text: тартыс, конфликт (лат. conflіctus қақтығыс) екі немесе бірнеше жақтардың қарым-қатынасы барысында мақсаттары мен көзқарастарының өзара тартыс әлеуметтік және бейәлеуметтік болып екіге бөлінеді. әлеуметтік тартыс субъектілері адамдар, ал бейәлеуметтік тартысқа табиғат құбылыстары жатады. тартыстың алғышарты қарама-қайшылық болғандықтан осы негізде тартыс ертеден зерттеліп келеді. мәселен, біздің заманымыздан ғасырларда қытай ойшылдары “янь инь” тіршілік дамуының негізі десе, антикалық ойшылдардың барлығы дерлік соғыстың пайда болу себептері туралы жазды. гераклит әлем тек соғыс пен қайшылық негізінде пайда болады деп жазса, платон соғыс өз жолындағының барлығына қайғы әкелетін қасірет деді. ол болашақта соғыс болмайтын “алтын дәуір” туатынына сенді. аристотель қоғамды басқарушы және бағынушы адамдарға бөлді. ол “әлсіздер әр уақытта теңдікке ұмтылса, басшылардың ойына бұл туралы кіріп те шықпайды” деп жазған. орта ғасырларда н.макиавелли (1496 1527) өзінің “мемлекет” еңбегінде, сондай-ақ ф.бэкон, т.гоббс сияқты атақты батыс зерттеушілері тартысты кеңінен зерттеді. 18 ғасыр ойшылдары қарулы қақтығыстарға қарсы тұрып, оның себептерін тартысты зерттеу арқылы тануға тырысты. э.кант “көршілестер арасында тартыс әр уақытта болады, яғни бейбітшілік орнауға екі жақ та өз күштерін салуға тиісті”. а.смит тартыстың негізі ретінде қоғамдағы таптық бөлінушілік пен экономикалық бәсекелестікті таныды. г.гегель соғыстың жағымды салдары жайлы айта келіп, тартысты реттеуші мемлекет болуы керек деген. ағылшын биологы ч.дарвин тіршілік үшін күресті бүкіл жаратылыс бастауы деп дәлелдеуге тырысты. тартыс мәселесі туралы батыс бірнеше теориялық мектептері қалыптасқан. қазіргі заманда тартыс мәселесін зерттейтін ғылым саласы деп аталады. 1. конфликт ұғымы. конфликттер адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауында пайда болады, сондықтан олар адаммен бірге жасап келеді. техникалық ғылымдардан бастап, ғылымдарда да конфликт зерттеу нысанасы болып келеді. конфликттер сонау антикалық заманнан бері анаксимандр, гераклит сияқты орта ғасырдағы фома аквинский, қайта өрлеу дәуіріндегі т.мора, э. роттердамский, ф.рабле, ф.бэкон, жаңа ғасырда и.кант, г.гегель сияқты ойшылдарды қызықтырды. тіршілік үшін әрекет механизмін қоғамға енгізе отырып, л.гумплович дарвиннің табиғи таңдау идеясын дамытты. соның негізінде негізін қалаушы болды. ол әлеуметтік конфликттер табиғаты жайында келесі ойларын атап көрсетті: конфликттер тарихи дамудың бейнесі болып табылады; қоғамның билеушілер мен бағынушыларға бөлінуі мәңгілік құбылыс; конфликттер қоғамның бірлігіне жәрдемдеседі. кең ауқымда бірлестіктердің пайда болуына әсер етеді. неміс әлеуме танушысы георг зиммель ғылымға “конфликт социологиясы” терминін енгізген бірінші ғалым. оның негізгі ойлары: топ ішіндегі келіспеушілік күшейген сайын, топ аралық конфликттер жиілеген сайын топ арасындағы шекараның жойылу мүмкіндігі бәсеңдейді; конфликттер шиеленіскен сайын, топ қақтығысы бәсеңдеген сайын, конфликтті топтың деспоттың орталыққа бағыну мүмкіндігі артады; конфликт шиеленісе түскен сайын, жанжалдасушы топтардың