text: шәкәрім құдайбердіұлы бейнесі берілген пошта маркасы, 2008 жыл шәкәрім (11 шілде (23 шілде) 1858 қазан 1931) ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор. абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын көре білуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде құдайбердіұлы абай бағытын ұстанды. шәкәрімнің әкесі құдайберді құнанбайдың күңке деген бәйбішесінен туған, яғни абайдың туған ағасы. шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды. жеті жасында әкесінен жетім қалған ол бұдан былайғы кезде абайдың тікелей тәрбиесінде болады. өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен абай ағасының тәрбиесі табиғатынан зерек шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның талантты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазды: «әкеміздің бір шешесінен туған ибраһим мырза, қазақ ішінде абай деп атайды, сол кісі мұсылманша һәм орысша ғылымға жүйрік һәм алланың берген ақылы да бүл қазақтан бөлек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім». кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, өз бетінше ізденіп және абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімді адамдардың бірі болды. араб, парсы, түрік, орыс тілдерін жетік білді. ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. ал, біреулер оку-біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзетүге болады деді. біреулері бай, кедейді теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге болады деді. өмірдің өзі тіршілік таласы. сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек дегендер де болған. шәкәрімнің өзі бұл идеялардың ешқайсысы адам жаратылысын өзгерте алмайтынына сенімді болған. шәкәрім құдайбердіұлы қазіргі шығыс қазақстан облысы, абай ауданындағы, шыңғыстау бөктерінде 1858 жылы, 11 шілде күні дүниеге келеді. арғын тайпасының тобықты руынан шыққан. шәкәрімнің әкесі құдайберді ерте қайтыс болады. бұл кезде шәкәрім құдайбердіұлы жеті жаста еді. алпауыт атасы құнанбайдың тәрбиесіне алынған шәкәрім жетімдік тауқыметін тартпаса да, әке қазасы жаны нәзік, көкірегі сезімді балаға оңай соқпағанға ұқсайды. сол түста тебіренген балауса жүректен алғаш жоқтау, жыр өлең де көздің жасымен бірге кұйылады. бірақ казақта екі ауыз өлеңді кім шығармайды? жас баланың жаңағы талабы өмір күйбеңінің күлді-көмешіне алданып қалып қояр ма еді, қайтер еді, егер шәкәрім құнанбайдағы ерке тотай қалпынан тез ауысып, абай тәрбиесіне көшпесе. «мұтылғанның өмірі» атты өлеңінде шәкәрім құдайбердіұлы бес жасында ауыл молласынан сабақ ала бастағанын жазады. әйтеуір, төрт-бес жыл көлемінде қара танып шықса керек. бұдан кейін еш мектеп оқуынан өтпесе де, былайғы өмірі де өнер-білім қуған жастың өсу жолын аңғартады. домбыра тарту, гармоньда ойнау, қаршыға, бүркіт баулып, саятшылық, жасау, сурет салу, өлең жазу, ғылымға құмарлану, қалтасындағы сағатының механизміне дейін отырып, тоқтап қалса, өзі жүргізіп алатын мініскерлікке төселу, киімді өзінше тігіп киінуі міне, бұның, бәрі сегіз қырлы, бір сырлы адамның қолынан ғана келетін іс. бір сайлау мерзімі болыс та болып көреді. артынша ол «еріксіз жемтік шоқыдым», «ар кетіп, айла жамылдым» деп опынады, ұлық болуды дәреже көріп, лоқығанына өкінеді, сусаған ғылымнан жырақтағанына налиды. бірақ шәкәрім өзін мінегенде кейінгі жасқа сабақ болсын дейді. мұны ұмытпауымыз керек. әйтпесе ел жұмысына араласу оған өз тұсындағы коғамның тамырын басып, сырқатын