text: құмай - қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. дене тұрқы 70 см-дей, қанаттарын жазғандағы ұзындығы 2,5 м-дей болады. көзі өткір, биікте қалқып жүріп жердегі қорегін анық көре алады. арқа тұсының қауырсындары қоңыр қошқыл күл түсті, ал құрсақ жағындағы қауырсындары ақ сұр, ақшыл сарғыш. тұмсығы қоңыр сары түсті, төмен қарай иіліп тұрады. тибет, гималай, памир- алтай жене тянь-шаньды мекендейді. қазақстанның биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары тіршілік етеді.. биік тауларда орманды белдеуден жоғарыда мекендейді. қазақстандағы бірден-бір белгілі құмайдың шоғыры, 1989 жылы іле алатауында табылған, теңіз деңгейінен 3000 биіктіктегі биіктігі 500 тік жартастың қуысында орналасқан екінші шоғыр (колония), шарын өзенінің орта сағасында, жалаңаш аңғарында (теңіз деңгейінен 1650-1700 биіктікте) орналасқан. құмай отырықшы құс. ұяларын ақпан-наурыз айларында ағаш басына, биік жартастарға салады. онда 1-2 жұмыртқа болады. 50 күндей шайқайды, балапандары ұясын шілденің басында тастауы мүмкін нағыз өлексежегіш, жабайы және үй тұяқты жануарларының өлекселері және суырмен қоректенеді. жемтігін өте биіктен, үлкен территорияны бақылап, табады. қорегі жетіспеген жағдайда біршама көп санды ақбас құмайлармен, тазқаралармен және сақалтайлармен бәсекеге түседі. бірақ бұл құстардың өлекселерде бірге болуын ескерсек, олардың санына аса көп әсер етпей бірге өмір сүретіндігін көрсетеді. саны аз. қазақстанда 1989 жылы шелек өзенінің жоғары сағасында ұядан тұратын шоғыр табылған ал 2003 жылдан бері шарын өзенінің аңғарындағы екінші микрошоғырға (1-4 ұя) бақылау жүргізілуде әдетте 1-2 құс кездеседі; құмайлардың қазақстанда көп болып жиылуы белгісіз. санының азаю себептері анықталмаған, шамамен оған улы жемдерден өлуі және оның қорегі жабайы тұяқтылардың азаюы себеп болуы мүмкін. құмай сирек кездесетін, тіршілігі аз зерттелген құс болғандықтан қорғауға алынып, қазақстанның қызыл кітабына енгізілген. қызыл кітабына енген құстар