text: xviii—xx ғасырлардың бас кезінде қазақстанның байырғы халқы өлкенің басым көпшілігін құрады. 1897 жылы қазақстанда барлығы 4147,7 мың адам тұрған болса, соның 80 пайызға жуығы қазақтар еді. халықтың қалған бөлігін казактар мен қоныс аударған орыс шаруалары, сондай-ақ ұйғыр, дүнген, татар, өзбек, басқа да этностық топтар құрады. қазақстанға алғашқы болып келгендер казактар мен әскери шенді орыстар болды. олар шекара шебіндегі әскери бекімістер мен станицаларда тұрды. кейін қазақстанды отарлау әрекеті күшейген кезде казак әлеуметтік тобына қоныс аударып келген шаруалар мен мещандар, солдаттар да қабылдана берді. қазақстанға қоныс аударылған орыс шаруалары шекарадағы әскерлерді, сондай-ақ зауыттарында, тау-кен өндірістерінде істейтін жұмысшыларды азық-түлікпен жабдықтау міндетін шешуге тиіс еді. шаруаларды қазақ өлкесіне кеңінен тарту үшін патша үкіметі еркін отарлау әдісін де, күш қолдана отырып, еріксіз жер аудару тәсілін де қолданды. кейде орыс шаруаларының қатары орталықтан айыпты болып қашқан қашқындардың есебінен де толықтырылып отырылды. мәселен, бұқтырма өзенінің аңғарына, алтай тауының адам аяғы жете бермейтін биік қойнауына зауыт жұмысшылары, солдаттар мен ынтымақ бұзушы секта жікшілдері қашып кете беретін. сібір әкімшілігі қашқындардың поселкелерін жою және бұқтырма аңғарына қашудың жолын кесу үшін қанша күш-жігер жұмсағанымен еш нәрсе шығара алмады. 1897 жылы алтайда 90 мыңға жуық орыс шаруалары болды. қазақстанда орыс халқының саны xix ғасырдың соңы мен xx ғасырдың бас кезінде қызу қарқынмен өсті. бұл кезеңде ресейдің еуропалық бөлігіндегі шаруалар қазақстанға жаппай көшіріле бастаған болатын. 1897 жылы қазақстанның алты облысындағы орыстардың саны 544 мың адамға жетті. олар қазақ өлкесіндегі бүкіл халықтың 12,8 пайызы болды. орыс халқының негізгі бөлігін қоныс аударып келген шаруалар (40 пайыз), содан кейін қазақтар (33 пайыз), мещандар (19 пайыз), дворяндар (5 пайыз) және басқалары құрады. қазақтар мен орыс тұрғындары арасында өзара алмасулар орын алды. орыс қызы мария рекинаның есімі бүкіл қазақ даласына белгілі болды. «дударай» әнін орыс қызы өзі ғашық болған қазақ жігітіне арнады. украиндықтардың алғашқы тобы қазақстан аумағында xviii ғасырдың екінші жартысында пайда болды. олар негізінен ұлт-азаттық қозғалыстарына қатысқандар еді. украиндықтардың елеулі бөлігі қазақтың кең-байтақ даласына хіх-xx ғасырлар шебінде, ресейдің еуропалық бөлігінен шаруалардың жаппай қоныс аударуы кезінде келді. қоныс аударушы украиндықтар негізінен полтава, харьков, таврия, херсон, екатеринослав және киев облыстарының шаруалары еді. украиндықтардың басты шаруашылық кәсібі егіншілік болды. қазақ даласындағы белгілі украиндық диқандардың бірі ақмола облысының атбасар ауданы қима болысына қарасты запорожское селосының шаруасы василий марченко еді. 1913 жылы романовтар әулеті билігінің 300 жылдығын атап өту құрметіне ең үлгілі шаруашылық үшін белгіленген арнайы сыйлықтардың бірін осы в. марченко жеңіп алған болатын. ол егістік топырағының құнарлылығын арттыру мақсатымен тұқым себудің он танапты әдісін енгізді: «сельский вестник», «хлебороб» журналдарын үзбей оқып тұрды. сол кездегі ең жаңа ауыл шаруашылық техникаларын пайдаланды. үй жануарларының тұқымын асылдандырумен де айналысты. патша үкіметінің шаруалардың қоныс аударуына қаншалықты отарландырушы сипат беруге тырысқанына қарамастан, украиндықтар мен жергілікті қазақтардың арасында достық, тіпті туыстық қалыптаса түсті. мәселен, 1905 жылы киевте болған шеруге қатысқаны үшін ақмола облысының ақмола уезіне жер аударылған афанасий латутаны жоламан деген қазақ өкіл бала етіп асырап алып, оған жақып жоламанов деген есім берген. жақып қазақ тілін меңгеріп алып және өз бетінше ізденіп, исламның негізін де үйреніп, мұсылман дінін қабылдаған. 1916 жылы қазақтардың ұлтазаттық көтерілісі кезінде ол қорғалжындағы танымал басшыларының бірі болды. 