text: османлы мемлекетінің сұлтаны османлы мемлекетінің басшысы, османлы әскерінің бас қолбасшысы. османлылардың ата-тегі оғыздардың қайы тайпасынан шығады. бұл тайпа xiii ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан құтылып, анадолыға көшеді. тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшаһ жалаладдин мәңгібердінің (1199-1231) қызметінде болады. кейінірек ертұғрыл бей (1198-1281) бастаған тайпаның бір бөлігі анадолы селжұқ мемлекетіне көшеді. селжұқтардың сол кездегі сұлтаны алаеддин кейкұбат (1192-1237) ертұғрылға анадолыдағы сөгүт қаласын сыйлайды. осы қалада ертұғрыл ұлы осман 1299 жылы османлы бейлігінің негізін қалайды. осман (1258-1326) және оның баласы орхан (1288-1359) анадолыдағы әжептәуір жерді басып алады. мұрат (1326-1389) өз әкесі мен атасының жаулауларын жалғастырады. бұл жетістіктерді пайдаланып, ол 1383 жылы өзіне «сұлтан» деген атақ алды. ол 15 маусым 1389 жылы косово шайқасында серб серісі милош обиличтің қолынан қаза тапты. баязит (1357-1403) небәрі 13 жыл ішінде (1389-1402) мемлекеттің аумағын екі жарым есе ұлғайтты. бұл оның шешімді тез қабылдауы мен оның әскерінің шапшаң жылжуының әсері. осыған байланысты ол «шапшаң» деген лақап атымен әйгілі. шапшаң сұлтан баязит тек бір ғана шайқаста жеңілді: анкара шайқасында. бұл жеңіліс ел ішінде өзара соғысты туғызды. сұлтанаралық заманында баязиттің ұлдары иса, мұса, сүлеймен және мехмет арасында соғыс болды. сұлтанаралықтан мехмет шаһзада жеңімпаз болып шықты. мехмет (1387-1421) сұлтанаралықтан әбден әлсіреген мемлекетті қайта қалпына келтірді. замандастар бұл сұлтанды әділ, момын, бейбітшіл және білімді деп сипаттайды. ii мұрат (1404-1451) өте қайратты билеуші болды. оның тұсында османлылар өзінің ескі иеліктерін қайтарып алды. елде мешіттер салынды, өнер өрледі, ғылым дамыды және мәдениет өркендеді. ii мехмет (1432-1481) 1453 жылы шығыс рим империясының елордасы константинополь қаласын жаулап алып, империяны толығымен жояды. осыдан бастап ол «жаулаушы» лақап атымен танымал болады. шектелмей, еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кіріседі. бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. жаулаушы сұлтан мехмет 1481 жылы ол гебза қаласында мерт болды. өзі салған фатих мешітінде жерленді. сәлім (1447-1512) 1517 жылы мысырдағы мәмлүктердің мемлекетін жояды. өзінің қатал саясаты үшін ол «жауыз» атанды. сол жылы жауыз сұлтан сәлім өзіне «халиф» атағын алады. енді бұл атақ келесі османлы сұлтандарының да атағы болады. осылайша ұлы османлы мемлекеті «халифат» атанады. сәлім өзінің бар-жоғы жылдық (1512-1520) билік жүргізген заманында күрдістанды, шамды, мысырды, алжирді, мекке мен мединені жаулап алды. сүлеймен (1494-1566) 1526 жылы мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен мажарлар мен чехтердің 38-41 мыңдық әскерін толығымен жеңеді. соғыс барысында мажарстан мен аустрияның патшасы ii лайош батпаққа батып мерт болады. соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. сүлеймен өзінің 