text: үржар ауданы абай облысының оңтүстігінде орналасқан бөлік, 1928 жылы құрылған. семей қаласынан оңтүстікке қарай 373 км-дей қашықтықта. ең жақын аягөз темір жол станциясы 125 км-дей жерде. алғаш рет 1923 жылы семей облысының (губерниясының) құрамында құрылды. 1997 жылы оның құрамына мақаншы және таскескен аудандарының жерлері енді. жерінің жалпы ауданы 23,4 мың км2. аудан орталығы үржар ауылы. үржар ауданы батысы мен облыстың аягөз, солтүстігінде тарбағатай аудандарымен, алматы облысының алакөл ауданымен, ал шығысында қытай халық республикасымен шектеседі. жер бедері едәуір күрделі. егер оның солтүстік жағын тарбағатай жотасының батыс сілемдері қарауылтөбе, ақтас (1316 м) және ақшәулі (1618 м) таулары алып жатса, оңтүстік жағын тарбағатай жотасының оңтүстік ұсақ шоқылы беткейі мен алакөл ойысының солтүстік бөлігі, ал оңтүстік-шығыс бөлігін бармақ құмы мен қосай шағылы, көрпебай (568 м), бақты (1273 м), арқарлы және арасан таулары алып жатыр. осыған байланысты ауданның жер бедері қарай едәуір еңіс келеді. аудан жерінде тарбағатай жотасының ең биік жерлері атбас тауы (2263 м) мен тастау (2992 м) таулары және тікжолдана, қызасу, ақшоқы, кіші сырғанақ асулары орналасқан. кен байлықтарынан құрылыстық тастар мен кірпіштік саздар бар. климаты тым континенттік. қаңтар айының орташа температурасы –14 17°с, шілдеде 21 23°с. жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері солтүстік таулы бөлігінде 400 600 мм-ден, оңтүстігінде 165 200 мм-ге дейін ауытқиды. таулы бөлігінің өсімдіктері мен топырақтары биіктік белдеуге сәйкес тараған. сондықтан мұнда таулық күлгін, таулық шалғынды топырақ белдемдерінде шалғынды шөптер, өзен бойларында қайың, терек, жабайы алма, әр түрлі жемістер мен жидектер, тау етектерінде шөптер, шөлейтті бөлігінде жусан, бұйырғын, көкпек, баялыш, жүзгін, ши, т.б. өседі. сонымен қатар облыс көлеміндегі, толған алма бақтары гүлден десте жамылған жалғыз ғана аудан. мамыр айында тарбағатай биіктерінен алқызыл қар тау етектеріне қарай жылжығандай болады. жануарлар дүниесінен тауларда қоңыр аю, арқар, марал, қасқыр, түлкі, қоян, елік, борсық, ал құстардан құр, шіл, қарға, сауысқан, көгершін, өзен бойлары мен көлдерде қаз, үйрек, тырна, т.б. мекендейді. сурет:betula pendula 001.jpg|қайың сурет:populier populus сурет:canis lupus 265b.jpg|қасқыр сурет:brown bear us fish.jpg|қоңыр аю сурет:duck жер беті сулары балқаш алакөл алабына жатады. оған бастауын тарбағатай жотасы мен оның сілемдерінен алатын ай, қаракөл, үлкен текебұлақ, үржар (өржар), қатынсу, еміл, т.б. өзендері кіреді. сасықкөл мен алакөл көлдерінен басқа ауданның батыс жағында шыңқожа, кенжебай, қолдар, т.