text: өтейбойдақ (1388–1478) қазақтың әйгілі шипагер ғалымы, елдің өміріне жүйрік тарихшысы, емші. өтейбойдақтың өмір дерегі, туған, өлген жылдары негізінен "шипагерлік баян" кітабындағы мағлұматтар бойынша белгілі. автор "шипагерлік баян" кітабын жәнібек ханның тапсыруы бойынша 70 жасында жаза бастағаны туралы, содан жәнібек хан дүние салған 1473 жылы кітапты 85 жасында жазып бітіргені жөнінде дерек қалдырған. сондай-ақ, өтейбойдақтың 90 жасқа жақындап дүние салғаны жөнінде де дерек бар. демек, тілеуқабылұлы өтейбойдақты 1388 жылы дүниеге келіп, 1478 жылы дүние салды деп жобалауға болады. өтейбойдақ "шипагерлік баян" кітабында өзі туралы былай дейді: "өтейбойдақ тілеуқабылдың ұлымын. ата-тегім ұлы жүз зарман, зарман ішінде албан. мекенім жетісу. ауылымда құрбы-құрдас, аз емес. жанымда жиренше шешен, жөнібек ханның қарашасымын. жылым иіртек, сексен беске келдім. бойым ұзын, қара торы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қап сақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын". емшілік, шипагерлік қасиет өтейбойдаққа ата-тегінен жұғысты болған. ата-баба әулетінің жинақтаған мол төжірибесін бойына дарыта білген өтейбойдақ бұл салаға бар ғұмырын арнап, халық медицинасын ғылыми жүйеге келтірген. сөйтіп, шипагерліктің өз заманындағы биік деңгейіне көтеріле білген. бүл жолда ол әл-фараби сияқты атақ-даңқ, дүние-мүлік, бас құрап, үйлі-баранды болу дегендей, пендеге тән қасиеттердің бөрін тәрік етіп, бүкіл өмірін шипагерліктің қыр-сырын игеруге сарп еткен. өзінің төл тәжірибелеріне сүйеніп, осыдан ғасырдан бұрын жазған медициналық үлкен ғылыми еңбегі «шипагерлік баян» күні бүгінге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. ғалым бұл кітапты жәнібек ханның тапсыруымен 1470 ж. (жасы 70-тен асқан шағында) бастаған. кітабында өзінің аты-жөнін ғана атап, өмірбаянын жазбаған. «шипагерлік баянда» жүрек, ми, сөл (адам организмінен бөлінетін), т.б. мүшелердің адам организмінде алатын рөлі, күйік, үсікті емдеу, тамыр ұстау сияқты өзекті мәселер айтылған. кітапта шешек ауруына қарсы вакцина егуді ағылшын ғалымы э.женнерден (1796) 320 жыл бұрын жазғандығын атап айту қажет. «шипагерлік баянда» алынған 854 түрлі, алынған 455 түрлі шипалық қасиеті бар емдік дәрілердің тізімі, адам мүшелерінің 430-ға тарта атаулары, мыңнан аса дәрі және 4577 рецепт берілген. бұл қолжазбаны райымбет, шыбыл, қоңырбөрік, тама, бұршақ би бір-біріне өсиетпен тапсырып, хижраның келгенде (григорий күнтізбесі бойынша 1827–1828 ж.) бесінші рет, 1952 ж. түменбай ыстанбайұлы (іле аймағы, текес ауданы шиліөзек а.) алтыншы рет, 1991 ж. нұртай түменбайұлы 1952 жылғы нұсқаның 1968 ж. өртелгеннен кейін қалған бөлігін жетінші рет көшірген. бұдан кейін 1994 ж. араб әрпімен үрімшіде (қытай), 1996 ж. алматыда («жалын» баспасында) қазақ тілінде басылып шықты. "шипагерлік баян" бүгінгі күнге өтейбойдақтың арқылы жеткен. кітап уақыттың алуан түрлі зобалаңынан өтіп, мейлінше көлемді мұраның төрттен бір бөлігі ғана бүгінгі ұрпақтың қолына тиген. қалған бөлігі қытайдағы атышулы "мәдени төңкеріс" кезінде "хуң-уейбиндер" тарапынан өртелген. өтейбойдақтың "шипагерлік баян" кітабы қазақтың дәстүрлі медициналық тәжірибесі туралы мейлінше мол мағлұмат береді. бұл ретте, автордың мыңнан астам дәрі түрлерін тоғыстыру арқылы мыңнан астам шипалық шаралардың қолданымын (рецепт беру) ұсынуы, оның білікті шипагер, ғүлама ғалым болғанын пайымдатады. сондай-ақ, "шипагерлік баян" кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, алынатын 318 түрлі, түзілетін 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің аталуы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілуі, бүл еңбектің мән-маңызының ерекше екенін білдіреді. теңдесі жоқ "шипагерлік баян" ол заманда да қазақ тілінің қаншалық тұнық, бай болғанының айқын дәлелі. "шипагерлік баян" кітабы арқылы өтейбойдақ тек қана ғүлама шипагер емес, сонымен бірге халықтың өмір салтына, дүниетанымына, рухани мәдениетіне мейлінше қанық болғаны, өз заманының терең ойлы, ұлтжанды түлғасы болғаны айқын аңғарылады. қытай үкіметі «шипагерлік баянның» құндылығын бағалап «мемлекеттік бірінші кітап» деген сыйлықпен марапаттады (1997). қытайда өтейбойдақтың мұрасын зерттеу үшін мемлкеттік медицина орталығын құрылған..