text: city club пікірсайыс америкалық парламенттік формат (апф) бұл парламенттік тұрпаттағы дәйектердің, тапқырлықтың және риторикалық қасиеттердің сайысы. әрқайсысы екі ойыншыдан тұратын екі команда үкімет пен оппозиция қаралуға ұсынылған қарарды талқылайды. әр раундқа жаңа қарар таңдап алынады. пікірсайыс барысын палата спикері басқарады. ол сонымен бірге сайыстың төрешісі қызметін атқарады. егер раундта бірнеше адам төрешілік етсе, онда олардың арасынан бір палата спикерін таңдап алынады. америкалық парламенттік формат проблеманың ұсақ-түйек аспектілерін зерттеп факт жинаудан гөрі табанасты ойлап, мәселеге сыни көзқараспен қарауға, логикалық дәйектемеге және сараптамалық талдауға негізделген. сондықтан кез келген жазылған дәлелдерді бүкіл пікірсайыс барысында пайдалануға тиым салынады. бұл оқу құралы апф-тың негізгі кіріспесі ғана. кейін жазылған материалдар соңғы инстанциядағы шындық болып табылмайды, ол әр жеке пікірсайысшы немесе ол пайдаланатын бірегей әдісі үшін қабылдап алынатын пікірсайыстың жалпы философиясы мен негізгі ережелерін көрсетеді. пм міндеті конструктивті сөзінде қарар терминдеріне анықтама беру және пікірсайыстың барысын анықтайтын кейс (дәйектер мен дәлелдердің жиынтығы) ұсыну. пм пікірсайыстың бағытын және негізін айқындайды. пм өзінің кейсі мен қарар арасындағы байланысты көрсетіп, үкімет ұсынатын кейсті (бағытты) нақты бекіту керек және кейсті тәуелсіз дәйек (аргумент) арқылы қолдауы тиіс. кез-келген тұжырым қарар бола алады. мысалы, философиялық немесе саяси пайымдау, өлең жолы, адамның пікірі және т.б. қарарлардың ерекшеліктеріне байланысты түрлі-түрлі кейстер ұсынылады («ақш боснияға әскер енгізуі керек»). білім беруді жақсарту («аз білім қауіпті») немесе сөз бостандығы («сіздің көзқарасыңыз маған жат, бірақ сіздің оны білдіру құқығыңыз үшін өмірімді қиюға әзірмін») сияқты жалпы тақырыпта болуы мүмкін. егер сіз қарармен тікелей байланысты таңдайтын болсаңыз, онда сіз қарарда айтылған мағына бойынша ғана пікірсайыстыра аласыз. ал түсініксіз болған немесе жалпылама мәселелерді пм түсіндіріп кетуі мүмкін. бірақ қарардың ерекше жағдайлары мен жалпы принциптерін ұстану керек. мысалы ұсынылған қарар мынандай болсын: «парламенттің бейбіт мақсатта күш қолдануға құқығы бар». бұл жағдайда үкіметтің қарарды қолдану аясы кеңдеу болады (нақтылау үшін «күшті» «әскери күш» деп алуы мүмкін). көрсетілген өзгеше қарар бойынша пікір сайыстыруды да таңдай алады. шындыққа жанаспайтын немесе нақтыланбаған кілтті (негізгі) сөздерге тиым салынады: көрсетілген мысалда үкімет «күш қолдануды» «кедейшілікпен күрес» деп анықтай алмайды және қаланы қамтамасыз етуге үкіметтік шығындарды көбейтуді ұсына алмайды. кей жағдайда қарар анықталмаған тараппен ұсынылуы мүмкін: «ақш үкіметі суицидті ресмилендіру қажет/қажет емес». бұл жағдайда үкімет тобының өз позициясын таңдап алуға құқы бар. таңдауды пмк сөзіне дейін жарияламаса да болады. тығыз байланыс кезінде үкімет тікелей қарар бойынша пікір сайыстыруға міндетті емес. қарар жобалайтын тақырып пен қақтығыс көрсетуші кейсті ұсынуға болады. кейбір еркіндікке жол беріледі, бірақ өзгеше жағдай болмаса қарардың жалпы тақырыбын сақтау қажет. мысалы: «қарарда «сізді жеңе алмайтын істерге араласпасаңыз ешкім жеңе алмайды» делінген. саддам хусейн бұл сабақты қабылдамады. бірақ бұл мәлімдемеде ақш-қа сабақ боларлықтай мәселелер бар еді. «шөлдегі дауыл» операциясы барысында ақш-тың ирак әскерін талқандап, басып алатындығы белгілі болатын. жерүсті операциясы небәрі күнге созылды, ал ирактың бүкіл оңтүстік бөлігі ақш бақылауына өтті. біз үкімет ретінде қарардың жобасында ақш-тың