анықтап алуына көмектесті. творчествосынан да мүлде қол үзіп кетпеген. ұстазы абайдың тапсырмасы бойынша, шежіремен айналысады, жиырма бесінде «қазақтың түп атасы» деген еңбек туғызады, өлеңін де жаза береді, «ғылымнан едім жалаңаш» десе де, қырық жасқа дейін ол орыс, түрік, араб, парсы тілін үйреніп, «философ-ойшыл жазғанын сынауға» бет бұрады. шәкәрім құдайбердіұлы өз бетімен білім алып өскен адам. әрине, жетекшісі абай болған. дүниеге көзқарасы да абай ықпалымен қалыптасқан. абайдың ақыңдыққа мүлде ден қойған шағы 1886-89 жылдар шамасы екені мәлім. бұл кезде ұлы ақын қырықтың үстіне шықса, шәкірті шәкәрім де оған серік боларлық жасқа келді. жиырманы орталап тастады. сондықтан шәкәрім өткен абай программасында қандай «пәндер» оқылғанын алдымен оның мұғалімі ұстанған әдебиеттен білеміз. мұхтар әуезов зерттеуі бойынша, абай «орыстың белгілі жазушыларынан: пушкин, лермонтов, толстой, некрасов: сыншыл-ойшыл демократтардан: белинский, герцен, байрон, философ білгіштерден: спенсер, спиноза, льюис, дарвин, дрепер сияқты талайларды оқыған». (шығармалар, 12 томдық. 286-бет). енді шәкәрім құдайбердіұлы өз тарапынан ізденіп оқыған ғылыми қайнарларға келсек, бұл туралы 1911 жылы орынбор қаласында басылып шыққан «түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі кітабында ол былай деп жазады: «окыған кітаптарымның мұсылманшасы: тәбри тарихи ғұмуми, тарихи ғұсмани, тарих антшар аласлам, нәжип ғасымбектің түрік тарихы, әбу алғазы баһадур ханның жазған шәжіре түрік және һәр түрлі кітаптардан алынған сөздер; орысша кітаптардан окығаным: радловтың ұйғыр туралы, аристовтың түркі нәсілі туралы, дүниедегі һәр түрлі жұрттың шежірелерінен орысшаға көшірілген сөздері. оның ішіндегі түріктің ең ескі заманындағы шежіре кітаптары құтадқу білік, қошу чидам деген кітаптардың сөзі. және жазушыларының сөзі» (2-бет). шәкәрім құдайбердіұлы кітаптарды оқығанда адам және әлем сырын білмек үшін оқиды. жан не? дін не? барша ғалам қалай жаралған? міне, осы сұрақтарға жауап іздейді. және соның бәрін ол «ноқтасыз оймен тексердім» дейді. осы оймен меккеге барғанын да айтады. стамбұл кітапханасында он үш күн отырады. бұл 1905-1906 жылдар шамасы. шәкәрім құдайбердіұлы дінмен жұлдызы жараса бермегенін дәл осы арада айтуымыз керек. рас, құдайға сенген. бірак «талай дінді тексердім, ешбірі миға сыйған жоқ» дейтін де шәкәрім. тегінде, ол дүниеге көзқарасы жағынан деизмге ойысатындай. өйткені «әлемде жоғалған ешбір зат жоқ, түрленеді ойла, шырақ» деп ешбір косу, алусыз материалистік ой қозғайтын да шәкәрім құдайбердіұлы ғой. шәкәрім құдайбердіұлы өз халқы алдындағы үлкен еңбегінің бірі ұлы орыс халқымен туыстасу, достасу, оның ұлы мәдениетін игеру жолындағы абай дәстүріне әрқашан берік болғандығы. «орыс қой енді атамыз, жаксылық сонан татамыз» деген иікірден ол айнымаған. орыс мәдениетін сөзбен ғана емес, ісімен де насихаттаған ол 1908 жылы а.с.пушкиннің «дубровский», «боран» шығармаларын өлең түрінде аударады. прозалық шығарманың поэтикалық шығармаға айналуы дүние жүзі әдебиетінде сирек ұшырасатын құбылыс екенін де айта кетуіміз керек. шәкәрім құдайбердіұлы бұл арада халқының басым бөлігінің хат танымайтындығын ескеріп, жаттауға қолайлы өлең формасына әдейі жүгінген. әсіресе, лев толстой уағыздаған әділет, ар жолы қазақ ақынының көкейіне қона кетеді. ол ұлы жазушының шығармаларын аударады, оған хат жазып, ақыл-кеңес сұрайды. осы толстой ілімінің әсері ме, әлде не, 1908 