text: тоты құс суреті бар кодекс куманикус (лат. codex cumanіcus –«қыпшақ тілінің сөздігі») қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын кітап (латын әліпбиінде қалыптасқан қысқаша атауы сс), 82 парақтан (164 бет) құралған қолжазба. бірінші бетінде «1303» деген жазу бар. еңбектің авторы мен жазылған жері белгісіз. түркітану ғылымындағы жаңа деректер бойынша, бұл еңбек түпнұсқасы 1294 жылы жазылған да, оның бірінші көшірмесі 1303 жылы жасалған, ол 1330 жылы толығымен көшіріліп біткен (л.лигети). «кодекс куманикус» дешті қыпшақта немесе қырымда (солхат қаласында) жинастырылып, бір ізге түсірілген. осы өңірді қоныстанған қыпшақтарды батыс еуропа жұртшылығы кумандар деп атаған. 1303 жылы «кодекс куманикус» түпнұсқадан алтын орда мемлекетінің астанасы сарай қаласының жанындағы джан әулиенің көшірілген. «кодекс куманикус» готикалық көне қарпімен жазылған. екі бөлімнен тұрады. бірінші бөлімі (1–10 б.) үш бағана етіп жазылған сөздік. қалған жартысындағы сөздер лексикалық мағыналарына қарай топтастырылған. мысалы, адамның дене мүшелерінің аттары, егіншілікке байланысты сөздер, т.б. екінші бөлімі (111–164 б.) діни уағыздар. осы бөлімдегі мәтіндер мен жұмбақтарды көрнекті неміс түркітанушысы а. фон габен «кумандар әдебиетінің үлгісі» деп таниды. көптеген қыпшақ сөздері көне неміс тіліне, кейде латын тіліне де аударылып берілген. жеке сөйлемдер мен сөз тізбектері, жеке сөз тізімдері мен аудармасыз берілген жұмбақтар, қыпшақ тілінің латынша жазылған қысқаша грамматикалық очеркі де бар. ол кезде (13–14 ғ-лар) дунай өзенінен жоңғар қақпасына дейінгі елдің бәрі де қыпшақ тілін түсінген. батыс еуропаның шығысқа жорыққа шыққан адамдары алдыңғы азия, таяу азия, кіші азия, орта азия және орта азия елдерін аралау үшін куман (қыпшақ) тілін халықаралық тіл ретінде пайдалануға болады деп ұққан. сол кездегі еуропалықтар үшін латын тілі қандай рөл атқарса, бірсыпыра азия халықтары үшін куман (қыпшақ) тілі де сондай қызмет атқарған. «кодекс куманикус» венециядағы марк әулие шіркеуінің кітапханасында сақтаулы. осы уақытқа дейін «кодекс куманикустің» қыпшақ тіліндегі бөлімі үш тілге аударылып, төрт рет басылып шықты: 1828 жылы француз тіліне (г.ю.клапрот, париж, 1-бөл.), 1880 жылы латын тіліне (а.кун, будапешт, 1–2-бөл.), 1884 жылы неміс тіліне (в.в.радлов, кун баспасының негізінде), 1936 жылы түпнұсқа (факсимилие) түрінде бір рет жарық көрді (гренберг, копенгаген, түпнұсқа), 1942 жылы (гренберг, копенгаген, куманша-немісше сөздік). қолжазба қазіргі тіл білімі институтында бірінші рет орыс тіліне аударылып, түгелдей баспаға (1972) дайындалды, ал парсыша бөлімі 1972 жылы иранда басылып шықты. қазіргі түркі халықтарының, олардың ішінде қыпшақ тобына жататын халықтардың қоғамдық, этнографиялық, тілдік тарихын зерттеуге «кодекс куманикус» материалдарының тигізер пайдасы мол. тіл ерекшелігі жағына ол қазіргі түркі тілдерінің, солардың ішінде қазақ тілінің орта ғасырдағы табиғи қалпын көрсетеді. «кодекс куманикустен» қазіргі қазақ тілінің өзіндік ерекшелігі болып табылатын кейбір грамматикалық құбылыстар байқалады. мысалы, ондағы сөздерде «ш» аш (ач емес), «с» тас (таш емес), «ж» жол (йол емес), «т» тізе (дізе емес), «к» кел (гел емес), «у» дыбыстары тау (тағ емес) айтылады. көне түркі тіліндегі қатаң дыбыстардың орнына қыпшақ тілінде ұяң дыбыстар: кішік (кічік емес), еріндік дыбыстардың орнына езулік дыбыстар жұмсалады: келгіл (келгүл емес), т.б.