осы артықшылығын пайдалана отырып, жеңіс іс жүзінді қамтамасыз етілген іске араласу керектігіне сенеміз. сондықтан біздің бүгінгі кейсіміз ақш-тың «шөлдегі дауыл» операциясын иракты алғанға дейін жалғастыру керектігінде болып тұр. «бүгінгі біздің қарастыратын қарарымыз: «ойламай айтылған сөз жүздеген өмірді қиюы мүмкін». үкіметтің ойынша, бұл қарар сөздің қауіптілігін ескертіп, осы сөздер әкелетін зардаптарды жоя алатындар соны істеуге міндетті екенімен келіседі. үкімет бүгінгі пікірсайыста сөздің» нақты түрін қарастырғысы келеді бұл «жек көру сөзі». біздің ойымызша, белгілі бір топтардың намысына тиетін, қорлау пікірлері болашақ жауапты реакция және қоғамдағы поляризацияны тудырумен «өркениет кемесінің» өліміне әкеледі. сонымен, біз ұсынып отырған кейс қайсыбір азшылыққа қатысты агрессивті сөздерге тиым салатын шаралар қолдану керектігін айтады. тығыз байланысты қолданғанда қарардың сөзбе сөз тұжырымдамасы бойынша пікірсайыстыру міндетті емес. ол үкіметтің қарар тезисін іске асыратын және оған қарама-қайшылық туғызбайтын ұсыныс үшін (саяси жоспар немесе философиялық принцип болуы мүмкін) трамплин ретінде қолданылуы қажет. қарар мен кейс арасындағы байланыс нақты белгіленіп, қабылданғаннан кейін алғашқы қарар екінші планға өтеді. байланыстың жоқтығы егер кейс пен қарар арасында байланыс болмайтын болса, онда үкімет өзі қалаған кез келген кейсті ұсынуға ерікті. қарар тақырыбын айқындайтын кейсті ұсыну үкімет жағының артықшылығы болса да, бұл міндетті болып табылмайды. тек ұсынылған кейс пен қарардың арасында ашық қарама-қайшылық болған жағдайды қоспағанда өзектілік те міндетті шарт болып табылмайды. осындай ұтымды, әрі тапқыр байланыс төрешіге ұнамауы мүмкін, бірақ бұл оның шығарар шешіміне әсер етпеуі тиіс. егер сіз парадигманың осы түрімен таныс болсаңыз, байланысты іздеп әуреленбеңіз. қарарды ең алдымен кіріспе мен кейс арасындағы байланыс құралы ретінде пайдалану қажет. кейсті ұсынғаннан кейін раундта қарар мен байланыс мәселесі көтерілмейді. шын мәнінде, «байланыс жоқтығын» пайдалану үкіметтің артықшылығы. бұл үкіметтің пікірсайықа ойлап таба алатын кез келген мәселесін ұсыну мүмкіндігін қамтамасыз етеді. тек талап орындалуы қажет: кейс шынайы әрі қызықты болуы керек. кейс түрлері және оларға қатысты шектеулер төменде қарастырылатын болады. кейсті дайындау әдетте қарар раунд басталғанға дейін 15 минут қалғанда жарияланады. осылайша үкіметтің кейсті жоспарлауға, оны қарармен байланыстыруға, логикаға, мотивке, құндылыққа негізделген салмақты дәйектер табуға және осы дәйектер арқылы төрешіні иландырарлық жүйелі сөзге айналдыруға 10-15 минут уақыты бар. бірнеше ұсыныстар: 1.әрқашан екі пікірсайысшы да қолдай алатын кейс егер пм үкіметтің айтқан сөзіне сене алмайтын болса, онда бұған төрешінің де сенбейтініне шүбә келтірмеңіз. тағы бір мәселе, топ өзінің жеңілерін сезетін жағдай. әзілді кейстерді немесе үкімет мүшесі талдауға қиналатын шиыршықталған әрі түсінуге қиын экономикалық кейсті кейінге қалдырған дұрыс. 2.кейсті жақтау қиыншылықтары. сөздің бұл бөлігі пікірсайыс мазмұнын анықтайтын болады. барлық негізгі және даулы болған мәселе мен ұғымдарды барынша нақты етіп бұл осы мәселелерді ұтымды пайдалануға септеседі. 3.үкіметтің негізгі дәйектерін көрсетіп, анықтап алыңыз, бірақ тым оларды сөзбе-сөз жазып алудың да қажеттілігі шамалы, себебі бұл пм-нің парақтан оқуға деген қызығушылығын арттыра түсуі мүмкін. айқындалып алынған дәйектерге қатысты қысқа ескертулер жасау арқылы пм нәтижелі сөзіне қажетті еркіндік алады. 4.