text: емелья́н ива́нович пугачёв (1742 21 қаңтар 1775, мәскеу) дон казагы, шаруалар көтерілісінің басшысы. кіші жүздің ірі ақсүйектері ералы мен досалы, айшуақ сұлтандар көтерілісті қолдады, тіпті 1773 жылы 17 қарашада нұралының өкілі зәбір молда пугачевқа арнайы сыйлықты табыс етуге аттанды. одан пугачев кіші жүз қазақтарының көмегі ретінде әскер жіберуін сұрайды. нұралы, бір жағынан, пугачевқа қылыш, шапан, арғымақ сыйлай отырып, екінші жағынан, орынборға көтеріліс қимылдары туралы хабарлап отыруды да ұмытқан жоқ. пугачев көтерілісі жайық қалашығы ауданында басталды. ол негізгі күшімен жайық бойымен жоғары жылжиды. форпост, қамалдар, соның ішінде илецк қалашығы пугачевқа ұрыссыз беріледі. көтеріліс қазақстанның қамтып, өлкенің негізгі әкімшілік және әскери орталығы орынборды қоршауға тырысты. 1773 жылы қазанда 2500 адам, 20 зеңбірекпен қамалды алуға ұмтылды. оған башқұрт халқының батыры салауат юлаев, оңтүстік орал зауытының жұмысшылары қатысты. орынборды қоршау кезінде тама, табын, жағалбайлы руларынан шыққан қазақ қолдары пугачев жасағына белсенді қолдау көрсетіп, орыс бекінісіне шабуыл жасайды. досалы сұлтан өзінің ұлы сейдалыны бас етіп, пугачевқа көмек ретінде топ жөнелтті. деректерге қарағанда, орынборды қоршау кезінде мыңға жуық қазақтар бекіністерді шабуылдауға қатысқан. орта жүз руларынан келген топтар орынборды қоршауға, илецкіні алуға қатысты. 1774 жылы орынборды қоршау тоқтатылды. енді нұралы хан езінің патша үкіметін қолдайтындығын неғұрлым ашық көрсете бастады. көтеріліс ошағы кіші жүзден басқа жаққа ауысқаннан кейін де қазақтардың патша үкіметі бекіністеріне шабуылы тоқтамады. тек 1774 жылы жазда осындай 240 шабуыл жасалынды. 1775 жылы қаңтар айында нұралы хан патша үкіметінен қазақ жайылымдарына жазалау жасағын жіберуін сұрап өтініш білдірді. 1775 жылғы ақпанда 300 орал-қазақ әскері, 500 башқұрттан тұратын мансуров бастаған жазалау жасағы гурьев пен орал қаласынан шығып, кіші жүздің ортасына бет түзейді. осы кезде сырым датұлы халық көтерілісінің басшысы ретінде сахнаға шығады. көтеріліс тоқтатылғаннан кейін ii екатерина жайық өзенін орал, жайық қалашығын уральск деп өзгерту жөнінде шешім қабылдатады. емельян пугачевтің мұражай-үйі