жылы шәкәрім құдайбердіұлы сахарада сирек кездесетін мінез көрсетіп, елсізге шығады, өзі «саят қора» деп атаған үйде жападан-жалғыз, семьясыз тұрады. сонда да ол халқынан рухани бөлектенген жоқ, қажыдан қайтқандағы атасы құнанбай құсап шымылдық құрып, жарық дүниені төрк етпейді, өлеңін жазып, әлем оқиғаларына үн қосып отырады. шәкәрім құдайбердіұлы 1917 жылғы революция таңын жарқын үмітпен қуана қарсы алды. оған куә «бостандық туы жарқырап», «бостандық таңы атты» деген революцияға арнаған жырлары. кейде адасып, дос қайсы, дұшпан қайсы екенін айыра алмай қалған кездері де болады. 1918 жылдың басында ол шақыруымен семейге келеді. жолшыбай «семейді қызыл алғанын» естіп барады. бұл 1918 жылдың ақпаны. алашордашылар шәкәрімді сыртынан сот етіп сайлаған екен, ойында еш нәрсе жоқ ақын көне салады. бірақ көп ұзамай, сол 1918 жылғы маусымда, семейді ақтар кайта басып алады. «оған тағы құл болдык, сатылған малмен пұл болдық» деп, ақтардан көңілі қалған акын еліне оралады. сол жылғы күзде ол тағы да семейдің құм көшесін таптайды. осында орынбордан қашқан алашорда «үкіметі» көшіп келіп, өз беделін өсірудің бір амалы есебінде акынды калаға шақыртқан екен. бұл жолы шәкәрімнің «алашорда бір бөлек, қауымның ойы өзгерек екеніне әбден көзі жетеді де, ескілікті қайта жаңғыртқысы келгендерге наразылық білдіріп, еліне тартып отырады. ол ауылда жүріп те ақтардың салған ойранының куәсі болады. «қалаға қызыл орнығып, әділет атты жол шығып, айтылған боран өтті тез» деп қуана қорытады. кейін шәкәрім құдайбердіұлы осы бір аласапыран кезінде аз уақыт болса да адасуы оның былайғы тағдырына ауыр тиді. ол революционер бола алған жоқ. ағартушы, демократ өресінде қалып қойды. сөйтсе де қарт ақын революцияны жарқын жырымен қарсы алды. алашордадан тез қол үзді. совет өкіметінің орнауын әділет жолының жеңісі деп білді. осының бәрі объективті, әділ бағасын алуы тиіс еді. бірақ оны жеке адамға табынушылықтың қырсығы істетпеді. шәкәрім құдайбердіұлы тағы да өзінің «саят кора» аталатын жырақтағы мекеніне кетсе де, дұшпандары оған тыныштық бермеді. молдалар шәкәрімді «дін бұзар» деп айыптады. бай-жуандар «алжыды» деп лақап таратты. ауылдың белсеңдісі ескішіл деп өсектеді. 1931 жыл. күздің сұрғылт күні. осының алдында ғана бандымен байланысы бар деген кінәмен ұсталған жерінен босанып, ақталып шыққан, бұл кезде жетпістің үшеуіне келген шәкәрім кұдайбердиев аудан орталығына бет алады. сол кезде мылтық даусы гүрс ете түседі. қаперінде ештеңе жоқ қарт иығынан оқ тиіп, аттан құлайды. бір замат көзін ашса, огпу қызметкері қарасартов жанына ерткен халитов деген милиционері бар, қасында тұр екен. шәкәрім құдайбердіұлы олардан аудан орталығындағы ауруханаға жеткізуді өтінеді. жауап орнына мылтық тағы да шаңқ ете қалады. мылтық түтіні тарқағанда, шәкәрім құдайбердіұлы бұл дүниеде жоқ еді. 1988 жылы шәкәрім ақталып, оның өлмес, өшпес мұрасы халқына қайта оралды. осы жылы ақынның “жазушы” және “жалын” баспасынан өлеңдер, ал “өнер” баспасынан әндер жинақтары жарық көрді. тап осы жылы қажының 130 жылдығы абай ауданы, 1998 жылы 140 жылдығы семей қаласы көлемінде тойланды. осы жылдар аралығында семейдегі бір жоғары оқу орнына қажы есімі беріліп, ескерткіші орнатылды, қала орталығындағы үлкен бір даңғыл ақын есімімен аталды. мұның сыртында қаладағы байырғы бір қазақ мектебі ақын есімін иеленді. бүгінде осындағы екі бірдей жоғары оқу орнында семей педагогика институты мен шәкәрім атындағы