text: шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері, қытай халық республикасы үкіметінің, ресми түрде кәсіптік білім беру және оқыту орталықтары деп аталатын лагерьлері. 2014 жылы жарияланған «террорға қарсы халық соғысы» аясында 2017 жылдан бастап ұйғырларды мақсатында пайдаланатын интернирлеу лагерлері болып табылады. бұл лагерьлер заңнан тыс жұмыс істейді, көптеген ұйғырлардың сот үкімінсіз сотталғандығы туралы хабарланған, оларға қарсы ешқандай айып тағылмаған. есеп бойынша, 2018 жылы қытай билігі жүздеген мың, ұйғыр, қазақ, қырғыз және басқа этникалық мұсылман түріктерін, христиандарын, сондай-ақ кейбір шетелдік азаматтарды, мысалы, осы түрмелерде ұстады. 2018 жылдың мамырында ақш қорғаныс министрлігінің өкілі рэндалл шрайвер тергеу изоляторларына «кемінде миллион, мүмкін, үш миллионға жуық азамат» туралы бірнеше рет мәлімдеме жасады. 2018 жылдың тамызында бұұ-ның адам құқықтары жөніндегі тобы қытайдағы миллион этникалық ұйғырдың «қайта тәрбиелеу лагерлерінде» ұсталғаны туралы көптеген сенімді хабарламалар алды деп мәлімдеді. сондай-ақ, кейбір бақ мәліметтерінде лагерьлерді қытайдың мәдени революциясымен салыстырған саясаткерлер мен зерттеушілерден бірнеше хабарламалар болды. 2019 жылы бұұ-ның 22 елінен, оның ішінде аустралия, канада, франция, германия, жапония және ұлыбританиядан келген елшілері қытайдағы ұйғырлар мен басқа да азшылық топтардың жаппай ұсталуын айыптайтын хатқа қол қойып, қытай үкіметін лагерьлерді жабуға шақырды. керісінше, 50 мемлекет, соның ішінде алжир, конго демократиялық республикасы, ресей, сауд арабиясы, сирия, иран, ирак, пәкістан, солтүстік корея, мысыр, нигерия, филиппин мен судан қытайдың шыңжаңдағы терроризмге қарсы бағдарламасын мақұлдады. үрімжідегі қарулы полицияның бронды техникалары. қыркүйек, 2009 жыл әр түрлі қытай әулеттері шыңжаңның тарихи бөліктерін бақылап отырды.бұл аймақ қазіргі қытайдың билігіне өтіп, маньчжу цин әулетінің батысқа қарай кеңеюі нәтижесінде пайда болды, ол тибет пен моңғолияны да жаулап алды. 1928 жылы қытай республикасы жанындағы шығыс шыңжаңдағы жартылай автономды кумул хандығының губернаторы ян цзэнсин өлтірілгеннен кейін, цзинь шурэнь хандықтың билеушісі болды. 1933 жылы кумул көтерілісінде сепаратистік алғашқы шығыс түркістан республикасы құрылды. 1934 жылы бірінші түркістан республикасын кеңес одағының көмегімен әскери қолбасшы шэн сикай жаулап алды. 1944 жылы іле көтерілісі кеңес одағына тәуелді екінші шығыс түркістан республикасын сауда-саттық үшін 1949 жылы қытай халық республикасына енгенге дейін өзінің тұрақты өмір сүруіне мәжбүр етті. 1950-1970 жылдар аралығында үкімет хан аймағындағы жаппай көші-қоңды, қытай мәдени бірлігі мен саясатын көтермелеу саясатын ұстана отырып, ұйғыр бірегейлігінің белгілі бір көріністеріне демеушілік көрсетті. осы кезде кеңес одағының қолдауымен әскери ұйғыр сепаратистік ұйымдары пайда болды, сонымен қатар шығыс түркістанның халық партиясы 1968 жылы ең ірі партия болды. 1970 жылдары кеңес өкіметі қытайға қарсы күресте шығыс түркістанның біріккен революциялық майданын (urfet) қолдады. 1997 жылы полиция рамазан кезінде сепаратистер деп күдіктелген 30 адамды өлтіргеннен кейін, ақпан айында құлжадағы өткен ірі алып келді. нәтижесінде халық-азаттық армиясы жеңіліп, кемінде тоғыз адамның өмірі қиылды. дәл сол айда үрімжіде автобустың жарылуы салдарынан адам қайтыс болып, 68 адам жарақат алды. 68 1997 жылы наурызда автобуста бомбаның жарылуы салдарынан екі адам қайтыс болды, мұны ұйғыр радикалдары мен түркиядағы шығыс түркістан бостандық ұйымы мойындады. 