text: қален құсайынұлы тоқмұхамедов (1922, шымкент, түркістан автономиялық кеңестік социалистік республикасының 1991, ленинск, қызылорда облысы, қазақ кср) кеңестік әскери және саяси қайраткер, ғалым және жазушы, қазақ кср-нің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, байқоңырдың құрметті құрылысшысы, полковник. қален тоқмұхамедов 1922 жылы түркістан автономиялық кеңестік социалистік республикасының шымкент қаласының жанында дүниеге келген. орыс орта мектебін үздік бітірді. кейін мектепте қалып, тарих және география мұғалімі болып жұмыс істей бастады. 1941 жылы екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен қален тоқмұхамедов өз еркімен майданға аттанды. қызмет қызыл армия үгітшісі ретінде басталды. вкп (б) қатарына қосылғаннан кейін саяси жұмысшылар курстарына жіберілді. 1943 жылы токмухамедов серіктестіктің комсомол ұйымының басшысы болып, лейтенант әскери атағын алды. беларусь майданының 65-армиясының 18-ші атқыштар корпусының 69-шы атқыштар дивизиясының 69-шы атқыштар дивизиясының 120-шы атқыштар полкінің саяси бөлімі құрамында днепр, белоруссия, шығыс пруссия, померания және берлин шабуылдау операцияларына қатысып, сол үшін ол ордендермен және медальдармен марапатталған. соғыстан кейін капитан тоқмұхамедов қызметін владивостокта, тынық мұхиты флотының саяси бөлімінде жалғастырды. 1952-1955 жылдары м.и. калинин атындағы жоғары институтында оқыды. 1955 жылы институтты үздік бітіріп, қален тоқмұхамедов туған қазақстанда қызмет етуді өтінді және ксро қорғаныс министрлігінің ғылыми сынақ полигонының құрылысына жіберілді, ол «байқоңыр» ғарыш айлағы деп те танымал. байқоңырда тоқмұхамедов 130-шы инженерлік кафедрасының әскери-құрылыс отрядтарының саяси бөлімін басқарды. оның басшылығымен ғарыш айлағының, ұшыру кешендерінің, монтаж және сынақ ғимараттарының құрылысы, кейіннен байқоңыр қаласы болған ташкент-90 тұрғын үйінің алғашқы үйлері болды. өз жұмысында тоқмұхамедов сол кездегі көптеген әйгілі адамдармен, дизайнерлермен және ғарышкерлермен араласқан. қален құсайынұлы достық қарым-қатынас кеңестік зымырандық және ғарыштық бағдарламаның негізгі жасаушысы сергей павлович королевпен дамыды. 1970 жылы ленинск қаласында с.п. королевке арналған ескерткіштің ашылу рәсімінде қален тоқмұхамедов: «сергей павлович жасаған зымырандардың күркіреуі әлемнің алғашқы ғарыш айлағы болған ежелгі қазақ жерін толқытты. сергей павловичтің есімі халқымыздың жүрегінде мәңгі сақталады». 1962-1976 жылдары қален тоқмұхамедов ленин қалалық кеңесінің тұрақты депутаты болды. қарулы күштерде 36 жыл қызмет еткен полковник тоқмұхамедов 19 жыл байқоңыр ғарыш айлағы мен ленинск қаласын салуға берді. 1978 жылы полковник тоқмұхамедов отставкаға кетті, бірақ байқоңырдағы құрылыс кешенінде жұмысын жалғастырды. қален тоқмұхамедов 1991 жылы қайтыс болып, ленинск қаласында (қазіргі байқоңыр қаласы) жерленді. қален тоқмұхамедов төрт орденмен және он бес медальмен марапатталған. тоқмұхамедов жазушы ретінде өзінің «өмірдегі 1001 күн» деректі әңгімесімен танымал. сюжеттің орталық фигурасы ибрагим тоқжанов. осы атпен қален құсайынұлы өзінің күрескер жастығын сипаттады. қален тоқмұхамедовтің есімі қазақстан республикасы түркістан облысы, тегісшил ауылының 68 орта мектептеріне берілді (1996) және байқоңыр қаласының №14 (2013). қален тоқмұхамедовке арналған музей экспозициясы байқоңыр қаласындағы №14 мектепте және жезқазған қаласының балалар мен жасөспірімдер сарайында ашылды. түркістан облысының созақ ауылындағы және оңтүстік қазақстан облысы шақырық көшелер қален тоқмұхамедовтың құрметіне аталған. 2018 жылы байқоңыр қаласындағы атындағы №14 мектептің ауласында қален тоқмұхамедовке арналған ескерткіш-бюст ашылды. «қален құсайынұлы тоқмұхамедов» тақырыбында презентация байқоңыр қаласындағы жаңа мектепке ғарыш айлағының ардагері қален тоқмұхамедовтың есімі берілді «kazinform» қален құсайынұлы тоқмұхамедов құжаттары электронды кітапхана iknigi.net