text: мари автономиялы советтік социалистік республикасы, мари асср ркфср-дің құрамындағы республика. 1920 жылы қарашада автономиялы облыс ретінде құрылған; 1936 жылы желтоқсанда асср-ге айналды. мари асср-і ксро-ның еуропа бөлігінің орталық жағында, волга өзенінің сол жағалауына орналасқан. жері 23,2 мың квадрат км. халқы 691 мың (1973), 14 ауданға бөлінеді. қаласы, 14 қала типтес поселкесі бар. астанасы йошкар-ола қаласы. жері негізінен төбелі жазық келеді. шығысы вятка жоны (биіктігі 275 м), батысы мари ойпаты (биіктігі 50 м-ден 100 м-ге дейін), солтүстік қиыр шеті волга маңы қыраты (биіктігі 198 м-ге дейін). пайдалы қазындылардан шынылық және силикаттық құм, құрылыс тастары, шымтезек өндіріледі. климаты қоңыржай континенттік; қаңтардың орташа температурасы 13 градус, шілдеде 19 градус. жылдық ылғалдылығы 450-500 мм. республикада 500-ге жуық өзен мен өзеншелер бар. олар тегіс волга алабына жатады. өзендері: волга және оның салалары ветлуга (республика шетіндегі ұзындығы 112 км), рутка, үл. кокшага, кіші кокшага, илеть. жері негізінен күлгіндеу шым саздақты, құмайт топырақты болып келеді. мари ойпатында батпақты шымтезекті, вятка жонында волганың оң жағалауын орманның қоңыр топырақты алқаптары алып жатыр. жерінің бөлігі орман (батыс және орталық аудандарында). онда қылқан жапырақты ағаштар басым (қарағай, майқарағай). өзен аңғарларында емен, жөке ағаштары өседі. қасқыр, қоңыр аю, түлкі, бұлан, сілеусін, құндыз т. б. қарағайлы орманды мекендеушілер мен су құстары кездеседі. мари қорығы халқы көп ұлтты. марилер (299 мың, 1970), орыстар (321 мың), татарлар (40 мың), чуваштар (9 мың), украиндер (5 мың) т. б. қоныстанған, мари асср-інің халқы 1920 жылы 465 мың, 1926 жылы 489, 1939 жылы 581, 1959 жылы 648, 1970 жылы 685 мың адам болды. орташа тығыздығы квадрат км жерге 29,8 адамнан келеді. волганың оң жағалауына және республиканың солтүстік-шығыс тығыз орналасқан. ірі қалалары (1973 жылғы тұрғындары, мың): йошкар-ола (188), волжск (47),; козьмодемьянск (16). мари асср жеріндегі ежелгі археологиялық ескерткіштер жоғарғы палеолитке, көптеген жұрттарнеолит дәуіріне жатады. рулық қоғамның ыдырауы және таптық қатынастың пайда болуы ертедегі темір заманында (б. з. б. 1-мың жылдық) басталды, тайпа одақтары пайда болды. көптеген қалашықтар, обалар осы кезеңге жатады. 10 ғасырда ежелгі мари халқы қалыптаса бастады. 12 ғасырда егіншілік, аңшылық, балықшылық, қолөнері және сауда өркендеді. 10 12 ғасырда мариліктер волга-кама бұлғарларының экономикалық және мәдени ықпалында болды. 19 ғасырдың 30 жылдарынан бастап езгісінде болды, 15 ғасырдан бастап еділ жағалауындағы мариліктер қазан хандығының, мариліктер солтүстік шығыстағы орыс княздығының құрамына енді. осе кезде олардың өз княздықтары пайда бола бастады. 1551-52 жылы мариліктер орыс мемлекетінің құрамына кірді. 16 ғасырдың 2-жартысында кокшайск, козьмодемьянск, царевококшайск т. б. орыс қалаларыірге көтерді. 17 ғасырда өлкеде орыс помещиктерінің иеліктері пайда бола бастады. мариліктердің көпшілігі барщинамен айналыспады, патша үкіметіне алым-салық төледі. мари халқы 17 ғасырдың басында и.и. блотниковтың, 1670-71 жылдары с.т.разиннің, 1773-75 жылдары е.и.пугачевтің басшылығымен болған шаруалар соғыстарына қатысты. мемлекет қарамағына көшкен мари жеріне орыс шаруалары қоныстанды. 18 ғасырдың аяғында қолөнер мен селолық кәсіпшілік шұғыл өркендеді. ерікті жалдамалы жұмысшылары және басыбайлы шаруалары бар зауыдтар пайда болды. еділ бойындағы қалалармен астық, май, елтірі, бал т.б. сауда жасау табиғи шаруашылықтың тауарлы шаруашылыққа айналуына әсер етті. 1917 жылы желтоқсан айында (1919 жылдан 1918 жылдың орта кезінде барлық жерде совет өкіметі орнады. 1918 жылы ақпанмен сәуір айында яранскіде большевиктік ұйымдар құрылды. 1918 жылы шілдеде ркфср ұлттар халкоматы жанында мари бөлімі ашылды. 1920 жылы 20-24 шілдеде қазанда марилік коммунистердің бұкіл ресейлық 1- конференциясы өтті. 1920 жылы қарашада боак пен ркфср халкомсовы «мари халқының автономиялық облысын құру туралы» декрет қабылдады. 1920 жылы 25 қарашада боак пен халкомсовтың «мари халқының автономиялық облысы туралы» декреті бойынша орталығы краснококшайск (1927 жылдан- йошкар- ола) болған облыстың әкімшілік территориялық құрамы белгіленді. 1941-45 жылы ұлы отан соғысында мари асср еңбекшілері майдан мен тылда патриоттық ерлік көрсетті. республикадан 44 адамға совет одғының батыры атағы берілді, 14 мыңнан астам жауынгер орден, медальдарымен наградталды. мари асср-і фашистік басқыншылықтан зардап шеккен облыстар мен мәдениеті онан әрі өркендеді. республикада машина жасау, прибор жасау т. б. ірі өнеркәсіп орындары пайда болды. халықтың материалдық және мәдени дәрежесі артты. республиканың туысқан басқа достық байланысы нығая түсті. мари халқының түрі ұлттық, мазмұны социализм мәдениеті гүлденді. мари асср-нде 1974 жылы 19 соц. еңбек ері болды. халық ш-н дамытудағы 