ішкі бірлігі арта түседі; конфликттер бәсеңдеген сайын, әлеуметтік бірлік функционалдық өзара бағынушылыққа бағытталған сайын конфликттің әлеуметтік бірілік үшін интегративті салдары болуы мүмкін; конфликттер жиілеген сайын және олар бәсеңдеген сайын бағынушы топтар мүшелері жауласудан арылып, олар өз тағдырларының қожасы екендіктерін сезініп, жүйе интеграциясын қолдайды. конфликттер жиілеп, бәсеңдеген сайын конфликттерді реттеу нормалары құрылуы мүмкін. әр түрлі дәрежеде билеуші топтар арасындағы конфликттер бәсеңдеген сайын және уақыты ұзарған сайын, олар өздерінің билікке деген көзқарастарын өзгертуі мүмкін. к.маркс шиеленіскен кластық күрес жағдайында конфликттер ажырамас бөлігі болып табылады дейді. xx ғасырда конфликт мәселесі психоанализ, когнитивизм, математикалық модельдеу, ғылыми басқару, әкімшілік басқару, адамзат қарым-қатынасы шеңберінде ғана зерттеледі. конфликтология конфликттердің пайда болуын, дамуын, шешуін зерттейтін ғылым ретінде танылады. конфликтология конфликттердің басталуы мен аяқталуы жайындағы кейбір бағыттарын қарастыратын көптеген теориялардан дамуын табады. зерттеу нысанына конфликттің барлық түрі жатады, конфликтология құралын конфликтке әкеп соқтыратын топтың немесе тұлғаның әрекеті жатады. конфликттерді зерттей келе ғалымдар қоғам өмірінде конфликттер жағымды рөл атқарады деген шешімге келді. қазіргі уақыттағы конфликт теориясының бастамасы бірқатар социолог ғалымдардың зерттеулері жасады. солардың ішіндегі танымалы г.зиммель, конфликттің функционалдық теориясының авторы xx ғасырдың 60 жылдар ортасында неміс оқымыстысы р.дарендорф, соңынан “қоғамның конфликттік моделі” атанған әлеуметтік конфликт теориясын айтып өтті. конфликтті әлеуметтік қалпы ретінде қарауды л.козер, к.болдинг, дж.бернард және басқалар өз жұмыстарында жүргізді. л.козер конфликт теориясын ұсынды. в.в.дружинин, д.с.конторов математикалық аппарат қолдану арқылы конфликттің бірыңғай теориясын құру әрекетін жасады. бүгінгі күнде конфликттерді зерттеу жан-жақты, әскери іс, философия, социология, психология, құқықтану, педагогика, математика, тарих сияқты ғылымдар жеттетіктерін пайдалана отырып жүргізіледі. бүгінгі таңда дамуының бірнеше бағыттары қалыптасты: (макродеңгейде конфликттердің даму тенденцияларын қамтитын), (ұйымдардағы, ұжымдардағы конфликттердің себептері мен дамуын зерттейтін) және жекетұлғалық психологиялық (жеке тұлғаның мінезін және психофизикалық ерекшеліктерін зерттейтін). әлеуметтік бағыт басқару әдістерімен тығыз байланысады: әрекетті басқару, әрекетті, персонал әрекетін басқару және т.б. конфликтология негізінен конфликт жағдайында іс-әрекеттің өзгеруін зерттегенмен, бұл бағыттардың ортақ белгісі болып қарастыру нысаны болып табылады. конфликтология сипаттамасы оның жеке тұлға мен топтардың қатынастары жүйесіндегі қалыптасуы және даму себептеріне көп көңіл бөлуінде және оның конфликтке ұласуы, туындаған конфликттердің алдын-алу және шешу жолдарын зерттейді. конфликт ұғымына тарихи шолу кикілжің индивидттердің өзара қарым-қатынасы негізінде,өзара әрекет процесі барысында пайда болады және қаншалықты адам бар