text: хеди ламарр (ағылш. hedy lamarr, ата-тегі хедвиг ева мария кислер (нем. hedwig eva maria kiesler) қарашаның 9, 1914 қаңтардың 19, 2000) актрисасы, өнертапқышы және алғашқы жалған кездейсоқ қайта жұмыс жиілігі мен кеңейтілген спектрдің байланысы нұсқасының бірлескен авторы. хеди вена, дүние есігін ашты, өзінің киномансабында бірқатар австриялық, америкалық, неміс, чех фильмдерінде ойнап шықты. 1937 жылы жұбайынан бай австриялық қару өндірушісі нен қашып, жасырын түрде парижге, кейін лондонға көшті. онда ол (mgm) студиясының жетекшісі луис барт майермен танысты, ол оған голливуд фильміне келісімшарт ұсына отырып, оны "әлемдегі ең әдемі әйел" ретінде ілгерілетуді бастады. 1940 жыл хеди үлкен танымалдылыққа өзінің алғашқы американдық алжир” (1938) атты фильмінен кейін ие болды. кларк гейблмен ол бум-таун”, жолдас икс» (екеуіде 1940) шығармаларында бірге ойнап шықты және менімен бірге өмір сүрші”, зигфельдтің қызы” (екеуі де 1941) атты туындыларында джеймс стюарт пен бірге түсті. оның mgm фильмдерінің арасында тропик ледисі” (1939), h.m. pulham, esq. (1941), көше қиылысы” мен white cargo” (екеуі де 1942); сондай-ақ ол warner bros. -тің rko-нің қатерлі эксперимент” (екеуі де 1944) фильмдерінде ойнап шықты. типтік рөлдер кесірінен абдыраған ламарр жаңа продюсерлік орталығының тең құрылтайшысы болып, қызық әйел” (1946), және қарабет леди де” (1947) түсті. сесил блаунт демилльдің самсон және дәлила” (1949) киносындағы дәлила рөлі хедиге әйгілік әкелді. ”қатерлі эксперимент” 1944 жыл ii дүниежүзілік соғыстың басында хеди мен композитор джордж антейль ось елдерінің бөгеуілін жоюға арналған, одақтас елдер торпедоларының жалған кездейсоқ қайта жұмыс жиілік технологиясы қолдана отырып жүйесін дамытады. және де хеди соғыс уақытында кездесіп жүрген говард хьюзге ұшақтың аэродинамикасын дамытуға көмектеседі. ақш соғыс-теңіз күштері 1957 жылға дейін ламарр мен антейльдің ойлап шығарғанын қабылдамаса да, олардың технологиясы блютуз пен алғашқы вай-фай нұсқасында пайдаланылған. олардың бірге жасап шығарған жұмысы тек 2014 жылы мойындалып, есімдері қайтыс болғаннан кейін ұлттық атақ-даңқ залына енгізілді. әкесі эмиль кислер (1880–1935) отбасынан шыққан табысты банк басқарушысы болды; кіндік қаны тамған жері лемберг (қазіргі львов, украина). ал, анасы гертруда кислер пианиношы (қыз тегі лихтвиц; 1894-1977) будапешттің бай венгр-еврей отбасында дүниеге келді, кейін гертруда америкалық азаматтығын алды, өйткені аустриядан америкаға аншлюс кесірінен көшуге мәжбүр болды. бала кезінде, хеди актерлікке қызығып, театр мен кино өміріне ғашық болды. 12 жасында ол венада сән байқауының жеңімпазы атанды. әкесі болса жастайынан түрлі-түрлі технологияларды түсінідіріп, ғылымға баулиды. венада хеди актер шеберлігін үйренеді. бір жолы анасының рұқсатын жалған түрде шығарып, 16 жасында саша-фильмге сценаристші ретінде жұмысқа тұрады. көшедегі ақшада” (1930) қосалқы әртіс ретінде, сосын стақан судағы шторм” фильмінде шағын рөлге ие болады. продюсер макс рейнхардт хединің өнеріне сүйіспеншілік танытып, йозефштадт театрында “әлсіз жыныс” пьесасына шақырады, макс хединің берлинге екі рет қайта келуіне ұйытқы бола алады. театр режиссері алексей грановскийді кездестіргеннен кейін, хеди оның дебюттік мистер о.