б. шағын көлдер бар. бұл елді мекен 19-шы ғасырдың елуінші жылдары орыс-казак поселкесі ретінде пайда болған. әрі бұл арада 1867-79 жылдар аралығында қытайдың сауда өкілдігі жұмыс істеген. үржар арқылы ташкент және семей керуен жолы өткен болатын. сондай-ақ 1905-15 жылы қоныстандыру басқармасы орналасқан. үржар аймағының тұрғындары кеңес үкіметінің құрылуына белсене қатысты. коммунистік партияның 1-ші аудандық комитеті 1922-ші жылы 1-ші ақпанда, 1-ші болыстық кеңестер съезі 1922 жылы қазан айының 6-да ашылды. үржар ауданы қазақстанның шығысындағы ең үлкен аудандардың біріне саналады. осы өлкеде талай бір қиын да қилы кезеңдерде ерлігімен көзге түсіп, ел есінде қалған айтулы тұлғалар көп деп айтуға болады. бұл арадан екі мыңдай жыл бұрын ұлы жібек жолы өткен әрі осы замандардан бері құрыштай берік дала халқы өсіп-жетілді. бұл өлкеде баланы ерте жасынан ат ертоқымына отырғызып, оларды мықты отыруға үйретті, егер керек болса, қиын кезеңдерде өз жерін, анасы мен қарындастарын қорғауға қалыптастырды. тағдырдың ауыр замандарында, аймақтың би мен батырлары салиқалы шешімдер қабылдап, ақындары ел бірлігін қолдаған өлең жырлар шығарып, халықтың рухын көтерген. жарбұлақ елді мекенінде туып-өскен қабанбай батыр сардарды тарих мәңгі ұмытпайды. бүгіндері аса бір қазақ халқы оны «дарабоз», «хан батыры» деп атайды. тарбағатай алқабы, суықты да, аштықты да, соғыстыда, күштеуді де көп көрді. үржар өңірі табиғаттың анық бояуы деуге әбден болады, бір жағы жазиралы дала, енді бір жағы көкжиекке көлденең түсіп жатқан тарбағатай асулары. қыс алдымен тауда қар құзарт белдерде жатады. үржар станицасы 1854 жылы құрылған. бұл арада бірінші болып сібірден қоныс аударғандар, онан кейін жетісу қазақтарының әскерлері тұрған еді. кейінен батыс сібірдің шаруаларына бұл жаққа көшіп келуіне рұқсат берілді. қазіргі уақытта облыс бойынша аудан ең үлкен ауданның біріне жатады. тұрғындары 73 760 адам (2019). ұлттық құрамы: қазақтар 92,10%, орыстар 6,78%, немістер 0,38%, татарлар 0,23%, шешендер 0,10%, ұйғырлар 0,07%, корейлер 0,05%, қырғыздар 0,05%, өзбектер 0,03%, болгарлар 0,03%, басқа ұлт өкілдері 0,19%. 53 елді мекен 27 ауылдық округке біріктірілген: ақжар ауылдық округі ақшоқы ауылдық округі алтыншоқы ауылдық округі бақты ауылдық округі барқытбел ауылдық округі бестерек ауылдық округі егінсу ауылдық округі елтай ауылдық округі жаңатілек ауылдық округі жоғарғы егінсу ауылдық округі келдемұрат ауылдық округі көкөзек ауылдық округі көктал ауылдық округі көктерек ауылдық округі көлденең ауылдық округі қабанбай ауылдық округі қарабұлақ ауылдық округі қарабұта ауылдық округі қарақол ауылдық округі қаратал ауылдық округі қаратұма ауылдық округі қоңыршәулі ауылдық округі мақаншы ауылдық округі науалы ауылдық округі салқынбел ауылдық округі үржар ауылдық округі шолпан ауылдық округі әлеуметтік салада аудан аумағында 61 мектеп; балабақша; мәдениет үйі; 13 клуб; кітапханалар; мешіт, аурухана; 32 пункт, т.