text: атырау елінің өнер дәстүрлері ертеде қалыптаскан, ол уақыт өткен сайын шыңдалып, жетіп отырған. мұнда арттарына өлместей сөз, әділдікке, адамгершілікке баулитын өнегелі өсиет қалдырған ақындар, әншілер, күйшілер, бишілер, дана билер, шешендер өмір сүрген. әулие ретінде, аңызға айналған асан қайғы асқан ақындықпен қатар үлкен ойшыл, дарынды саяси қайраткер болды, сондықтан оны керей, жәнібек хандар азуы алты қарыс би етіп үнемі жанында ұстады. еділ мен жайықты барша қазақтың бір шетіндегі қос қанаты санайтын халқымыз сынды атыраулықтар еділ топырағында жаралып, -ұлытауда жерленген асан қайғыны бөліп-жармай өз бабасы, ақыны, өз алыбы санайды. қазтуған сүйінішұлы нарын құмында туған, 15 ғ-да өмір сүрген жырау. шалкиіз тіленшіұлы (1465-1560), есет би, махамбет, шернияз жарылғасұлы, қашқынбай қожамбетұлы (1830-1870), нұрым шыршығұлұлы (1831—1908), мұрат мөңкеұлы (1843-1906) т. б. еділ мен жайық, ойыл мен қиыл, жем мен сағыз атырабының ақындары. ығылман шөрекұлы 19 ғ-дағы исатай тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісінің тарихынан «исатай— махамбет» атты дастан жазды. бұл ақындардың дәстүрлерін жалғастырған бала ораз өтебайұлы (1837-1937), хиса көбжанұлы, сәттіғұл жанғабылұлы (1876- 1966), сұраубай үттібайұлы (1887—1970), құмар жүсіпов (1905-1980) болды. бұл ақындардың ерекшеліктері бәрі де суырып салма, сөз тапқырлығы, бірқатарының (бала ораз, хиса т. б.) ақындығы мен сазгерлігінің әншілігімен бірдей болуында. олардың барлығы дерлік дәстүрлі өнер айтысына белсене қатысқан, басым көпшілігін айтыс үстінде шығарған ақындар. атыраудың түлектері әбу сәрсенбаевтың, хамит ерғалиевтың, ғабдол слановтың, зейнолла қабдоловтың туындыларын ерекше айтуға болады. олардың ізін ала халық ілтипатына ие болған жазушыларәбіш кекілбаев, фариза оңғарсынова, жұмекен нәжімеденов, берқайыр аманшин, қабиболла сыдиықұлы, зейнолла серікқалиев, мағзом сүндетов, есенжол домбаев, әнес сараев, нәбиден әбуталиев, дүйсеңбек қанатбаев, марат отарәлиев, меңдекеш сатыбалдиев, нұралы әжіғалиевтар болды. бұлармен қатар берік корқытов, ақындар жәрдем тоғашев, аманқос ершуов, қадыр жүсіпов, сансызбай охасов, өтепберген әлімгереевті атаған жөн. айтыс өнерінің бел ортасында жанаш нұрмұханов, сембай бердімұратов, дүйсенғали ғұмаров, қисым ғұмаров, тұрар құрманғалиев, жәниба қарасаева, күләш нәбиева, қабижан сағиев, тементай әділханов, жолдығали бақытов, уәлидолла ізекенов, сансызбай базарбаев, ибраһим жақиев, мәжит мұхтаров т. б. бар. соңғы жылдары көптеген айтыс ақындары: к. жолаев, ж. өтеуғалиев, м. саркенжиев, қ. дәулетов, а. есенғалиев, с. исахаев, ш. қабиев, а. отаралиев, р. ақниязова. р. бекқалиева көпшілікке белгілі бола бастады. отан соғысы аяқталысымен майдангер ақын әбу сәрсенбаев «ақша бұлттар» атты әйгілі өлең кітабын ұсынды. ол 40-жылдар межесі үшін әдебиеттегі ерекше құбылыс болып бағаланды. мұнымен бірге ақын «ұлым туралы ой», «аяқталмаған дастан» атты поэмаларын, 50-жылдары «толқында туғаңдар» атты романын ұсынды. ақын хамит ерғалиев бұл жылдары ерекше шығармашылық танытты. ол «әке сыры», «жас ана», «біздің ауылдың қызы», «сенің өзенің», «үлкен жолдың үстінде», «құрманғазы» поэмалары сияқты туындыларын жазды. жазушы