text: миф 1) көне аңыз, әңгіме; 2) тарихи-мәдени сананың ерекше күйі. ежелгі мифтер мен аңыздар алғашқы адамдар тіршілігінің маңызды бөлігі болып, олардың рәміздік (символдық) мазмұны арқылы адам қоршаған ортаны игеріп, жете түсінді. мұнда поэзия мен алғашқы білімнің, дін мен әдептің, өнер мен өмірлік тәжірибенің ерекше бірлігі орын алды. алғаш рет миф философиясын дж.вико (1668 1744) ұсынды. ол миф қиял ойыны ретінде қалыптасады деген пікірде болды. кейін 19 ғасырдың ортасынан бастап миф этнографиялық материал ретінде зерттеле бастады. ағылшын э.б. тайлор (1832 1917) “алғашқы қауымдық мәдениет” атты еңбегінде мифтер мен діни нанымдар негізінде анимизм жатады деп жазады. г.спенсер (1820 1903) миф таным құралдары мен мүмкіндігінің шектеулілігінен туындаған құбылыстардың сырын қате түсіну (түсіндіру) деп санады. дж.фрезер үшін миф магиялық әрекетті ақылға салып, әдеби тіл арқылы пайымдау. психологиялық мектеп пен оның өкілдері (в.вунд, л.леви-брюль, з.фрейд, к.юнг) мифтік шығармалар негізінде алғашқы қауым адамының дүниені қабылдау ерекшеліктері жатыр, ол бір нәрседен туындаған сезімдерді, эмоцияларды сол құбылыстың немесе нәрсенің өзіне тән қасиеті ретінде қабылдады деп санайды. 20-ғасырдағы әлеуметтік антропологияда б.малиновский (1884 1942) мен к.леви-строс (1908) теорияларының ықпалы жоғары болды. малиновскийдің пікірінше, миф құбылыстың түсіндірмесі, яғни теория емес, шындық ретінде пайымдалған сенімнің көрінісі. леви-стросс жеке мифті емес, олардың жиынтығын таңбалық модельдендіруші жүйе ретінде қарастырады. тайлор мифтердің мынадай түрлерін атап көрсетеді: а) философиялық немесе түсіндірмелік мифтер; ә) нақтылы, бірақ бұрмаланған деректерге сүйенген мифтер; б) тарихи және аңыз тұлғалар туралы мифтер; в) фантастикалық және метафоралық мифтер; г) және тұрмыстық мифтер. космогониялық мифтердің басты тақырыбы “киелі тарих”, дүниенің, адамның, тағы да басқа жаратылуы. әдетте, мифте жаратылыс уақыты киелі сипатқа ие болып, үлгі ретінде құрметтеледі. мифте әрбір объект, әрбір іс-қимыл басқа объектілермен, іс-қимылдармен ұштасып жатады. мифтік бейнелер субстанциялық сипатта, нақты, шынайы нәрселер ретінде қабылданады. мифке метафоралық тән емес, өйткені миф бәрін шындық ретінде бейнелейді. тек кейіннен мифтің тілдік құрылымында метафоралық ерекшелік қабылданды. миф архаикалық сана үстемдік еткен дәуірде пайда болғанымен, кейінгі мәдениеттерде де сақталып қалды. мифтік уақыт туралы сөз еткенде оның жазусыз мәдениетпен бітісе қалыптасқанын ескеру қажет. ұжымдық тәжірибе мен әдет-ғұрыпты арқау еткен қоғамның қуатты болжау мәдениеті болуы шарт. бұл табиғатты, әсіресе аспан шырақтарын бақылауды міндетті түрде ынталандыра отырып, соған сәйкес теориялық танымның өркендеуіне әкелді. кейін мифтік дүниетанымды дін мен философия ығыстырды. бірақ ол уақыт ағынында жоғалып кетпей, көмескі сана мен архетиптік жадынан орын алды. қазақтың арғы ата-тектерінің дүниені мифтік тұрғыдан түсінуі әлемдік үлгілермен сабақтас. көк тәңірі, жер-су мен ұмай ананы айтпағанның өзінде, түркі халықтарының арғы ата-тек туралы түсініктері тарихтың алыс қойнауларында қалыптаса бастаған. көк бөрі туралы аңыздар, сондай-ақ көркем шығармаларда бейнеленген тотемдер мифтің әсерлі белгілері саналады. дәстүрлі қазақ мәдениетінде тотемдік ұғымдар сақталғанымен, олардың нақтылы көріністері өзгерді. мифтік уақытты басқа типтер ауыстырған соң да тотемдік түсініктер халық жадында архетиптік қызметін атқарып, басқа рәміздер мен таңбаларға айналды. мысалы, жаугершілік және бостандық үшін күрес заманында көкбөрі қайсарлыққа шақырған рәміздік рөл атқарған.