text: атбасар өңірі сарыарқаның қуаң дала белдеміндегі көтеріңкі келген жазық. оның солтүстігінде көкшетау қыраты, оңтүстігінде теңіз-қорғалжын артезиан алабы, батысында терісаққан өзені және шығысында нұра өзені жатыр. абсолюттік биіктігі 450 м. палеозойдың эффузиялық шөгінді жыныстарының жер бетіне жақын жатуына байланысты онда жер асты суы мол. жазықта оңтүстік қуаң дала белдеміне тән қара және кәдімгі қара топырақ қалыптасқан. қара топырақты жерлері толығымен игерілген. табиғи өсімдік жамылғысы негізінен бетеге, боз, бөдене шөп, қызыл бояу, қырғыз бетегесі, көде, еркек шөп, т.б. өсімдіктерден тұрады. атбасар мәдениеті төменгі палеолит дәуірінен сақталған ескерткіштердің жиынтық атауы. осы мәдениетке жататын тұрақтар мол шоғырланған атбасар ауылының (ақмола облысы) атымен аталған. біздің заманымыздан бұрынғы аяғы мен 6-мыңжылдықтың басында арал өңірінде өркендеген келтеминар мәдениеті мен ойық мәдениеті негізінде қалыптасқан. атбасар мәдениетіне жататын 20-ға жуық тұрақ зерттеліп, қазылған. көптеген тұрақтар солтүстік қазақстанның есіл мен шағалы өзенінің ескі арналары жағалауларында орналасқан. табылған еңбек құралдарының арасында жебенің ұштары көп. бұл мәдениет тұсында үлкен қырғыштар мен пышақтар, шомбал балталар пайда болған. ыдыстардың сырты өрнектермен безендірілген. қыш ыдыстардың сынықтары тым аз табылды. остеологиялық қалдықтар (адам сүйектері) да көп емес. тек соңғы және ортаңғы неолит тұрақтарында жылқының, ірі қараның сүйектері кездеседі. табылған заттардың жиынтығы солтүстік қазақстанда біздің заманымыздан бұрынғы басында өндіруші шаруашылықтың қалыптаса бастағанын көрсетеді. атбасар сыртқы округі ресей үкіметінің «сібір қазақтары туралы ережесі» (22.7.1822) негізінде қазақ даласында құрылған (1859) бөлік. батыс сібір губернаторлығы территориясында ашылған ең соңғы (8) округ. қазақ даласын отарлауды одан әрі тереңдете түсу үшін аманқарағай округінің дуаны құсмұрын көлінің жағасына көшіріліп, ол құсмұрын округі деп аталған болатын. құсмұрын дуаны омбыдан 900, өзінің шеткі болыстары мен басқа округ дуандарынан 600 800 км қашықтықта жатты. мұндай жағдайда даланы басқару қолайсыз болғандықтан он жылдан астам уақыттан кейін омбы облыстық басқармасы округ дуанын атбасарға көшіруге шешім қабылдады. атбасар сыртқы округі 1859 жылы ашылды. құрамына қызылтас, қоқан, жырық, бекназар, қарабала, т.б. болыстар енді. ресей императоры қол қойған «далалық облыстарды басқару туралы ереже» (21.10.1868) бойынша округтер таратылғанда бұл болыстар жаңадан құрылған ақмола облысының құрамына қосылды. атбасар жәрмеңкесі 19 ғасырдың ақыры мен 20 ғасырдың басында атбасар қаласының маңында жыл сайын өткізілген дәстүрлі жазғы жәрмеңке. ежелгі керуен жолында орналасқан, қазақтар мен ташкент, бұхара көпестерінің сауда орталығына айналған бұл жәрмеңкеде фабрика-зауыт өнімдері мал шаруашылығы өнімдеріне айырбасталған. атбасар қала, ақмола облысындағы атбасар ауданының орталығы (1928). іргетасы 1846 ж. қаланған. астана қаласынан қарай 232 км жерде, жабай өзенінің (есілдің бір саласы) оң жағалауына орналасқан. 19 ғасырдың 40 50 жылдары өзі аттас округтың, 1869 жылдан ақмола облысы сарысу уезінің орталығы. қала халқының саны 1897 ж. мың, 1997 ж. 35,3 мың, 2006 ж. 29,1 мың адам болды. қазан төңкерісіне дейін мұнда жыл сайын атбасар (петров) жәрмеңкесі өткізіліп тұрды. 1928 ж. аудан орталығына айналды. ақмола қарталы темір жолының салынуы (1940) қаланың одан әрі дамуына қолайлы жағдай жасады. ұлы отан соғысы кезінде сырттан көптеген тұрғындар мен бірнеше кәсіпорын көшіріп әкелінді. тың жерлердің игерілуі қаланы ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін ірі кәсіпорын орталығына айналдырды. атбасарда толық жаңа техникамен жабдықталған қазақстандағы ең ірі элеваторлардың бірі іске қосылды. автомобиль, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін, құрылыс материалдарын шығаратын, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. қалада ауыл шаруашылығын және мамандар даярлайтын колледж, орта және орталау, музыка мектептері бар.