ғабдол сланов гурьев мұнайшыларының еңбегін суреттейтін «жанартау» романын, соғыстан кейінгі ауыл өмірінің көрсететін «кең өріс» повесін қайтадан толықтырып, «шалқар» романына айналдырды. сонымен бірге «домбыра күйі ақиық», «қызбел» повестері жарық көрді. кейінен зейнолла қабдолов қосылды. ол университетте оқып жүріпақ алғашқы туындылары өлендері мен очеркгерін жариялады. оның «серт» атты алғашқы әңгімесі 1947 ж. жарық көрген болатын. қазір халық арасына кең тараған әбілахат еспаевтың «жайық қызы» әйгілі әнінің өлеңін жазды. «өмір ұшқыны» повесін жариялады. қазір зейнолла қабдолов -«жанр сыры», «арна», «жебе», «көзқарас», «сөз өнері» т. б. кітаптармен бірге «жалын», «менің әуезовім» секілді күрделі романдардың авторы. 50-жылдары берік қорқытов, түмен балтасов, есенғали бөкенбаев, сәттіғұл жанғабылов, құмар жүсіпов, сәду қайырлапов, диар жолаев, мұрат өскенбаев, сұраубай үттібаев, мақсұт неталиев, уәйіс қайырлапов, жұмаш нақбаев, жәрдем тоғашев, сембай бердімұратов, жанаш нұрмұханов, рахмет иманғалиев, марат ысқақов т. б. өздерінің шығармаларымен көріне бастады. бұрынырақта «қырымның қырық батырын» толғаған сеңгірбекұлы мұрын жырау үлгісімен көне жырларды өз орындауына енгізіп, халық арасында насихаттаған ақындардың қатарына сүгір бегендіков, сәттіғұл жанғабылов, құмар жүсіпов, сәду қайырлапов, мұрат өскенбаев, сұраубай үтгібаевтарды жатқызуға болады. ел ақындарының ірі туындысы уәйіс қайырлаповтың «ақбөбек» атты тарихи дастаны. бұл дастан болған оқиға негізінде қайып пен ақбөбек атты ғашықтардың жырға арқау еткен. кейіннен автор драматург берік қорқытовпен біріге отырып, «ақбөбекті» пьесаға айналдырып, оған екінші өмір берді. атырау өлкесі ежелден ән мен жырдың, күйдің өлкесі. құрманғазының, түркештің, динаның, дәулеткерейдің, сейтектің күйлері атадан балаға мұра. 1937 жылдың қыркүйек айы күйші дина нұрпейісова құрманғазының «қайран шешем» күйімен есте қалды. содан кейін «әсем қоңыр», «бұлбұл», «төремұрат», «ақжелең» күйлері орындалды. сөйтіп, құрманғазы шәкірті дина 76-ға қараған жасында бүкіл қазақ халқына әйгілі болып, оның сүйіктісіне айналды. ол халық аспаптарында орындаушылардың мәскеуде өткен бүкілодақтық конкурсына қатысты. д. нұрпейісова қазақ халқының домбырашылық өнерін насихаттауда көп еңбек етті. 1938 ж. үкімет «қазақ өнеріне еңбек сінірген қайраткер» деген атақ берді. ол екі мәрте еңбек қызыл ту орденімен, медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталды. сазгер қазақстанның 20 жылдығына арнап, «той бастар», «ана бұйрығы» туындыларын дүниеге келтірді. өлке өнерінде ерекше орны бар адам смағұл көшекбаев (1904-1945). смағұл динаның сазгерлік және күйшілік өнерін танытудағы бірден-бір себепкер болған адам. ол ұлы отан соғысына қатысып, 1945 ж. майданда қаза тапты. аз өмірінде артына музыкалық елеулі мұра қалдырды. оның «ботагөз», «жаз», «май гүлі», «біздің ән», «жазғы кеш», «партия туралы ән», «дауыл», «сағыныш», «бригада жыры», «біз келеміз» және тағы басқа ән-романстары бар. сонымен бірге оның «сейтек» атты либреттосы 30-жылдардың аяғында сахнаға шығарылды. 