text: топырақтың адамзат қоғамы үшін маңызы өте ерекше. ең алғашқы қауымдық құрылыс кезінде адамдар жабайы өсімдіктерді мәдени өсімдіктерге айналдыра бастады. құнарлы топырақта өнімді өте көп алатынын адамдар сол кезде-ақ білген. жер яғни топырақсыз адамның өмірі. адамзаттың бүкіл өмірі осы топырақпен байланысты. топырақ ауылшаруашылығы өндірісінің негізгі құрамы болып табылады. топырақтың құнарлығын арттыратын әр түрлі тыңайтыштар бар. бейорганикалық тыңайтқыштар құстың саңғырығы, малдың тезегі және т.б. осыларды ерте кезден бастап адамдар өздерінің шағын жерлеріне еккен егіндеріне тыңайтқыш ретінде пайдалана білген. қазіргі кезде топырақтың құнарлығы өте төмендеп бара жатыр. 1953-55 тың игеру жылдарда қазақстан даласының едәуір көп бөлігін жыртып тастады. артынан ол жерлер түгел игерілмей қараусыз қалды. осы кезде қазақстан жерлерінің көп жерлері эрозияға ұшырап үстіңгі қара топырақ қабаты ұшып кетті. кейін ол жерлер шөлді жерге айнала бастады. ол жерді өте көп жыртудың зиянды еді. егін салғанда да жерді жыл сайын өңдеп, тыңдырып отырмаса, құнарлығы төмендеп кетеді. соңғы жылдары бактериялық тыңайтқыштар да қолданыс табуда. бактериялар массасын топыраққа араластырып микробиологияық процестерді күшейтуге және химиялық элементтердің сіңімділігін көтеруге қол жеткізуде. мыс: фосфорбактерин органикалық заттарды алдыратын, фосфорды сіңімді фосфор түріне айналдырады. т.б. ауылшаруашылығы дақылдарын қалыпты өсіру үшін макроэлементтер мөлшері ғана емес. сирек кездесетін құрамы маңызды элементтердің болмауы өсімдіктің ауруына, түсімнің аз болуына әкеліп соғуда. өндірістің кейбір салалары топырақты пайдалануға негізделген. соның бірі маңызды азық-түлік өнімдерін жеткізуші ауыл шаруашылдығы. топырақ ауыл шаруашылығы өндірісін негізгі құралы болып табылады. топырақтың орман шаруашылығында және құрылыс салғанда инженерлік құрылғылардың іргетасының негізгі ретінде және жол салуда гидротехникалық құрылыста құрылыс материалы ретінде маңызы зор. топырақта жүріп жататын күрді тану топырақты іс жүзінде пайдалануда жаңа мүмкіндіктер ашады. және геохимиялық процестерді зерттеуге байланысты топырақтың халық денсаулығы үшін маңызы анықтала түседі. топырақтағы физика-химиялық құбылыстарды зерттеудің гидротехникалық құрылыс үшін және алыс қашықтыққа созылған магистралық құбырлар салу үшін маңызы бар. топырақтағы биогеохимиялық және геохимиялық процестерді пайдалы қазба кен орындарын іздеу кезінде пайдаланады. жердің ауыл шаруашылығы үшін маңызы ерекше, сондықтан осы сұрақ алды мен қаралуы керек. топырақ құнарлығы. топырақ еңбек құралы және өнімі ретінде. топырақ құнарлығы деп оның табиғи және мәдени өсімдіктердің қалыпты өсуі мен дамуын қамтамасыз ету қабілетін айтады. топырақ құнарлығы оны кез-келген борпылдақ тау жынысынан ажыратуға мүмкіндік беретін ерекше сапа. бұл сапаның адамзат қоғамы үшін маңызы зор. табиғи топырақ құнарлылығы олардың қалыптасуы барысында топырақ түзу факторы әсерінен болады және табиғи өсімдіктер өсімділігімен бағаланады. өнделетін жердің құнарлығы ауылшаруашылық өнімдерінің түсім көлемімен өлшенеді және ауылшаруашылық өндірістің деңгейіне: осы топырақтың зиянды химиялық қасиетін жоя білуге, қолайлы су мен ауа режиміне, минерал, органикалық, бактериялық