text: монизм грек. monos біреу, жалғыз) шындықтың, бар нәрсенің біртұтас бастамадан, бір негізден тұратынын мойындайтын ілім. монизм алғашқыда барлық заттардың негізі су (фалес), от (гераклит), апейрон (анаксимандр) деп түсіндірілетін “алғашқы зат” туралы түсінік ретінде қалыптасты. демокрит материалистік монизмнің, сократ пен платон идеалистік монизмнің негізін қалады. орта ғасырлардағы құдай мен табиғаттың, жан мен тәннің, ой мен болмыстың дуализміне қарсы монизмнің пантеистік түрі пайда болды. қазіргі кездегі монизмнің көптеген түрлері біртұтас әлем мәнінің түсіндірілуіне байланысты әр түрлі атауларға ие. мысалы, әлемнің негізіндегі бөлінбестік монизмі; өмір монизмі; ойлау мен рух монизмі; материя монизмі; абстрактілі байланыстар монизмі, т.б. монизм тек дүниетаным принципі ғана емес, ол құбылыстың ішкі бірлестігі мен байланысын, әрдайым абстарктіліктен нақтылыққа өрлеуді, жалпы заңнан оның ерекше түрлеріне көшуді талап ететін принципіне мысал, диалектті логиканың монизмдік талабы бойынша әрбір ғылым теориясының алғашқы ұғымы зерттелетін құбылыс тобының өзгеше табиғатын (нақтыны, жалпыны) белгілеуге тиіс, келесі теория анықтамалар жүйесінің өрістеуі сол табиғаттың сан алуан құбылысқа айналу өзгерістерінің негізгі заңдылығын дәлме-дәл қайта жаратуы керек.