1934 ж. қазақтың ұлт-аспаптар оркестрі ұйымдасқаннан кейін халық арасындағы өнерпаздарды және халық күйлері мен әндерін жинау қолға алынды. бұған ерғали ещанов, мұрат өскенбаев, бақтияр құбайжанов үлес қосты. олар құрманғазының, дәулеткерейдің, абылдың, өскенбайдың, сейтектің, құлшардың, түркештің және т. б. күйшілердің классикалық күйлерін насихаттады. қазақстан республикасының халық артистері, киноактер нұрмұхан жантөрин, биші гүлжан талпақова, күйшілер бақыт қарабалина, қаршыға ахмедяров, әзидолла есқалиев, әнші ғафиз есімов, құрманғазы оркестрінің бас дирижері айтқали жайымов, күйші айгүл үлкенбаева атыраудан шыққан таланттар. сурет:амангелді ауылдық облысы амангелді аулындағы селолық мәдениет үйі 1975 ж. 1920-30 ж. облыс өнері мен мәдениетінің тарихы клуб жұмысының жолға қойылуынан басталды. бұл істің құлаш жаюы 20-жылдары қолға алынды. атыраудағы клубтардың ең үлкені 1923 ж. желтоқсанда құрылған балықшылардың «ерік» атты клубы болды. сонымен бірге мұнайшылар, кәсіподақ саяси, ағарту бөлімі жанынан да клубтар ұйымдасты. 1924 ж. клуб саны 8-ге, оған қатысушылар 589 адамға жетті. клубтар жанында драмалық, саяси музыкалық, спорттық, дауыстап газет оқу сияқты үйірмелер жұмыс істеді. осылардың ішінде драма үйірмесінің жұмысы жақсы жолға қойылды. 1923 жылдың қараша айынан 1924 жылдың маусымына дейін мұнайшылар мен балықшылар клубы жанындағы үйірме 62 спектакль, концерт қойды. 1934 ж. драмалық үйірме саны қалада жетеуге жетті. атырауда жылдан-жылға мәдениет орындары көбейе түсті. олардың ішіндегі ең үлкені қаладағы орджоникидзе атындағы мәдениет сарайы болды. онда музыкалық, драмалық және басқа үйірмелер жұмыс істеді. 1936 ж. шілде, тамыз айларында мәдениет сарайында 50 спектакль, 22 кеш өткізілді. сондай-ақ балық құты комбинаты жанындағы клуб жұмысы да жақсы жолға қойылды. жергілікті драма үйірмесі мүшелерінің тәжірибе жинақтауы үшін, қазақ кср-інің халық артисі жұмат шанин бастаған оралдың музыкалық драма театрын шақыртты. өнерпаздар жергілікті көрермендерге «айман-шолпан», «амангелді», «платон кречет» спектакльдерін көрсетті. қазіргі облысаралық махамбет өтемісұлы атындағы атырау облыстық академиялық драма театрының өзіндік тарихы бар. алғашқы драма үйірмесінің құрамы әр түрлі клубтардағы талантты деген үйірме мүшелерінен құрастырылды. оның алғаш ұйымдастырушысы қапар қожахметов болды. үйірменің ең бірінші белсенді мүшелері қуат төлеков пен құрманғали доғалақов. репертуары шағын пьесалар мен ән-күй орындаудан басталған топтың тұңғыш ірі еңбегі бейімбет майлиннің «талтаңбайдың тәртібі» пьесасы болды. үйірмеге қыздардан ең бірінші мүше болған шаштықыз жұмабаева. ал 1937 ж. бір жылдық театр студиясы ашылды. студияға басшылық ету мәскеудегі театр институтының режиссерлік факультетінің студенті шафхат гатаулинге тапсырылды. осы жылы мәскеудің «нефтяник» театры ұзақ мерзімге келуі студияның болашағына жол ашты. театрдың режиссері троцкий бастаған тәжірибелі актерлері студияға дәріс беріп, жас актерлер м. әуезовтің «түнгі сарын», д. фурмановтың «бүліншілік» пьесаларын сахнаға шығарды. студияны қуат төлеков, шаштықыз жұмабаева, оңай жақсыбаев, құрманғали доғалақов, әбіл қизатов, айтжан есенбаев, балым есенбаева, марияш төралиева, қайыржан имашев, меңдеш есенбаев, ғабдолла өтеулиев және басқалар, барлығы 20 адам бітіріп шығады. махамбет өтемісов атындағы атырау облысаралық драма театры қазақ кср халық ағарту комиссариатының 1938 жылғы наурыздағы қаулысы бойынша гурьев қаласында қазақ драма театры ашылды. сол қаулыға сәйкес петропавл театрының ұжымы осы театрға келіп қосылды. театрдың көркемдік жағын басқарған режиссер а. и. суретшісі и. непряхин, артистер жәмила ибрагимова, хамит болатов, зәмзәм нұрмағанбетова тағы басқалар келді. 