text: thumb қытайдағы мұсылмандар көтерілісі қытай үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық қозғалыс. оған дүнгендер, ұйғырлар, қазақтар, тағы басқа мұсылман халықтары қатысты. 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап шыңжаңда цинь империясының билігі орнаған еді. бұл өлкедегі қытайдың жергілікті әкімшілік жүйесінің ұзақ жылдар бойғы шектен шыққан қанауына шыдамы таусылған халық 19 ғасырдың 1-ширегінде бас көтере бастады. қашқарда зия ад дин (1815) және қожа жаһангер (1826 27) бастаған ірі халық көтерілістері болды. 1847 57 жылы бірнеше халық көтерілістері бой көрсетті. бірақ бұл көтерілістердің барлығын қытай әскері аяусыз басып отырды. цинь империясына қарсы бүкіл аймақтық көтеріліс 1864 жылы басталды. кучар қаласында, шэньси мен ганьсу дүнгендер көтерілді. бұл топқа ұйғырлар келіп қосылды. көп ұзамай көтерілісшілер қаланы өз қолдарына алып, дүнгендер мен ұйғырлар келісе отырып, кучардың билігіне рашид-ад-дин қожаны отырғызды. ол билікте хан қожа деген атпен белгілі болды. мұсылман қысымымен 1865 жылға қарай цинь империясы бүкіл үрімжі округіндегі билігінен айрылды. көтеріліс жаркент, хотан, тұрфан, тағы басқа қалаларды шарпып, бүкіл аймаққа тарала бастады. шыңжаңдағы цинь билігіне орасан зор қауіп төнді. көтеріліс жасауға бастамашы болған дүнгендер мен ұйғырларды қазақтар мен қырғыздар да қолдады. көтерілістің бүкіл аймаққа өршуі нәтижесінде шыңжаң аумағында цинь билігінен азат болған дербес бес мұсылман мемлекеті кучар, хотан және қашқар ұйғыр сұлтандықтары, жоңғарияда дүнген хандығы және құлжада тараншы сұлтандығы құрылды. біріне-бірі тәуелсіз бұл хандықтар өз аумақтарын кеңейту үшін күрес жүргізді. 1867 жылы ұйғыр сұлтандықтары бұзрұк қожа басшылығымен біртұтас мұсылман мемлекеті жетішаһарға бірікті. сол жылы бұзрұк қожаның әскери қолбасшыларының бірі, тегі қоқандық мұхаммед якупбек (жақыпбек) билікті өз қолына алды. ол 1870 71 жылы түркиямен, англиямен тығыз байланыс орнатты. дүнген хандығын өзіне қаратып алып, ресейдің шекаралық иеліктеріне қауіп төндіре бастады. бұл аймақтағы саяси жағдайларды өз мүдделері тұрғысынан шешуде ресей мен англияның өзара бәсекелестігі күшейді. 1871 жылы шекаралық аймаққа қауіп төндірді деген сылтаумен ресей қазақстанмен шекаралас тараншы сұлтандығын басып алды. цинь империясы орталық азиядағы стратегиясының маңызы бар шыңжаңдағы билікті қалпына келтіру үшін күш салуға кірісті. 1873 74 жылы шэньси, ганьсу, нинься көтерілістерді талқандады. 1876 жылы жоңғарияны, үрімжіні алды. 1877 жылы қытай әскері шығыс түркістандағы қашқар, кучар, хотан, турфан қалаларына кірді. 1878 жылы орыстардың қолындағы іледен басқа бүкіл шыңжаң жерінде цинь өкіметінің билігі қалпына келтірілді. 1881 жылы ресеймен жасалған екі жақты келісімдерден кейін ілені қайтарып алды. шыңжаңдағы мұсылмандар көтерілісін басқан соң бұл аймақта қытай өкіметі мықты әрі берік тәртіп орнатып, оны билеп-төстеудің тиімді әдістерін іске асыруға кірісті.