сөзіңізді қалай алдын ала дайындық кезінде ойластырып алыңыз. сөзіңіздің әсерлі бастамасы туралы ойлап алу да артық болмайды. парламенттік пікірсайыста кейстің кейбір негізгі түрлері жиі қолданылады. әрине, бұл тізім толық бола алмайды, себебі кейбір кейс түрлері төменде көрсетілген топтың ішінде жоқ. көп жағдайда кейстер бірнеше топтың элементтерін қамтиды. мысалы, эвтаназияға рұқсат беру жөніндегі кейс әрі саяси, әрі философиялық дәйектерді біріктіреді. кейс талаптандырушы кейс өмірдегі белгілі бір мәселені анықтап, оны шешу үшін жасалған іс-әрекет жоспарын ұсынады және оны қорғайтын топ парламентте, мәжілісте, президент, бұұ-ның, еқыұ-ның, құдайдың және басқа да адамның (үкімет тарапынан болуы шарт емес) бекітудің қажеттілігіне сендіреді. талаптандыратын кейс түрлі көзқарастардың қақтығысын тудырады, яғни қазіргі жағдайды өзгертуді талап ететіні де маңызды. жүзеге аспайтын немесе ұсақ өзгерісті қорғайтын кейспен жұмыс істеу қажет емес. қақтығыс тудырмайтын кейс түрлері: -марихуананы иелену және пайдалану заңдастырылу қажет. -бұұ жапонияға қауіпсіздік кеңесінде тұрақты орын беруі керек. -жалпы табыс салығы жойылу қажет. -республикалық партия өзінің ұлттық түсік тастауға қарсы әрекет туралы пунктті алып тастауы қажет. осы кейс бойынша үкімет белгілі бір философиялық (құндылықты) позицияны ұсынып, оны қорғайды. философиялық кейсте нақты іс-әрекеттен гөрі абстрактілі философиялық принциптерге көп көңіл бөлінеді. философиялық кейс дискуссиямен тығыз байланысты. онда үкіметтің заттардың белгілі бір моральдық және философиялық жағдайына деген көзқарасы дұрыс екендігін дәлелдеу мүмкіндігі бар. шынайы өмір жағдайы философиялық пайымдау үшін пайдаланылса да, негізгі фокус (мақсат) философиялық құндылықтардың қақтығысы. -бостандық теңдіктен қымбат -өлім жазасы ақталмайды -тілектес диктатура мемлекеттік құрылыстың ең жақсы формасы -10 адамның өмірін сақтап қалу мақсатында бір жазықсыз адамның жанын қию адамгершілікке жатады. уақыт пен кеңістікте құрылатын (ук) кейс уақыт пен кеңістікте құрылатын кейсте спикер шынайы өмірдегі кім екеніне қарамастан өзге бір объект, адамдар тобы, адамның орнына қояды. үкімет тобы палата спикерінің дәл сол уақыттағы емес, басқа уақыттағы кейпін жасауы мүмкін. палата спикері өтер пікірсайысты үкімет атаған адам позициясының тарапынан, сол оқиға немесе құбылыс болған уақыт пен кеңістікке сәйкесінше ойлап, талқылауы қажет. бірнеше ук түрлері: -сіз құдайсыз. өмірді әділетті етіңіз. -сіз билл клинтонсыз. 1996 ж. сайлауға қатыспаңыз. -сіз 1945 ж. гарри труменсіз, хиросимаға атом бомбасын тастамаңыз. -сіз люк скайуокерсіз. күштің қара жағына өтіңіз. пікірсайыс өткізілуі тиіс уақыт шегі анықталғаннан кейін уақыт пен кеңістікті бұзуға тиым салынады. себебі бекітілген уақыт шегі пікірсайысты әділ жүргізудің негізі. бұл бекітілген уақыт шегінен асатын оқиғаларды бейнелей алмайтындығын, сол уақытта адамзатта болмаған білімді пайдалана алмайтындығын және пікірсайысшы бейнелейтін адамға тән емес көзқарастарды білдіре алмайтындығын айқындайды. мысалы: ойында 1930 ж. уақыт шегі белгіленген делік, егер пікірсайысшы ұлыбритания невилл чемберлен («гитлерді ролінде болған болса, онда опозиция ii дүниежүзілік соғыс немесе келісімге қол қойылғаннан кейінгі а.гитлердің жауыздығын т.