46 жылдық (1520-1566) билік жүргізген заманында славонияны, мажарстанды, молдованы, иракты, бахрейнді, ливияны, тунисті, босния және герцеговинаны жаулап алды. сүлейменнің тұсында османлылардың қуаты шарықтауының шыңына жетті. сұлтан қыркүйек 1566 жылы сигетвар шайқасында қаза табады. бірнеше аптадан кейін оны сүлеймение мешітінде жерлейді. ii сәлімнің (1524-1574) тұсында османлылар кипр аралы мен арабия түбегін толығымен жаулады. iii мұрат (1546-1595) өз сұлтандығының басында сефевидтерге қарсы жорыққа шығып, нәтижесінде 1579 жылы грузия мен әзірбайжанды, ал 1580 жылы каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауын жаулап алды. 1590 жылы константиние келісімі бойынша ұлы османлы мемлекетіне тебриз, күнгей кавказ, күрдістан, луристан және хузестан қарады. iii мехмет (1568-1603) 1596 жылы мажарстанға жорық жасады. хачова шайқасында 100-мыңдық османлы әскері 90-мыңдық габсбург әскерін талқандады. османлылар аустриялық артиллерияны жойып, мажарстанның көптеген бекіністерін өзіне қаратты. iii мехметтен кейін ұлы османлы мемлекеті тоқырау кезенін бастан кешті. ахметтен (1590-1617) vi мехметке (1861-1926) дейінгі сұлтандар елдің ыдырауын тоқтата алмады. сұлтандардың көбі мемлекеттік істерге араласпай, өздерінің гаремдерінде көңіл көтеріп, араққа салынды. нағыз билік көбінесе сұлтандардың садрағзамдары, күңдері мен әтектеріне тиесілі болды. олар билік үшін тартыста бір-бірін аямай, қастық ойлап, сұлтандарға қарсы қойып, өлім жазасына кестірткізіп, билікке жетіп жүрді. vi мехмет 1922 жылы тақтан безіп, елден біржолата кетеді. осылайша ұлы османлы мемлекетінің тарихы аяқталады, ал жаңа түріктердің тарихы басталады. 1923 жылдың 29 қазанында халифаттың басты ізбасары түркия республикасы құрылды. есімі суреті таққа отырған күні тақтан кеткен күні тұғрасы құрылу дәуірі(27 шілде 1299 20 шілде 1402) қара осман османның суреті 27 шілде 1299 тамыз 1326 жеңімпаз орхан орханның суреті тамыз 1326 мамыр 1362 орханның тұғрасы құдайшыл мұрат мұраттың суреті мамыр 1362 28 маусым 1389 мұраттың тұғрасы шапшаң баязит баязиттің суреті 28 маусым 1389 20 шілде 1402 баязиттің тұғрасы сұлтанаралық дәуірі(20 шілде 1402 шілде 1413) сүлеймен 1-ші сұлтаны сүлеймен сұлтанның суреті 20 шілде 1402 17 ақпан 1411 мұса 2-ші сұлтаны мұса сұлтанның суреті 18 ақпан 1411 шілде 1413 иса сұлтанбатыс анадолы сұлтаны 1403 1406 мехмет сұлтаншығыс анадолы сұлтаны мехмет сұлтанның суреті 1403 1406 мехметтің тұғрасы мехмет сұлтананадолы сұлтаны мехмет сұлтанның суреті 1406 шілде 1413 мехметтің тұғрасы өркендеу дәуірі(5 шілде 1413 29 мамыр 1453) мәртебелі мехмет мехметтің суреті шілде 1413 26 мамыр 1421 мехметтің тұғрасы қожа ii мұрат ii мұраттың суреті 25 маусым 1421 1444 ii мұраттың тұғрасы ii мехмет ii мехметтің суреті 1444 1446 ii мехметтің тұғрасы қожа ii мұрат ii мұраттың суреті 1446 ақпан 1451 ii мұраттың тұғрасы даму дәуірі(29 мамыр 1453 11 қазан 1579) жаулаушы ii мехмет ii мехметтің суреті ақпан 1451 мамыр 1481 ii мехметтің тұғрасы әулие ii