text: тәж махал (hindi: ताज महल; парсыша: تاج محل) үндістандағы ең әйгілі ғимарат және юнеско әлемдік мұра нысаны. делиден 204 шақырым жерде орналасқан. әлемге танымал бұл монумент аграның жанындағы жанума өзенінің жағалауында орналасқан. жакан шахтың ұрпағы 13 бала туып, 14-інші баладан қайтыс болғаннан кейін, тәж махал кесенесін мұмтаз махалға арнап салдырған. кейіннен құсадан қайтыс болған шахтың өзі де сүйікті тоқалының қасына жерленген. 1631 жылы басталған кесененің құрылысы 22 жылға созылған. «өлмес махаббат» нышаны болып саналатын тәж махал әлемдегі жеті кереметтің бірі. төрт құбыласында төрт минареті, биіктігі 74 метр бес күмбезі бар ақ мәрмәрдан салынған мазар­дың құрылысына орта азия, парсы, таяу шығыс елдерінен 20 мың зергер-ұсталар жұмылдырып, құрылысты 1653 жылы аяқтады. тәж махалдың құбыласында қызыл құмнан салынған мешіт, шығысында қызметкерлер жата­тын тура соның көшірмесі салынған. мазарға симметриямен салынған екі үлкен қақпа арқылы кіреді. әдемі бассейндермен көмкерілген тәж махал ансамблі архитектураның шыңы. ескерткіштің табанында оны өзен деңгейінен жоғары көтеріп тұрған мәрмәр платформа салынған. мазар тұтастай ақ мәрмәрдан тұрғызылған. кесек мәрмәрдағы ұсақ, аса шеберлікпен кескінделген ортаазиялық ою-өрнектер қолдан қашалып жасалған. таң шапағымен қызғылт түске, күндіз ақ шаңқан, түнгі ай сәулесімен күміс түске боялатын мөлдір ақ мәрмәрді аградан 300 шақырым жерден алдыртқан екен. ең кереметі кіре берістегі құран сүрелері қара ақықтан, ал қабырғалардағы әшекейлер мен гүлдер қызғылт ақық, малахит, жақұт, нифриттен жасалып, мәрмәр тастың ішіне ойып салынған. әлемдегі ең кесек алмас тас (бриллиант) «кох-и-нұр» осы мазарда тұрған, кейіннен ағылшындар елдеріне алып кеткен. қазір ол лондонда сақтаулы. тәж махалдың іргесін жуып жатқан жамуна өзенінің арғы бетінде қара мәрмәрдан жасалған іргетас жатыр. жақан шахтың жоспары бойынша оның өзі сол жерден қара мәрмәрдан салынатын тұп-тура тәж махалдың көшірмесіне жерленуі тиіс болатын. жамуна өзенінің екі жағасында жатқан қос мазарды жалғастыратын көпір салынуы тиіс еді. алайда сырттан келетін шапқыншылықтан қажыған мемлекеттің қазынасы тағы бір қымбат ғимараттың құрылысын көтере алмайтын болды. 1658 жылы жақан шахты ұлы аурангзеб орнынан алып, қызыл бекініске қамап қойды. тоғыз жыл қамауда отырған жақан шахты қайтыс болғаннан кейін тоқалының жанына апарып жерледі. asher, catherine b. architecture of mughal india new cambridge history of india i.4 (cambridge university press) 1992 isbn 0-521-26728-5 bernier, françoi' travels in the moghul empire a.d. 1657-1668 (westminster: archibald constable co.) 1891 carroll, david (1971). the taj mahal, newsweek books isbn 0-88225-024-8 chaghtai, muhammad abdullah le tadj mahal d'agra (inde). histoire et description (brussels: editions de la connaissance) 1938 copplestone, trewin. (ed). (1963). world architecture an illustrated history. hamlyn, london. gascoigne, bamber (1971). the great moguls, harper row havel, e.b. (1913). indian architecture: its psychology, structure and history, john murray kambo, muhammad salih amal-i-salih or shah jahan namah ed. ghulam yazdani (calcutta: baptist mission press) vol.i 1923. vol. ii 1927 lahawri, 'abd al-hamid badshah namah ed. maulawis kabir al-din ahmad and 'abd al-rahim under the superintendence of major w.n. lees. (calcutta: college press) vol. 1867 vol. ii 1868 lall, john (1992). taj mahal, tiger international press. rothfarb, ed (1998). in the land of the taj mahal, henry holt isbn 0-8050-5299-2 saksena, banarsi prasad history of shahjahan of dihli (allahabad: the indian press ltd.) 1932 stall, (1995). agra and fathepur sikri, millennium stierlin, henri editor volwahsen, andreas (1990). architecture of the world: islamic india, taschen tillitson, g.h.r. (1990). architectural guide to mughal india, chronicle books