text: «бестас» өте көне дәуірден келе жатқан, қазақ халқының ұлт ойындарының бірі. ол еңбек құралдары ағаш, тас, сүйек болып келетін ғасырларда пайда болған деп болжанады. бұл ойынды кезінде жас өспірімдерден бастап ересек адамдарға дейін ойнаған екен. ойынға керекті зат бес кішкентей домалақ тас, немесе кейде бес асық болып келеді. қазақ ұлттық ойындарында "асық ату", "сақина салмақ", "тоғызқұмалақ", "алты бақан", "ақсүйек", "ләңгі", "ақ сандық, көк сандық" және "көкпар" қатарлылармен тең тұратын бұл ойынның тарихы да өте ежелгі дәуірлерге барып тірелетіні анық. махмұд қашқаридың «түркі тілдері сөздігі» еңбегінде бестас ойыны туралы мағлұмат кездеседі. бұл мағлұматтар арқылы «бестас» ойынының сақ-ғұндардан бері келе жатқан ойын екеніне көз жеткізуге болады. ойыншыны жылдамдыққа, қағылездікке, тез шешім қабылдауға үйрететін, тарихы сонау ежелден басталатын таспен ойналатын ойынның «бестас» аталу себебі ойында бес тастың пайдаланылуымен байланысты. ойын «балта шабу», «тоқылдақ», «тарақтау», «құдыққа салу», «қуалау», «кедергі» сияқты көп кезеңнен тұрады. «кедергі» аталатын кезеңге ойынды әбден меңгерген, епті, қағылездер ғана өте алған. ойын түрлері «үштік», «төрттік» деп аталады. одан кейін «жалау» деген түрі, «нәби» сынды бірнеше кезеңі бар. мысалы, «жалау» ойынында төрт тасты жерге тастап, қолдағы қақпа тасты алып, оң қолыңызбен жерге не рет жалатуыңыз керек. сонда сіз осы кезеңнен өткен болып есептелесіз. не рет жалату ойын басында ойыншылардың өзара ақылдасуына, келісуіне байланысты. осылайша бестас ойынының кезеңдері, тәртіптері, түрлері жалғаса береді. әр ойын өзіндік ережесімен ерекше. бекітілген ережелері ойынның қаңқасы іспетті. ойынға әбден машықтанған адам мен қолына алғаш тас ұстаған ойыншыны ажырату оңай. ал адамзат баласы еңбек құралдары есебінде тас, ағаш, сүйектерді қолданып жүргенде пайда болып, қалыптасқан бестас ойынын ойнаудың өз ережелері бар. кез-келген ойын белгілі бір ережеге, тәртіпке бағынатыны анық. бестас ойынын да ата-бабаларымыз сондай бір керемет ережелермен бекіткен. яғни бірінші қатысатын адам саны анықталады. ойынға қатысатын адам санына шектеу шоқ. кемінде екі адамнан басталады. ойынға қатынасушылар дөңгелене отырады. ойнау үшін қолға епті, ұстауға ыңғайлы тастар таңдалып алынады. көбінесе қойдың құмалағынан үлкенірек домалақ бес тас таңдалады. кейде асықтармен ойнау да кездеседі. ойынды кімнің бірінші болып бастайтынын шешу үшін ойынға қатынасушылар кезектесіп бес тасты алақандарына салады да, жоғары серпіп жіберіп, алақандарының сыртымен тосып алады да, қайта серпіп жіберіп, ендігі кезекте қолды серпе қаршып алады. ең көп қағып алған ойыншы бірінші кезек алады да, қалғандары да сол ретпен кезекке тұрады. бұл ойынның бірқанша кезеңдері бар, сол бойынша жарысады. бірінші тәсіл: ойыншы бес тасты еденге шашырата тастайды да, ішінен бір тасты таңдап алады. алған тасын жоғары серпіп жіберіп, жерден бір тасты іліп алып, лақтырған тасын қайта қағып үлгерді. жерден алған тасын жанына қойып, сол тәсілмен, екінші, сонан соң үшінші, төртінші тастарды бір-бірлеп іліп алып отырады. екінші тәсіл: бес тасты еденге шаша тастап ішінен өзіне қолайлы бір тасты алады да, жоғарыдағы тәсілмен жерде жатқан тастарды екі-екіден жиып алады. үшінші тәсіл: еденге бес тасты шаша тастайтайды да, ішінен біреуін алып, жоғары лақтырып, алдымен біреуін іліп а.