text: қырғыздар - орталық азияда мекендейтін түркі тілдес ұлт. негізінен қырғыз республикасында тұрады. халқының саңы миллион адамға тең. сөйлейтін тілі қырғыз тілі деп аталады. қырғыздардың негізгі диаспоралары өзбекстанда, қытайда, тәжікстанда, ресейде, қазақстанда, түркияда, ауғанстанда мекендейді. ф.и. фон страленбергтің 1730 жылғы картасындағы қырғыздар (kœrgese brutt tattari) қырғыздың бұғы тайпасының ресей империясының құрамына енуі туралы анты (1855) қырғыздар жерін адам баласы ежелгі тас дәуірінен (бұдан 300 мың жыл бұрын) мекендей бастаған. б.з.б. 3-мыңжылдықта алдымен мыстан, кейіннен қоладан жасалған құралдар тарады. б.з.б. ғасырларда құрал-саймандар темірден жасалынып, мал шаруашылығы жетекші орынға шықты. тайпалық одақтар, құл иеленуші мемлекеттер құрылды. солтүстікте сақ тайпалары (б.з.б. ғ.), кейіннен үйсіндер (б.з.б. б.з. ғ.) өмір сүрді. оңтүстік аудандар кушан патшалығына (б.з. ғ-лары) бағынды. ғ-ларда батыс түрік қағанатының орталығына айналды. экономикасы жетіліп, су диірмені мен каналдар жүйесі салынды, жаңа дақылдар (мақта) егілді. көшпелі тайпалар арасында орхон, соғды жазулары тарады. шу, талас, ыстықкөл аудандарында қалалар бой көтерді. орталық азияның басқа аймақтарымен байланыс күшейді. 10 12 ғасырларда жетісу мен қырғыз жерінде қарахан мемлекеті құрылып, өндіргіш күштер жоғары сатыға көтерілді. талас өңірі күміс шығарудың орталығына айналып, қолөнер, сауда дамыды. 13 ғасырдың бас кезінен шыңғысхан империясына, оның ішінде шағатай ұлысына қарады. 14 15 ғасырларда ел аумағы моғолстан мемлекетінің құрамына кірді. 15 ғасырдың 2-жартысынан жергілікті қырғыз тайпалары бір орталыққа біріге бастады. әсіресе жоңғар шапқыншылығы қырғыздарды қатты қырғынға ұшыратты. 1832 жылғы ағылшын картасындағы қырғыздардың (bourouts) қоныстануы xviii ғасырдың аяқ кезінен бастап олар қоқан хандығына бағынышты болды. қоқан езгісіне қарсы күресте қырғыздар ресейден көмек алу мақсатында 1814 және 1824 жылдары батыс сібір үкімет орындарымен келіссөз жүргізді. 1863 жылы елдің солтүстік бөлігі 1876 жылы оңтүстік бөлігі ресейге қосылып, түркістан (1867—1917) қарады. елге ішкі ресейден казак-орыстар мен орыс шаруалары келіп, қоныстана бастады. тауар-ақша қатынастары дамып, мақта тазалау, май айыру, тері өңдеу, сыра қайнату өндірістері пайда болды. тау-кен, көмір өндіру өнеркәсіптері құрылды. кредит мекемелері мен акционерлік серіктестіктер дүниеге келді. бұған қоса отарлық езгі де күшейді. сырттан келушілер мен жергілікті халық арасы шиеленісе бастады. бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында алым-салық күрт көбейіп, халықтың тұрмысы қатты нашарлады. 1916 жылы қара жұмысқа адам алу жөніндегі патша жарлығына сәйкес қырғыздар да жаппай көтеріліске шықты. бірақ бұл көтерілістер күшпен басылды. 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін елде көп үкіметтілік орнады. қырғыз интеллигенциясы автономияға қол жеткізуге тырысты. 1917 жылдың аяғы мен 1918 жылдың бас кезінде кеңес үкіметі жеңіске жетіп, ел сәуір айынан бастап (1918) түркістан акср-ының құрамына кірді. жергілікті халықтың бір бөлігі наразы топтар кеңес үкіметіне қарсы қарулы жасақтар құрды, ақ гвардияшылармен одақтасты. бірақ бұл көтерілістерді қызыл армия басып тастады. жер-су реформалары жасалды. 1924 25 жылдары орталық азиядағы сипатының белгіленуі нәтижесінде боак-тың шешімімен 1924 жылы қазанда ркфср құрамына кіретін қара-қырғыз автономиялы облысы құрылды, ол 1925 жылдың 25 мамырынан қырғыз ао деп аталды, ал 1926 жылы ақпанда қырғыз акср-ы болып қайта құрылды. 1925—1940 жылы халық шаруашылығы жедел дамып, 140 өнеркәсіп орны салынды. өнеркәсіптің металл өңдеу, мұнай, түсті металлургия, тоқыма, тағам, т.б. жаңа салалары пайда болды. бай- манаптар кәмпескеленіп, шаруалар ұжымшарларға біріктірілді. ксро-ның 1936 ж. желтоқсанда қабылданған жаңа конституциясы бойынша, қырғыз акср-ы қырғыз ксрына айналды. 1939 ж. 21 қарашада республика іштей облыстарға бөлінді (ош, тянь-шань (нарын), ыстықкөл, жалалабад, фрунзе). екінші дүниежүзілік соғысқа қырғыз халқы да белсене араласты. 70 жауынгер кеңес одағының батыры атанды. соғыстан кейінгі жылдары ол республикаға айналды. 