ф сандығы” (1931) фильмінде уолтер эйбел және питэр лорремен ойнап шықты. аз уақыттың ішінде грановский парижге көшуге шешім қабылдайды, хеди болса берлинде жұмыс үшін қалады. кейін ол басты рөлді комедиялық ақшаның керегі жоқ”( карл бозе, 1932) атты шығармада сомдап шығады. 1933 жылдың басында 18 жастағы хеди кислер экстаз”( густав махаты) фильмінде басты рөлді енжар, егде адамның ұмыт болған жас жарын сомдап шығады. туынды әйгілік пен маужыраңқы көңіл әкеледі, өйткені актрисаның жүзі фильмде оргазм сәтін көрсетеді. мари бенедикттің “бөлмедегі жалғыз әйел” кітабына сүйенетін болсақ, хединің сондай жүз өзгерісі денесіне түйреуіш қадалу себебінен болды. кейінгі хабарлар бойынша, режиссер мен продюсер хедиді алдап-соғып, телеобъективке жалаңаш ірі, қысқа кадрлерде түсіргені белгілі болды. барлық қарамастан “экстаз” фильмі римде сыйлыққа ие болады, еуропа оны көркемфильм ретінде бағаласа, ақш-та тым қатты сексуалдыққа балап, қоғам жақтан, әсіресе әйелдер қатарынан туынды негативке ұшырайды. хединің қаны еврей болғандықтан германияда да фильм көрсетілімге шықпайтын болады. хединің жары, фридрих мандль 300 000$ артық қаржы жұмсап, фильмнің копияларын жоюға тырысады. кислер сонымен қатар бірнеше сахналық рөлдерді ойнайды, оның ішінде “экстаздың” қатарласы, австриялық австриялық елизавета императрицасы жайлы “сисси пьесасы” (1933), басты рөлдегі хеди сыншылардың мақтауына ілегеді. жанкүйерлері тіпті грим жасайтын бөлмесіне гүл шоғырларын әкеліп, кислерді көру үшін сахна сыртына келетін болады. ол болса тіпті фридрих мандльді де, басқа барлық дәмегөйлікті де қабылдамайды. махаббат сезімі кернеген мандль хедимен танысуға ынталанады. австрияның ең бай адамдарының қатарында үшінші орында болған қару-жарақ сатушысы мен өндірушісі, хедиге тартымды, әсерлі тұлға ретінде көрінеді. ғашық болған хедині тіпті фридрихтің неміс фюрері адольф гитлермен және италиялық фашист қолбасшысы бенито муссолинимен байланысы түк қорқытпайды, қыңыр хеди ата-анасын да тыңдамайды. 1933 тамыз айының 10 жұлдызында 18 жастағы хеди 33 жастағы фридрихке үйленеді. әкесі еврей, шешесі католик болған мандль хедиге тойға дейін католицизмді венадағы карлскирхе де қабылдатқызады. хединің экстаз және мен” фридрих тым қатты контрольді жүргізетін жұбайы ретінде суреттеледі. кино өнеріне қанат қаққан хеди іс жүзінде шварценау сарайында қамалғаны айтып береді. (вальдфиртеле, чехиядан алыс емес) мандльдің шыққан тегінде еврей қаны болса да, ол германияның нацистік режимімен байланысты болды. италия мемлекетімен мандль әлеуметтік те іскерлік байланыста болды, оларға тіпті қару-жарақ сатып отырды. әскери айналысқан зиялы қауыммен кездесіп жүрген фридрихпен хеди ілесе жүрді. бойында жасырынған керемет сәулелі ұшқын барын түсінген хеди сол кездесулер арқасында