text: барбара мак-клинток (; 16 маусым 1902, хартфорд, коннектикут қыркүйек 1992, хантингтон, нью-йорк) американдық физиология немесе медицина саласындағы нобель сыйлығының лауреаты. өз мансабында көптеген жылдар бойы мак-клинток негізінен жүгері ғылыми-зерттеу жасады. барбара мак-клинток жүгері жасушаларындағы хромосомаларды бейнелеу техникасын дамытты және микроскопиялық талдауды қолданып, цитогенетикада бірқатар іргелі жаңалықтар жасады олардың арасында кроссинговердің генетикалық ақпаратының нәтижесінде болатын мейоз кезіндегі рекомбинация («хиазма» және хромосомалар бөліктерін алмасу) хромосомалық бөліктердің физикалық қасиеттерін сипаттай отырып, жүгерінің алғашқы генетикалық картасын жасап, теломердің және центромердің рөлін көрсетті (генетикалық ақпаратты сақтауға тартылған хромосомалық аймақтар), жүгері түрлерінің цитогенетикасы мен этноботаникасы бойынша жүргізілген ауқымды зерттеулері, жүгері жағдайында генетикалық ақпараттың ығыстырылуын және тұқымға берілуін өрнектеп түсіндіретін теорияны әзірленген. 1951 жылғы мак-клинток транспозондарды ашты. оның жұмыстары 1960—1970-шы жылдары танымалдылыққа ие болды, бұл мак-клинток 1940-шы жылдары гендік реттелу механизмін ашқаннан кейін іске асты. 1983 жылы мак-клинток «мобильді генетикалық элементтерді ашқаны үшін» деген тұжырыммен физиология немесе медицина саласындағы нобель сыйлығымен марапатталды. макклинток 1919 жылы корнелл ауыл шаруашылығы колледжіне оқуға түсті. бірінші және екінші жыл оқып жүрген кезінде қарапайым студенттік өмірде, джаз-бандте банджо теноры болған. бірінші курс президенті болып сайланды және сол кезде әйелдер клубына шақырылады. алайда, әйелдер клубы еврейлерді қабылдамайтынын естігеннен кейін, ол клубка мүше болудан бас тартқан. колледжде ол ботаниканы оқып, 1923 жылы бакалавр дәрежесін алды. оның генетикаға қызығушылығы 1921 жылы бірінші курста ол пән бойынша лекцияларды тыңдаған кезде пайда болды. бұл пәнді өсімдіктер селекционері және генетик к. б. хатчинсон оқытатын және оқылатын курс гарвард ұқсас еді. хатчинсон макклинтоктың оқуға деген ынтасы таңдандырды және 1922 жылы жоғары оқу орнынан кейінгі генетика курсына шақыра отырып телефон шалған. кейінірек, макклинток ол генетика бойынша оқуын жалғастырған себебі хатчинсонның қоңырау шалуымен түсіндірді: әлбетте, бұл телефон қоңырау болашағымды алдын ала шешті. осыдан кейін мен генетикада қалдым. сол уақытта корнелл университетінде әйелдер генетика мамандығы бойынша оқуын жалғастыруы мүмкін емес болғандықтан, оның магистерлік (1925) және докторлық (1927) дәрежесі ресми түрде ботаника бойынша ұсынылды. мак-клинток және ұлттық табиғи тарих мұражайындағы көрмедегі жүгері соталары макклинток жоғары оқу орнында аспирантурада диплом жазып жүргенде және ботаника оқытушы ретінде тәжірибе алып жүрген кезде, ол жүгерінің цитогенетикасын зерттеу бойынша оқу топтарының құрылуына ықпал етті. бұл топта, кейін әлемге әйгілі болған генетиктер және цитологтар жиналды, соның ішінде чарльз бернхэм, маркус роудс (жүгерідегі цитоплазмалық еркектік белсіздті ашқан және сол үшін генетика дамуына қосқан үлесі үшін томас хант морган медалін алған), джордж бидл (генетикалық деңгейде метаболизмнің реттелуін ашқаны үшін 1958 жылы нобель сыйлығын алды) және харриет крейтон. өсімдік селекциясы кафедрасының меңгерушісі роллинс эмерсон цитолог болмаса да, ол топтың жұмысына қолдау білдірді. макклинтоктың жүгерінің жасушаларындағы хромосомалардың визуализациялау мен сипаттама әдістерін жетілдіруге бағытталды. ол карминді бояу әдісін әзірледі, бұл хромосома визуализациясын жасауға мүмкіндік берді, сондай-ақ бірінші рет жүгері жасушаларындағы он хромосоманың морфологиясын сипаттаған. хромосомалардың құрылымын зерттеуі мак-клинтокке жеке хромосомалардың біріктірілген тобындағы ерекшеліктерін бақылауға мүмкіндік берді. маркус роудс мак-клинтоктың жүгері жасушаларындағы хромосомалардың триплоидты жиынтығынғы туралы мақаласы қызығушылығын тудырды және сайып келгенде, 1929 жылдан 1935 жылға дейінгі кезеңде корнелл университетінің ғалымдарының ғылымның осы саласында жасаған жеті ірі ашылуларына әкелді. 