқтамыс ханның жарлығы мен басқа да хан жарлықтары туралы еңбектерге тыңғылықты талдау жасайды. бұл оның алғашқы ғылыми зерттеулерінің бірі еді. жастығына қарамай, оның білімдарлығын, әсіресе, шығыс әдебиеті мен тарихын жақсы білетіндігін сол кездегі орыс ғалымдары да жоғары бағалап, мойындай әлемінің қолайлы жағдайды талап ететіні сияқты қоғам да өзінің кедергісіз дамуы үшін қолайлы жағдайды талап етеді. алайда ғалым табиғат зандары мен қоғам арасындағы айырмашылықты ажыратып көрсетеді. табиғаттың дамуы физикалық зандарға негізделсе, қоғамда олар әлеуметтік зандардың күшімен, яғни қоғамдық өмірдің әртұрлі жақтарымен, тайпалық организм өмірінің шарттарымен толығады. (солдан) пен достоевский (оңнан) 1858 жылда 1855 жылы батыс сібір бірге семей, аягөз, қапал арқылы алматыға дейін келіп қайтады. осы сапарында қазақ, қырғыз, ауыз әдебиетінің үлгілерін, тарихы мен этнографиясының материалдарын жинай жүреді. бұл материалдар негізінде кейін ол «тәңірі (құдай)», «қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген еңбектер жазады. сол сапардан кейін оның әскери лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик шенін алады. 1856 жылы полковник м.м. хоментовский басқарған әскери-ғылыми ыстықкөл экспедициясына қатысып, қырғыз елін жете зерттейді. қырғыздар мен ұлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы жайлы мәліметтер жинайды, ауыз әдебиетінің нұсқаларын жазып алады. әлем ғалымдары арасында тұңғыш рет "манас" эпосының ең шұрайлы бөлігі "көкетай ханның ертегісі" жырын жазып алады. манас халық даналығының туындысы, барша халық ертегілерінің, хикаялары мен аңыздарының, география, дін және салт-сана, әдет-ғұрпы жөніндегі түсініктерінің энциклопедиялық жинағы дала илиадасы" деп бағалады. қырғыздардың көне тарихы жөнінде жазған к.риттердің, а. гумбольттің, шығыстанушы ғалымдар шотт пен клапроттың еңбектеріне сын айтады, бұдан кейін құлжа қаласында болып, оның қорытындысында шығыс түркістанның өткені мен бүгіні туралы зерттеулер жазады. осы сапарларда жинаған материалдарды ол «жоңғария очерктері», «қырғыздар туралы жазбалар», «қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы», «ыстықкөл сапарының күнделігі», «қытай империясының батыс өлкесі және құлжа қаласы» атты еңбектерін жазуға пайдаланады. табиғатты және ел тұрмысын шоқан жазушылық шеберлікпен суреттейді. осыдан барып оны орыс достары «қазақ тақырыбына жазатын орыс жазушысы» деп атаған. тарих, география саласындаы даңқы петербург ғалымдарына да жетіп, жиырмадан жаңа асқан жас шоқанды орыс география қоғамының толық мүшесі етіп сайлайды. тамаша білім алып шыққан жас ғалым түрлі ғылыми экспедицияларға белсене қатысты. бұл жөнінде ол омбыда оқып жүрген жылдарында армандайтын. қазақ даласын және онымен шекаралас жатқан елдердің аумағын, ондағы халықтардың тарихы мен жағдайын жаксы білетін шоқанға орыс зерттеушілері де қатты қызығып, оның көмегіне мұқтаж болатын. 1855 жылы шоқан батыс сібір г.х. гасфорттың орталық қазақстан, тарбағатай мен жетісу жеріне жасаған сапарына қатысады. бұл сапарда қарапайым халықтың өмірімен танысып, қырғыздардын тарихи аңыз-әңгімелері мен жырларын жазып алды. ш. уәлиханов 1856 жылы аса көрнекті ғалым, белгілі географ п.