text: шымкент ескі қалашығы" цитадель ) жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет мемлекеттік тізіміне енгiзiлген қазақстан республикасының археологиялық объектісі. 2021 жылдың 31 наурызында шымкент қаласының әкімі мұрат әйтенов шымкент қаласының мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының "қымбат қала" тарихи-мәдени кешенін құру турал қаулысына қол қойды. 14 сәуірде бұл мекеме мемлекеттік тіркеуден өтті. халық арасында "шым қала" тарихи мәдени кешенi "қамал" деп аталады, бұл "бекiнiс" дегенді білдіреді. цитадель бөліктен тұрады: *1. оңтүстік қақпа *2. шығыс қабырға *3. солтүстік-шығыс қабырға және цитадель *4. сайрам бағанасы *5. батыс баспалдақ *6. батыс қақпасы 2020 жылғы 29 қыркүйекте шымкент қаласына цитадель қазақстан республикасының тұңғыш президенті елбасы н.ә. назарбаев келді. сапар барысында елбасы археологиялық жұмыстардың нәтижелерiмен және мәдени кешенді одан әрi дамыту жоспарларымен танысты. соңғы 15 жылда шымкент қалашығында археологиялык жұмыстар археолог бауыржан байтанаевтың жетекшiлiгiмен жүргiзiлдi. шахристан мен шымкент қалашығының цитаделінде жүргізілген 2003-2008 жылдардағы археологиялық жұмыстардың нәтижелерi бойынша осы ежелгі қаланың мекендеуiнiң толық көрiнiсi сипатталды. 2003 жылы стратиграфиялык сипаттағы қазба жұмыстары жүргiзiлiп, шахристандағы өмiр iii ii ғасырлардан кеш болмағанын көрсетті. қалашықта "мәдени мұра" бағдарламасы аясында археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, ежелгі және ортағасырлық қаланың даму динамикасын сипаттайтын қызықты материалдар берiлді. 2005-2007 жылдары шахристанның батыс қасбеті бойынша цитадель мен шығыс қорғаныс мұнарасына қазба жұмысы жүргiзiлдi. 2008 жылы шахристанның оңтүстік шығыс бұрышында ортағасырлық кезеңнің құрылыс көкжиегі деңгейі бойынша тандырдың қалдықтары табылды. археологтар қаланын калыптасу уақытын б.з.д. ii деп анықтайды. осылайша шымкентке 200 жыл. қаланың мәдени қабаттары жалпы 14 метрді құрады. біз тұрған жерде артевактілер табылды, олардың жасы 2200 жыл. төменгі қабатта керамика кешені табылды, ол біздің дәуірімізге дейінгі ғасырдың соңы ғасырдың басы. қаңлы мемлекетінің орталығы орта сырдарияда орналасқан. "xvi xvii ғасырлардағы тұрғын квартал" шахристанның оңтүстік батыс бөлігінде xvi xvii ғасырлардағы тұрғын квартал бар. бұл жерде қазақ хандығының гүлдену кезеңінде адамдар тұрған тұрғын үйлердің қазба жұмыстары жүргізіледі. сол жақта уфа мен тандыр кiрпiштерi көрiнедi. суфа бұл қазiргi заманғы диван ретінде қызмет еткен кірпіштен жасалған шығыршық. оған төменгі белiгiнде құбыр арқылы орналасқан тандырдан жылу берілді. бұл ерекше жылы еденнің әсерін берді. тұрғын үй кварталы бірнеше үй мен қоғамдық үй жайлардан тұрды. қарахан дәуірінде таразда "қарахан" және "айша бибі" сияқты сәулет ескерткіштері салынды. караханидтер түрлi жазулар мен символдардан тұратын көптеген монеталарды шығарды. караханид монеталары мен сасанидтер арасындағы бiрi жануарлардың бейнесі болды: құстар мысық жыртқышы, піл, қоян, короз, көгершін, балық және т.б. бүгінгі таңда солтүстік-шығыс бөлігінде тереңдігі 12 метр кұдық бар. бейбіт уақытта шахристан тұрғындары бекiнiстiң шығыс өткелінде серуендеген. шығыс қабырғасында шығыс мұнарасы орналасқан. ол "махаббат мұнарасы" деп аталған екен. бірде жаулар бекініске шабуыл жасап, билеушіден оларға жалғыз қызын беруін талап етеді. қыз ата-анасы мен халқын қатты жақсы көргендіктен, ерекше шешім қабылдайды ол садақ пен жебені қолына алып, өзiнiң ең әдемi киiмiн киеді де, мұнараға шығып, жаулардың жетекшісіне: "сiз менiң халқымның қанын аңсап, денемді игергiңiз келеді. онда алыңыз деп садақтан отты жебені тартып, мұнарадан секіріп кетеді. содан бері жау шығыс шағынан қамалға жақындауға қорыққан. ғасырлар өткен соң ғана орыс әскерлері шымкент цитаделін шығыс қабырға жағынан басып алуға бел буды. "махаббат мұнарасы" ұзақ уақыт бойы жауға қарсы тұру мүмкін болмаған кезде құтқару орны болды. одан "үміт баспалдағы" арқылы жерасты өткеліне түсуге болатын баспалдақ бар. қабырға және цитадельсайрам бағанасыбатыс баспалдақбатыс қақпасыдереккөз==