қолданбалы ғылыммен қызығып, айналыса бастайды. жұбайлық өмірден әбден шыдамы таусылған хеди өзінің күйеуінен де, елінен де қашуға бел буды. автобиографиясы бойынша, ол үй жинаушының киімін киіп, парижге қашып кетті. өзінің күнделігінде: “көп ұзамай, некелескеніміз актерлік өнеріме жол бермейтінін түсіндім. ол абсолюттік монарх ретінде өзін өзі ұстады. оның қолында мен қуыршақ болдым. ақылсыз, жеке өміріне құқығы жоқ затқа айналдым, ол өнердің объектісі ретінде мені қамауға да қорғауға міндетті болғандай...” 1937 жылы лондонға келе сала, хеди еуропада таланттарды іздеп жүрген “mgm” бастығы луис б.майермен танысты. әуелде хеди луистің ұсынысын кері қайтарады (аптасына 125$), алайда ол нью-йоркке барғалы жатқан луис болатын лайнерге билетке бронь жасайды. сапар барысында, күшті әсер қалдыра білген хедиге, луис аптасына 500$ төленетін келісімшарт жасады. “экстаз” фильмінен хединің есімін алшақтату мақсатымен хединің атын өзгертуге луис бастамашы болды. хеди луистің жары маргарет шенберг ұсынысы бойынша “ламарр” тегін таңдайды, бұл әрекет дыбыссыз киноның жұлдызы, әдемі барбара ла маррдың құрметіне арналды. майер ламаррды 1938 жылы голливудта “әлемнің ең әдемі әйелі” ретінде ілгерілетуді бастады. сонымен қатар, ол пепе ле моко” (1937) атты әйгілі француз фильмінің американдық нұсқасы “алжир”(1938) фильмін түсіріп жатқан уолтер уангерге хедині таныстырды. хеди фильмде басты рөлді шарль буайемен сомдап шықты. ширер айтуынша, туынды “ұлттық сенсацияны” туғыздыра білді. грета гарбо немесе марлен дитрих сияқты хединің жұлдызға айналуын майер асыға күтті. бір көрерменнің сөзіне сүйенсек, “хеди дидары экран бетінде көрсетілген шақта тынысы тарылған көрермен күрс ете қалды.” ”тортилья-флэт орамы” фильмдегі хеди ламарр мен джон гарфильд өзінің голливудтық киномансабында талай-талай танымал фильмдерде ойнап шықты: «i take this woman» (1940, реж. джозеф фон штернбер г), тропик әйелі» (1939, манон де верне рөлі), менімен бірге өмір сүрші” (1941,реж. дж.стюарт) тортилья-флэтт орамы» (1942, дж. стейнбек романының экранизациясы, реж. виктор флеминг, долорес рамирес рөлі), қатерлі эксперимент» (1944), қызық әйел» (1946) самсон және дәлила» (1949, сесиль де милль) және т.б. хабарлар бойынша, актерлік өнерін шыңдай алмаған фильмдерден жалыққан ламарр айналыса бастады' by day, inventor by night". npr. 22 қараша 2011. archived from the original on april 29, 2015. retrieved may 26, 2015.. 1970 жылғы бір сұхбатта майермен төсектес болмағандықтан, айлығы да аз төленгенін жасырмай айтты'would you believe was once famous star? it's the truth!. the new york times. 