text: биологиялық қорлар жер шарында өсімдіктердін 500 млн. астам түрі бар. жыл сайын ғылыми олардың бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. өсімдік -жер шарының «өкпесі» деп бекер айтылмаған. тіршілік атаулыны өсімдіксіз елестетуге болмайды. жер шарында өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған. орман қоры жер шары бойынша жылдан-жылға азая түсуде. құрылықтың 62 млн. км² жерін өсімдіктер мен орман алып жатыр. орманды қорғау біздің міндетіміз. орманның адам мен жалпы биосфера үшін маңызы зор. орман топырақтағы ылғалды сақтай отырып, су балансын тұрақтандырады. ылғалды жер өсімдік жамылғысы меу көбейе тусуіне ықпал етеді. ормаңды алқаптардағы жер асты сулары өзен мен көлдерді қоректендіреді. орман аң мен құстың мекені, дәрі-дәрмектік өсімдіктер мен панасы әрі қолайлы тіршілік ортасы болып табылады. ормандардың егістік алқаптарын қорғауда да рөлі зор. ормаңды жерде топырақ, су және жел эрозиясы болмайды. ал ормансыз жердің топырағы кеуіп, шөлге айналады. ағаштарды қар тоқтату үшін де отырғызады. орманның ауаны тазартатын да қасиеті бар. мысалы га орман бір күнде 220-280 кг көмір-қышқыл газын сіңіріп, 180-200 кг оттек бөліп шығарады. яғни, ауаның құрамын толықтырып отырады. орман сонымен бірге денсаулық сақтау ортасы. сондықтан курорт пен сауықтыру кешеңдері, т.б. демалыс орындарының тек қана орманды жерде салынуы тектен-тек емес. қазақстанда орманға қарағанда табиғи жайылымдар басым. өсімдіктің біздің жерімізде 57000 түрі өседі. оның 506 түрі қорғауды қажет етіп отыр. жойылып бара жатқан өсімдіктерді сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы «қызыл кітап» шығарылды. оның мақсаты құрып бара жатқан өсімдіктерді есепке алып, оларды сақтап қалу. ол үшін көптеген мемлекеттік шаралар жүргізіледі. солардың бірі сиреп бара жатқан өсімдіктер өскен жерлерді адам қамқорлығына алып қорықтар үйымдастыру. орманды жерге саяхат жасаудың ең кауіпті салдары өрт. өрт көбінесе адамдардың жіберген ағаттығынан болады. олар негізінен отқа деген жауапсыздықтан туады. яғни сіріңкені, темекі қалдығын өшірмей тастаудан болатьш орман өрті өте қауіпті. әсіресе қылқан жапырақты ормандар өртін сөндіру қиынға соғады. кейде орман өртін басуға ұзак уақыт қажет болады. жыл сайын адамдардың салғырттығынан мыңдаған гектар ормандар, тоғайлар өрт құшағына оранады. дүние жүзінде болып жататын өрттердің 97%-ы адамдардың табиғатқа селқос қарауынан болады. кейбір тропикалык ормаңдардағы өрттер 2-3 айға созылып, үлкен қауіп-қатер туғызады. сондықтан орман ережелерін сақтау баршаның міндеті. орманның өрттен басқа да жаулары бар. олар орман зиянкестері кемірушілер, ұсақ жәндіктер, өсімдік аурулары, паразиттер, саңырауқұлақтар мен вирустар. зиянкестердің кесірінен құрылыс материалдары үшін дайындалатын ағаштардың 45%-ы сапасыз болып шығады. кейбір жылдары жүздеген гектар ормандардағы зиянкестермен үзбей күресуге тура келеді. олар химиялық және биологиялық күрес жолдарымен жүзеге асады. химиялық күресте химиялық заттарды қолдану тәртібін қатаң сақтау қоршаған орта мен барлық тірі организмдер үшін ұқыптылықты кажет етеді. жануарлар табиғат туындысы. өсімдікгер тәрізді жануарлар дүниесінің де маңызы зор. жануарлардың ерекшелігі олар жер шарында қозғалып, кен таралады; жануарлар мен кұстардың ішіңде алыптары да кездеседі. дүние жүзінде 1,5 млн. түрі бар деп есептелген. бірақ жыл сайын ғылымға жаңа түрлер белгілі болып отыр. жануарлардың тіршілік үшін қызметі сан алуан. оларды адам баласы қолға үйретіп, өзінің материалдық игілігі үшін пайдаланып келеді. жануарлардың жүні, терісі, еті, сүті