семей университетінде шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталықтары жұмыс істейді. сол орталықтардың күшімен “шәкәрім” және “шәкәрім әлемі” атты екі бірдей журнал жарық көруде. семей педагогика институтындағы шәкәрімтану ғылыми-зерттеу орталығында қазірде шәкәрімнің тұлғалық экциклопедиясы дайындалуда. мұның сыртында аталмыш орталықта шәкәрім мұрасы туралы бүгінгі күнге дейін бес томдық еңбек дайын тұр. бүркітін қолына қондырған шәкәрім «өмір», «сәнқойлар», «ызақорлар», «құмарлық», «қалжыңбас», «тойымсыз нәпсі» сияқты дидакалық өлең-жырларында боямалы ажарлы, жасанды мінез бен жағымсыз қылықты сынға алады. ғашықтық сезім таза, пәк жүректен маздайтынын айта келіп («анық асық әулие», «шын сырым»), адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге үндейді («жастарға»), 1905 жылы шәкәрім қажылық сапар шекті. меккеге барған бұл сапарын пайдаланып, ақын өзінің байырғы арманын жүзеге асырды. стамбұл, париж туған халқының тарихына байланысты кітаптарды оқыды. осылай жинаған материалдар негізінде «түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» (1911) кітабын, қисындарын халық мүддесіне түсіндіру мақсатымен «мұсылмандық шарты» деген еңбек жазды (1911). бұл тұста ақынның діншілдігі танылады. ол дін бұзушыларды қатты сынға алады. шәкәрім өз шығармасында аллаһ тағаланың кітабы құран сөздерін және (с.а.у.) хадистерін адал сөзіне қатысты қолданысқа мол алған: «...және аятта: «ей, мұсылмандар, пайдаланыңыз берген адал ырзығымнан», деген», «хадис: «адал уәдесін бұзбаған иманның белгісі», деген, «...адам өзін-өзі танымақ деген, жаратқан иесінің құны екенін һәм ғибадат үшін жаралғанын біліп, өзін-өзі тексеріп, зиянды істен қашып адал, пайдалы істі қылуға тырыспақ». сонымен қатар, шәкәрім шығармасында әділ, адал адам бейнесіне ерекше орын берілген: «тарихта әрқашан адал жан өлмейтін», «адамның адал ұлы болам десең, алдымен өзіңнің нәпсіңді жең», «көп төбетке жетелі қайдан күшін, құтқара алмай адалды пысады ішің», «адаспайсың ақылды арлыға ерсең, жолай көрме жылмайы сопы көрсең, тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың, алданбайсың артынан ере берсең»; «бір мезгіл: «ой, тәңір-ай адал жардың жолында өлгеннің арманы не?» дегенде, тіпті, ер болып кетеді», «адалға орын емес қазақ іші, татты ғой соры арылмас таза кісі, өзін асырар қазақтың өнері жоқ, бірін-бірі талайлы бар жұмысы», «адалдың әділ жолына, ақырын басып жет, халық»; адал адамның адалдығының басы адал еңбек деу шәкәрім адал іс-хәрекет, таза еңбек адамы мағынасындағы қолданыстары: «арсыз, арам айланы тастасалық, адал іске талаппен бастасалық», «адал сол таза еңбекпен күнін көріп, жаны үшін адамшылық ар сақтайды», «талаптан адал істі істемекпіз, тапсырдық бір аллаһқа біз демекпіз», «анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар, кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек», «адал еңбек, ақ жүрек берер шешіп, таза ақыл косылса, әлемнің таласын», «мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек, бұл төртеуін кім кылса, шын адам сол»; шәкәрім адал, халал мағынасында сөздерді тура және ауыспалы мағынада да қолданады: «адам мен еті адал хайуандардың бәрінің де сарқыты адал», «халалға ойламайды шыдайын деп», немесе, «мойныңа менің қаным халал болсын, болма енді қалқаманның қанына ортақ». ол орыс, батыс әдебиетінің тамаша үлгілерін қазақ оқырмандарына таныстырды. лев толстойдың шығармаларын аса жоғары бағалап, өз халқын дүние жүзілік озат мәдениетін игеруге тақырлы. өзін ғұмыр бойы толстойдың шәкіртімін деп санады. онымен хат жазысып тұрды. американ жазушысы гарриет бичер-стоунның «том ағайдың балағаны» романын, толстойдың «үш сауал», т.