2009 жылдың шілдесінде шыңжаңдағы зауытта ұйғырлар мен хан қытайлық жұмысшыларының арасында жанжал туып, жүзден астам адамның өмірін қиды. кейін ұйғыр радикалдары 2009 жылдан 2016 жылға дейін ұйымдастырылған шабуылдар нәтижесінде ондаған қытай азаматтарын өлтірді. бұған 2009 жылдың тамызындағы шприцтермен шабуыл, 2011 жылы бомба мен пышақпен хотанда жасалған шабуыл, 2014 жылғы наурызда куньмин теміржол станциясындағы пышақпен шабуыл, 2014 ж.сәуірде үрімжі теміржол станциясында бомба мен пышақпен шабуыл, және 2014 жылдың мамыр айында үрімшідегі көше базарында автокөлік бомбасы қолданылған шабуыл. осы шабуылдардың біразын бірнеше елдер террористік ұйым деп атаған түркістан ислам партиясы (бұрынғы шығыс түркістан исламдық қозғалысы) ұйымдастырды. джеймстаун қорының мәліметі бойынша шыңжаңда қайта оқуға байланысты мемлекеттік сатып алуларға өтініштер саны үрімжідегі 2009 жылғы шілдедегі толқулардан бұрын да, одан кейін де, ван лэцюань шыңжаң аймағында партия хатшысы болған, ең жоғарғы ұлттық рөлді тиімді атқарған. ван шыңжаңды сауданы дамыту, автомобиль жолдары, темір жолдар, көршілес қазақстаннан мұнай және газ құбырларын қытайдың шығысына дейін дамыту жұмыс істеді. ван сонымен бірге жергілікті мәдениет пен дінді шектеді, бастауыш мектептерде оқыту құралы ретінде ұйғыр тілін стандартты қытай тілімен алмастырды және мемлекеттік қызметкерлер арасында сақалы мен орамалын киіп, жұмыс кезінде ораза ұстап, намаз оқуға шектеу қойылды. 1990-шы жылдары шыңжаңның бөліктеріндегі көптеген ұйғырлар қытай тілінде сөйлей алмады. 2010 жылдың сәуірінде үрімжідегі кейін чжан чуньсянь коммунистік партияның басшысы болды. чжан чуньсянь ванның репрессиялық саясатын жалғастырды және нығайтты. 2011 жылы чжан өзінің саяси мәлімдемесі ретінде «қазіргі заманғы мәдениет шыңжаңды дамуға жетелейді» деп ұсынды және заманауи мәдениетті насихаттай бастады. 2012 жылы ол алдымен «экстремизм» науқаны туралы айтып, «дүмше имамдарды» және экстремистерді тәрбиелей бастады. 2013 жылы шынжаң аймағы негізінде кең ауқымды сауда жобасы болып табылатын «бір белдеу бір жол бағдарламасы» бастамасы жарияланды. 2014 жылы қытайда «террорға қарсы халық соғысы» жариялады және терроризм мен экстремизмге қарсы науқан ретінде жергілікті үкімет жаңа шектеулер енгізіп, ұзын сақалдарға, қоғамдық орындарда перделер тағуға тыйым салды. чжанның басшылығымен коммунистік партия шыңжаңда терроризміне қарсы науқанды» бастап, көптеген тұтқындауларға және түрмелерге жабуға әкеп соқтырған. 2016 жылдың тамызында тибеттегі коммунистік партияның әйгілі жетекшісі чэнь цюаньго шыңжаң автономды облысын басқарды. чэннің келуінен кейін жергілікті билік органдары 2016 және 2017 жылдары 90 000-нан астам полиция қызметкерін жинады бұл соңғы жеті жылдағыдан екі есе көп және аймақта 7300 мұқият күзетілетін бақылау бекеттерін құрды. провинция әлемдегі ең мұқият қорғалатын аймақтардың бірі ретінде белгілі болды. ағылшын тіліндегі жаңалықтарда шыңжаңдағы қазіргі режим әлемдегі ең кеңейтілген полиция мемлекеті деп аталды.. 