text: сурет:yasna 12 12 авеста көне заманғы қолжазбасынан 12шы бөлім. авеста ежелгі орталық азияда, иранда, әзірбайжан, ауғанстан жерінде таралған заратуштра ілімінің қасиетті жазбалары жинағы. авеста зороастра дінінің қасиетті кітабы, иран жерінде аршак дәуірінен басталған және әсіресе сасанилер кезінде бірнеше діни реформалар барысында қалыптасқан қағида болып табылады. авестаның мәтіні көне парсы тілінен өзгеше және бірқатар белгілері бойынша неғұрлым кейінгі шығыс иран (соғды, хорезм, сақ және т. б.) тілдеріне жақын көне иран тілінде жазылған. бастапқыда шамамен 1000 жыл бойы ауызша беріліп келген авеста мәтіні, сасанилер кезінде қалыптаскан парсы (арамей әліпбиі негізінде) әліпбиімен, содан соң соның негізінде жасалған фонетикалық жазбамен тұңғыш рет бір ізге салынған болса керек. бізге дейін жеткен авеста мәтіндерінің мерзімі ерте дегенде xiii ғасыр деп белгіленеді және ол бастапқы мәтінінің жартысына жетпейді. сақталған авеста мәтіні мынадай бөліктерден тұрады: «тағзым ету» яснасында арабтар жаулап алғаннан кейін қуғын көрген құдайлар мен батырлар тізіп келтіріледі және жалпы алғанда кейінгі кезде, ең алдымен зороастралық қауымдардың қажеттері үшін жазылған, алайда өте ертедегі мәтіндер, атап айтқанда, гаталар дәстүрді заратуштраның өзіне апарып тірейтін салтанатты әндер, соңдай-ақ (хом- яшт, срош-яшт және басқалар) да бар. виспрат («әділет салмағы») яснаға рәсімдік косымша. видевдат («дәулерге карсы заң») күнделікті мінез-құлқы туралы, негізінен кейінгі кезде жазылған, бірақ өте ежелгі заманнан келе жатқан фрагменттер де бар өмір салттың, мәтіндер мен бұйрықтардың жинағы. яшталар («ән-ұрандар») өте ежелгі дәуірден, кейде үнді-иран қауымы дәуірінен келе жатқан және орта азия мен оған жапсарлас жатқан иран мен ауғанстанның ертедегі тұрғындарының рухани өмірін зерттеу үшін көп ақпарат беретін құдайлардың ән-ұрандары. ғылымда «авеста тілі» деп аталатын көне тілде біздің заманымыздан бұрынғы iii ғасырда хатқа түсірілген. сасани әулеті заманында (3 ғасырлар) авеста 21 кітаптан құралған. біздің заманымызға соның төрттен бірі ғана жетті. олар екі нұсқадан тұрады. 1-нұсқасы әр түрлі кітаптардағы мінәжаттар. 2-нұсқасы дінге, құқыққа, табиғатқа, дүние жаратылысына байланысты әуендерден, дұғалардан, ән-ұрандардан тұрады. бұл шығыс халықтарының көпшілігінің тарихына, мәдениетіне, дініне, ауыз әдебиетіне қатысы бар ортақ жәдігерлік. авестаны зерттеген ағылшын ғалымы мэри боис: негізін қалаған заратуштра көшпелі азия даласының, ұлы еділдің шығыс жағын мекендеген тайпалардан шыққан» деген. василий бартольд, александр маковельский, александр бернштам, әлкей марғұлан авестаны жасауға сақ, скиф, ғұн, қаңлы тайпалары қатысқандығын айтады. авеста заратуштра (грекше зороастра) пайғамбардың рухани ілімі мен құдайға құлшылық ету уағыздары. мазмұны мың жыл ішінде (біздің заманымыздан бұрынғы мыңжылдықтар арасы) қалыптасқан. кіші авеста көлемі шағын мәтіндер жинағы, ол кейде ежелгі дүниенің білімдерінің тарихын зерттеу үшін едәуір ынта-ықылас туғызады. мәтіндерінде өз зерттеушісін күтіп тұрған аса бай дерек болғанымен, авеста деректері сақ кезеңіндегі қазақстанның ежелгі тұрғындарының тарихы мен мәдениетін зерттеуге біршама аз тартылды. ортаңғы иран ескерткіштері парфяндар тілінен бастап, «ортаңғы кезең» дейтін иран тілдеріндегі эпиграфиялық және нарративтік деректемелер осылай аталады. парфяндардың, ортаңғы парсы, соғды, хорезм, бактрия тілдері мен тіл деректемелерде нашар куәландырылған басқа да бірқатар тілдер соған жатады. арамей жазбасының ерекше түрінде және парфяндардың ортаңғы парсы және соғды тілдерінің өзге де диалектілерінде жазылған манихей дінінің ескерткіштері де соған қосылады. тарихшы үшін мына шығармалар мейлінше маңызды: ғарышнама және ғаламның кұрылысы туралы түсініктері айтылған өте көлемді шығарма. денкарт.