text: бәйшешек, запырангүл - құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр түйнекті өсімдіктер. еуразияда, жерорта теңізінің жағалауларында өсетін 80-ге жуық түрі белгілі. қазақстанда іле, жетісу (жоңғар), теріскей алатауларында, ұзынқара (кетпен) жотасында, қаратауда өседі. запырангүлдің алатау бәйшешегі (c. alatavіcus) және корольков бәйшешегі (c. korolkovіі) деген түрлері бар. биіктігі 10 30 см-дей. тамыр түйнектері ұзынша немесе шар тәрізді домалақ болады. шоғырланып біткен таспа жапырақтарының саны 9, ұзындығы 10 12 см. сары немесе көкшіл түсті дара гүлінің гүл қоршауы қарапайым күлте жапырақшалардан тұрады. гүл қоршауының ортасынан ұзындығы 10 см-дей түтік шығады да, гүлі сол түтіктің ұшында жетіледі. аталығы үшеу, аталық жіптері қысқа болады. аналығы біреу, ол жеміс жапырағынан тұрады. жемісі үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. наурыз мамыр айларында гүлдейді. гүлдері түнге қарай және бұлтты күндері жабылып қалады. оларды аралар немесе көбелектер тозаңдандырады. запырангүлдер негізінен сәндік өсімдіктер. шығыс қазақстан, алматы, талдықорған облыстарының, жабайы өсетін бұталардың арасында өседі. дәрілік шикізат ретінде бәйшешектің жапырағы, тамыр сабақтары және тамырдың өзі пайданылады. дәрілік шикізатының құрамында сапониндер, эфир майлары, флавондар және примевериндер бар. мал дәрігерлігі практикасында бәйшешектің тұнбасы зәр, тер шығаруды үдету үшін, сондай ақ тыныс алу органдары қабыгнып ауырған малдың қақырығын түсіру үшін пайдаланады. тұнба 1:10 қатынаста жасалып, бұзауға 50 80 мл, қозыға 10 -15 мл мөлшерінде күніне рет ішкізіледі. көктем кезіеде бәйшешектің жапырағы төлге дәреумендік шөпиретінде жемге қосып беріледі. бәйшешектің дәрілік шикізатының малға ешқандай зияны жоқ, дәлірек айтсақ ол улы емес. сондықтан оның жапырағын дәрумендік дәрумені қоры ретінде бұзаудың, қозының жегенінше беруге болады. қызыл кітабына енген өсімдіктер