1938 жылғы мамырда м. әуезовтің «түнгі сарын» пьесасымен гурьев театры өзінің тұңғыш сахнасын ашты. 30-жылдардың аяғына дейін б. майлин мен ғ. мүсіреповтің «амангелді», н. гогольдің «ревизор», к. гольдонидің «екі мырзаға бір қызметші» деген пьесаларын қойды. қазақ кср мәдениет министрлігі 1957 ж. республика өмірінде тұңғыш рет облыс театрларының байқауын өткізді. байқау қорытындысында гурьев театры республика бойынша бірінші жүлделі орынға ие болып, басты рөлдерде ойнаған актерлер қазақ кср-інің еңбек сіңірген артисі зарифа сүлейменова, қуат төлеков, күнипа иманғалиева «театр көктемінің» лауреаты деген құрметті атқа ие болды. атырау облыстық театр ұжымы атырау, маңғыстау, орал, ақтөбе облыстарының жұртшылығына қазақ жазушыларының, орыс және батыс еуропа классиктерінің шығармаларын сахнада көрсетті. облыстық қазақ драма театрының ұжымы республика театрларының ішінде өзіндік жақсы дәстүрлері бар ұжымдардың бірі. қазақстан республикасының халық артистері қуат төлеков, зарифа сүлейменова, алма ахметова, жұпар манапова, халық артисі әдемі ділханованың, қазақстан республикасының еңбек сіңірген артистері қайырбек құсманов, күнипа иманғалиева, оңай жақсыбаев, жәмила ибрагимова, зухра дүйсеновалардың жасаған образдары қазақ сахна өнерінде көрнекті орын алады. театр 1963 ж. өткізілген «театр және замандас» фестивалінің лауреаты атағын жеңіп алды. 1980 ж. қазақ кср жоғарғы ке ңесінің құрмет грамотасымен марапатталды. 1984 ж. театр ұжымдарының республикалық байқауында екінші рет лауреат атанды. нұрмұхан жантөрин атындағы филармония қазіргі нұрмұхан жантөрин атындағы филармония 1966 ж. ұйымдастырылды. филармонияның құрамында эстрадалық ансамбль, қуыршақ театры және музыкалық лекторий жұмыс істейді. олардың қатарынан «атырау-жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады. филармония ұжымы облыс халқына мәдени қызмет көрсету ісіне белсене қатысады. филармония ксро мәдениет министрлігінің, ауыл шаруашылығы және мәдениет кәсіподағы орталық комитетінің дипломымен марапатталған. филармонияның «атырау- жайық» ансамблі 1968 ж. кейін 1980 ж. «нарын» ансамблі құрылды. содан бергі уақыт ішінде ансамбль мүшелерінің құрамы толыға түсіп, концерттік репертуарынан ұлттық әндер мен билер де орын алды. ансамбль болып, жүздеген концерттер қойды. сонымен бірге өзбекстан, түрікменстан, астрахан облысында болды. 1992 ж. «нарын» монғолияға барып қайтты. олардың құрамы жылма-жыл эстрада студияларын бітірген жастармен толықтырылуда. әншілер мекес төрешов, асқар харесов, балжан жүсіпбеков, тельман мұсағалиев, ұлмекен қарағұлова, биші светлана нысанова, акробат этюдші нина севостьянова, көркем сөз шебері қайыржан махмұдовтар кезінде ансамбль беделін көтеруге үлкен үлес қосқан өнерпаздар. қазір филармонияның өз үйі мен залы бар. дина нұрпейісова атындағы атырау облыстық академиялық қазақ халық-аспаптар оркестрі тәуелсіздік күніне арнап парижде өнер көрсетуде дина нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі 1957 ж. 1959 ж. ұжымға халық оркестрі атағы берілді. алғаш қазакстан республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, сазгер с.