тыңайтқыштар пайдалану мүмкіндігіне, ауылшаруашылық өндірісінің механикаландыру деңгейіне байланысты. түсім көлем еңбек өнімділігіне тікелей байланысты болғандықтан, топырақ құнарлығы да қоғамдық өндірістің маңызды кезі болып есептеледі. табиғи топырақ құнарлығынан көрсеткіштері аудан бірлігіндегі жылдық өсімдіктердің үстеме өсуі: тундра үшін 10-25ц/га гүлді және шым гүлді топырақ 45-85 қара топырақты жер 90-137 каштан топырақтар 40 сұр-қоңыр топырақтар 12 тропикалық саваннаның қызыл және сары топырақтары 120 ылғал тропиктердің қызыл және сары топырақтары 325. күнделікті өмірде құнарлы деп белгілі бір мәдени өсімдіктер үшін қолайлы топырақты атайды. шынында құнарсыз топырақ болмайды, себебі құнарлылық топырақтың ажырамас қасиеті. кез-келген топырақ, онда жақты өсетін өсімдіктер үшін құнарлы боп табылады. мысалы, құнарсыз екені айқын сортаң жерлерде кейбір сортаң шөптер жақсы өседі, олар басқа жерде өсе алмайды. сұр топырақты жерлер мақта өсуіне қолайлы, бірақ картоп үшін құнарсыз т.б. құнарлығы немен анықталады? өсідіктер қалыпты өсу үшін топырақта мына жағдайлар блокы тиіс: 1. өсімдік бойына сіңіре алатын формадағы қорек элементтері болуы тиіс. 2. өсімдік сіңіре алатын формада су болуы тиіс. 3. өсімдік тіршілігі үшін қажетті мөлшерде оттегімен қамтамасыз етілуі тиіс. 4. топырақ массасының құрылымы қолайлы болып онтайлы ауа су режимін қамтамасыз етіп тамырлардын топыраққа жақсы өтуін одан қоректікз аттар мен ылғалдық керегінше алуын қамтамасыз етуі тиіс. 5. өсімдіктер үшін зиянды қоспалар болуы тиіс. мәлім болғандай өсімдіктер негізгі қорек элементі ретінде топырақтан азот, фосфор, калий, кальций, темір, күкіртті сініреді. химиялық талдауға қарасақ, топырақтағы химиялық элементтер құрамы көп, және ол көп жылға жетеді. н.п.ремезов деректері бойынша, қаратопырақ құрамында азот пен фосфордың көптігі сонша, бидайдан орташа түсім алғанда әлі 250 жылға жетеді екен, ал калий құрамы мың жылға жетерлік. бірақ өсімдіктер үшін элементтер мөлшері емес, топырақтағы өсімдік сіңіруге ыңғайлы формалары маңызды. қара топырақтың жыртылатын горизонтындағы қоректік элементтердің жалпы қоры, га шақанда н.п.ремезв бойынша 1952ж. элементтер мөлшер бидайдың орташа түсімінің қандай мөлшерін қамтамасыз ете алады топырақтағы азоттың көп бөлігі органикалық қана түрінде болады, сондықтан ол күрделі, соның ішінде мәдени өсімдіктер үшін сінірілмейді. тек тіршілік нәтижесінде пайда болушы аммонии және нитрат қоспалар ғана өсімдікке сіңімді. фосфордың органикалық қоспаларфы және фосфор құрамы минералдардың көбі өсімдіктерге сіңбейді. топырақтағы калий негізгі массасы екінші дисперсиялық силикат (гидросиюд) құрамына кіреді, бұл күйінде оны өсімдіктер қорыта алмайды. өсімдіктер сіңірілген калийді және калийдің суда еритін қоспаларын бойына тарады, бұлардың топырақтағы мөлшері мардымсыз. кальций мен магний де сіңірілген және суда еріген күйінде ғана өсімдіктерге пайдалы. өсімдіктерге сіңімді түрдегі химиялық элементтер құрамы олардың жалпы құрамына қарағанда өте аз.