өте бағалы. адам баласы ерте кезден бастап-ақ жабайы ан мен құстарды қолға үйреткен. қолға үйретілген жануарлар мен құстар бүгінге дейін оларға қызмет етіп келеді. сондықтан адамдар жануарлар экологиясын оқып-үйрене отырып, оларды қорғай да білуі тиіс. саналы адам бүгінгі күнге дейін жануарларды пайдаланумен бірге олардың кейбір түрлерінің жойылуына себепші болып отыр. мысалы, д. фишердің мәліметі бойынша 1600-ші жылдан бері қарай 36, құстардың 94 түрінің жер бетінен біржола жойылып кетуіне адамдар тікелей әсер еткен. олардыц қатарына дронт, кезеген кептер, қанатсыз гагарка, лабрадор гагасы, каролин тотысы, көзілдірікті суқұзғын, стеллер сусиыры, жүңдес керік, тур, тарпан, көгілдір жылқыкиік, жүндес мүйізтұмсык, т.б. жатады. адамның іс-әрекетінің жануарлар дүниесіне тікелей және жанама әсері. жануарлар дүниесінің кейбір түрлерінің жер бетінен құрып кетуі бір қарағанда табиғат заңдылығы. өйткені эволюциялық даму барысында бір түр жоғалып, екінші түр пайда болып отырады. бұл құбылыстар көбінесе климаттың өзігеруіне және басқа да табиғи факторларға байланысты. адам баласы жануарлар дүниесін өзінің материалдық игілігін жақсарту үшін міндетті түрде пайдаланады. соңдықтан аң мен құстарды аулап, нәтижесіңде, олар жойылып отырған. ал ауыл шаруашылығының зиянкестерімен күресу жолында улы химиялық заттарды пайдаланып, кейбір организмдердің тіршілігін жойған. сол сияқты тірі организмдерді тікелей жоюдың ауыр турі мемлекетаралық соғыстар. дүниежүзілік соғыстарда бүкіл тіршілік атаулыны жойып жіберетін қарулар қолданылды. олар атом бомбалары, соғыс ракеталары, жарылғыш заттар, т.б. бейбіт жағдайда адам баласы ірі құрылыстар, каналдар, суқоймаларын, өндіріс пен өнеркәсіп, автокөліктер, т.б. шаруашылық салаларын дамыта отырып, тірі организмдерге тікелей әсер еткен. адам баласының жануарлар дүниесіне жанама әсері орманды қырқуда, тың игеруде, батпақтарды құртуда, суқоймасын салуда, жол құрылыстарын жөндеуде және жайылымдарды пайдалануда байқалады. нәтижесінде, адамның іс-әрекетінен табиғи экожүйелер өзгеріп, антропогендік ландшафттарға айналады. олардың негізгі сипаты фауна мен флораның біртіңдеп жойылып, құрып кетуі. мұндай ландшафтар қазақстан жерінде баршылық. олар атом полигондары болған жерлер (семей, нарын, азғыр, тайсойған, т.б.) немесе байқоңыр ғарыш айлағы. арал өнірі, сарышаған ракета полигоны және ашық кен орындары. тың жерлерді игеру мен жайылымдарды пайдалану көптеген дала құстарының тұрақты мекендерін жойып жіберсе, полигондар ірі жануарлардың табиғи тұрақтарын жойып, орын ауыстыруға, ақырында түрлі апаттарға алып барады. жоғарыда айтылған мәселелер бүкіл дүние жүзіне тән экологиялық жағдайлар. сондықтан болар жер шары бойынша 120, ал құстардың 600-ге жуық түрінің біржола жойылып кету қаупі бар. осы жағдайларды ескере отырып, барлық адамзат қауымдастығы жер бетіндегі аңдар мен құстарды және басқа да организмдерді қорғау бағытында халықаралық деңгейде жұмыс жүргізуде. солардың бірі бұұ ұйымдастырған (1972) халықаралық «қызыл кітап». жануарлар дүниесін қорғау және қалпына келтіру жолдары. жануарлар дүниесін қалпына келтірудің негізгі шарты бар. олар: аулауға тыйым салу, тіршілік ортасын бұзбау, қолдан көбейтуге бейімдеу, лабораториялық жағдайда геңдік қорын сақтап қалу жұмыстары. жануарларды сақтап қалудың ең басты жолы адам баласының саналы жауапкершілігі, экологиялық білімі және мәдениеті. әрбір азамат өзін туған өлкесі мен оның байлығының иесі ретінде сезіне отырып, табиғат қорғау ережелерін қатаң сақтаған жағдайда болашақ ұрпақ алдындағы борышын ақтаған болар еді.