text: төлем сатып алынған тауарлар, көрсетілген қызметтер, пайдаланылатын ресурстар, берілген несие үшін төленуге тиіс ақшалай қаражат, сондай-ақ міндеттемелер бойынша есептесу нысанындағы заңмен белгіленген жарналар. кәсіпорындар төлейтін төлемнің түрлері: құндылықтардың, орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің ақысы; жалақы төлем; коммуналдық қызметтер ақысы; жалгерлік төлемақы; байланыс құралдарының тарифтері бойынша төлемақы; сақтандыру төлем; несие үшін пайыз төлем; несиенің қайтарылуына байланысты төлем; бюджетке және бюджеттен тыс қорларға салықтар мен басқа да міндетті төлем түріндегі төлем, т.б. жеке тұлғалар коммуналдық қызмет ақысын, байланыс құралдарын пайдаланғаны үшін төлемақы, сақтандыру төлемін төлейді. төлемнің негізгі бөлігі төлем төлеушілердің және қаражат алушылардың шоттары бойынша қолма-қол ақшасыз аудару жолымен төленеді. заңды тұлғалар бір-бірімен нормативтік актілерде белгіленген сомадан асырмай қолма-қол ақшалай есептесуге құқылы, бұл орайда төлемнің мөлшерден асатын бөлігі несие ұйымдары арқылы қолма-қол ақшасыз нысанда төленуге тиіс. кәсіпорындар қолма-қол ақшасыз нысанда төлейтін төлем мынадай түрлерге бөлінеді: кәсіпорынның (ұйымның) бюджетке, бюджеттен тыс қорларға, т.б. міндетті төлем, тауар алыс-берістері және шаруашылық шарттары бойынша төлем тапсырмалары, төлем талаптары, аккредитивтер, есептесу чектері, вексельдер, т.б. арқылы есеп айырысу төлемақысын төлеу тәртібімен төленетін төлем нарықтық экономика жағдайындағы төлемнің негізгі нысаны төлем тапсырмалары арқылы есептесу. бюджетке және бюджеттен тыс қорларға төлем әдетте төлем тапсырмалары арқылы төленеді. нарықтық экономикада табиғат ресурстары, жер, су үшін, қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем, көрсетілетін коммуналдық қызметтер үшін төлем, кедендік, лицензиялық төлем мен басқа төлем кеңінен пайдаланылады. табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем төлеу арқылы табиғат ресурстарының табиғи өнімділігіндегі туындайтын сараланба рента алынады. жер үшін төлем меншіктенуге, иеленуге, пайдалануға немесе жалға жер алған заңды және жеке тұлғалардан алынады. қоршаған ортаны ластағаны үшін салық қоршаған табиғи ортаға ел аумағында кәсіпкерлік қызметін жүзеге асырушы заңды және жеке тұлғалар келтірген зиянның орнын толтыру нысаны. көрсетілетін коммуналдық қызметтер үшін төлемді жылуды, газды, суды, т.б. пайдаланатын жұртшылық, үй-жайды жалға алған жалгерлер төлейді. лицензиялық төлемді лицензия алушылар төлейді. кедендік төлем төлем көздеріне бөлінбей алынатын сома, ол кеден бажына, ққс-ға, акциздерге және кеден органдарына жүктелген өзге де салықтарға баламалы сомаға тең. карточкалық төлем жүйелерінің дамуына орай жұртшылықтың сатып алынған тауарлар мен көрсетілген қызметтердің ақысын қолма-қол ақшасыз төлеу жолымен есептесудің үлесі көбейіп келеді. төлем келісімі сауда операциялары мен саудаға жатпайтын операциялар бойынша есеп айырысу тәртібін белгілейтін құжат, яғни екі немесе бірнеше ел арасындағы өзара есеп айырысулар мен төлемдерді айқындап, реттейтін құқықтық акт. төлем міндеттері жеткізушінің жөнелтілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төлемшінің шотынан өзіне тиесілі қаражат сомасын аударуға берген бұйрығын қуаттайтын есеп айырысу құжаты. төлем жүйесі дегеніміз аппараттық және бағдарламалық құралдар кешені кіретін күрделі жүйе бола отырып, халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, екінші деңгейдегі банктердің және ұлттық банктің арасындағы өзінің ерекшеліктері бар байланыстырушы буын. тұтынушының және тауарлар мен қызмет көрсетулерді жеткізушінің арасында уақтылы және тиімді ақша аударуды қамтамасыз ету. экономикалық және қаржылық қызмет нәтижесінде қабылданған міндеттемелерді уақтылы аяқтау, қауіпсіздік, төлем жүйесінің тарихы төлем тізімдемесі төлем қабілеттілігі төлем қабілетсіздігі дереккөздер== терминдер