б. мекемелер бар. 2004 жылы алматы қаласының ардгерлер кеңесінің, қалалық әкімшіліктің ұйғаруымен барлық соғыс ардагерлері мен оған теңестірілгенді аралап, олардың тұрмыс, әлеуметтік жағдайларын тексерген бастамасын біздің облыс аудандарында да жүргізді. бұл істі атқару үшін аудандық ардагерлер кеңесі, аудандық жұмыспен қамту әлеуметтік қорғау, денсаулық қорғау бөлімдерінің бірлескен мәжілісінде қарап іс-шаралары белгіленді. селолық округтер бойынша кімге қандай көмек беру мәселелері белгіленіп олар іс жүзіне асырылуда. бүгінде ауданда 103 соғыс ардагері, 1941-1945 жж. ұлы отан соғысы жылдарында екпінді еңбегі үшін медальмен 130, армияда болғандар 23, соғыста қаза тапқандардың жесірлері 17, соғыс жылдары кем дегенде ай тылда жұмыс істегендер 1087 адам анықталды. үржар ауданы негізінен қой, ет-сүт бағытындағы ірі қара мал және дәнді дақылдар өсірумен айналысады. ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 2265,3 мың га, оның ішінде 376,3 мың га-сы егістік, 102,9 мың га-сы шабындық, 1786,1 мың га-сы жайылым. 90-жылдың ортасына дейін аудан экономикасын негізінен ұжымшарлар мен кеңшарлар, қосалқы шаруашылықтар, аудандық aуыл шаруашылығы бірлестіктер құрады. нарық экономикасына өтуге байланысты басым бөлігі олардың негізінде көптеген шаруа қожалықтары (1,2 мың), ақ (10), жшс (53) және өк-тер құ-рылды. бұлардан басқа аудан бойынша ірі елді мекендерде (үржар, мақаншы, таскескен) машина-трактор жөндеу шеберханасы, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері, май, нан зауыттары мен диірмендер, т.б. жұмыс істейді. қазір ауданда ауыл шаруашылығының жақсы жолға қойылуынан жергілікті экономиканың көтеріле бастағаны байқалады. ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеу жоғары деңгейде дамып, дүкендерге жергілікті өндірістің тамақ өнімдері көптеп түсуде. сауда мен тұрмыстық қызмет көрсету, кәсіпкерлік кеңейе түсуде. ауданның одан әрі өркендеп, дамый түсуіне, жаңа заманның құрылымдары; жшс «юбилейный» т. қарашев, «келдімұрат» к. қасенов, ақ «үржар-астық» н. коваленко, «атамекен» фирмасының президенті ә. садықов, «бәкей» шаруа қожалығының жетекшісі т. жирентаев, үлкен үлес қосуда. бұлар 2000 жылы қазақстан республикасы үкіметінің жоғары наградаларының иегері атанды. аудандық саз мектебі туралы үржар аудандық балалар саз мектебі 1973 жылы құрылған. мектеп қабырғасында 272 оқушы білім алса, 43 ұстаз еңбек етуде. мақаншы, жарбұлақ, қарақол ауылдарында филиалдар жұмыс істейді. мектепте фортепиано, скрипка, басқобыз, домбыра, қобыз, баян аспабы мамандықтары бойынша оқушыларды даярлайды. мектеп өзінің: қр еңбегі сіңген әртіс композитор г. дәукенова, «отырар сазы» оркестрінің музыканттары қойлышев с., нұрақов а. музыка аспабын жасау шебері сатыбалдинов с., әншілер м. нұрмұхаметова, г. темірбекова сынды түлектерін мақтан тұтады. ұстаздар ұжымы п-ші облыстық бірлестіктер» конкурсының лауреаты. жоғарғы білімді 10, орта арнаулы 33,1 категориялы 8, п-категориялы 22. 1991 жылдан ксро халық әртісі, композитор е. музыка мектебінің ұстаздары «көңіл толқыны» халық аспаптар оркестрінің құрамында аудан, облыс көлеміндегі барлық мәдени шараларға белсене қатысады. музыка мектебінің оқушылары облыстық «жас музыкант» конкусының жүлдегерлері. мектеп мүдірінің орынбасары кебіспаева м.