text: сүндет сұннат) медицина ғылымында «циркумцизия» (лат. circumcisio дөңгелете кесу) деп аталады. cүндет ғұрпы сүндет ислам дінінде ер баланың жыныс мүшесіндегі тері бөлшегін кесу арқылы жасалатын ғұрып. сүндет әуел баста араб халқының әдет-ғұрпы болатын. сүндет мәселесі құранда көне араб поэзиясы мен хадистерде айтылған. сүндет мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) сүннеті болғандығы үшін де мұсылман халықтарында ерекше маңызға ие болды. меккеде ер балалар жастарында сүндетке отырғызылды. бұл деп аталады. сүндетке отырғызылатын баланың құрметіне арналып той-думан жасалып, балаға ең әсем киімдер кигізіп, атпен серуендетеді. мысырда ұл баланы 5-6 жасында сүндеттейді. сүндетке отырғызатын адамды ерекше құрметтейді. қазақ халқында сүндеттеуді қожа-молдалар атқарып келсе, қазір көбіне медицина қызметкерлері жүзеге асырады. бала сүндетке отырғызылған соң көрші-қолаңға қонақасы беріліп, құран оқытылады. оның тарихына қарасақ, б.э.д. 2500 жж. ежелгі мысыр елінде кең көреміз. сүндеттелген перғауын бейнесі мен ересектеу екі баланы сүндетке отырғызу рәсімі көрсетілген папирус суреттерінің каир мұражайында сақталғандығы осының айғағы. тіпті, ол көптеген африка елдерінде де баланың есею нышаны ретінде қалыптасқан. мыңдаған жылдардан бергі құрал саймандардың өзгергені секілді, сүндеттеу тәсілдері де уақыт талабына сай өзгеріп отырған. сүндеттеу тәсілдерінің ең негізгілері мыналар: еркін әдіс -: хирургтардың новокайн арқылы жансыздандырып, арнайы аспаппен сүндетке отырғызуы, тамырлардың тігілуі. бұны «классикалық әдіс» деп те атауға болады. дәстүрлі әдіс: дін мамандарының өткір ұстарамен кесіп, жараға таза күлді кесемен төңкеріп жасайтын әдіс. бұл сүндеттеудің бұрыннан кең тараған түрі. арнайы құрал пайдалану; сүндетке отырғызуға медицина мамандары араласқалы бері оған «gomco clamp» пен «plastibell» (қоңырау) секілді арнайы құралдар ойлап табылды. алайда, балаға бір апта көлемінде тағылып, ұшын байлап, терінің өз бетінше түсіп қалуын қамтамасыз ететін бұл қыстырма құралдар аса тиімді деп есептелмеуде. бұдан бөлек, электр құралын пайдалану арқылы косметикалық әсермен қанатпай жасалатын басқа да сүндеттеу тәсілдері баршылық. бүгінгі күні дүниежүзі бойынша ер адамдардың алтыда бір бөлігі сүндетке отырады екен. соңғы статистика бойынша, әсіресе, солтүстік америкада профилактикалық әрі гигиеналық мақсатта жас балалардың тоқсан пайызы сүндеттеледі. әлем тұрғындарының 1,5 миллиардын құрап отырған мұсылмандарды былай қойғанда, канада, аустралия, жаңа зеландия, англия секілді бірқатар мемлекеттерде баланы сүндетке отырғызу бүгінгі күні қалыпты үрдіске айналған. сүндеттеуге викторияндық кезеңде көңіл бөле бастаған ағылшын тілді бұл елдерде 20 ғ. алғашқы жартысында сүндетке отырғызу жақтаушылармен қатар дэвид голлахер секілді оған қарсы шығушылар да бар. қарсы шығушылар пікірлері бойынша: сүндет мұсылмандар мен еврейлерге ғана тән діни міндет, өзге дін өкілдеріне қатысы жоқ. ол гигиена сақтау қиынға соғатын ыстық аймақтарда қолданылған. бүгінгідей гигиенаны сақтау мүмкіндіктері жоғары кезде оның қажеті жоқ. ол құмарлықты тежейді. балаға ауыр тиеді ақш тың педиатрлық академиясы 1989 жылы осы мәселеге орай жаңа туған нәрестелерге арналған ауыртпайтын әрі қауіпсіз препарат табылғандығын ресми мәлімдеді. бүгінгі күні вашингтонның балалар емханасының медициналық орталығында (childrens hospital medical center) ата-аналардың қадағалауымен жаңа туған балаларға жасалатын барлық хирургиялық операциялар кезінде ауруды басатын анестезия пайдаланылуда. сондай-ақ, бұл педиатрлық академия 1999 жылы сүндеттің медициналық тұрғыдан пайдалы екендігін жариялаумен қатар, баланы сүндетке отырғызу, отырғызбау мәселесін ата аналардың өздері шешкені мақұл деп тапты. бұған қоса, сүндеттеуде қалыптасқан діни, мәдени, эстетикалық көзқарастармен де санасу керектігін ескертті. 