лып, лақтырған тасын тосып алады, сонан соң жерде жатқан үш тасты сол тәсілмен бірден жиып алуы керек. төртінші тәсіл: бес тасты қолына алады да, біреуін жоғары серпіп жіберіп, қолындағы төрт тасты жерге койып, жоғары серпіген тасын қағып алады. сонан соң ол тасты жоғары қарай қайта лақтырып, жерге қойған төрт тасты жинап алып, жоғары лақтырған тасты қоса қағып алады. бесінші тәсіл: бес тасты уысына алып, бірін жоғары қарай серпіп жібереді де, тасты алақанына қыса ұстап, шынашағымен еденді үш, не бес рет (ойыншылардың алдын ала келісімі бойынша) сипап өтіп (жалап өтіп деп те айтады) лақтырған тасын қағып алады. алтыншы тәсіл: төрт тасты бұрышқа (төрт) орналастырып (мөлшерін алдын ала келіседі), бір тасты жоғары серпе тастайды да, төрт тасты жедел теріп алып, лақтырған тасын қайта қағып үлгереді. жетінші тәсіл: бес тасты еденге шаша тастайды да, арасынан бір тасты алып, оны жоғары серпіп жібереді де, жердегі тастарды жиып алып, лақтырған тасын қайта қағып алады. сонан соң оны сол қолына салады да, жоғары серпе лақтырып, жерге түсірмей, қайта қағып алады. сегізінші тәсіл: тастарды еденге тастайды да, арасынан біреуін алып жоғары лақтыра отырып, жерде жатқан тастарды бір-бірлеп алақанына жинай береді. осы тәсілмен жерден тасты (төрт) жиып алады. тоғызыншы тәсіл: бірінші тәсілдегі қайталанады. бірақ тастарды қағып алған кезде тастар бір-біріне тимеу керек. оныншы тәсіл: бірінші тәсіл қайталанады. бірақ жерден іліп алған тасңа жоғарыдан қағып алған тас дәл тиюі керек. он бірінші тәсіл: сол қолының бас бармағы мен (сұқ қолын ортан қолының үстіне айқастыра ұстап) ортан қолын жерге тіреп тұрып, оң қолымен сол қолының астына әкеліп сыртынан асыра бес тасты алдыға қарай тастайды да, ішінен бір тасты «ата» деп белгілейді. оны «нәби» деп атайды. «нәбиді» (атаны) белгілейтін отырған ойыншылар. ол иілген қолдың астына өткізуге қиын бір тас болады. he тас өткізетін жерге тақау, не ең алыс түскен тас болады. ойыншы жерде жатқан «нәбиден» басңа тастардың бірін алып, оны жоғары серпе тастап отырып, барлык, тастарды біртіндеп иілген қолдардың астынан өткізеді де, ең соңында «нәбиді» өткізеді. жоғары лақтырып отырған тасын жерге түсірмеумен бірге «нәби» сайлаған тасңа да басқа тастарды тигізуге болмайды. барлық тәсілдерді мүлтіксіз өткізген ойыншы өзіне жазылатын ұпайды екі жолмен белгілейді. бірінші жол: бес тасты уысына алады да, жоғары лақтырып, алақанымен қағып алады. сонан соң оны екінші рет лақтырып, қолының сыртымен қағып алуы керек. әр тас он ұпайдан есептеледі. бес тас елу ұпай болады. екінші жол: бес тасты жоғары лақтырады да, жоғарыдан төмен қарай қақшып, қағып алады. мұнда да бір тас он ұпай деп белгіленеді. бес тасты түгел қағып алса, елу ұпай алады. әр тәсілді орындаған кезде қойылатын шартты бұзған ойыншы кезегін келесі ойыншыға береді де, өзіне қайта кезек келгенше көруші болып отырады. қайта кезек алған кезде, қай тәсілден қателік жіберсе, сол тәсілден бастап ойнайды. халқымыздың асыл мұрасында баланың физиологиялық тұрғыдан жетілуіне ғана емес, қағылез, епті, алғыр болуына себін тигізетін ойындар баршылық. өз кезегінде ол дана бабамыздың балаға, оның тәрбиесіне бей-жай қарамағанын, баса назар аударғанын білдірсе керек. ал бұл ұлттық тәрбие, ұлттық білімнің түп-тамыры біз ойлағаннан анағұрлым тереңде жатқан тәрізді. ойынның баланың жетілуіне, ой-санасының дамуына, ептілігіне қосар үлесі мол. ол әсіресе баланың биологиялық дамуы үшін де аса пайдалы. ол бұлшық еттерін ширатып, дамытып қана қоймай, қырағылыққа, тез шешім қабылдауға, санауға, топтауға үйретеді. сонымен қатар көздің көруін жақсартып, көз жанарын жетілдіреді. ойын адамды тыныштандырып, сабырлылыққа үйрететін қасиетке ие. бала тәрбиесіне аса көңіл бөлген қазақ халқы әсіресе баланың ойынына мән беріп, бестас ойынына ерте баули бастаған. бестас ойынында баланың саусақтарының қимылдауы арқылы адамның он екі мүшесіне қимыл жүреді. сөйтіп, бала жылдамдыққа, ептілікке, дәл тигізуге, тез ойлауға машықтанады. көбіне үлкен кісілері нәби кезеңіне дейін біледі, бірақ кезінде бұл ойынның деңгейлерін одан да әрі ойнағаны байқалады. оған дәлел «қуалау», «үй үстіне үй тігу», «кедергі», «теріс айналдырып қағып алу» деген сынды ары қарай жалғасатын деңгейлері де бар. мысалы, теріс айналдырып қағып алу дегеніміз оң қолымен лақтырған тасты қолды айналдырып теріс қағып алу. мұның өзі буын-буынның қозғалысына, денедегі он екі мүшеміздің қозғалуына, адамды ептілікке дәлел болады. қазақтың ұлттық ойындарының тізімі бес тас бес асық