б. әңгімелерін, а.с. пушкиннің «боран», «дубровский» повестерін қазақ тіліне аударды. физулидің «ләйлі мәжнүн» дастанын назира үлгісімен жырлады. шәкәрім үнемі демократтық, халықтық, бағытта болды. бұл орайла ол xx ғасыр басындағы озат ойлы қазақ зиялыларымен үндес болды. ақын кеңестік тоталитарлық жүйенің құрбаны болды. көтеріліске шыққан халық пен жергілікті билік өкілдерін татуластыруға, қантөгісті болдырмауға тырысқан ол жазалаушылар атқан оққа ұшып, денесі айдаладағы құдыққа тасталды. «халық жауы» ретінде айыпталып, шығармаларын оқуға тиым салды. 1988 жылы ақын есімі толық ақталды. қаламынан терең ойлы, сыршыл лирик. өлеңдер, «еңлік-кебек», сияқты оқиғалы дастандар, «әділ-мәрия» романы жөне басқа да прозалық туындылар, аудармалар, тарихқа, философияға қатысты еңбектер, сазды әндер туды. 1911 ж. «түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», 1912 ж. семей қаласындағы «жәрдем» баспасынан «қазақ айнасы», «жолсыз жаза яки кез болған іс», «еңлік-кебек», «үшанық», «мұсылмандық шарты», «ләйлі-мәжнүн» т. б. шығармалары жарық көрді. 1978 жылы ленинградта шыққан «поэты казахстана» деген жинақта бірқатар өлеңдері орыс тілінде басылды. үлкен жинағы 1988 ж. «жалын» баспасынан жарық көрді. шәкәрімнің әндерін алғаш рет нотаға түсірген голландық альвин эрнестович бимбоэс. ол 1919 1922 жылдар аралығында ақмола саяси бөлімінде нұсқаушылық қызмет атқарып жүріп, қазақ әндерін нотаға түсірумен шұғылданады. соның нәтижесінде 1926 жылы н.ф. финдейзеннің редакциялауымен шыққан «музыкалық этнография» жинағында бимбоэстің қазақ музыкасы туралы жазған көлемді мақаласына қоса қазақтың жиырма бес әнінің нотасы басылады. осы аталған жинақтың ішінде «№ шакарим», «№ шакарим» деген атпен шәкәрімнің екі әні жарық көреді. бірақ, екі әннің де өлеңі нота астына жазылмаған, тек орыс тілінде мазмұны берілген. а.э. бимбоэс нотаға түсірген «№1 шакарим» әнінің екінші түрі а.в.затаевичтің 1925 жылы шыққан «қазақ халқының 1000 әні» жинағына «тілек бата» деген атпен енген. ал шәкәрімнің «бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деген әні а.в. затаевичтің 1931 жылы жарық көрген «қазақ халқының 500 әні мен күйі» деген жинағында «шәкәрім құдайбердин әні» деген атпен жарияланған. осы жинақтың 156 анықтамасында а.в.затаевич: «шәкәрім құдайбербин семей уезінің қарт ақыны, қазір тірі, жасы жетпістер шамасында. жинақта келтірілген әнін орыс әндерінің үлгісіне еліктеп шығарса керек, деп жазған. шәкәрім әндері қазақ шығармаларына да арқау болды. ахмет жұбановтың «абай» сюитасының бірінші бөліміне, а. жұбанов пен л. хамидидің «абай» операсындағы айдардың ариозосына, айдар мен ажардың дуэтіне сазгердің шығармалары пайдаланылды. ал ақын поэмаларының сюжеті еліміздің кең орын алғанын айтсақ артық болмас. мысалы, «қалқаман мамыр» балетіне, «еңлік кебек» пьесасына, «еңлік кебек» операсына шәкәрім туындылары арқау болғаны барша жұртқа аян. шәкәрім әндерін өз бабында, иін қандырып айтатындар әбдіғали алдажаров, зікағил абайұлы, рақымжан мамырқазов, есбай бекхожин, зұлғарыш әзімбаев, жебрайыл тұрағұлов, әлмағамбет деген өнерпаз адамдар болды. шәкәрімнің әндерін өзінен үйренгендердің ішінен басқалардан шоқтығы биік, көпке танымал болған әнші