text: неміс философиясы неміс халқының философиялық білімдер жүйесі. неміс философиясы дүниежүзілік философиялық ойдың дамуына зор әсер етті. рухани өмірге терең талдау жасау, тиянақты филос. жүйе құруға бейімділік неміс ойшылдарының көбіне тән ерекшелік. германиядағы философияның алғашқы түрі ортағасырлық схоластика болды (х.мавр, н.немецкий, соңғы схоластиканың көрнекті өкілі алғашқы христиан бірі ұлы альберт болды. дәстүрлі неміс философиясы мистикамен тығыз байланыста дамыды. оның алғашқы өкілдері монах әйелдер хильдегарда бингенская (12 ғ.) мен мехтильда магдебургская (13 ғ.). и.экхарт бұл ілімді одан ары дамыта түсті. г.сузо мен и.таулер (14 ғ.) шығармасында мистика өзінің бұрынғы сипатынан айырыла бастады. жаратылыс зерттеушісі н.кузанский неміс философиясында ірі тұлға болды. ол схоластик. философияны гуманистік идеямен ұштастыруға тырысты. неміс негізін салушы м.лютердің (1483 1546) идеяларын ф.меланхтон жүйеге келтірді. 16 17 ғ-ларда с.франк, в.вейгель, әсіресе я.беме (1575 1624) мистиканы пантеистік бағытта дамытты. белгілі дәрігер, философ а.т. парацельс (1493 1541), математик и.кеплер еңбектерінде мистик. және натурфилос. идеялар ұштасып отырды. г.в. лейбниц философиядағы эмпиризм пен рационализм бағыттарын үйлестіруге тырысты. неміс идеализмін негіздеп берген лейбництің идеяларын жүйеге келтіріп, таратқан х.вольф (1679 1754) еңбектері көптеген жылдар бойы философияның негізі есебінде оқылды. оның шәкірті а.баум-гартен эстетиканы тұңғыш рет философияның жеке пәні ретінде қарастырды. 18 ғасырдағы неміс ағартушылығының ірі өкілі г.э. лессинг ой еріктілігін, гуманизм идеяларын пантеистік спенозизм тұрғысынан қорғады. и.г. гердер тарихшылық идеяларын, әсіресе тіл, көркем өнер, мәдениет дамуын белгілі бір тарихи және ұлттық негізге байланысты түсінуді ұсынды. ағартушылық философиясы и.г. гаманн (1730 88), ф.г. якоби (1743 1819) және и.г. гердердің (1744 1803) протестанттық метафизикасында көрініс тапты. неміс классикалық философиясының негізін қалаушы и.кант философиясы 19 ғасырдың бас кезінде рационализмді ығыстырып, германияда мемлекеттік философияға айналды. канттың тікелей ізбасары к.л. рейнольд (1758 1823), с.маймон, и.с. бек, я.ф. фриз болды. кант идеяларын и.г. шеллинг одан әрі дамытты. и.г. фихте “тәжірибелік ақылға сынды” негізге алып, этиканы өзінің философия жүйесіне арқау етсе, шеллинг канттың дуализмінен шығу жолын эстетика төңірегінен іздестірді. фихте, шиллер, шеллинг мәдениетке тарихи тұрғыдан қараудың негізін қалады. фихте философиялык жүйе құрудың негізгі принципі етіп алды. шеллинг өзінің фихтенің диалектикасын диалектикаға өзгертіп қалыптастырды. г.в. гегель субстанция жөніндегі ілім арқылы кант дуализмін жеңуге тырысты. сөйтіп, гегель философияны қайтадан рационализм саласына түсіріп, жаңа диалект. сипат берді. гегель және оның мектебімен қатар неміс философиясының дамуында и.ф. гербарттың педагогикасы мен психологиясы, б.больцаноның логикасы мен ф.э. бенеканың психологиясы маңызды рөл атқарды. гегельден кейін неміс философиясының метафизика мәселелеріне қызығушылығы төмендеп, философия жеке ғылымдардың негізіне айналды. материализмді к.фогт, я.молешот, л.бюхнер және ф.а. ланге жаратылыстану материализміне; э.геккель монизмге; в.оствальд энергетизмге өзгертті. жаратылыстану мәселелеріне негізделген философия в.вундтың э.лаас пен е.дюрингтың жаңа позитивизмінде, р.авенариус, э.мах пен т.циенның в.шуппенің имманентті философиясы және х.файхингердің идеалистік позитивизмінде немесе көрініс тапты. сурет:portrait of friedrich ницше 19 ғасырдың 30-жылдары неміс идеализмінің рационалистік философиясына, әсіресе гегельдің панлогизміне екі түрлі бағыт: иррационалистік (шеллинг және а.шопенгауэр) және материалистік (л.фейербах) бағыттар қарсы шықты. шопенгауэр философиясында дүниенің негізі иррационалды санасыз ерік деп танылды. бұл ілім кейіннен ф.ницшеге және г.э. гартманға зор әсерін тигізді. л.фейербах неміс классик. философиясының идеалистік сипатын антропологиялық материализм тұрғысынан сынға алып, идеалистік философияның дінмен байланысын ашып көрсетті. 19 ғасырдың 40-жылдарында германияда марксизм пайда болды. оның негізгі идеялық тұжырымдамасы в.либкнехт, а.бебель, ф.меринг, тағы басқа еңбектерінде негізделді. марксизм ілімі философияны сын тұрғысынан қайта қарап, оның дүниені түсіндіруші ғана емес, өзгертуші күш екендігін көрсетуге тырысты. оның негізін салушылар: к.маркс пен ф.энгельс өз еңбектерінде дүниеге көзқарастың негізгі принциптерін тұжырымдап, марксизм теориясының негізі қаланды. 19 ғасырында шенінде неміс философиясында өрістеуіне байланысты позитивизм бағыты орын ала бастады. түрлі ғылым салалары физика, биология, психологияға сүйенген мектептер мен бағыттар пайда болды. 80 90 жылдарда жаңа кантшылдықтың марбург және баден мектептері қалыптасты. марбург мектебінің өкілдері (г.коген, а.наторп, э.кассирер, т.б.) логик. мәселелермен шұғылданса, баден мектебі (г.риккерт, в.виндельбанд, э.ласк) мәдени-тарихи және аксиология мәселелеріне назар аударды. 19 ғасырда эмпиризм дәстүрін соңғы 