text: нәресте нәресте бір жасқа дейінгі сәби. нәрестенің алғашқы бір жылы дүниеге келу кезеңіне (алғашқы апта) және емшектегі кезеңге (1 жас толғанға дейін) бөлінеді. нәрестені анасының организмінен тыс өмір сүруге бейімдеу үшін оның организмінің көптеген органдары мен жүйелерінің қызметін өзгертуге тура келеді. мерзімінде туған сәбидің салмағы 3,0 3,7 кг, бойының ұзындығы 50 52 см, басының шеңбері 34–35 см, кеуде шеңбері 34 36 см болады. жас нәрестенің терісі үлбіреген жұмсақ келеді де дұрыс күтілмеген жағдайда тері қатпарлары базданып іріңдей бастайды. сүйектерінде тұз аз болғандықтан, майысқақ келеді. сәбидің күтімі дұрыс болмаса (мысалы, нәрестені жастыққа отырғызса, аяғына ерте тұрғызса), сүйектері тез қисаяды. бас сүйегі онша жетілмей туады, оның қосылған жігі жұмсақ, былқылдап тұрады, оны еңбегі (ол 9–14 айда қатаяды) деп атайды. басында шашы (2 см-дей), тырнақтары қатты болады. қасы, кірпігі көп білінбейді. сәбилердің өкпесі мен тыныс алу органы, бұлшық еттері онша ересек адамдарға қарағанда ауаны көп қажет етеді. нәрестенің жүйке жүйелері нашар жетіледі. олар тәуліктің көп уақытын ұйқымен өткізеді, тек тоңғанда, жаялығы су болғанда не іші кепсе ғана оянады. дені сау бала 6–8 айлығында тіс жарады. бұл кезде сәбилерде іштен туа біткен рефлекстер (сору, жұту, жан-жағына қарау, ұстау, т.б.) дамиды. олар дәмді жақсы айырғанымен, иіс сезу, көру, есту қабілеттері өте төмен болады. бірақ қатты жарыққа не айқайға сәбилер мазасызданып, жылап жауап қайтарады. олардың организмі анасынан алған иммунитеттің нәтижесінде кейбір жұқпалы ауруларды қабылдамайды. алғашқы балалық шақ (нәресте-бал бөбек) өмірге жаңа келген нәресте күн санап өсіп оның өсуі туған кезіндегісімен салыстырғанда бір жыл ішінде 25 процент сүйегі бірте-бірте қатайып, бірақ ол әлде де жұмсақ шеміршек тәрізді майысқақ келеді. өйткені оның сүйегінде бор мен тұз қышқылы жеткіліксіздеу болады. организмнің үздіксіз өсіп, дамуы өзара тығыз байланысты болатын жас ерекшелігіне байланысты түрлі мүшелер мен жүйелердің даму қарқыны бірдей адамның сүйек, буын жүйелерінің дамуы жиырма жасқа таман, көз бен есіту қызметінің дамуы жеті он жас шамасында аяқталады. нәрестенің жүйке жүйесінің даму қарқыны да айтарлықтай болады. алғашқыда жаңа туған нәрестеде кейбір шартсыз рефлекстер боолады да т.б.) кейін олар көбейе түседі.шартты рефлекстер екі-үш жетіден кейін пайда бола бастайды.екінші айда баланың барлық анализаторында шартты рефлекстер жасалуға мүмкіншілік туады. мәселен, екі айлық бала жай суды тәтті судан, ал үш айлық бала тәттіні тұздан, сондай-ақ кейбір нәрсенің иісін ажырата алады.төрт айлық бала айналасына көз тоқтатады, үйдегі адамдарды бөтен кісілерден ажырата бастайды. бес айда көзбен қолдың координациясы қиюласады да, бала төңірегіндегі нәрсенің бәріне ұмтылады, оны аузына айлық балада үлкендерге еліктеу бастаудың элементтері (алақаның бір-біріне соғу, ырықты қозғалыстар жасау т. б.) ересектер айтқан сөздерге ұқсас дыбыстар шығаруы рефлекстердің анализаторларда пайда бола бастауымен нәрестелік кезең аяқталады. бірінші жарты жылдықта ми қабығында тежелудің барлық түрлері көрінеді.бұл жағдайдың тәрбие процесі үшін ерекше маңызы бар екендігі белгілі. жарты жастан былай қарай балада рефлекстері қауырт дамиды.қол сипай-сезу анализаторының қызметін атқаруға көшеді. мұның өзі нәрселерді ұстай білу, отыру, еңбектеуге, қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. олар үлкендердің сұрауларына жауап қайтаруға тырысады. рефлекс анатомия медицина психология: энциклопедиалық сөздік. қ. б. жарықбаев, о. с. саңғылбаев