б. оқиғаларды ескерте алмайды. кейс өте көңілді болуы мүмкін, бірақ ұшқыр ойлылықты талап етеді. кейде ойластырылмаған кейс пікірсайыстың көрсетілген мәселе мен пәндер бойынша емес, жекелеген адамның психологиясы мен мотивация мәселесі бойынша жүріп жатуына әкеледі. алдыңыздан шыға келетін тағы бір мәселе болуы мүмкін. мысалы, төрешіні ойлау жүйесі қалыпты жағдайдан ауытқыған адамның орнына қойдыңыз делік: “сіз чарльз менсонсыз. х-нәрселерді жасауға тиіссіз”, пікірсайыстыру үшін тиімді кейс болмас, себебі чарльз менсон есінен ауысқан маньяк қылмыскер, сондықтан пікірсайыс барысында тарап ұсынған логикалық және саналы қадамдарды жасауы екіталай. кейстің тиым салынатын кездері егер кейске қарама-қарсы пікір айту үшін дәйек немесе жауап беру мүмкін болмаса, онда бұл жағдай өте қысылтаяң болып саналады. бұл жағдайды труизм деп атайды және оны пайдалануға болмайды. кейске қатысты шашыраңқы дәйектерден басқа айтуға болмайтын болған жағдай да труизм болып табылады. труизмге мысал ретінде келесі бір тұжырымды келтіруге болады. негізгі түйіндерқорытындыоппозиция жетекшісінің (лидерінің) сөзіқақтығысоппозиция философиясыконтркейсарнайы білімбайланысдәйектеме өзгертулер енгізілгеннен кейін егер қажет болса, оппозиция бірнеше тәуелсіз дәйек ұсынуы керек. оппозиця лидері минут бойы қызыл сөзді сапырып үкіметтің адасып кеткендігін талдауы абырой әпермейді, және ұзын сонар әңгімені тыңдап отырған да оңай шаруа емес. тағы бір мәселе: әр дәйекке бірінен соң біріне жауап беру. оппозицияның тиімді стратегиясы ретінде үкімет ұсынған құрылымға балама бола алатын құрылым жасау. егер өз философияңыз бар болатын болса, онда тәуелсіз бірнеше түйінге негізделіңіздер және олар сіздің философияңызды қолдауы тиіс. өз құрылымыңыз дайын болысымен үкіметтің ұсынған тұжырымдарына жауап беруіңізге болады. тиімді әдістің тағы біреуі «көлденең қосымша» жасау. яғни үкіметтің ұсынған түйіндеріне (дәйек пен дәлелдеріне) оппозиция философиясының дәйектерін қарастыру арқылы жауап беру. «көлденең қосымшаны» пайдалануда ұйымдастыру мәселесі әсіресе маңызды болмақ. ол өте мұқият болуы керек және өзінің тәуелсіз дәйектерін көрсете отырып, олардың қай жерде үкіметтің позициясына жауап беретіндігін де анықтап кетуі керек. алайда, аталмыш әдіспен таныс болмаған үкімет пен төреші ұсынылған дәйектерге тікелей жауап берілмеді деп қарастыруы мүмкін. мұндайда оппозиция лидері минут бойы қай жерде жауап беріп тұрғандығын көрсетумен болады. бұдан оңай түрі оппозиция философиясынан кейін тікелей терістеу жасауды қарастыруға болады. үкімет тобы белгілі бір проблеманы шешуге арналған және дүниені жақсартуға септігін тигізетін кейс (бағдарлама) ұсынып тұрмыз деп ойлайды. оппозиция тобының міндеті енгізілетін саясаттың немесе бағдарламаның кемшілігін, болмаса зияндығын дәлелдеп көрсету. үкіметтің ұсынған жоспарын орындаудан кім ұтады? дегенмен, оппозицияның міндеті аталған жоспарды орындаудан зардап шегетін тарапты анықтау болмақ. пм сөзбасында өз тұжырымдарын жариялап тұрған кезде, оппозиция лидері мен мүшесі оларды талқылап бойындағы бар кем-кетік тұстарды анықтап үлгеруі абзал. дәйектерге жауап беру барысында оппозиция олардың аталуына, яғни екі мағыналы болмауына назар аударуы керек. оған қоса оның логикасына (адамның сезіміне негізделбеген бе? оны оппозиция пайдасына қолдануға болмас па еді?) және маңыздылығына (пошта маркасының тиынға көтерілгендігі біреу-міреуді толғандырады ма?). кейстің негізделуі қаншалықта мықты болды? үкіметтің тағы қосып айтқысы келгендігі немесе кейсін пікірсайыс барысында қалай өзгерткісі келгендігі аса маңызды емес. оппозиция бар назарын кейстің қалай аударуы керек. үкімет мүшесінің конструктивті сөзіміндеттер мен стратегиялароппозиция дәйектерін жою немесе тыс қалдыруүкімет мүшесінің сөз құрылымыбарлығы да дұрыс болсабарлығы ойдағыдай болмаған жағдайда сақтануды қажет ететін екі тактикалық әдіс. оппозиция мүшесінің сөзістратегияоппозиция мүшесінің міндеттеріоппозиция мүшесін талқандау құлату)ребатлдаржаңа аргументтерстратегияребатл техникасы2.