с. танысты. ол жас қазақ ғалымның қабілетіне шын ниетімен сүйсіне қайран қалды. 1857 жылы п.с. ұсынуымен ш. уәлиханов орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне қабылданды. шығыс қазақстан мен жетісуға, қырғыз еліне жасаған сапары шоқанның ғалым ретіндегі даңқын арттырды. 1857 жылы шоқан алатау қырғыздарына сапар шегіп, оның тарихын, этнографиясын және халықтық поэзиясын зерттеді. кырғыз халқының энциклопедиялық дастаны «манасты» жазып алды. 1858-1859 жылдары шоқан атақты қашғария сапарына барып қайтты. шоқанға дейін ол өлкеде бірде-бір зерттеушінің болып қайтуының сәті түспеген еді. неміс ғалымы р. шлагингвейттің еуропалықтар үшін мүлде жабық өлкеге барып қайтпақ болған сапары қайғылы аяқталып, ол қатыгездікпен өлім жазасына душар болған-ды. шоқан аса қиын құпия жағдайда өз өміріне қатер төндіре жүріп, қашғария өлкесінің тарихы, этнографиясы, мәдениеті мен геологиясы, географиялық жағдайы жайлы бұған дейін мүлде белгісіз аса құнды деректер жинап қайтты. соның негізінде «алтышардың немесе қытайдың нан-jiy провинциясының (кіші бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» деген атақты еңбегін жазды. еңбекті ресейде де, одан тыс жерлерде де шығысты зерттеуші ғалымдар жоғары бағалады. патша үкіметі жас ғалымның ғылыми ерлік еңбегін жоғары бағалады. 1860 жылы ол орденмен марапатталып, әскери шені де жоғарылатылды. оны орыс патшасы ii александрдің өзі қабылдады. осы кездесу кезінде шоқан патшаға орыс шенеуніктерінің қазақ халқына жақсы қарауы жайлы өз өтінішін батыл жеткізді. петербургте болған кезінде (1859—1861 жылдары) шоқан уәлиханов әр түрлі әскери және ғылыми мекемелерде жұмыс істеді. ол ресейлік шығыстанушылар мен дипломаттардың, жазушылар мен ақындардың сиынатын нағыз піріне айналды. шоқан қазақстан мен орта азияның және шығыс түркістанның карталарын жасаумен айналысып, қажымай-талмай еңбек етті. шығыс елдерінің қолжазбаларын мұқият зерттеуді де жалғастырды. оны орыс географиялық қоғамы шығыс тарихы туралы лекциялар оқуға шақырып тұрды. алайда петербургтың ылғалды ауа райы оның денсаулығына жақпады. денсаулығының нашарлауына байланысты отанына оралуға мәжбүр болды. ол омбыға барып, даладағы жергілікті баскару ісін қайта ұйымдастыру жөніндегі шараларға қатысты. оның негізгі ойлары «қырдағы мұсылманшылық туралы», «қырғыздардың көші-қоны туралы», «сот реформасы туралы жазбаларда» баяндалады. 1864 жылы шоқан генерал черняевтың оңтүстік қазақстанға жасаған әскери экспедициясына қатысады. бірақ әскери қызметі ұзаққа созылмады, генералдың жергілікті халыққа шектен тыс қатыгездік жасауы салдарынан әскер қатарынан өз еркімен кетті. 