text: әбу мұхаммад әл-ғазали әбу хамид мұхаммад бин мұхаммад ат-туси әл-ғазали (1058 1111) аса ірі діндар, философ және факихші (мұсылмандық құқық білімпазы). тус қаласында (хорасанда) туған, нишапурда әл-джувейнидің имам әл-харамайн) шәкірті болған. ұстазы қайтыс болған соң, 1085 жылдан бастап салжұқ уәзірі низам әл-мүлктің жанында болады. ол мұны 1091 ж. бағдатта өзі негізін қалаған низамия медресесіне фикхтан дәріс беретін ұстаз етіп тағайындайды. 1095 ж. исмаилиттер низам әл-мүлкті өлтіргеннен кейін әбу мұхаммад әл-ғазали қажылық сапарды сылтау етіп, бағдатты тастап кетеді де, 11 жыл бойы шамда (дамаск), туста т.б. бірқатар қ-ларда болады. 1106 ж. низам әл-мүлктің ұлы фахр әл-мүлктің (салжұқ сұлтаны санжардың тұсындағы уәзір) шақыруымен нишапурдағы низамийа медресесінде сабақ бере бастайды. қайтыс болардан аз ғана бұрын туған жері тусқа қайтып оралады. әбу мұхаммад әл-ғазали адамдарды танымдық қабілеттері бойынша “қалың бұқара” (әл-һамма, әл-һауамм) және “таңдаулылар” (әл-хасса) деп екі топқа бөлді. діни дәстүрлер соңынан көзсіз еретін қарапайым қауым мен ислам қағидаларын қорғаумен ғана шектелетін мутакалимдерді ол алғашқы топқа жатқызды. 2-сіне ең алдымен сенімді дәлелдер мен дәйектемелер көмегі арқылы ақиқатқа жетуге тырысатын философтарды ендірді. сонымен қатар “таңдаулылар” қатарына тұрмыс-тіршілік мәнін логикалық қисындардан бұрын түйсік арқылы түсінетін сопылар да кіргізілді. әбу мұхаммад әл-ғазали сопылықтың өзін-өзі жетілдіру бағытынан оның пайдалы жақтарын көрді, бірақ сопылар ұсынған құдаймен онтологиялық бірлікке жету бағдарын теріске шығарды. өйткені ол “бірлікке жетуді” ең жоғары танымдық күш-қуат зерде түйсігі арқылы құдіретті пайымдау нышаны ретінде ғана таныды. әбу мұхаммад әл-ғазали бірқатар шығармаларында әлемнің мәңгілігі проблемалары, себептілік теориясы т.б. бойынша мұсылман философтарымен, шығыс аристотелшілері өкілдерімен (әбу наср әл-фараби, әбу әли ибн сина т.б.) пікірталасты өрістетті. философтар көзқарастарына түсініктер жазып, олардың іс жүзінде мұсылман әлеміне таралуына себепкер болды. ол өзінің басты еңбегі “ихйа улум әд-динде” (“діндегі ғылым сәулесі”) діни-филос., этика қағидаларын саралап, онда суннит дәстүршілдігі қағидаларын сопылық түсініктермен үйлестірді (мысалы, шариғатта көрсетілген ғұрыптарды сопылық дәстүрлермен толықтырды). адам еркі мен жазмыш туралы мәселеде әбу мұхаммад әл-ғазали “таңдап алу” ұғымын (касбаны) дамытады, оған сәйкес адам алланың ұсынған жақсы-жаман әрекеттерінен өзіне қажетін таңдап алуына ерікті екендігін, бірақ соған орай жауап та беретіндігін айтады. әбу мұхаммад әл-ғазали мұсылмандық ақыл-ойдың дамуына, сондай-ақ орта ғасырлық еуропалық философияға зор ықпал жасады. әбу мұхаммад әл-ғазалиды әдетте худжжат әл-ислам (ислам дәйекшісі) деп атайды.