таңдама3.көптік жауаптар4.шолу6.кешірімсіз қателіктерпікірсайыс негіздері туралы тағы бірер сөзсұрақтар (“point of “сұрақ” нақ осы сәтте сөйлеп жатқан қарсы топтың ойыншысына бағытталған сұрақ немесе пайымдау (утверждение). сұрақ қою үшін пікірсайысшы орнынан тұрып, “сұрақ” не “рұқсат етіңіз” деп айту арқылы өзінің сұрақ қойғысы келіп тұрғанын көрсетуі қажет. осы сәтте сөйлеп жатқан ойыншы сұрақты қабылдауға не қабылдамауға құқысы бар. бұл сұрақ қоюшы тұрғаннан кейін 10-15 секундтан соң көрсетілуі тиіс. егер сұрақ қабылданбаса, сұрақ қоюшы орнына отыру керек. ал қабылданса, сұрақ қоюшы сөйлеушіге қысқа сұрақ пен комментариді айта алады. сұрақтың ұзындығы 15 секундтан аспауы керек. сұраққа жауап беруге кеткен уақыт оны қабылдаған адам үшін ескерілмейді. сұрақтар конструктивті сөздердің алғашқы және соңғы минуттары арасында қойыла алады, бірақ ребатл кезінде сұрақ қоюға рұқсат етілмейді. сұрақ оны қоюшы мен жауап беруші үшін тиімді болуы мүмкін, сондықтан кейбір пікірсайысшылар көп сұрақ қоюға, көп сұраққа жауап беруге тырысады (бірақ, мұндағы тым шектен асушылық көңілді алаңдатып, не қауіпті болуы мүмкін). әдетте әрбір ойыншы өз сөзі кезінде 2-3 сұрақты қабылдап, қарсыластың сөзі кезінде бірнеше сұрақты әдейі етіп, көңілді алаңдату мақсатын көздеместен қойғаны орынды. спикер өз сөзін сұрақ қабылдау үшін бөлмеуі тиіс; одан да сөйлемді не идеяны аяқтап барып сұрақ қабылдаған жөн. сіздің сұрақты дәл қазір емес, раундтың даму барысына байланысты қабылдаймын деп айтуыңыз заңды нәрсе. сұрақтар мына мақсаттарда пайдаланады: 1.нақтылауды сұрау. пмк-де анық емес кейс ұсынылған кезде сұрақ үкімет ойларын бұзу үшін, оларды кейсті нақтылауға итеру үшін және раундты дефинициялар бойынша ұзақ нәтижесіз сөзталасқа айналдырмас үшін пайдаланылуы мүмкін. 2.қарсылас топтың дәйегіндегі көрсету. егер спикер өзінің алдында сөйлеген әріптесінің сөзіне қарама-қайшы сөз айтса, “сұрақты” осыны көрсету үшін және қарсыластарға деген төрешінің сенімін әлсірету үшін қолданыңыз. енгізген дәйекке жауап қайтару. конструктивті сөздерде сіз дәл осы сәтте сөйлеп жатқан спикердің дәйегіне тікелей жауап беру үшін “сұрақты” пайдалана аласыз. әсіресе, дәйек логикалық байланысқа емес эмоция мен негізсіз ойға құрылатын болса өте тиімді шығады. дәйекті негізінен құрту үшін 15 сек. жеткілікті. алайда абай болыңыз: егер сіздің қарсыласыңыз шабуылды бірден орынды қарсылықпен қағып тастаса, онда алғашқы дәйек одан сайын күшейеді. 4.басқа топ жіберіп алған не жалған фактіге нұсқау жасау. кейбір кезде спикер (әдейі не абайсызда) өзінің дәйектерін дұрыс емес фактілерге құрайды. “сұрақ” қарсылас топқа бұл тұжырымдарды “жауапқа тартуға” мүмкіндік береді. парламенттік пікірсайыс көбіне эмпирикалық пікірталастарға құрылмаса да, бірақ факттардағы асыра нұсқай отырып, қарсыластың кейсін осылайша әлсіретесіз. 5.келесі сөздің негізін салу. ұтымды сұрақ не тұжырымдама келесі сөзде ұсынылатын басты идеяның іргетасын құрай алады. сонымен бірге алдында жауапсыз қалған пунктке соққы бере отырып, немесе “сұрақ” кезінде сараптаманың жаңа сызығын енгізе отырып, сіз осы арқылы оны «ағымға қосасыз” да, “сараптама кезінде жаңа дәйек енгізді” дегенінен тайсалмай бұл дәйекті қайталауға, кеңейтуге, тіпті оған жауап беруге (егер бұл дәйек қарсыластардың дәйегі болса) мүмкіндік аласыз. 6.