1858 1859 жылдардағы шоқанның қашғарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. қашғария ол кезде ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. саудагер ретінде қашғарияға құпия барған шоқан, өлкенің экономикалық саяси құрылымын зерттеп, оның тарихы мен этнографиясынан көптеген материалдар жинайды. қашқарияға сапарынан «алтышаһардың, яғни қытайдың нан лу уәлаятының шығыстағы алты қаласының жайы» атты еңбегі дүниеге келді. бұл шығыс түркістан халықтарының тарихына, әлеуметтік құрылысына арналып, сол заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы еді. қашғарияға сапарынан кейін сыртқы істер министрлігі азия департаментінің арнайы шақыруымен петербургте келіп, сонда бір жылдай тұрып ғылыми жұмыстармен айналысады. алайда туберкулез ауруы меңдегендіктен петербургтен елге, сырымбетке оралады. туған халқының екі жақты қанауда езілгенін көріп, 1862 жылғы сайлауда атбасар округының аға сұлтаны болуға талпынады. «елдестеріме пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді. оларды шенеуніктерден, қазақ байларынан қорғамақ болдым. сондағы ең алдымен көздегенім өз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыған аға сұлтанның пайдалы екенін көрсету еді» деп жазады ол бұл туралы досы достоевскийге. бірақ ол бұл мақсатын орындай алмайды. шоқан қарсыласынан көп дауыс алып жеңіске жеткенімен, оның халық арасында ықпалы мен беделі зор болып кетеді деп сескеніп, «науқасына байланысты қызметтен бас тартты» деген өтірік сылтаумен аға сұлтандыққа бекітпей қояды. 1864 жылы наурыз айында шоқан полковник черняевтің шақыруымен әулиеата жорығына қосылады. орыс империясының оңтүстік қазақстан мен орта азияны ресей қарамағына бағындыру мақсатын көздеген бұл жорыққа аудармашы, жергілікті халықпен бейбіт мәмілегерлік келісімдер жасау үшін қатысқан ол, полковник черняевтің әулиеатаны (қазіргі таразды) алу кезінде шәһар халқына жасаған жауыздығын көргесін, ренжіп, кейін қайтады. содан верный (қазіргі алматы) қаласына келіп, одан әрі тезек төренің ауылында (бұрынғы талдықорған облысы, жазда күреңбел жайлауы, қыс кезінде алтынемел асуының күнгейі) тұрақтап қалады. сонда тезектің немере қарындасы айсарыға үйленеді. сөйтіп жүргенде ескі өкпе ауруы қайта қозып, шоқан 1865 жылдың сәуірінде қайтыс болады. оның сүйегі алтынемел тауының баурайындағы көшентоған деген жерге қойылады. өңіріне сапар шегіп, алаша хан мазары, жұбан ана кесенесі, аяққамыр күмбезі секілді сәулет ескерткіштеріне сипаттма берген. ер едіге, қойлыбай бақсы, байғозы, жаулыбай және оразымбет (оразай) батырлар жайлы құнды тарихи деректер қалдырған. қазақтың ұлы шоқан мен абайдың дүниетанымы мен шығармашылық бағытында, тарих пен заман мәселелерін түсінуі мен талдауыңа, әсіресе, мәдени мұраны меңгеру, дамыту, оны елдің рухани қажетіне жарату әрекетінде мол үндестік байқалады. бұл абай мен шоқанның ауыз әдебиетінің асыл үлгілерін жас кезінен санаға сіңіріп, өшпес тағлым алуынан да, небір шешендер мен ақындардың тапқыр сөздерін естіп есуінен де, арғы түбі шығыс елдерінен таралған, араб, парсы, түркі тілдеріндегі қисса, дастан, аңыз, әпсана, ғазел мүлкін өздігінше ізденіп оқып, білімін байытуынан да, орыс және еуропа кітаптары, соның ішінде олардағы фольклорлық нұсқалармен терең таныстығынан да көрінеді. шоқан халық әдебиетін тарихты танудың аса бағалы ескерткіштері деп қараса, абай көркемсөз байлығын жамағатты кәміл адамдық жолдарға баулып, тәрбиелеудің, жақсылықтарды өнеге етіп көрсетіп, зұлымдық, надандық атаулыны әшкерелеуің құралы санады. абай осы мақсатты көздеп, езінің