«наным негіздері» зороастралық діни ілімнің бізге дейін жетпеген авеста бөлімдері тізіп келтірілген және қайталап айтылған көп томды энциклопедиялық баяндама. александр македонский жаулап алғаннан кейін құлдырап кеткен зороастралық наным туралы дұрыс түсінік алу үшін вираз әулиенің жұмақ пен тозаққа саяхаты жөніндегі шығарма. тегінде, кейінгі сасанилер дәуіріндегі зороастризм бірін бейнелейтін өте қызықты шығарма. панд-намак-и зардушт «даңқты зороастра кітабы» зороастралық мектепте оқытылған діни ілімнің негіздері. қар-намак-и ардашир-и панакан сасанилер әулетінің билік басына келуінің аңызға айналған нұсқасы айтылған ақсүйектік шығарма. ортағасырлық иран тілдеріндегі басқа мәтіндер сияқты, ортаңғы парсы мәтіндеріне де орта азия мен қазақстан тарихшылары зор ынта қояды, өйткені онда дәуіріне сай, яғни алдыңғы орта ғасырдан xii xiii ғасырларға дейінгі түпнұсқалық жазба деректер келтірілген. оларда түріктер, эфталиттер, осы аймақтағы басқа да халықтар мен оқиғалар туралы деректер бар. алайда осы кезге дейін бұл деректер өте нашар тартылып келді, мұның өзі бірінші кезекте иран тілдерінің фонотикасына өте нашар бейімделген арамей жазбасымен жазылған ортағасырлық мәтіндердің қиындықтарына байланысты. авестаның көп бөлігі жоғалған, ұмытылған. ғалымдардың болжамынша, 1/7 бөлігі ғана біздің заманымыздың iii ғасырында аршак әулеті дәуірінде жинақталып, кітап етілген. көптеген ғалымдар авеста иранда сасани әулетінен шыққан хосроу шаһ тұсында жазылған деп есептейді. шындығында ол бұл дәуірде қасиетті саналғанымен, ұмытылған тілде жазылған. көпшілік түсіне алмағандықтан діндарлар оны сол кездегі әдеби тіл паһлауий тіліне аударып, көп түсіндірмелер қосқан. аударманың көлемі өте үлкен болғандықтан діндарлар күнделікті пайдалану үшін кіші авестаны жасады. оған үлкен авестадан іріктеп алынған дұғалар кірді. авестаның барлық діндерге, бүкіл дүниежүзілік өркениетке үлкен әсері болды. сурет:bodleian j2 fol 175 28 j2 fol 175 28 1|thumb| alt=a.| ясна 28.1. мысалы, қазақ халқы жыл басын наурыздан бастайтыны осының бір көрінісі. көне ресейде де 14 ғасырға дейін осылай болған. қостанай, орынбор, челябі облыстары шекараларының түйіскен жерінде 1987 ж. табылған көне арқайым қаласы бұдан мың жыл бұрын түгелдей веда мәдениетінің үлгісімен салынған. заратуштраның отаны осы маң деген болжам бар. өз елі мойындамай қуғынға салған соң, заратуштра оңтүстікке бет алып, парсы (иран) жеріне келеді. бұл елдің патшасы виштаспа заратуштра ілімін қабылдап, оны мемлекет көлемінде бекітеді. оның дүние жүзі өркениетіне әсері 1,5 мың жылға созылды. vii ғасырда арабтардың иран мен орта азияны жаулап алуы нәтижесінде авеста мәтіндері бірте-бірте жойылып, көпшілігі ұмытылды. бүгінгі таңда авеста тауды паналаған парсылар мен үнді жеріне (бомбей) ығысқан заратуштра дінін тұтынушылар арасында ғана сақталған. кейіннен авестаның ислам мәдениетіне, әсіресе сопылық ағымға тигізген әсері өте зор болды. авеста сарынының кейбір арналары көне түркі эпостары мен ежелгі қазақ әдебиетінде де көрінісін тапқан. әдебиетші ғалымдар авестадағы сарындардың қорқыт ата, хұтб хорезми, ахмед иүгінеки, асан қайғы, бұқар, базар жырауларға келіп ұласатындығын дәлелдеді. авеста кітабі жайлы мақала