text: ұлы орда - ортағасырлық дереккөздерде және қазіргі тарихнамада xv ғасырдың ортасында алтын ордадан (жошы ұлысының) бөлінгеннен кейін қалдығы болған татар хандығын атау үшін қолданылатын термин. басқа хандықтар: қазан (1438), қырым (1441), ноғай ордасы (1440) және басқалары. ұлы орданың замандастары оны алтын ордадан қандай-да бір жолмен бөліп қарамаған және хандар өздерін бұрынғы жошы ұлысының барлық татар мемлекеттерінің ішіндегі жоғарғы билеушілер деп санаған. ұлы орданың аумағына дон мен еділ, төменгі еділ бойы мен солтүстік кавказ далалары арасындағы жерлер кірді. астанасы сарай-берке («жаңа сарай» немесе «берке сарайы») қаласы болды. шыңғысханның ұрпағы, тоқтамыстың немересі сейітахмет ұлы орданың алғашқы ханы болып саналады. xv ғасырдың ортасында ұлы орда шығыс еуропаның саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. алайда, алтын орда сияқты оны ішкі қайшылықтар ыдыратты. 1455-1456 жылдары ұлы орда қырым ханы қажы герейден жеңілді. 1459 жылы астрахан ұлы ордадан алыстап кетті, онда өзіне қарсы шыққан ағасынан қашқан махмұт хан (1459-1465 жж. басқарған) тәуелсіз астрахан хандығын құрды. ахмат хан тұсында (1459-1481 жж.) ұлы орда біршама күшейіп, польша патшалығымен және ұлы литва мен ресей кінәздігімен (1472) одақ құрды, осман империясымен достық қатынастар орнатты (1476). ахматтың күміс тиындары сақталды. қырым хандығына (1474-1478) және мәскеу кінәздігіне (1472 және «уграда тұру» 1480) қарсы әскери жорықтар жүргізілді. алайда, ахматтың күшейтілген мәскеу мемлекетіне қайтадан тәуелділікті енгізу әрекеттері нәтижесіз аяқталды. мәскеуге қарсы сәтсіз жорықтан кейін ахмат әскерлерді таратып, өзінің ордасында сібір ханы ибақ пен мұса мен жамқұршы бастаған ноғайлар шағын жасақпен оны өлтіріп кетті. бұл жолы ибақ ұлы ордадағы билікті басып алуға тырыспады. ноғайлар мен сібір ханының өлтіру әрекеті ахматтың күшеюінен және оларға жүргізетін биліктің қалпына келуінен қорқуынан туындаған сияқты. ахматтың балалары бұдан былай ондай саяси ықпалға ие болмады. сейітахмет хан 1485 жылы әскер жинап, өзінің ағасы мұртаза ханды сарайдан қуып жіберді. ол сібірге қашып, сосын жылдан кейін ибақ тағыда сарайды басып алды. 1486 жылы ұлы орда мен қырым хандығы арасында соғыс басталды. мұртаза хан қырым әскерімен шайқаста қаза тапты. ұлы орданы қырым ханы меңлі герей талқандады. үлкен орда қырымның тәуелді мемлекетіне айналды. ибақ еділ бойына басып кіріп, сарайды жаулап алады. ибақ сібірдегі бүлік кезінде қаза тапты. сарайда саидахмет ханның баласы шейх ахмет хан атанды. 1502 жылы қырым хандығы ұлы ордаға шабуыл жасап, еділ бойын басып алды. ұлы орда өмір сүруін тоқтатты, ал қырым хандары алтын орданың қадір-қасиеті өздеріне өтті деп сене бастады. еділдің арғы жерлері ноғай ордасының құрамына кірді, ал дон мен еділ арасындағы жерлер ресми түрде қырымға өтті, бірақ көп ұзамай, 1556 жылы олар мәскеу мемлекетіне қосылды. сейітахмет хан, керімбердінің ұлы, ұлы орда ханы (1435—1465) ахмет хан, кіші мұхаммед ханның ұлы, ұлы орда ханы (1465—1481) сейітахмет хан, ұлы орда ханы (1481) ибақ, ұлы орда ханы (1481) мұртаза хан, ұлы орда ханы (1481—1485) сейітахмет хан, ұлы орда ханы (1485—1487) ибақ, ұлы орда ханы (1487) мұртаза хан, ұлы орда ханы (1487—1491) меңлі герей, ұлы орда ханы 1491) ибақ, ұлы орда ханы (1491—1495) шейх ахмет хан, ұлы орда ханы (1495—1502) греков и. б. шығыс еуропа және алтын орданың құлауы (14-15 ғ. аралығы). м., 1975. сафаргалиев м. г. алтын орданың құлдырауы. саранск, 1960.