text: гумус, қара шірінді топырақ құрамындағы шіріп ыдыраған қара қоңыр түсті органикалық заттар; гумус қышқылдарынан (гумин қышқылы және гуминнен, т.б. заттардан тұрады. гумус қышқылдары сілтілі ортада жақсы ериді. суда нашар ериді, ал басқа қышқылдарда мүлде ерімейді. топырақтан бөлінген гумин қышқылдарын құрғатқанда, одан қара қоңыр немесе қою түсті препарат алынады. оның құрамында көміртек (50 62%), сутек (2,8 6,6%), оттек (31 40%) және азот (2 6%) болады. фульвоқышқылдар гумин қышқылдарын тұндырып алғаннан кейін ерітіндіде қалатын гумус қышқылдарының бір тобы. бұлар да гумус қышқылдары тәрізді жоғары молек. азоты бар органик. қышқылдар. гумин қышқылдарынан айырмашылығы түсі ашық, көміртек мөлшері аздау (41 46%), қышқылда жақсы ериді. гумус құрамында бұлардан басқа қалдық гуминдер де болады. гуминдік заттар микробиол. жолмен де түзілетіні белгілі. органикалық қалдықтар ыдырағанда, пайда болған көмірсулар мен амин қышқылдарының біраз мөлшері, клеткасындағы ферменттер көмегімен қара қоңыр түсті зат гумус қышқылдарына айнала алады. топырақтың 90%-ы гумустың үлесіне тиеді. жер бетіндегі гумустың қоры (2,4 2,5)•1012 т-дай. табиғат аймақтарында тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының хим. құрамы әр түрлі болуына байланысты топырақтағы гумустың құрамы да әр түрлі келеді. топырақ түзілуде гумустың алатын орны ерекше. ол өсімдіктер үшін қоректік заттар көзі ғана емес, топырақ құрылымын жақсартып, оның құнарлылығын арттырады. сондықтан егіншілікте қолданылатын барлық шаралар топырақтағы гумус қорының артуына бағытталған. т. мұсақұлов, орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік і-том алматы 1959, редакциясын басқарған: биология ғылымының докторы профессор т. дарқанбаев