1990 жылдың қазанында өткен қырғыз кср жоғарғы кеңесінің сессиясы елдің атауын қырғызстан республикасы деп өзгертті. сол жылы 15 желтоқсанда жоғарғы кеңес елдің егемендігін жариялады. 1991 жылы 31 тамызда елдің тәуелсіздігі туралы декларациясы қабылданды. 1993 жылы мамырда жоғарғы кеңестің сессиясы қырғызстан республикасы атауын қырғыз республикасы деп өзгертті. қырғыздар 1992 жылдан бастап бұұ-на мүше. қырғыз әліпбиі қырғыз тілі қыпшақ тобына жатады. қырғыз тіліне жақын тіл алтай тілі мен қазақ тілі. қырғыз тілінде моңғол тілінен ауысқан сөз көп те, араб-парсы кірме сөздері аз. фонетикасында сөз басындағы спирант қатайып, аффрикат дж болып, дыбысы қатайып болып айтылады, дыбысы дыбысымен алмасады. ілік септігінің жалғауы дыбысымен аяқталады: баланын, адамнын. жалпы мұрын дыбысы сирек қолданылады. қырғыз тілінде дифтонг дауыстылар аа, оо, уу, үү, ээ, өө бар, ерін үндестігі үлкен орын алады: тоо (тау), тоқум (тоқым), өзөн (өзен). жазуда орыс тіліндегі 33 әріпке қосымша ң, ү, әріптері таңбаланған. қазіргі қырғыз тіліндегі 14 дауысты фонеманың сегізі қысқа дауыстылар, алтауы созылыңқы дауыстылар. морфологиялық құрылымы жағынан қырғыз тілі жалғамалы тілге жатады, солтүстік және оңтүстік диалектілеріне бөлінеді. әдеби тілі солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан, оңтүстік диалектісінде қазақ, өзбек тілдерінің әсері байқалады. қырғыз тілінің әліпбиі 1928 жылға дейін араб жазуы, кейін латын әліпбиі, 1940 жылдан кирилл әліпбиі негізінде қалыптасқан. қырғыз ауыз әдебиетін әлемге танытқан “манас” эпосы. 19 ғасырдың ортасына қарай “зар заман” ақындары қалығұл, арыстанбек, молда қылыш, т.б. шығармалары халық арасына кең тарады. қырғыз халық поэзиясының классигі тоқтоғұл сатылғанов (1864 1933) болды. 1924 жылы алғашқы газеті “эркин тоо” шығарылды. кеңес өкіметі жылдарында а.тоқомбаев, м.элебаев, а.османов, т.садықбеков, т.б. ақын-жазушылар қырғыз әдебиетін жаңа белеске көтерді. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап ш.айтматовтың шығармалары дүние жүзіне таныла бастады. қырғыз әдебиеті мен қазақ әдебиеті ежелден ұқсас. көптеген қазақ еңбектері қырғыз тілінде, ал қырғыз еңбектері қазақ тілінде жарық көрген. сурет:murghab қалпақ киген қырғыз ұлтының өкілі 19 ғасырдың 2-жартысына дейін қырғыздар сауатын, негізінен, діни медреселерде ашты. 19 ғасырдың 80-жылдарында алғашқы орыс-түзем мектептері ашыла бастады. 1940 жылы қырғыз жазуы орыс графикасына көшірілді. көптеген оқу орындары, ғылыми-зерттеу мекемелері мен мәдениет ошақтары ашылды. 1954 жылы қырғыз кср ға құрылды. 20 ғасырға дейін қырғыз музыкасы фольклорлық деңгейде болды. ұлттық музыка аспаптары: қомуз, сырнай, керней, т.б. 1930 40 жылдары кәсіби музикалық шығармалар (опера, балет, симфония, т.б.) пайда болды. 1939 жылы тұңғыш қырғыз операсы “айчурек” қойылды. 1930 жылы ұлттық драма театры құрылды. 1936 жылы одан опера және балет театры бөлініп шықты. 1939 жылы композиторлар одағы құрылды. 1942 жылы фрунзеде (бішкек) кинохроника студиясы ашылып, ол 1961 жылы “қырғызфильм” киностудиясы деп аталды. студия 1970 80 жылдары біршама табыстарға жетті. онда түсірген фильмдерге көптеген қазақ артистері шақырылды. қырғыздардың басым бөлігі қырғыз республикасында тұрады. қырғыздардың ең ірі автохонды топтары өзбекстанда, қытайда (шыңжаң-ұйғыр автономиялы ауданының қызылсу-қырғыз автономиялы округі), тәжікстанда (таулы-бадахшан автономиялы облысының муграб ауданы мен лахш ауданы), қазақстанда мекендейді. оған қоса қырғыздардың бір бөлігін ресейде, түркияда, украинада, солтүстік ауғанстанда кездестіруге болады. кеңес одағының ыдырауынан кейін қырғыздардың бір бөлігі шетелге (негізінен ресейге) қоныс аударған. қырғыздар ежелден қазақтармен төскейде малы, төсекте басы қосылған, діні бір, тілі жақын, салт-дәстүрі ұқсас халық. қырғыздар 1970-99 ж. аралығында республика халқының шамамсн 0,1%-ын құраса, қазіргі саны 30 мың, оның ішінде жамбыл облысында 9,2 мың, оңтүстік қазақстан облысында 2,8 мың, маңғыстау облысында 588, шығыс қазақстан облысында 542, алматы қаласында 6,7 мың. астана қаласында 3,9 мың қырғыз (2014) тұрады. құрылымы дереккөздер ==