қабыш керімқұлов болса керек. ол ақынның оншақты әнін музыкатанушы асқан серікбаеваға айтып береді. ал ол өз тарапынан осы әндерді қағазға түсіреді. шәкәрімнің «жиырма үш жасымда», «жылым қой, жұлдызым шілде», «қорқыттың сарыны», «қорқыт, хожа хафиз түсіме енді де», «анадан алғаш туғанда», «сұраған жанға сәлем айт», «ойладым бір сөз жазайын да», «мұтылғанның өмірі», «сен ғылымға болсаң ынтық», «көңіл», «байғазы» сынды әндері ұзақ жылдар құрманғазы атындағы ұлттық фольклорлық зертханасының қорында сақталып келген бұл әндер сол қабыш айтқан, асқан нотаға түсірген дүниелер екенінде дау жоқ. ал қазір шәкәрім әндерінің бірден-бір насихатшысы, жанашыр іздеушісі әрі орындаушысы әнші келденбай ұлмесеков. ол ел ішінде ұмыт болып бара жатқан ақынның біраз әндерін жинастырып, жарыққа шығарды, қазақ радиосының алтын қорына жазғызды. құдайбердіұлы өмір сүріп, еңбек еткен тарихи кезеңде қазақ әдебиетінде абай іргетасын қалаған реалистік дәстүр қалыптасып кележатқанды. шәкәрім осынау өнегелі үрдісті алғашқы бірі болды. абай мен шәкәрім арасында тамырластық аса терең. өз заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда екі ақын да ерекше қуат танытқан. абай тәрізді шәкәрімнің де ақын ретінде ұсақ-түйек міндерді сынаудан бастап, өз кeзінің күрделі әлеуметтік мәселелерін көтеруге дейінгі аралықтағы терең ойлары, парасатты тұжырымдары сайрап жатыр. шәкәрім айналасындағы құбылыстарды сырттай ғана жырлаушы болған жоқ, ол бар нәрсенің қай-қайсысына да мән бере қарады, жақсылығына қуанды, кемшілігіне күйзелді. ақындық болмысын да осы ыңғайда қалыптастырды. ақынның азаматтық үні осы тараптан естіледі. оның абай үлгісіндегі реализмі алдымен азаматтық лирикасынан көрінді. өз заманының көзі ашық, көкірегі ояу азаматы ретінде ол халқының басындағы нақты жағдайды көре білді. осы бағыттағы барлық ой пайымдарын лирикасына нәр қылып құйды. ақын лирикасының басты объектісі адам. «ескіден қалған сөз теріп», «сәнқойлар», «қалжыңшыл қылжақпас», «еріншек», «құмарлық», «бір салмойын сал келер» сияқты өлеңдерінде ақын замандастарының бойындағы ірілі-уақты кемшіліктер сыналады. шәкәрім надандықтың негізін осылардан көреді. бұл өлендерінің қай-қайсысында да оның реализміне тән шыншылдық пен сыншылдық бар. қандай кемшілікті болсын, ақын типтендіре суреттеуге күш салады. сол себепті оның кейбір өлеңдерінде сыналатын кейіпкерлер өзімізбен бүгін де қатар жүрген жандар өз халқының мүддесін көздеген ақын оның бойындағы жағымсыз қасиеттерді жұртқа жария етуші ғана емес, солардың үкімін айтушы да бола білді. әшкерелей отырып, өз үкімін айтады, айналасына ой тастай сөйлейді. «ашу мен ынсап», «шаруа мен ысырап», «анық пен танық», «ер қоспақ пен сөз сөйлемек», «дүние мен өмір», «мақтау мен сөгіс», «міндеу мен күндеу» сияқты бірқа- тар өлеңдерінде шәкәрім айналасына сын көзбен қарай отырып, заманының шынайы суретінжасайды. халық тағдыры құдайбердіұлы жырындағы арналы тақырып. бұл тұста да ол абаймен сабақтас, үндес. абай тәрізді шәкәрім де өзінің насихат өлеңдері мен жеке өнегесі арқылы жұртшылық санасындағы кейбір кері қасиеттердің тамырын шірітіп, халықтық ар-намысты оятуға күш салады ақын әрдайым халықтан қол үзбейді. оның әшкерелейтіні де халық басындағы кемшілік, мақтан тұтары да халықтың қазынасы. әр кезеңде жазылған «бай мен қонақ», «партия адамы», «ей, көп халық, көп халық», «өкінішті өмір», «қазақ», «насихат», «тағы сорлы қазақ», «қош!», «қош, жұртым» тәрізді