сондықтан мәдени өсімдіктердің қалыпты өсуі үшін (демек, жақсы өнім алу үшін) кейбір қоректік элементтерді сіңімді формада топыраққа тыңайтқыш ретінде қосу керек. оның тағы бір себебі жыл сайын жиналған өніммен бірге химиялық элементтер де топырақтан алынып, азаяды. демек, өсімдіктердің қалыпты өсуіне керек элеметтер мөлшері де азаяды, бұл егін өніміне әсер етеді. мысалы, бұл құбылыс ақш орталық аудандарында байқалды, онда 20 жыл ішінде топырақтағы азот мөлшері 20% ке кеміген, келесі 20 жылда 10% ке, келесі 20 жылда 7% кеміген. сондықтан агрохимия ережесіне сәйкес тыңайтқыш қолдану ауылшаруашылығы дақылдары түсімін және жер құнарлылығын көтеретін маңызды тәсіл болып табылады. тыңайтқыш қолдана отырып адам заттардың биологиялық айналымына белсенді араласып, өз мақсатында бағыт беріп, реттейді. органикалық минерал тыңайтқыштар қосумен қатар соңғы жылдары бактериялық тыңайтқыштарда қолданыс табуда. бактериялар массасын топыраққа араластырып процестерді күшейтуге және химиялық элементтердің сіңімділігін көтеруге қол жеткізіледі. мысалы, фосфорбактерин органикалық заттарды ыдыратып, фосфорды сіңімді фосфор түріне айналдырды, т.б. ауылшаруашылығы дақылдарын қалыпты өсіру үшін макроэлементтер мөлшері ғана емес, сирек кездесетін және бытырап орналасқан химиялық элементтер құрамы да маңызды. олардың болмауы немесе аз болуы мәдени өсімдіктердің ауруына, түсімнің аз болуына әкеледі. топырақта жездің кемдігінен пайда болған жағымсыз құбылыстар кең тараған. бұл құбылыстар торф топырақта орман аймағында көп кездеседі. (өңдеу сырқаты деп атайды). жез қосқан соң ғана бұл ауру жойылған, астық өнімі көбейген. жезді кейбір өсімдіктер организміне қосу үшін оларды паразиттік грибоктарға қарсы тұрақтылығын арттырады. мырыш, бор, және сирек кезесетін элементтер топыраққа қосқанның әсері болатыны анықталды. мал шаруашылығы үшін де маңызы зор. кейбір топырақта және өсімдіктерде (жемде)артық не кем болуы мал өнімділігіне елеулі әсер етеді. кобалаттің топырақта аз болуынан мал қанында эритроциттер азайып, мал тез ариді (себебі, белок синтезі нашарлайды) жемнің көп болуы бұған әсер етпейді. ұсақ және ірі мүйізді малдың бұл ауруы акобалатоз деп аталады, ол снг, шотландия, австралия және т.б. елдерде таралған. мал шаруашылығына белгілі әсер ететін жез, никель, селен, фтор, йодтың тапшылығы немесе артықшылығы. су өсімдіктің тіршілігінің барлық кезенінде де дәннен жарып шыққаннан, пісіп жетілгенше үлкен роль атқарады. түрлі өсімдік дәндері жарылуы үшін түрлі су мөлшері керек: бидай үшін салмағының 45% қызылша үшін 120% керек. түрлі мәдени өсімдіктердің құрғақ массасының тоннасын алу үшін шығындалған су мөлшері де әр түрлі және 200 ден 1000 т-ға дейін өзгереді. мысалы: бидай тоннасына 500тонна су жұмсалады, ал күріш тоннасына 1000т. артық су керек. өсімдіктер бос су формасын ғана яғни гравитациялық сініліп байланған суды космос күштері кері тарта алмайды. сондықтан сінірілген суы 10-15% құрайтын саздың топырақта өсімдік су тапшылығын көреді, ал құмайт топырақтарда бұл көрсеткіш 1-2% ке дейін азаяды. топырақ ылғалы капилярлық булану барысында азаяды. ұзын капилярдың болуы топырақты тез құрғатады, ал ол капилярды бұзу, топырақ ылғалы сақталуына әкеледі. сондықтан топырақ құрылымын ұсақ кесекті қылу оны құрғаудан сақтайтын тиімді шара болып табылады. қуаңшылық аудандарда судың топыраққа мол келуіне бағытталған түрі шаралар жасалады, беткі су ағысын реттеу, қар тоқтату, түрлі суландыру.