раундқа қалжың ұшқынын қосу. қысқа, өткір әрі орынды қосынды көптеген жағдайда дәйекке құрғақ прозадан гөрі көбірек пайда әкеледі. “сұрақ” арқылы сіз пікірсайысқа қалжың еңгізесіз және өз тәртіпті бұзу басқа топ өкілі сөйлеп жатқан кездегі пікірсайысшымен ұсынылатын пікірсайыс ережелерін бұзуға деген қарсылық. тәртіптің бұзылғанын жария ету үшін пікірсайысшы орнынан тұрып: “тәртіп бұзылды” деп айтуы керек. одан соң ережелердің бұзылғанын қысқа түрде түсіндіруі тиіс. осы сәтте сөйлеп жатқан спикер сөйлеуін тоқтатып, төрешінің қарсылықты қабылдағанын не қабылдамағанын күтуі керек. егер қарсылық қабылданса, тәртіпті бұзушылықты түсіндіруге кеткен уақыт спикер уақытынан алынып тасталады. ал егер қарсылық қабылданбаса, онда бұл уақыт спикер үшін ескеріледі. тәртіпті бұзу ойдан өткізіліп, құрылып жатқан кезде сөйлеп жатқан спикерге жауап беруге рұқсат етілмейді. бұл ережелер қатып қалған қағидалар, топтар оны өзгерте алмайды. тәртіпті бұзу мынадай кезде көрсетілуі мүмкін: 1.сараптама сөз кезінде жаңа дәйек енгізу. егер де спикер ребатлда раунд бойынша енгізілмеген пункт кіргізсе немесе басқа топ айтқан нәрсеге алғаш рет жауап беріп жатса (бұған тек омк-де айтылған ойға жауапты қайтара алатын пм құқылы), онда қарсылас топ тәртіптің бұзылғаны туралы айту керек. егер қарсылық қабылданса онда төрешілер жаңа дәйекке мән бермейді және оны енгізген спикерге әрі қарай түсіндіруге рұқсат етілмейді. төреші ребатлдағы жаңа пунктты біржақты бейтараптандыра алмайды; екі топ та жаңа пункттердің енгізілуін бақылауға міндетті болып есептеледі. 2.сараптама кезінде кейсті ауыстыру. егер үкімет тобы пмс-де кейстің тұжырымдарын өзгертуге не ауыстыруға тырысса, онда оппозиция қарсылық білдіре алады. 3.спикердің уақыт шектерінен шығып кетуі. сөздің шектелген уақыты аяқталған кезде әрбір ойыншыда өз ойын аяқтау үшін 30 секунд болады. егер ол осы лимиттен асып кетсе, онда қарсылас топ мүшелері қарсылық білдіре алады. егер қарсылық қабылданса, онда сөйлеп жатқан спикер сөзін аяқтап, отыруға міндетті. егер сіз қарсылас топтың мүшесі сіздің сөзіңізді қатты өзгертіп не жеке намысыңызға тиіп жатқанын сезсеңіз, онда “жеке басқа қол сұғушылықты” пайдалана аласыз. тұжырымдау, шешім қабылдау мен уақытша бағалау процедурасы тәртіпті бұзу процедурасымен тепе-тең. егер жеке басқа қол сұғушылық қабылданса, онда сөйлеп жатқан спикер сізге берген ұнамсыз бағасын түсіріп тастап, өз сөзін жалғастыруы керек. жеке басқа қол сұғушылықты тек сіздің сөзіңізді шынымен бұрмалап, намысыңызға тиген жағдайларда ғана пайдаланыңыз. өз аздап еркіндік беріңіз, сіздің кейс бойынша жеңіл сарказм мен әзіл-қалжың сізді үрейлендірмеуі тиіс. егер сіз қарсылықты таласты жағдайда білдірсеңіз, онда бұл шектен асушылық болып көрінеді. өзіңізге өзіңіз төреші бола отырып, шын төрешінің реакциясын болжай біліңіз. “флоушит” пікірсайыстың маңызды техникаларының бірі, бұл пікірсайыс раунды кезінде әртүрлі түйіндеу, сілтеулер, жауаптар мен дәйектерді бақылау жүйесі. көптеген пікірсайысшылар раундты конспектілеу (флоушит) үшін 8,5*11 не 8,5*17 дюймдік қағаз бетін пайдаланады. флоушит жасау үшін қағаз бетін тізбекке бөліңіз, әрқайсысы раундтың бір сөзі үшін резолюция мен кейстің тұжырымын парақтың жоғарғы бетіне жазыңыз, сіз оларға раунд бойы жүгінесіз. дәйектедің енізілуіне қарай оларды нөмірлеп тиісті тізбекке жазып отырыңыз. стрелка мен мен жауаптарды, оларға деген байланыстыру үшін пайдаланыңыз. жауапсыз қалған не ұмытылып кеткен дәйектерді дөңгелетіп қоюға болады, т. с. сауатты толтырылған флоушит раунд бойына дәйектермен не болғанын көрсетеді, жауап беруді қажет ететін, еске салынатын дәйектерді тауып алуға көмектеседі. флоушитті өзіңіздің сөзіңізге дайындалар кезіңізде сараптаманың сызықтарын анықтау үшін пайдаланыңыз. өзіңіздің сөзіңізден кейін де флоушитті толтыруды ұмытпаңыз, бұл сіз үшін жақсы тәжірибе болады, сондай-ақ әріптесіңізге көмектесуге, раундқа біткен соң баға беруге