2017 жылдан бастап жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында бұл орталықтарды «экстремизмге қарсы оқу орталықтары» және «білім беру немесе трансформация бойынша оқыту орталықтары» деп аталады. бұл нысандардың көпшілігі қолданыстағы мектептерден немесе басқа ресми ғимараттардан ауыстырылған, бірақ олардың кейбіреулері мақсатты түрде салынған. мұқият күзетілетін аймақ және мыңдаған бақылау-өткізу пункттері жергілікті тұрғындардың лагерлерде ұсталуына ықпал етті. 2017 жылы аймақта қытайдағы барлық қамауға алудың 21% -ы болды, бұл өткен жылмен салыстырғанда сегіз есе көп. көптеген қалалар мен уездердегі сот және басқа үкіметтік бюролар осы жоспарланған лагерьлер мен құрылыстарды сатып алу және салу үшін бірқатар конкурс жариялай бастады. қарқынды өсіп келе жатқан ірі тергеу изоляторлары бүкіл аймақта құрылып, діни ұстанымдары мен ұлты үшін қудаланған жүздеген мың адамдарды ұстау үшін қолданылады. сан-диегодағы калифорния университетінің саясаттанушысы виктор шидің айтуынша, 2019 жылдың шілдесінде тек «оқшауланған террорлық оқиғалар» болған, ал «белсенді бүлікшілер» болмаған. ол лагерьлерді құруға қомақты көп ақша бұл ақша саясат жасаушыларға көмек көрсетуге кеткенін айтты. қытайдың аустралиядағы елшісі чэн цзиньенің айтуынша, 2019 жылдың желтоқсанында орталықтардағы барлық "білім алушылар" оқуын аяқтап, біртіндеп жұмыс орындарына оралды немесе үкіметтің көмегімен жаңа жұмыс орындарын тапты. қытайдағы әлемдік covid-19 пандемиясына байланысты шыңжаң түрмелерінде коронавирус аурулары немесе қайта тәрбиелеу мекемелеріндегі жағдайлар туралы хабарламалар болған жоқ. бағдарлама 2019–2020 жылдары коронавирустық пандемияға байланысты тоқтатылғаннан кейін, ұйғыр жұмысшылары 2020 жылдың наурызынан бастап шыңжаңның басқа бөліктеріне және қытайдың қалған аймақтарына жұмысқа қайта орала бастады. қалалық жерлерде лагерьлердің көпшілігі қолданыстағы кәсіптік мектептерден, коммунистік партия мектептерінен, әдеттегі мектептерден немесе басқа ресми ғимараттардан ауыстырылды, ал қала маңындағы немесе ауылдық жерлерде лагерлердің көпшілігі қайта тәрбиелеу мақсатында арнайы тұрғызылды. бұл лагерлерді қарулы күштер немесе арнайы полиция күзетеді және түрме қақпаларымен, қоршау қабырғаларымен, күзет қоршауларымен, күзет мұнараларымен, қарулы полиция үшін күзет бөлмелері және үй-жайлармен т.б. жабдықталған. 2018 жылдың қараша және желтоқсан айларында bitter winter журналы инин ауданындағы екі лагерьде түсірілген деп болжанған үш бейнежазба жариялады. бейнежазбаларда түрмеге ұқсас материалдар көрсетілген, ал журнал лагерлерді «мектептер» емес, қамауда ұстау орындары деп дәлелдегенін мәлімдеді. business insider-дің айтуынша, bitter winter-ң екінші бейнежазбасы шыңжаңдағы тергеу бұрынғы тұтқындар мен куәгерлердің сипаттамаларына сәйкес келеді». лагерьлердің саны туралы көпшілікке қол жетімді, тексерілген мәліметтер жоқ болғанымен, спутниктік кескіндер мен үкіметтік құжаттар негізінде болжанған лагерьлерді құжаттауға әртүрлі әрекеттер жасалды. 2017 жылдың 15 мамырында колумбия округі вашингтондағы джеймстаун қоры қайта тәрбиелеу мекемелеріне қатысты үкіметтің 73 ұсынысының тізімін жариялады. 2018 жылғы қарашада австралиялық стратегиялық саясат институтының (aspi) халықаралық кибер саясаты орталығы (icpc) 28 жерде жоспарланған лагерлерді жариялады. 