шығармаларында ауыз әдебиетінде қалыптасқан неше алуан нақыл сөздерді, тұрақты тіркестерді жаңғырта пайдаланды. абайдың халық елеңдеріндегі дәстүрлі ұйқастар мен буындық өлшемдерді, арнау, толғау, жоқтау, жұбату секілді фольклорлық жанрларды қолдануы осыны көрсетеді. шығыс фольклорындағы фабулаларға сүйеніп, «ескендір», «масғұт», «әзімнің әңгімесі» тәрізді келемді туындылар жаратуы да ақынның жаһан халықтарының рухани қазынасын кең игергендігін дәлелдейді. шоқан мен абайдың қазақ тарихы туралы толғамдары өткеннің тәжірибесін қорыту, халықтың сенімді болашағы үшін жол іздеу талабынан туған. шоқан секілді абай да шығыс пен батыстың тарихи шежірелерімен жақсы таныс болған, тарихи құбылыстарды бірі ғалым сипатында, екіншісі суреткер кезімен бағалап отырғанымен, бұрынғы замандардың қалдырған сабақтарымен мүддесіне тарату мұраттары жақын, халықты ғасырлар бойында тұмшалап келген қараңғылық тұманынан арылтып, өркениеттің даңғыл жолына түсіру қажеттіктері мәселелерінде екеуінің ойлары өте орайлас шығады. шоқан өзінің фольклорлық еңбектерінде қазақ халқын көркейтудің амалы оқу-білім жүйесін жақсартуда деп көрсетсе, бұл аң бар абай шығармаларының өзекті жемісіне айналған. түрік халықтарының генетикалық, мәдени бірлігін, тарихи тағдырластығын айтқанда ұлы ойшылдар үні бірдей шығады. мұның бәрін шоқан мен абай өмір кешкен дәуірдің мұқтаждары мен сауаптарының сабақтастығынан туындаған құбылыстар деп те қарауға болады. қазақ халқының тәуелсіздіктен айрылып, ресейге бағынышты, кіріптар күн кешкен заманында қоғам көкжиегінде жарқырап шыққан қайраткерлердің қалдырған мұрасы өзінің тақырып кеңдігі, талдау тереңдігі, ойларының биіктігі жағынан 19 ғасырдағы әлемдік озық ескерткіштер қатарына қосылады шоқанның шығармаларын жинап бастыруда орыс ғалымдарының еңбегі аса зор. орыс географиялық қоғамы басып шығарған шоқан шығармаларына жазған алғы сөзінде академик николай иванович веселовский: «шоқан уәлиханов шығыстану әлемінде құйрықты жұлдыздай жарық етіп шыға келгенде, орыстың шығысты зерттеуші ғалымдары оны ерекше құбылыс деп түгел мойындап, түркі халқының тағдыры туралы онан маңызы зор, ұлы жаңалықтар ашуды күткен еді. бірақ шоқанның мезгілсіз өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті!» деп жазды. бірақ ол сол аз ғұмырында адам қабілетінің ғажайып мүмкіндіктерін, гуманизмнің биік өресін, ұлтжандылықтың жалтақсыз үлгісін, ғылыми қабілет пен алғырлықтың қайран қаларлық өнегесін барша болмысымен, нақтылы іс әрекетімен дәлелдеп үлгерді. шоқаннан қалған мұраның бірі бейнелеу өнері туындылары. олар шоқанның осы өнер саласында қазақтың тұңғыш профессионал суретшісі болғанын дәлелдейді. ғалым негізінен портрет, пейзаж және халықтың тұрмыс салтын бейнелеумен айналысты. одан 150—дей сурет қалған. сурет:ussr stamp ch.valikhanov 1965 уәлиханұлы, 1965 ксро пошта маркасы, (цфа тізімдемесі 3154, scott 2971b) сурет:stamps of kazakhstan, уәлиханұлы, 2010 қазақстан пошта маркасы шоқан еңбектерінде психологиялық мәселелерге байланысты әр түрлі сипаттағы деректер баршылық. осылардың ішінде басқа мәселелерден көбірек сөз болғаны халқымыздың ұлттық санасы, оның