18 маусымда 2020 қалпына келтірілді.. ”менімен бірге өмір сүрші” фильмдегі хеди ламарр мен джеймс стюарт сол жылдары кадрден тыс жеке өмірі мен экрандағы бейнесі мүлдем басқаша болды. жалғызбасты дертті жүрек оқыс көпшіліктен қашты. жұрт қолтаңбасын сұраған кезде, хеди қатты таңғалатын. жазушы говард шарпе хедимен сұхбаттасып, ол жайлы өзінің пікірінде: “таңғажайып нәзіктікке толы хеди еуропалық өнерді биязы әйел болуды бойына сіңіре алды. қандай тәсілдермен еркектердің жүрегін жаулап алу сырларын да олар сұлу әйелден не қалайтынын да білді, ол сондай әйел болуды мақсат етті. хединің бойында дитрих пен гарбоде болмаған жылы шырайлы магнетизм оған әбден үйлеседі.” америкалық мәдениеттегі хеди жайлы ричард роудс: “нацистік германия мен аустриядан қашқан барлық еуропалық эмигранттардан хеди ерекшеленді, ол тілдік пен мәдени ерекшеліктерге қарамастан, басқа елде толыққанды жұлдызға айнала алды.” 1945 жылы mgm студиясынан кеткен хеди джэк черток және хант штромбергпен бірлесіп, марс фильм корпорациясын” құрады, онда ол екі ойнайды “қызық әйел” (1946, манипулятор азғырушы әйел рөлі) және “қарабет леди” (1947, суицидке жақын болған, жаңа өмірді бастағалы жатқан, алайда біреудің өліміне күдікті сән дизайнерінің рөлі). 1944 жыл дәстүрлі білімі болмаса да, бос уақытында ол өнертапқыштық пен хоббиісімен айналысты, бағдаршамды жақсартуға, газдалған сусындар үшін суда еритін таблетканы ойлап, шығарып жүрді. сусын ойдағыдай шықпады, ламаррдың өзі дәмі алька-цельтзер сияқты деп айтқан. өнертапқыш ламарр авиация магнаты говард хьюзге ұшақтардың формасын(оның ойынша, жылдамдығы тым баяу) өзгертуге ұсыныс жасай отырып, шаршыдан гөрі ең тез балық пен құстағыдай сүйір пішін жақсы болатынын айтты. америкалық патентінің копиясы кинодан бөлек, хеди өнертапқыштықта да үлкен белеске жетті. 1942 жылы джордж антейльмен бірге торпедоларды қашықтан қадағалау жүйесін жасап, патент жасады. жүйе бұғаттауға да бақылауға да келмейді. алайда, “кеңейтілген спектр” технологиясы бірнеше жылдан кейін ғана бағаланды. актрисаның туған күні қараша айының жұлдызы неместілді елдерде өнертапқыш күні деп белгіленді. қазіргі күндері, хединің технологиясы блютузде қолданылады, жәнеде вай-файдың методтарына ұқсайды. рет ажырасқан ламаррда бала болды. фридрих мандль (үйленген жылдары 1933–37), hirtenberger patronen-fabrik басқарушысы; джене марки (1939–41), сценарист пен продюсер. некеде, хеди джеймс ламарр марки (туған күні 09.01.1939) есімді ұл баланы асырап алды. 2001 жылы ғана джеймс хеди мен актер джон лодердің некесіз туған баласы екенін білді. джон лодер (1943–47), актер. джеймс балаға джон тегін беріп, асырап алды. жұп сосын тағы екі нәрестеге өмір берді. денис энтони лодер (01.02.1947) эрнест “тэд” штауфер 1951–52), түнгі клубтың иесі, ресторатор; у. хоуард ли (1953–60), техас мұнайшысы; люис дж. бойс (1963–65), хединің ажырасушылық адвокаты; соңғы ажырасудан кейін, өмірінің соңғы күндеріне дейін, 35 жыл бойы үйленбеді. хеди ламарр және күйеуі джон лодер өмірінің аяғында, ламарр мүлдем үйден шықпай, тек телефон арқылы сыртқы әлеммен байланысатын болды. тіпті өзінің балаларымен, жақын достарымен. “хеди ламаррмен байланысу” атты документалды фильмде балалары денис бен энтони көрсетілген. кассельберри, флоридада, 2000 жылдың 19 қаңтарында жүрек ауруы кесірінен көз жұмды. оның қалауынша, ол кремацияланды, күлін ұлы энтони лодер австрияда, веналық саябағында шашты. вена, аустрия