көмектеседі. есіңізде болсын көптеген төрешілер шешім шығарар кезде өз флоушиттеріне жүгінеді, сондықтан өз флоушитіңіздің дұрыс толтырғандығына күмәніңіз болмасын. ең мықты дәйектердің өздері сенімсіз ұсынылса пәрменді әсер ете алмайды. есіңізге сақтаңыз, парламенттік пікірсайыс сендіруге негізделген, ол не ұсынылғанына ғана емес, қалай ұсынылғанына да байланысты. осыған сәйкес, көптеген төрешілер шешім қабылдар кезде кейбір стилистикалық факторларды ескеріп отырады. сөйлеу стилі бірнеше бетке сыйғызатын нәрсе емес. стиліңізді жақсартудың ең тиімді жолы тәжірибе. одан кейінгісі өте тәжірибелі пікірсайысшылар мен шешендерді тыңдап, олардың бойындағы ұнаған жақтарына еліктеу. риторика мен стилистиканың дамыған технологиялары әдістемелік құралдан тыс болғанына қарамастан, онда жас пікірсайысшылар әрдайым тап болатын стилистикалық қиыншылықтармен күресетін біршама жалпы нұсқаулар бар. көптеген жас ортақ проблемасы монотонды сөйлеу. бұл төрешіні ұйықтатудың ең оңай жолы. тон мен фразаларды ұсынуды құбылтыңыз, ауызекі стиль мен дауыс тонын қолдануға болады. сөзіңіздің әрі сенімді, әрі тәкәппар шығуына, тым паң болмауына тырысыңыз. бұл төрешінің назары мен қызығушылығын тудырып отырады, сізге маңызды сәттерде драмалық (жоғарғы) тон арқылы өз сөзіңіздей кейбір мәселелерді бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. төрешінің сізді естіп отырғанына көзіңізді жеткізіңіз, бірақ бар дауыспен айқайлаудың қажеті жоқ. сіздің даусыңыз бөлменің көлеміне ыңғайлану керек, лекцияда ұтымды болғаны кішкентай класста ұнамсыз әрі ұтымсыз естіледі. парламенттік пікірсайыс бұл жоғарғы жылдамдықтағы саяси пікірсайыс емес. егер сіз “карл попперде пікірсайыстың жоғары жылдамдығын пайдалануға үйреніп кетсеңіз, бұл әдеттен құтылудың уақыты келді. төрешілер тез сөйлеудің арнайы тренингтерінен өтпеген, сондықтан егер сіздің жылдамдығыңыз минутына 200 сөзді құраса, бұл өте тез, төреші сіздің кейбір дәйектеріңізді жазуға үлгермей қалуы мүмкін. шын мәнінде әрбір пікірсайысшыға жылдамдықты сәл басу жақсы кеңес болар еді. кілтті пункттердің арасында жаңа дәйектердің алдында, маңызды мысалдан кейін кідіріс жасаудан қорықпаңыз. көптеген жас пікірсайысшылар конструктивті сөздердің көбінде минут бойы қобалжыған күй кешеді: одан құтылудың бір жолы сізде бар минуттың артықшылықтарын іске асыру, жылдамдықты басыңыз, сонда сөзіңіз әрі түсінікті, әрі тез жететін болады. нақты сөйлей отырып ауызекі стильді сақтаңыз. сөздерді жұтпаңыз және бұрмаламаңыз, әйтпесе төреші сіздің сөзіңіздегі маңызды нәрсені жіберіп алуы мүмкін. сөйлеу қоспаларынан құтылыңыз, сөйлемдеріңізді үрей тудыратын “умммм” және “ээээ..” сияқтылармен бөлмеңіз. бұлар сөзіңіздің мәнінен көңілді аудартып жібереді. өз әріптесіңізге бұларды қолданбауын қадағалап тұруына өтініш жасаңыз. және де үлкен өтініш маужырап, ұйықтап кетпеңіз және еркек спикерді “спикер ханым”, ал әйел спикерді “спикер мырза” деп атамаңыз. олар мұны түсініп өкпелемейтін шығар, бірақ бұл шын мәнінде ыңғайсыз естіледі. байланысым (жест) мен қолдың қимылықимылжалпы қобалжутөрешіліктөрешілік критерийлері (талаптары)дәйектеме және сараптамамазмұнытерістеусөз құрылымы төрешілер дәйектері нақты белгіленіп ұсынылған сөзді жоғары бағалайды. дәйектеменің әр түрлі сызықтары нақты бөлініп тұруы тиіс. мұны дәйектерге сілтеме жасау арқылы істеуге болады (не басқа да технологияларды қолдануға болады). ребатлда раундтың ең маңызды тұстарын қысқа әрі мықты қозғап, детальдарға тым беріліп кетпегені жөн. дәйектерді ұсыну мәнерінің маңыздылығы дәйектердің өздерінен кем емес. тізбектелген, нақты әрі сенімді сөз төрешілерге