құсайынов ұйымдастырып, оған дирижерлік етті. бұдан кейін оркестрдің көркемдік жағын әр жылдары дирижер б. рзаханов пен о. жауыров, р. ғабдиев басқарды. 1970 ж. ол қазақ кср-і құрылуының 50 жылдығымен байланысты мәскеуде одақтар үйінің колонна залының сахнасында өнер көрсетті. бүкілодақтық (1978) және республикалық (1960, 1967) халық шығармашылығы байқауларының лауреаты. оркестр 1990 жылдың желтоқсанынан бастап, кәсіби оркестр болып қайта ұйымдасты. орджоникидзе атындағы мұнайщылар мәдениет үйінің драма және бишілер ұжымдарын, теңіз ауданы орталығы ганюшкин мәдениет үйінің драмашылары, маңғыстау ауданының (ол кезде атырау облысы құрамында) драма үйірмесі және басқа көптеген үйірмелер жемісті жұмыс істеді. осылардың ішінде жемісті еңбек етудің нәтижесінде 50-жылдардың аяғына дейін мұнайшылар мәдениет үйінің драмашылары, теңіз аудандық драма ұжымы «халық театры» деген атаққа ие болды. 60—80-жылдарда халық арасынан шыққан өнерпаздар: ембі халық театры (1960), аққыстау халық театры (1967), алға халық театры (1967), маңғыстау халық театры (1967), өрлік халық театры (1968), данко халық театры (ақтау, 1974), горы халық театры (1983), қызылқоға халық театры (1983), шайыр халық театры (1981), амангелді халық театры, «жайық қызы» (1970), «жастар» (1975), «атырау» фольклорлық (1980), «маңғыстау маржандары» ансамбльдері халық ансамбльдері. аққыстау халық театры калинин халық аспаптар оркестрі, (теңіз ауданы, 1972), мақат халық аспаптар оркестрі (мақат ауданы, 1974) халық оркестрі қатарына қосылды. облыстық мұнайшылардың мәдениет үйі жанындағы жасөспірімдер театры (1971), киров атындағы кеңшар театры (теңіз ауданы, 1967), ленин атындағы клубының халық аспаптар оркестрі (қызылқоға ауданы, 1982), 99 құрылыс басқармасының әйелдер хоры (1979), мұнайшылар мәдениет үйінің «мұнайшы» ән-би ансамблі (1963) халықтық атақтар алды. облыстың жоғарыдағы көрсетілген көптеген өнерпаз ұжымдарының ішінде бірі «жайық қызы» ән-би ансамблі. ансамбльдің көркемдік жетекшісі -кененбай өтегенов, жетекшісі және балетмейстрі дмитрий арсентьев, музыка жетекшісі вячеслав тюрин. ұжым облыста, республикада өткен фестивальдардың лауреаты атанды. 1971 ж. қазан айында «жайық қызы» ансамблі югославияда болып қайтты. 70-жылдары дүниеге келген өнер жаңалықтарының қатарына отбасылық ансамбльдерді жатқызуға болады. облыста өнерпаз отбасылар көптеп саналады. бұған шаңырақ иесінен бастап, үйдегі өнерпаздарға еліктеген кішкене сәбилерге дейін қатысты. атырауда тұңғыш рет түсекеновтер, есенғалиевтер, құлғалиевтердің отбасылық ансамбльдері ұйымдастырылды. бұлардың ішінде махамбет ауданынан құрылған түсекеновтер ансамблін ерекше атау керек. ансамбль талай республикалық жарыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды, лауреат атанды. олар 1978 ж. республикалық теледидардан көрсетілсе, 1979 ж. мәскеудегі бүкілодақтық халық шаруашылығы 