text: (ch4) моделі. ортасындағы көміртек атомы, айналасындағы сутек атомдары. молекулалары көміртек пен сутек атомдарынан тұратын органикалық қосылыстар. құрамына байланысты көмірсутектер ациклды, алициклды және ароматты қосылыстарға бөлінеді. химиялық қасиеттері мен құрылысы ұқсас, ал молекулалар құрамы бойынша айырмашылығы бір не бірнеше ch2 тобы болатын қосылыстарды гомологтар деп атайды, олар гомологтық қатар түзеді. мысалы, қаныққан гомологтық қатары. бұл қатардың бірінші мүшесі метан, одан соңғылары бір-бірінен айырмашылығы ch2 тобы болатын гомологтық қатар мүшелері. қалыпты жағдайда 1-ден 4-ке дейін көміртек атомдары бар қаныққан көмірсутектер газдар, 5-тен 17-ге дейін сұйықтар, ал көміртек атомдарының саны 17-ден көптері қатты заттар. көбі түссіз. оның негізгі табиғи қоры мұнай. мұнай құрамында 23 63%-ға дейін парафиндер, 29,72% шамасында нафтендер, 16%-ға дейін ароматты көмірсутектер болады. төменгі алкандар (негізінен, метан) метан, этан, пропан табиғи газдар құрамында болады. көмірсутектер, негізінен, мұнай айдау процесі кезінде алынады, сондай-ақ көміртек оксиді мен сутекті катализатор қатысында қыздырғанда қалыпты парафиндер мен тармақталған парафиндер қоспасы түзіледі. қаныққан көмірсутектер жанар май, жағар май алу үшін шикізат ретінде қолданылады. кокстік химия өндірісінде алынатын ароматты көмірсутектер дәрі-дәрмек, хош иісті заттар алуда, ал қанықпаған көмірсутектер спирт, ацетон, жасанды каучук алуда пайдаланылады.