баязит ii баязиттың суреті 19 мамыр 1481 25 сәуір 1512 ii баязиттің тұғрасы жауыз сәлім сәлімнің суреті 25 сәуір 1512 21 қыркүйек 1520 сәлімнің тұғрасы 10 заңшы сүлеймен сүлейменнің суреті 30 қыркүйек 1520 қыркүйек 1566 сүлейменнің тұғрасы 11 сары ii сәлім ii сәлімнің суреті 29 қыркүйек 1566 21 желтоқсан 1574 ii сәлімнің тұғрасы тоқырау дәуірі(11 қазан 1579 26 қаңтар 1699) 12 бұзық iii мұрат iii мұраттың суреті 22 желтоқсан 1574 16 қаңтар 1595 iii мұраттың тұғрасы 13 әділ iii мехмет- iii мехметтің суреті 27 қаңтар 1595 21 желтоқсан 1603 iii мехметтің тұғрасы 14 бақытты ахмет ахметтің суреті 21 желтоқсан 1603 22 қараша 1617 ахметтің тұғрасы 15 телі мұстафа мұстафаның суреті 22 қараша 1617 26 ақпан 1618 мұстафаның тұғрасы 16 кенже ii осман ii османның суреті 26 ақпан 1618 19 мамыр 1622 ii османның тұғрасы телі мұстафа мұстафаның суреті 20 мамыр 1622 10 қыркүйек 1623 мұстафаның тұғрасы 17 бағдат жаулаушысы iv мұрат iv мұраттың суреті 10 қыркүйек 1623 ақпан 1640 iv мұраттың тұғрасы 18 ашушаң ибраһим ибраһимнің суреті ақпан 1640 тамыз 1648 ибраһимнің тұғрасы 19 аңшы iv мехмет iv мехметтің суреті тамыз 1648 қараша 1687 iv мехметтің тұғрасы 20 жеңімпаз ii сүлеймен ii сүлейменнің суреті қараша 1687 22 маусым 1691 ii сүлейменнің тұғрасы 21 жеңімпаз ii ахмет ii ахметтің суреті 22 маусым 1691 ақпан 1695 ii ахметтің тұғрасы әлсіреу дәуірі(26 қаңтар 1699 10 қаңтар 1792) 22 жеңімпаз ii мұстафа ii мұстафаның суреті ақпан 1695 22 тамыз 1703 ii мұстафаның тұғрасы 23 лала дәуірі сұлтаны iii ахмет iii ахметтің суреті 22 тамыз 1703 қазан 1730 iii ахметтің тұғрасы 24 бүкір махмұт махмұттың суреті қазан 1730 13 желтоқсан 1754 махмұттың тұғрасы 25 сопы iii осман iii османның суреті 13 желтоқсан 1754 30 қазан 1757 iii османның тұғрасы 26 алғашқы жаңартпашы iii мұстафа- iii мұстафаның суреті 30 қазан 1757 21 қаңтар 1774 iii мұстафаның тұғрасы 27 жаңартпашы әбділхамит әбділхамиттің суреті 21 қаңтар 1774 сәуір 1789 әбділхамиттің тұғрасы ыдырау дәуірі(10 қаңтар 1792 қараша 1922) 28 низами iii сәлім iii сәлімнің суреті сәуір 1789 29 мамыр 1807 iii сәлімнің тұғрасы 29 телі iv мұстафа iv мұстафаның суреті 29 мамыр 1807 28 шілде 1808 iv мұстафаның түғрасы 30 жаңартпашы ii махмұт ii махмұттың суреті 28 шілде 1808 шілде 1839 ii махмұттың тұғрасы 31 танзиматшы әбділмәжит әбділмәжиттің суреті шілде 1839 25 маусым 1861 әбділмәжиттің тұғрасы 32 бақытсыз әбділғазиз әбділғазиздің суреті 25 маусым 1861 30 мамыр 1876 әбділғазиздің тұғрасы 33 телі мұрат мұраттың суреті 30 мамыр 1876 31 тамыз 1876 мұраттың тұғрасы 34 ұлы ii әбділхамит ii әбділхамиттің суреті 31 тамыз 1876 27 сәуір 1909 ii әбділхамиттің тұғрасы 35 парасатты мехмет мехметтің суреті 27 сәуір 1909 шілде 1918 мехметтің тұғрасы 36 дінбіріктіруші vi мехмет vi мехметтің суреті шілде 1918 17 қараша 1922 vi мехметтің тұғрасы халифат(18 қараша 1922 мамыр 1924) соңғы халиф ii әбділмәжит ii әбділмәжиттің суреті 18 қараша 1922 наурыз 1924 османлы мемлекеті османлы әулеті османлы әулетінің шежіресі