2018 жылғы 29 қарашада reuters және earthrise media 39 болжамды лагерь туралы хабарлады шығыс түркістан ұлттық awakening қозғалысы лагерьлердің көп екендігін жариялады азаттық радиосының 2018 жылғы есебінде ават округінде (авати) үш қайта тәрбиелеу лагері болған. rfa тыңдаушысы лагерьлердің жұмысын талқыламауды талап ететін "құпиялылық туралы келісімнің" көшірмесін ұсынды. ұйғырлар мен басқа этникалық азшылықтардың ұсталуы нәтижесінде көптеген балалар ата-анасыз қалды. қытай үкіметі бұл балаларды «интернаттар» деп аталатын әртүрлі мекемелер мен мектептерде ұстады деп болжайды. 2018 жылдың қыркүйегінде associated press мыңдаған салынып жатқанын хабарлады. қытай білім департаментінің мәліметі бойынша, сегіз жасқа дейінгі балалар осы мектептерде оқиды. адриан зенц пен би-би-си хабарлағандай, 2019 жылы ұсталған ата-аналардың балалары қытай тілін үйренуге мәжбүр болды және өз діндерін қолдана алмады. «саяси тәуекел» журналында жарияланған мақалада зенц бұл әрекетті «әлеуметтік қайта құру және мәдени геноцидтің жүйелі науқаны» деп атайды. human rights watch ұйымдары интернаттардағы балалар ата-аналарының рұқсатынсыз немесе рұқсатсыз ұсталады деп мәлімдеді. нью-йорк таймс 2019 жылдың желтоқсанында бұл шамамен 497000 бастауыш және орта мектеп оқушылары білім алғанын хабарлады. олар сонымен қатар студенттерге екі апта сайын тек отбасы мүшелерімен кездесуге рұқсат етілгенін және ұйғыр тілінде сөйлеуге рұқсат берілмегенін айтты. көптеген бақ-тардың хабарлауынша, лагерлерде жүздеген мың ұйғырлар, сонымен қатар қазақтар, қырғыздар және басқа этникалық азшылықтар бар. азаттық радиосы, 2018 жылдың қаңтарында 120 000 ұйғыр мүшесі тек қашқарқашғар саяси лагерьлерде ұсталды деп есептейді. 2018 жылы кира округінің жергілікті билігі шамамен 12000 тұтқынның кәсіби лагерьлерде және тергеу изоляторларында болады деп күткен, ал орталықтарға қатысты кейбір жобалар бюджеттік шектеулерден асып түсті. 2005 жылдан бері қуғын-сүргінге түскен ұйғыр саясаткері рәбия қадыр 30-ға жуық туыстарын, оның ішінде ағалары, балалары, немерелері, інілері мен әпкелерін жоғалтты, олардың қайда екені белгісіз. 2018 жылдың 13 шілдесінде этникалық қазақ, қытай азаматы және қытай мемлекетінің бұрынғы қызметкері сайрагүл сауытбай екі ел арасындағы шекараны заңсыз кесіп өтті деген айыппен қазақстанның жаркент қаласында сотқа тартылды. сот барысында ол 2500 этникалық қазаққа арналған қайта тәрбиелеу лагерінде ол мәжбүрлі жұмыс істегені туралы айтты. оның адвокаты егер оны қытайға ол қазақстандық сотта қайта тәрбиелеу лагерлерін айтқаны үшін өлім жазасына кесіледі деп сендірді. 2018 жылдың тамызында қытайдың қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірінен қашып келген сайрагүл сауытбай алты ай шартты түрде жазадан босатылып, полицияға үнемі тіркеліп тексерілуге бұйрық берілді. қытайға үшін ол қазақстаннан пана сұрады. қазақстан оған баспана беруден бас тартты. 2019 жылы маусымда ол швецияға кетіп, онда оған саяси баспана берілді. азаттық радиосының онсу округі полиция бөлімінің қызметкерімен өткізген сұхбатына сәйкес, 2018 жылдың тамыз айындағы жағдай бойынша 30 мың адам немесе округтегі алты ұйғырдың біреуі (округ тұрғындарының шамамен 16%) қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталған. цзин бунин лагерлерде болған адамдар туралы көпшілікке мәлімет жинау үшін шыңжаң құрбандары туралы мәліметтер базасын жасады. әр парақта негізгі демографиялық ақпарат, оның ішінде ұстау мерзімі мен болжамды себебі, орналасқан жері, сонымен қатар қосымша бейнелер, фотосуреттер мен құжаттар көрсетілген. 2019 жылғы шілдеде «саяси қатерлер» журналында жарияланған есепте тәуелсіз зерттеуші адриан зенц шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталғандар санының жоғарғы шегін 1,5 миллион деп бағалады. 