жерде, соншалықты туып отырады. кикілжің мәселелері мен кикілжіңді жағдайлар әрқашан да философтарды қоғамдық қызметкерлерді, оқымыстыларды қызықтырған. қаншалықты қызықты әрі, ұзақ тарихи мәні болса да, қазіргі кезге дейін жалпыға бірдей анықтамасы «конфликтінің түсінігі әзірше құрылған жоқ, өйткені өте көп әртүрлі құбылыстар тым ұзақ категорияларға түсіп отырады /5;7 б/. ең алғашқы рет әлеуметтік кикілжіңнің табиғи рационалды мағынасын сынауға түсініктеме берген ежелгі грек философтары. ежелгі грек философы анаксимандр /б.ғ.д.,10-547 ж.ж./ заттар ылғи да қозғалыстан тұратын «апейрондар, ал шығуына әкелетін материалдық бірліктің бастамасы деп түсіндірді. ежелгі грек философы гераклит /б.ғ.д.530-470/ әлем, табиғат туралы жалпы жүйелі көзқарастарын конфликтілік ситуация мен соғыс туралы өзінің пікірлерімен байланыстырып түсіндіруге тырысты. гераклит айтуы бойынша, әлемде бәрі өшпенділікпен және дауласумен туады, тек жалғыз ғана космостағы билік етуші-бұл күрес, барлығының әкесі және барлығының патшасы. олардың бірін құдай қылса, басқаларын адам етті, бірін құл етсе, енді бірі еркіндікте. бұл сөздер қоғамның даму процесіндегі күрестердің позитивтік ролін түсіндірудегі рационалды сынаудың бірі болып табылады. орта ғасырда фома аквинский /1225-1204/ қоғамдық өмірде күрестің болуы керек деген ойды дамытты, тағы да бір жағы әділетті соғыстың жағдайларын анықтады, яғни ол кикілжіңнің бір жағының санкциясы болу керек деді. э. роттердамский /1496-1506/ бастапқы кикілжіңнің пайда болуындағы өзіндік логикасын ұсынды, яғни тізбектелген реакция іспеттес, өзіндік әсерімен жаңадан қайталап күшін орбитаға жинауы. э.роттердамский пікірінше ,тіпті екі жағы бірдей идеологиялық позицияны ұстаса да шиеленістік жағдайдағы қарсыластың күрделі қолданысына көңіл бөледі. ағылшын философы алғашқы рет әлеуметтік шиеленістің жиынтығына теоретикалық талдау жасап негізін қалаған. және әлеуметтік ретсіздіктің психологиялық жағдайларын, сонымен қатар оларды шешудің мүмкіндік беретін тәсілдерін кеңінен қарады. 18-19 ғасырларда ағылшын демократтары е.д.прустли, француз ағартушылары д.дидро, ж.ж.руссо, вольтер, неміс философы э.кант, г.гегель т.б. кикілжіңге байланысты сыни көзқарастар танытты. э.кант /1724-1804ж.ж/ көршілес тұратын адамдар арасындағы бейбітшіліктің қалпы бұл табиғи қалпы емес, керісінше күрес, яғни егерде үздіксіз емес қақтығысты әрекеттер болмаса, онда үнемі олардың қорқытуы пайда боллады. сондықтан да бейбітшіліктің қажет болуы керек. неміс философы г.гегель /1770-1831 ж.ж/ айтуы бойынша: мемлекет барлық жерде қоғамға көңіл бөліп және мемлекетті реттеп отыруы керек деп есептейді. тіршілік пен күрес мәселесіне зерттеулерін бағыттаған ағылшын биологы ч.дарвин /1869-1902ж.ж/ эволюция теориясын ұсынды. ч.дарвин /"табиғи сұрыптаудың пайда болу түрлері және өмірмен күресі үшін текті сақтаудың қолайлы жағдайлары"/ атты еңбегінің басты идеясы- тірі табиғаттың дамуы үшін өмірдегі үнемі күресу жағдайларымен туындап отырады деп түсіндіреді. ч.дарвин тірі табиғаттың даму механизмдері табиғи сұрыптау түрінде біршама өмір сүруге бейімделген түрі екенін дәлелдеді.