1897 жылғы халық санағының деректері бойынша қазақстанда 86,7 мың украиндық тұрды. украиндықтардың қазақ өлкесіндегі бүкіл халықтың арасында алған өзіндік үлесі пайызға жуық еді. негізгі топтары (51 пайызы) ақмола облысында шоғырланды. олардың басым көпшілігі (87 пайызы) шаруалар болды, бірқатары (7 пайызы) мещандар тобына жатты. украиндықтардың пайызға жуығы ресей қазақтары қатарында әскери қызмет етті. қазақстанда татарлардың келуі патша үкіметінің қазақ өлкесін отарлауға кіріскен кезінен басталды. xviii—xix ғасырларда патша үкіметі қазақ даласына ислам дінін тарату саясатын жүргізді. бұл ретте қазақтардың арасына молдалар татарлардың дін қызметкерлері қатарынан ғана жіберілді. мұның өзі қазақтарды орта азиядағы діни орталықтардың ықпалынан оқшауландыру мақсатымен жасалды. қазақ хандары мен сұлтандарының басым көпшілігі өздерінің жеке хатшылары етіп орынборға таяу жердегі сейітов слободасынан шыққан сауатты татарларды ұстады. татар көпестер ресей мен қазақ даласы арасындағы сауда-саттықтың дамуына байланысты өздерінің белсенділігін күшейте түсті. қазақтардың тілін, әдет-ғұрып және салт-санасын жақсы білгендіктен де татарлар сауда-саттық саласында делдалдық рөл атқарды. татар көпестерінің қазақ даласындағы ықпалы мен беделі бірте-бірте күшейе түсті. татарлардың ауқымды бір тобын қазақстан аумағына еділ бойы губернияларыиың помещиктері жер аудартып жіберді. татарлар өлкенің ірі петропавл, семей, орал, көкшетау, верный, ақмола, павлодар, зайсан және өскемен қалаларында тұрды. олардың неғұрлым жиі орналасқан жерлерінде татар слободкалары пайда болды. бұл халықтың өкілдері қазақ даласында жаңа әдіспен оқытатын жәдидтік мектептер ашудың бастамашылары болды. қазақтар татар зиялылары шығарып тұрған газеттер мен журналдарды зор ықыласпен оқыды. қазақтың алғашқы газеттері мен журналдарын көбінесе татар көпестері қаржыландырып тұрды. кейінірек патша үкіметі исламның қазақ даласында күшейіп бара жатқанынан қауіптеніп, сауатты және іскер татарлардың қызметінен бас тарта бастады. 1897 жылы қазақстанда тұратын татарлардың жалпы саны 56 мыңға дейін жетті. мұның өзі қазақстандағы бүкіл халықтың 1,3 пайызы еді. татарлардың 38 пайызы мещандар, 28 пайызы шаруалар, 10 пайызы қазақтар, пайызы көпестер болды. белорустар қазақстан аумағына белоруссияда 1863—1864 жылдары к. калиновский бастаған көтеріліс қатыгездікпен басылғаннан кейін келді. ол кезде белоруссиядан шет аймаққа 12 мыңнан астам адам жер аударылған болатын. солардың кейбір топтары қазақстанның солтүстік аймағын қоныс етіп, орналасып қалған еді. xix ғасырдың 70-жылдарында қазақстанның солтүстігіне төңкерісшіл белорус халықшылдары жер аударылды. кейінірек белорус да осы өңірден бір-ақ шықты. белорус ұйымының белсенді мүшесі п. румянцев өзінің жер аударылған мерзімін ақмола облысында өткізді. кейін столыпиннің аграрлық реформасы кезінде көптеген белорус қазақстанның селолық жерлеріне қоныс аударды. белорустардың негізгі кәсібі егіншілік болды. немістер қазақстанға тұңғыш рет xviii ғасырда әскери құрамалар қатарында келді. олардың едәуір бөлігі балтық бойы губернияларынан еді. сібір шекара шебінін басшылары қызметін атқарған 13 адамның көпшілігі немістерден шыққан генералдар болатын. олар х.т. киндерман, и. крафт,д. риддер, к.ф. фрауендорф, г.г. вейрман, и. шпрингер, и. клапъе де колонг, г.э. штранд- ман, г.и. глазенап және басқалары еді. түркістан өлкесінің к.п. фон кауфман да, торғай облысының әскери губернаторы л.ф. баллюзек те, дала өлкесінің м.а. фон таубе де неміс ұлтынан еді. немістер жергілікті халықтың тарихы мен географиясын және этнографиясын зерттеудің бастамашылары бола білді. дәрігерлер, мұғалімдер, тау-кен инженерлерінің арасында да неміс ұлтының өкілдері аз болған жоқ. немістер негізінен омбы, петропавл, семей, өскемен, жәмішев сияқты тағы басқа да шекара шебіндегі әскери бекіністерде тұрды. xviii ғасырдың аяғына қарай қазақстандағы немістердің саны 400 адамға жетті. қазақ жеріндегі немістер санының арта түсуі хіх-xx ғасырлар тоғысына сәйкес келеді. қоныс аударып келген немістер негізінен егіншілікпен айналысты, өндеуші өнеркәсіп салаларында