2019 жылдың қараша айында адриан зенц шыңжаңдағы лагерлердің саны 1000-нан асты деп есептеді. шыңжаңдағы жергілікті биліктің белгісіз бір қызметкерінің хабарлауынша, «азаттық радиосы» мақаласында келтірілген мәліметтерге сәйкес, 2020 жылдың рамазан айында (23 сәуір 23 мамыр) кашғар макит округінің (майгайти) тұрғындары ораза ұстағандары үшін лагерлерге жіберетіндігі туралы айтылды. шынжаңнан көшіп келген қазақстан азаматы қайрат самарқанд көрші қазақстанға барғаны үшін үш айға облыстағы қайта даярлау лагерінде ұсталды. 2018 жылғы 15 ақпанда қазақстанның сыртқы істер министрі қайрат әбдірахманов қхр сыртқы істер министрлігіне дипломатиялық нота жолдады, сол күні қайрат самарқанд қамаудан босатылды. бостандыққа шыққаннан кейін ол күн сайын коммунистік үгіт-насихатты оқып, ұрандарды қайталап, си цзиньпинге ұзақ ғұмыр тілеп, ризашылық білдіретін тәрбиеден өткенін айтты. михригул тұрсын ұйғыр әйелі, қытайдағы осы лагерлердің бірінен қашқаннан кейін ұсталып ұрып-соғу мен азапталғаны туралы айтты. египетке көшіп, кейін ол 2015 жылы қытайға отбасымен бірге кездесуге келгеннен кейін бірден ұсталып, кішкентай балаларынан ажыратылды. бірнеше айдан кейін ол үшінші рет түрмеге түсіп, үш айды қатаң түрмеде өткізді, басқа 60 әйелмен бірге кезек-кезек ұйықтап, қауіпсіздік камераларының алдындағы дәретхананы пайдаланып, қытай коммунистік партиясын мадақтаған әндер айтты. тұрсынның айтуынша, ол және басқа да түрмедегілер белгісіз соның ішінде оларды әлсірететін кейбір әйелдердің қан кетуіне және етеккірін жоғалтуға әкелетін ақ сұйықтықты қабылдауға мәжбүр болған. оның камерасынан үш ай ішінде тоғыз әйел қайтыс болған. бұрынғы тұтқындар қытайдың әнұранын және коммунистік әндерді қалай айту керектігін үйрену керек дейді. ән айтпағандарға бірнеше сағат бойы қолға кісен салу, суға тұрғызу, немесе "жолбарыс орындығына" таңу сияқты жазалар қолданылатынын айтты. ұсталғандардың айтуынша, олар сонымен қатар исламда тыйым салынған алкогольді ішіп, шошқа етін жеуге мәжбүр болған. кейбіреулері белгісіз дәрілерді қабылдағанын, ал басқалары өз-өзіне қол жұмсамақ болған. белгісіз себептермен өлгендер де болған. ұсталғандар жыныстық зорлық-зомбылық кең таралған деп мәлімдейді, оның ішінде мәжбүрлі түсік түсіру, мәжбүрлі қолданған. хан шенеуніктеріне лагерьлерде жатқан ұйғырлардың үйлерінде тұру туралы нұсқау берілгені айтылды. ұйғырларға арналған үгіт-насихат жөніндегі рушан аббас қытай үкіметінің әрекеті біріккен ұлттар ұйымының анықтамаларына сәйкес геноцидке тең келеді деп мәлімдейді. time мәлімдемесі бойынша, шыңжаңда іле қаласының 45 жастағы мал дәрігері сәрсенбек акарули 2017 жылдың қарашасында шыңжаңда қамауға алынды. 2019 жылдың қараша айынан бастап ол әлі де тергеу изоляторында. әйелі гүлнұр қосдәулеттің айтуынша, акарулиді полиция ұялы телефонында тыйым салынған whatsapp қосымшасын тапқаннан кейін лагерьге орналастырған. қосдәулет, көрші қазақстанның азаматы, шыңжаңға күйеуін іздеп төрт рет келді, бірақ қытай коммунистік партиясындағы достарынан көмек ала алмады. 