ішінде өзіндік психологиялық ерекшеліктері туралы мәселе еді. қазан төңкерісіне дейінгі қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеген шовинистік рухтағы орыс ғалымдарының еңбектерінде халқымыздың ондаған ғасырлық тарихы бар мәдениетіне қиянат жасалып, тіпті ұлттық психологиямызға күйе жағылып, екінші сорттағы халық деп келгені белгілі. осындай келеңсіз көзқарасқа қыр жағдайында туған халқының ұлттық ар-намысын қызғыштай қорғап, қазақ халқын "тағы халық" деп қарау мүлде қате, бұл білместіктен айтылған сөз, халқымыз ертеден елдігі, өзіндік өнері бар, ылғи да көшіп-қонудың салдарынан оқу-білімнен кенжелеу қалса да, рухани дүниесі бай, прогресс атаулыға ұмтылғыш, жаңалыққа бейім халық деп тебіренеді. ол шығыстың эпосына емес, индогермандық эпосқа ұқсайды", деп ол түйіндей келе, ол қазақтардың рухани байлығын өркениеті аса бай ірі елдермен төркіндестіре қарайды шоқан қазақ ақындарының төгілдіре жырлау қабілетін олардың негізгі бірі деп бағалады. шоқан уәлихановтың пікірінше, халықтық психологиясын көрсететін белгілердің бірі сол халықтың тіл байлығы, сөз өнері, шешендік қасиеттері. ол сөз өнері халық бойына біткен зор таланттың, керемет қабілеттің, ақындық қуаттың белгісі деп санады. "халықтың тұрмысы мен әдет-ғұрпы, деп жазды ол, бәрінен де артық көрініс табады. өткенді қастерлеу мен аңыздардың молдылығы терістік және орта азия көшпелі халықтарының ерекше қасиеті. қазақ тілінде араб тіліндегідей жасама бояу сөздер жоқ, ол нағыз таза тіл". ғұлама ғалымның осы пікірлерін кең-байтақ өлкемізде болған орыс, украин, поляк зиялылары да қостайды. шоқанның психологиялық пікірлерінің екінші бір арнасы оның дін жөніндегі толғаныстарымен астарласып жатады. ғұлама ғалым алғашқы адамның қиялы мен діни сенімдері оның табиғатқа тікелей қатынастарының бейнесі ретінде пайда болғандығын айтады. шоқан қазақ халқындағы шамандық ұғымдардың шығу тегін түсіндіргенде де, оның психологиялық жақтарын ашқанда да, материалистік позицияны берік ұстады. шоқан туған халқының әдет-ғұрпының түрлі жақтарын таңдай келіп, қазақ арасындағы кейбір жағымсыз әдеттерді де мейлінше сынап, олардың психологиялық астарларына үңіліп, осы айтылғандардың қазақ қауымын ілгері бастырмай келе жатқан мерездер деп қарады. мәселен, осындай кінәраттың бірі барымта екендігін, оны жұрттың көпшілігі баюдың мал жинаудың ең жеңіл әдісі деп қате түсініп жүргенін баса айтты. ол мұндай "кәсіппен" айналысқан адамның еңбекке ынтасы болмайды, жан-жүйесі жұғымсыз, ұсқынсыз келеді. белгілі бір кәсіппен айналысу уақытты, зор ынтаны керек етеді деп дұрыс тұжырымдады. осылайша ол жастарды сұрқия кәсіптен бойын аулақ салуға шақырып, осынау жексұрын қасиеттің адамды арамтамақтыққа, еріншектікке итермелейтінін айта келіп, осы жаман әдеттің сайып келгенде қазақ даласында түрлі кәсіптің дамуына кедергі келтіретініне тоқталды. қазақстан республикасының ғылым академиясы, ш.ш.уәлиханов атындағы тарих және этнография институты шоқан уәлиханов шығыстанушы, в.а.моисеев, "ғылым" баспасы, алматы, 1985 жыл ф.м. достоеевский чокан валиханов ауезов м.о., москва, 1960 шоқан шыңғысұлы уәлихановтың өмірі мен қызметі