жұмыс істеді. немістер сонымен қатар мұнай кен орындарын игеруде, алтын, мыс өндіруде, кен өнімдерін өндеуде белсенділік танытты. немістердің өздерінің жеке ғибадатханалары және мектептері болды. олардың арасында өзін-өзі басқару дәстүрі күшті сақталған еді. немістердің елді мекенінде халық әлдеқайда ауқатты тұрды. олар жинақылығымен, еңбек сүйгіштігі және адалдығымен ерекше көзге түсті. өздерінің ұлттық тілін, дінін, әдет-ғұрпы мен салт-санасын, дәстүрлерін берік сақтауға тырысты. немістер өздері қауым болып жинақы қоныстанды. олардың көпшілігі (55 пайызы) сауатты еді. әлеуметтік сословие тұрғысынан алғанда 1897 жылы немістердің 85 пайызын шаруалар құрады. 1897 жылы қазақстандағы және онымен шекаралас қалалардағы немістердің жалпы саны мың адамға жуықтады. олардың көпшілігі ақмола облысында, омбы қаласына жақын ақмола облысының аумағындағы преображенский, романовский, канкринский сияқты поселкелерде тұрды. олардың ендігі бір елеулі тобы сырдария облысында да қоныстанды. столыпиннің аграрлық реформасы кезінде немістердің еділ бойынан, қара теңіз жағалауынан ағылып келуі күшейе түсті. сондай-ақ немістер қазақ даласына сонау германия мен австрияның тікелей өзінен де қоныс аударып келді. поляктар қазақстан аумағында алғаш рет xviii ғасырда пайда болды. олар патша үкіметі қазақ өлкесіне жер аударған поляк көтерілісшілері еді. жергілікті өкімет билігі оларды өз еріктерінен тыс жайық және сібір қазақтарының қатарына зорлықпен тіркеп жіберген болатын. жер аударылып келген поляктар польшадағы 1830-1831,1863- 1864 жылдардағы ресей империясына қарсы ұлт-азаттық көтерілістерге қатысушылар еді. олардың едәуір бөлігін поляктардың таңдаулы тобы дворяндар құрады. поляктардың қатарында ақын-жазушылар, суретшілер мен дәрігерлер, инженерлер және заңгерлер көп болды. мәселен, адам янушкевин қазақ халқының тарихын қызыға зерттеді. суретші бронислав залесский «қырғыз даласының деген ғажайып картинасын салды. ақын густав зелинский қазақтар өмірінен «қырғыз» және «дала» деген дастандар жазды. владимир недзвецкий жетісу мұражайының негізін қалады. ал семейге жер аударылған северин гросс «қырғыздардың тұрмысын заңдық тұрғыда зерттеуге арналған материалдар» деген тамаша кітап жазды. патша үкіметі поляктарды қызметке де тартты. поляктардың көпшілігі қалаларда тұрды. 1897 жылғы халық санағының деректері бойынша қазақстанда 1254 поляк тұрған. олардың басым көпшілігі орал, семей, ақмола және сырдария облыстарында қоныстанған еді. қазақстан аумағына xix ғасырдың аяқ кезіне қарай жоғарыда көрсетілген этностық топтардан басқа да халықтар ағылып келе бастады. ресейдің еуропалық бөлігінен келген неғұрлым елеулі диаспора мордвалықтар болды. 1897 жылы қазақстанда олардың саны 12 мыңға жуықтады. олар негізінен ақмола облысының көкшетау және петропавл уездерінде, торғай облысының қостанай уезінде тұрды. уақыт өте келе шағын ұлыстар орыс халқымен араласып, кетті. іс жүзінде қазақстанның барлық қалаларында да еврей ұлтының өкілдері болды, 1897 жылғы халық санағында олардың саны 1651 адамға жетті. олар ақмола және сырдария облыстарында жинақы қоныстанды. ресейдің еуропалық бөлігіндегі еврейлердің кәсіп түрлерін таңдауына шек қойылуы және еврейлерді қырып-жою оқиғалары олардың қазақстан қалаларындағы санының едәуір арта түсуіне жеткізді. xx ғасырдың бас кезінде қазақ даласына украина мен бессарабиядан болгарлар да келе бастады. олар қазақстанға жер қоныс аударды. болгарлар 1908-1910 жылдары семей облысының павлодар уезіндегі разумовка және андрияновка селоларының, торғай облысының ақтөбе уезіндегі болгарка селосының негізін қалады. қостанай қаласының төңірегінде қоныстанған болгарлар шығырмен суаратын бау-бақша өсірді. олар егістік жерді жергілікті халықтан жалға алды. ақмола аумағында эстондықтар мен латыштардың шағын бір тобы (375 адам) да өмір сүрді. 1897 жылы өткен жалпыресейлік халық санағының деректері бойынша, қазақстанда 29,5 мың өзбек, 2,8 мың түрікмен, 2,6 мың башқұрт, 997 қалмақ, 987 тәжік, т.б. ұлт өкілдері тұрған.