2000 жылғы баяндамасында американың медициналық ассоцациясы (аmerican medical association ama) сүндеттеудің несеп қуық жолдарын сирек кездесетін қатерлі, жұқпалы аурулардан, инфекциядан қорғайтындығын мәлімдеді. американың акушер және гинекология академиясы да (american academy of obstetricians and gynecologists acog) педиатрлық академия мен медициналық ассоцацияның мәлімдемелерін мақұлдап, сүндеттеуге ескішілдіктің сарқыншағы ретінде қарауға ешқандай да медициналық негіз жоқ екендігін жариялады. көптеген медициналық зерттеу жұмыстары сүндеттеудің мынандай пайдалары бар екенін дәлелдеді: қарағанда, сүндеттелген ерлер жыныстық қатерлі ісікке (рак) анағұрлым аз шалдығады; ері сүндеттелмеген әйелдерде жатыр мойыншағының қатерлі ісікке шалдығу қаупі алты есе жоғары; жыныстық жұқпалы ауруларды жұқтыру қаупі сегіз есе жоғары; зерттеуші ғалымдар бұған қызықты дәлелдер келтірген. айталық, балалардың небәрі он немесе отыз пайызы сүндеттелетін кения, замбия сияқты елдерде жыныстық жұқпалы ауруға шалдыққандар жергілікті тұрғындардың төрттен бірін құраған. ал, бенин және камерун секілді шамамен әр бала сүндеттелетін африка елдерінде жұқпалы ауруларға шалдыққандар тұтас алғанда алты-ақ пайыздан аспаған. аустриялық зерттеуші ғалымдар тіптен үлкен жаңалық ашты. олар «спид-ке шалдыққан ер кісілердің басым көпшілігінің екендігін дәлелдеді. өйткені, спид вирусы ең әуелі жыныс мүшесінің ұш қабатын зақымдайтын көрінеді. егер ол тұс микрозақым алса, қабыну қаупі өте тез жүріледі екен. сексопатологтар да сүндеттелудің қажеттілігін мойындауда; гигиеналық тұрғыдан стафилокк (іріңді микроб), гонорей (жыныстық жіңішке ауруы) микробтарынан таза болу тұрғысынан сүндет жасату аса керекті. оған қоса, смегмалардың (қорғаушы ақ түйіршектер) қабынып, жараға айналмауында үлкен рөл ойнайды. сүндет фимоз (жыныс үрпісінің жиырылып ашылмай қалуы), парафимоз, баланит, баланопостит кеселдерінің алдын алады. көне заманда еврейлер таңғы құлшылықтарын жасағаннан кейін барып, синагогта сүндеттеу рәсіміне кірісетін болған. бұл күн оларда ерекше қуанышты синагог мерекесіне баланған. оны әдебиеттерінен де көруге болады. кейіндеп бұл дәстүр израил қауымына тән он өкілдің қатысуымен жеке үйлерде де атқарыла тек раввиннің қатысуы жеткілікті саналады. ислам дінінде сүндеттелу өте үлкен мәнге ие. өйткені, ол үмбеті ретінде мұхаммед (с.а.у.) ісін қайталауға, яғни сүннет амалын жасауға жатады. дәлел әбу хұрайра жеткізген хадисі. хадисте адам жаратылысының табиғи қажеттілігі ретінде мына бес нәрсе: сүндетке отыру, мұртты басу, қолтық пен ұятты жерді түктен таза ұстау, тырнақ қысқарту аталған. қазақ халқы мұсылмандықты тілінен бұрын дініне енгізген. мысалы, отағасы ұл баласы жеті жасқа толысымен сүндетке отырғызуды өзінің міндеті санаған. бала туғанда жасалатын «шілдехана», «бесік тойдан» кейінгі үлкен той осы «сүндет той». ауқатты адамдар ондайда ат шаптырып, балуан күрестіріп, үлкен думан жасаған. қалыптасқан дәстүр бойынша ата-бабаларымыз ер балаларын бес, жеті не тоғыз жасында сүндетке отырғызады. сүндет тойын өткізетін сәтті күн алдын-ала белгіленеді. сүндет тойға ғана тән өзіндік ерекшелік тойға қонақтарды баланың өзі шақырады. айшықты тарланбозға сәнді киенген бір бозбала мен құйрығын шарт түйіп, жорға мінген сүндет бала көпшілікті тойға шақырады. оның бауырсақ пен кәмпит толтырылған қоржынынан ат басын тіреген үй иесі дәм татады да түсті матаны жыртып, бала мінген жорғаның жалына байлайды. сәрсенбінің сәтті күні баланы сүндетке отырғызады. тойға келген адамдар "сүндетің қабыл болсын!" деп, баланың айналасына жеміс-жидек пен тәтті дәмдер толтырылады.