өлеңдерінде ұлтының басындағы халді шыншылдықпен бейнелеп береді. ақыл мысалдары нанымды. оларда сол көзеңнің тарихи дамуына тән ерекшеліктер белгі береді. «қош, жұртым» атты өлеңінде кәрілік кезеңіне аяқ басқан лирикалық кейіпкер ақынның өзі халқының өткен өміріне көз жібереді, бүгініне үңіледі. бүгінде патша тақтан құлаған, қазақ даласына айрықша бір сәуленің нүры шашыла бастағандай. асарын асап, жасарын жасаған ақын қуана тұрып өзіне «ендігі мақсатың не?» деген сауал қояды да, соған жауап іздейді. өлеңде оптимизм бар. ақын мұнда жақсылықты көп көргенін, патшаның тақтан құлағанын айтады. халқының болашақта тәуелсіз өмір сүретініне үміттенеді. алайда ақында алаңдаушылық та бар. ендігі жерде халқының бойындағы күндестік, мақтаншақтық сияқты қасиеттердің жойылуы қажет екенін алғатартады. әкінішке орай, бұл қасиеттер әлі де болса аяққа тұсау болып отырғанына күйзеледі. қандай әлеуметтік кеселді болсын ол уақыт ағымынан туған, міндетті түрде түзетуге болатын кемшілік деп біледі. өзінің осы бағыттағы өлеңдерінде ақын сол көзеңдегі қоғамдық психологияны дәлме-дәл бере біледі. халық ойына қозғау салу бағытындағы ақынның арқалайтын жүгін де салмақтай отырады. қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік ең алдымен ақынның жанарына шалынса керек. «бай мен қонақ» өлеңінде қазақ тұрмысынан алынған шағын сюжет баяндалады. бай үйіне келген қонақ пен үй иесі арасындағы диалог сол дәуірдегі қазақ аулының психологиясын, этикасы мен эстетикасын, тұрмыстық ерекшеліктерін, рухани түсінігінің деңгейін сипаттап береді. мұнда да абай жырлаған тоғышар кейіпкерлер бар. «тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық» адам баласын қалай аздыратынын ұлы абай қандай шебер айтып кеткен болса, шәкәрімнің мұндағы кейіпкерлері де алдында асы бар, істер ісі жоқ, тойғанына мәз, бірін-бірі кемсітуге құмар мүгедек жандар. шәкәрім айналасында болып жатқан құбылыстар мен оқиғаларға әрдайым сергек қарады. ақынның азаматтық сергек үні әсіресе 1917 жылғы төңкeрістер көзінде айқын естілді. патша тақтан құлатылған сәтте «бостандық таңы атты», «бостандық туы жарқырап» деп қуана өлең жазды. бір қарағанда ұран іспетті көрінетін бұл өлеңдерде жалаң қуаныш, лепірген сезім ғана емес, ақынның лирикасына тән терең философиялық ой бар. дегеннен-ақ, ақын мына болып отырған жаңалықтан өзінше ой түйеді. қуана тұрып, ол халқының бұдан былайғы өміріне ой жібереді. ендігі заман еңбек адамынікі болу керектігін айтады. құдайбердіұлы реализмінің айқын керінген ендігі бір тұсы оның ағартушылық тақырыптағы лирикасы. ақынның бұл бағыттағы еңбегі 1879 ж. жазылған «жастарға» атты өлеңінен басталған. ағартушылық идея шәкәрім лирикасының алтын діңгегі болып табылады. оның абаймен үндестігін танытатын бір сала да осы. өзінің «насихат», «сынатар сың өзінді», «үш-ақ түрлі өмір бар», «сен ғылымға...», «ғылымсыз адам айуан», «жасымнан жетік білдім түрік ілін» сияқты көптеген өлеңдерінде құдайбердіұлы абайдың ағартушылық идеяларын одан әрі жалғастырады. бұқараны оятуға ұмтылады, ғылымға жетелейді. еңбек етуге, мәдениетті елдерден үлгі алуға шақырады. құдайбердіұлы үшін байлықтың ең үлкені ғылым. өзінің «үш-ақ түрлі өмір бар» атты өлеңінде ол адам өміріне «ортаншы өмір» деген ұғымды қолданады. бұл адамның жастық шақ пен кәріліктің арасындағы белсенді өмірі. шәкәрімнің айтуынша, міне, осы жылдары уақытыңды босқа еткізбей, ғылымға үңілсең, одан өзіңе керек қазынаны тауыпала білсең- өмірлік