тиісті әсер етеді. риториканың әртүрлі техникаларын қолдану сөзіңізге қуат беріп, бұдан тек әрлене түседі. әзіл парламенттік пікірсайыстың маңызды бөлігі, оны қолдану сөзіңіздің әсерін өсіре алады. юмор, орынды сарказм, күлкілі мысалдар мен анекдоттарды төрешілер жоғары бағалайды. орынсыз қалжың, намысқа тиетін әзілдер мен асыра сілтеушілікті төреші бағаламайды. ұтымды әзіл мықты құрал болуы мүмкін, төрешілер шешім қабылдар кезде мұны ескереді. “сұрақтарды” пайдаланған пікірсайысшы раунд бойы артықшылыққа ие болады. өткір сұрақ қою мен оған тез әрі ұтымды жауап беру арқылы өзіңіздің импровизаторлық ойлауыңызды көрсетесіз. бұл қасиетті төрешілер жоғары бағалайды. пікірсайысшыдан топтық жұмыс, бір-бірінің дәйектерін күшейту және раунд бойы философияны біртіндеп дамыту күтіледі. өз әріптесіңізге қарама-қайшы келмеңіз, одан да ертерек енгізілген дәйекті кеңейтіп, өз әріптесіңізге мақсатқа жетуге көмектесіңіз. раундқа берілген бағамен қатар төреші әрбір спикерге ден 30 ұпайға дейін “спикерлік ұпай береді. өзінің атына қарамастан спикерлік ұпайлар тек спикердің стилистикалық қабілетіне ғана байланысты емес. дәлірек айтқанда олар спикер көрсеткен жалпы дәрежесін дәйектеме, сараптама мен терістеу стиль мен риторикаға қоса көрсетеді. сонымен қатар, спикерлік баллға негізделген әрбір раундқа ранг қойылады. жалпы алғанда ең көп спикерлік ұпай жинаған топ (ұпай саны тең болса, ең төмен раундтағы топ) раундта жеңіске жетеді. 16-дан төмен: нашар. әдетте бұл денгейде спикер сенімсіздікке, шатасуға бой алдырып, күтпеген ойға шомылумен қатар қарсылас топқа дөрекілік көрсетсе, төрешілер ұпай бермейді. 16-17 өте жаман. ойдың тәртіптілігі, дәйектер логикасы мен идеяларды білдіру өте төмен деңгейде. сөз белгіленген уақыттан бұрын аяқталып бітеді. 18-20 жаман. идея мен сараптаманы ұсынудағы қиыншылықтар; дәйектер сенімсіз; өз уақытын тиімді пайдаланған жоқ. 21-22 орташадан төмен. спикер жоғарыда көрсетілген талаптардың біреуі не бірнешеуіне сай келмейді. 23-24 орташа. қабылдауға болатын сөз; кейбір кемшіліктер болуы мүмкін. 25 жақсы. спикердің сөзі сенімді, материалды жақсы ұсына алады. кейбір тұстарында жарқ етіп көрінеді. 26 өте жақсы. ұсыну мен түсіндіруде айтарлықтай қателер жоқ. сенімді сараптама; ұтымды терістеу; шебер презентация мен жақсы стиль. әрбір раундта 26 ұпай жинаған спикер турнирдің 10 үздік спикері қатарына кіруі мүмкін. 27 тамаша сөз. спикер бәрін жоғары дәрежеде жасады; сөзі раундқа шешуші әсер етті; тамаша презентация. турнирдің ең жақсы сөздерінің бірі. әрбір раундта 27 ұпай жинаған спикер үздік спикердің қатарында болады. 28 сіз естіген ең жақсы сөздердің бірі. егер спикер 28 ұпай жинаса, турнирдің ең үздік спикері аталуы мүмкін. 29 сіздің өміріңіздегі ең тамаша сөз. көз жасыңызды ағызды. у. черчилль мен мартин лютер кингтің сөздерінің қатарында. 30 адамзат тарихындағы ең тамаша сөз. мұндайды екінші жолы естуіңіз екіталай. төрешінің шешімі, ұпайлар мен әртүрлі ойлар турнирдің соңында алынатын бэллотта жазылады. әрі қарай жақсартуды керек ететін аймақтарды анықтау үшін бэллоттарды мұқият оқыңыз. жас барлық раундтарды жеңбегені, жоғары спикерлік ұпай жинамағаны үшін қайғырудың қажеті жоқ. пікірсайыстыру қабілеті тәжірибе нәтижесінде келеді, тіпті өте тәжірибелі пікірсайысшылар кейде ұтылып жатады. карл поппер дебат форматы линкольн-дуглас дебат форматы ұлыбритания парламенті canadian university student intercollegiate debate organization (cusid) халықаралық жоғарғы пікірсайыс мектептері *harvard model united nations *world individual debating and public speaking championships *world schools debating championships