2017 жылдың мамыр-маусым айларында майликему маймити деген есімді әйел округтің қайта тәрбиелеу лагерінде ұсталып, бостандыққа шыққаннан кейін оған және олардың кішкентай ұлына қытай билігі паспорт бермегенін айтты. қытай-қазақстан шекарасындағы шыңжаңдағы қорғас қаласының тұрғыны, 47 жастағы бұрынғы тұтқын бақытәлі нұр қамауға алынды. билік оның шетелге жиі сапарларына қамауға алды. ол бір жыл жеті басқа тұтқынмен бір жыл камерада отырғанын айтты. тұтқындар тәулігіне он жеті сағат бойы табуретка үстінде отырды, оларға сөйлесуге немесе қозғалуға рұқсат берілмеді және үнемі бақылауда болды. бостандыққа шыққаннан кейін ол күн сайын, жоспарлары туралы есеп беріп, аз ақы төлейтін мемлекеттік зауыттарда жұмыс істеуге мәжбүр болды. 2019 жылдың мамырында ол қазақстанға қашып кетті. түрмедегі тәжірибесін қорытындылай келе, «бүкіл жүйе бізді басып-жаншу үшін жасалған» деді. азаттық радиосының хабарлауынша, шаньшань/пичан округіндегі 35 жастағы ұйғыр тұрғыны ғалипжан, үйленген және бес жасар ұлы бар, 2018 жылдың 21 тамызында қайта тәрбиелеу лагерінде қайтыс болды. билік оның өлімі инфаркттан болған деп мәлімдеді, бірақ аудандық комитеттің басшысы айя оны полиция қызметкері ұрып өлтірді деп мәлімдеді. оның отбасына исламдық жерлеу рәсімдерін өткізуге рұқсат етілмеді. нью-йорк таймстың 2018 жылғы есебіне сәйкес, 41 жастағы абдусалам мухемет 2015 жылы өзінің жеті ай түрмеде және хотандағы лагерьде екі айдан астам уақыт өткізгенін айтты. мұхамет лагерьдегі тұтқындарға шенеуніктердің ислам радикализмін қабылдамауға, ұйғырлардың тәуелсіздігін қолдамауға және коммунистік партияға қарсы шықпауға шақыратын ұзақ дәрістер тыңдауға жинағанын айтты. азаттық радиосы берген сұхбатында куча уездік полиция бөлімінің қызметкері (кучар, куче) 2018 жылдың маусымы мен желтоқсан айлары аралығында куча ауданының енджишер ауданындағы №1 лагерьде 150 адам қайтыс болғанын растады. адриан зенцтің айтуынша, қайта тәрбиелеу лагерлері мәжбүрлі еңбек лагерлері ретінде жұмыс істейді, онда ұйғырлар мен қазақтар экспортқа әртүрлі, әсіресе шыңжаңда өсірілген мақтадан жасалған тауарларды шығарады. мақта өсімі аймақтың индустриясында басты орын алады, өйткені «шыңжаң экспортының 43%-ы киім, аяқ киім немесе тоқыма бұйымдары». 2018 жылы шыңжаңда қытай мақтасының 84% өндірілді. 2019 жылғы қарашада шыққан «дипломат» газеті шыңжаңда мақта өсіріліп, тоқыма өңделетін болғандықтан, өнімді жасау кезінде «мәжбүрлі еңбек» қаупі бірнеше сатыда болады деп жазады. 2018 жылы financial times шынжаңдағы ең ірі қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірі болып табылатын ютиан/керия уездік кәсіптік оқу орталығы базасында айлық жалақымен қамтамасыз ететін сегіз аяқ киім фабрикасы, ұялы телефон жинау және шай пакетін қамтитын мәжбүрлі еңбек орталығын ашты деп хабарлады. 2016-2018 жылдар аралығында орталық алаңы 269 пайызға кеңейді. аустралиялық стратегиялық саясат институтының хабарлауынша, 2017-19 жылдар аралығында қытайдың басқа жерлерінде 80 мыңнан астам ұйғырлар «мәжбүрлі жұмыстарды қатаң ұсынатын» зауыттық жұмыстарға жіберілген. 2019 жылдың шілдесінде 22 мемлекет бұұ-ның адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарына мәлімдемеге қол қойды, онда олар қытайдағы жаппай тұтқындауды тоқтатуға шақырды және кеңінен бақылау мен репрессияға алаңдаушылық білдірді. 2019 жылдың шілде айында сауд арабиясы, мысыр, біріккен араб әмірліктері, судан, ангола, алжир, нигерия, конго демократиялық республикасы, солтүстік корея, сербия, ресей, венесуэла, филиппин, мьянма, пәкістан, сирия, иран, ирак, шри-ланканы қосқанда 50 ел, джибути мен палестина бұұ бжкб-ға бірлескен хатқа қол қойды. онда «қытайдың адам құқықтары саласындағы көрнекті 