мұратыңа жеткенің. бас-аяғы үш шумақтан тұратын өлеңнің идеясы адам баласын, абай айтқандай, «ержеткен соң тұспеді уысыма» деп өткініште қалдырмау. абайдың әдеби мектебінентәлім алған құдайбердіұлы ұстазының қазақ халқын әлемдік мәдениет үлгілерімен таныстыру бағытындағы қызметін жемісті жалғастырды. шәкәрімнің осы тұрғыдағы еңбегін үш салаға беліп қарауға болады. оның :бірі ақынның әлем әдебиетінің озық ойлы өкілдерін өз өлеңдерінде насихаттап отыруы десек, :екіншісі оның н. толстой сияқты заңғар қаламгермен тікелей хат алысып, шығармашылық байланыста жүруі. ал :үшінші сала шәкәрімнің өзге елдер әдебиетінің үлгілі шығармаларын қазақшаға аударуы. шәкәрім шығыстың қожа хафиз, физули, науаи секілді жарық жұлдыздарын, а. с. пушкин мен л. н. толстойды қастерледі. әйгілі «ләйлі-мәжнүн» дастанының физули жырлаған нұсқасын қазақша жырлап берді. хафиздің бірқатар өлеңдерін, а.с. пушкиннің «дубровский», «боран» атты шығармаларын, л. н. толстойдың алты әңгімесін, американ жазушысы гарриэт бичер стоудың «том ағайдың балағаны» атты романын аударды. лирикалық қаһарманыда абай кейіпкерлеріне ұқсас. оның басынан қуаныш пен күйініш те, үміт пен күдік те өтеді. кей сәттерде мұңға беріледі. бірақ, бұл қүрғақ пессимизм емес. абай өлеңдеріндегі сияқты шәкәрімде де «жүрек», «тіл», «сөз» ұғымдары мол ұшырасады. лирикалық қаһарманының көңіл-күйін, ахуалын бейнелеу жүрек», «улы жүрек», «жылы жүрек», «ет жүрек», «долы тіл», «ащы тіл», «тәтті тіл», «улы сөз» деген сияқты ұғымдарды образдылықпен пайдаланады. көп ретте ақынның лирикалық қаһарманы «таза жүрек» іздеу жолында «ет жүрегін» қолына алып, «сүм заман деңгейінен аса алмай пұшайман болған көздерінде «дертті жүрекке» айналады. шығармашылық жолы- ның өне бойында адамгершілік мәселесін, ардың тазалығын, имандылықты бірінші орынға қойып отырады. «арың сатпа, терің сат, адалды ізде», -дейді ақын. бұл мәселелерге ол өз елінің перзенті тұрғысынан қарады. ойғабатты, толғанды. абайға жүгініп отырады. өзінің алғашқы шығармаларының бірі «жастарға» атты өлеңіңде ақын өзіне де, өзгеге де абайды бағыт сілтеуші, жолбасшы ретінде ұсынды. әлеңде жас ақынның сезімталдығы мен керегендігі танылды. сол кезде небары отыздан жаңа асқан абайдың кемеңгерлігін, даналығын, парасатын бағалай білудің өзі шәкәрімнің осы қасиеттерін дәлелдей түседі. 21 жасында жазылған «жастық туралы» өлеңінде абайға тән өлең өрнегі, сезім суреттері мол. өлеңнің ұйқасы да, өлшемі де өзгеше. абайдың «сегіз аяғымен» тамырлас. өлеңде қыз сұлулығымен қоса жастықтың алаулаған жүрек бұлқынысын, ыстық сөзім, ар-инабат мәселөлерін ақын әсерлі зерлейді. құдайбердіұлы,- поэма жанрында да жемісті еңбек еткен қаламгер. ол 19 ғасырдың 2-жартысында абайдан бастау алатын реалистік үлгідегі оқиғалы дастан дәстүрінің дамуына елеулі үлес қосты. оның қаламынан қазақтың ертеректегі өмірінен алынып жазылған «еңлік-кебек», атты поэмалар туындады. жаңа тұрпатты қазақ поэмаларының алғашқылары абайдың «eскендірі» мен «масғұты» десек, одан кейінгі ақылбай мен мағауияның, әсет пен көкбайдың, шәкәрімнің дастандары ұлы абайдың ақындық ықпалымен, шығармашылық жазылған туындылар еді. абай ең алдымен өзінің айналасындағы шәкәрім тәрізді жастарды жаңа үлгідегі поэмалық өрісін кеңейту ісіне жұмылдырды. тіпті кейбіреуіне өз жанынан тақырып беріп, жазғандарын талқыға салып, сынынан еткізіп отырды. соның нәтижесінде шәкәрімнің лирикалық поэзияда меңгерген көркемдік шеберлігі мен 