1930 жылы, макклинток бірінші рет гомологиялық хромосомаларда мейоз кезінде (кроссинговер) өзара әрекеттесу кезінде қиылыспалы аймақтармен бөлісуді сипаттаған болатын. 1931 жылы, аспирант харриет крейтонмен бірлесіп макклинток, тұқым қуалаушылық бойынша белгілері мейотикалық кроссовер мен рекомбинация арасындағы байланысты көрсетті бұл зерттеулер генетикалық байланысты гендердің физикалық негізін көрсетті және мейоз кезінде рекомбинацияның орын алуы мүмкін екен деген гипотезаны растады. сол жылы, макклинток бірінші рет тоғызыншы хромосомадағы үш геннің кезектілігін көрсететін жүгерінің генетикалық картасын жарияланды. жүргізілген зерттеулер макклинтокге және крейтонге кроссинговер құбылысының физикалық негізін зерттеуге мүмкіндік берді. 1938 және 1941 жылы мак-клинток центромер және теломердің құрылымы мен функциясын сипаттап, цитогенетикалық анализін жасады оның көрнекті ғылыми зерттеулері мен әріптестерінің қолдауы арқасында мак-клинток бірнеше постдокторлық гранттар ақш ұлттық зерттеу кеңесі - жеңіп алды. бұл қаражат оның корнель миссури университетінде және калифорния технологиялық институтында генетика саласындағы зерттеулерді жалғастыра беруіне мүмкіндік берді. 1931 және 1932 жылы жазда макклинток миссури университетінде генетик льюис стэдлермен бірлесіп жұмыс істеді, оны мутаген ретінде х-сәулелерді қолдану әдісімен таныстырды және (x-сәулелері бар сынама сәуле мутацияның жиілігін ұлғайтады). жүгері мутациясын өндіру барысында ол сақина хромосомаларын, ал радиацияның шығуынан хромосомалық үзілістердің жабысуы туындағанын тапты. мак-клинток хромосомалар ұштарында әдетте хромосоманың тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрылымдық құрамалар болуы керек деген гипотезаны ұсынды. ол митоз барысында сақина аномалдық мінезі жүгері шұбарланудың себептері деп көрсетті. сол жылдары, ол 6-шы хромосомада жүгерінің «ядрошық болуын анықтады. қазіргі заманғы түсініктер бойынша, бұл бөлім рибосомалық рнқ генінің қайталануы және ядрошықтың құрылуы үшін жауапты болып табылады, бұнда транскрипция және рибосомалық рнқ-ның жетілуі болады. мак-клинток гуггенхайм қорынан - грант жеңіп алып, 1933-1934 жылдары германияда бір алты айлық тағылымдамадан өтуге мүмкіндік алды. ол берлиндегі кайзер вильгельм институтында және фрайбург мак-клинток және крейтонның зерттеуінен бірнеше аптадан кейін дрозофилде кроссинговерді ашқан курт штернмен жұмыс істеуді жоспарлаған болатын. осы арада, штерн ақш-қа көшіп келіп, мак-клинток германияда рихард гольдшмидтпен жұмыс істеді. барбара көп ұзамай, өсіп келе жатқан саяси шиеленіске байланысты, еуропаны тастап, корнелл университетіне қайта оралды, онда 1936 жылға дейін жұмыс істеді. осы жылы льюис стэдлер миссури университетінде ботаника кафедрасында профессордың ассистенті қызметін атқарды. миссури университетінде мак-клинток рентгендік сәулелердің жүгері хромосомаларына әсер етуін терең үңіліп зерттеуге кірісті. ол сәулеленген жасушалардағы алшақтықтардың және одан әрі бірігу әсерін тамашалады. осындай әсер кейбір басқа өсімдіктерде эндосперм жасушаларында хромосомалардың риясыз жарылуын байқаған. ол кейін алшақталған хромосолар дұрыс қосылмай қалып әр түрлі хромосомалар хроматидтерінің бірігуіне әкеліп соғатынын байқады. митоз анафазасында бұндай қосылған хромосомаларда, центромерді жасуша полюстеріне жүргізу кезінде жарылатын хроматидтік көпір қалыптасады. қайтадан дұрыс қосылған хромосомалар репликациядан кейін интерфаза кезінде келесі жасушалық циклда жаңадан құрылған үзілістер, осылайша теріс айналым жаппай мутация тудырып, қайталанады. алшақтықтан, біріктіру мен көпірлер құрудан болатын цикл, циклы деп аталады, бірнеше себептер бойынша негізгі жаңалық болып табылады: во-первых, біріншіден, бұл хромосомалардың қосылуы кездейсоқ сипатқа ие емес, ал екіншіден, кең таралған мутация туу себебі анықтап көрсетілді. осы себепті, цикл онкология саласында осы күнге дейін зерттеулер объектісі ретінде қалды. миссури университетінің 