х. осы мектептің түлегі. мектеп мүдірі: өмірбаев бақыт әбенұлы. аудандық ардагерлер кеңесі туралы үржар аудандық ардагерлер кеңесінде 26 мүше бар, ревкомиссияда адам (төрағасы жабаев нақысбек, тұрақты комиссия бар. аудандық ардагерлер ұйымында селолық округтар бойынша 27, мақаншы ішкі істер бөлімінде, үржар кісі тасу паркінде барлығы 29 бастауыш ұйымдар бар. аудандық ардагерлер кеңесі өз жұмыстарын жоспар бойынша жүргізіп отырады. жылына бір рет пленум, рет әр тоқсан бойынша президиум мәжілістері. аудан әкімі селиханов д.м. ұйғаруымен барлық соғыс ардагерлері аудан әкімінің бастап, бөлім меңгерушілері, мекеме басшылары, ауыл әкімдеріне, мектеп мүдірлеріне бекітілген. аудан басшылығы үржар тұрғындарының денсаулығы мен білім алуына айтарлықтай қамқорлық көрсетуде. қазіргі заманның медициналық мен компьютерлеріне жеткілікті түрде қаражат жұмсалуда. соның арқасында ауданның мектеп бітірушілері қазақстан мен ресейдің жоғары оқу орындарына көптеп түсуде. ал бұлар үржардың және еліміздің болашағы. аудан экономикасының дамуы, жергілікті жердің мәдениеті мен спортының жедел дамуына әсер етуде. тұрғындарға кеңінен танымал «сонар», «сельские зори», «көңіл толқыны» ән-би ансамбілдері жұрт алғысын алуда. а. найманбайұлы атындағы мұражай аудан мақтанышы деп айтуға болады. жыл сайын аудан көлемінде «жауқазын», «тарбағатай 2000» фестивалі жас дарындарды анықтау конкурсы өтіп тұрады. бұған жеті мыңдай жас таланттар қатысады. бұл өлкеде өзіндік тарихи бар қазіргі спорт түрлері де өте жақсы дамуда. әрбір жылдарда әлем, европа, бұрынғы кеңес одағы және қазақстан чемпиондары түлеп ұшты. егер айтар болсақ, д. тұрлыханов, н. яковлев, м. майфат, б. қоңыратов, г. панина, б. битебаева, в. камсулова және қазақстан республикасына еңбегі сіңген тренер қ, дүйсенова. ауданның олимпиадалық резерв мектебі, қазақстан халықаралық жарыстарының, азиялық және олимпиадалық ойындардың чемпиондары болған талай мықты спортсмендерді өсірді. олардың ішінде: д. тұрлыханов, о. яцкая, а. иманбаев, д. баяхметов, а. назаров, а. шира, е. слямов ш.жоламанов және басқаларды айтуға болады. олардың алтын және күміс медалдары республикамызға әлемдік даңқ әкелді. үржар, кеңес одағының батыры в. колесников және он сегіз социалистік еңбек ерінің шыққан аймағы. аудан жұртшылығы шынайы құрметпен және мақтанышпен академик л. садықованы, ұлттық техника университетінің ректоры, қазақстан республикасы ғылым академиясының корресппондент мүшесі м. смайыловты, қазақстан республикасы ғылым академиясының корреспондент мүшесі, медицина ғылымының докторы с. байжановты, генерал лейтенант и. артемовты, қазіргі уақыттың үлкен жазушыларының бірі, к. жұмәділовты, оның әріптесі а. сәдуақасұлы, сазгер с. тұрысбековты, г. даукенованы айта алады. мақаншыдан шықан министр мұхтар құл-мұхаммед. аудан жерімен республикалық маңызы бар аягөз таскескен үржар мақаншы бақты, мақаншы қабанбай достық, мақаншы қамысқала бескөл мақаншы үржар таскескен үшарал алматы автомобиль жолдары өтеді. жалпы, аудан аумағындағы автомобиль жолының ұзындығы 1504 км.