text: аққұйрықты субүркіт - отрядының қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. қазақстанның атырау, батыс қазақстан, жамбыл, алматы, шығыс қазақстан облыстарындағы жағалаулары тік жарлы, құзды өзендер бойында қалың тоғайларын, қамысты үлкен су қоймаларын мекендейді. ұябасары қанатының ұзындығы 64-72 см, салмағы 4,9-6,7 кг болса, қоразының денесі кіші, қанатының ұзындығы 57-63 см, салмағы 3,1-3,8 кг ғана жетеді. олардың арқасы сұр түсті, басы мен мойны, бауыры ақшылдау келеді. кезқұйрықты субүркіттен ерекшелігі ересектерінің құйрығы шымқай ақ болады. аққұйрықты субүркіт- отырықшы құс. ұясын ағаш басына салып, оны бірнеше жыл пайдаланады. жұбы жазылмай наурызда 1-3 жұмыртқа салады. оны ұябасары 30-40 күндей шайқайды. балапандары ұядан айдан кейін ұшып шығады. аққұйрықты субүркіт үйректермен, қырғауылдармен, балықтармен, ондатрлармен, ал каспий теңізінде итбалықтың күшіктерімен қоректенеді. саны аз, сирек кездесетін жыртқыш құс болғандықтан қорғауға алынып, қазақстанның "қызыл кітабына" енгізілген (1996). albicilla -littleisland, norway -adult-8a.jpg albicilla -littleisland, norway -juvenile-8a (1).jpg albicilla -loch portree, isle of skye, scotland -flying-8.jpg haliaeetus albicilla groenlandicus |museum specimen haliaeetus albicilla |museum specimen russia 2-ші санат. саны азайып келе жатқан сирек кездесетін құс. ксро қызыл кітабына (1984) енгізілген. евразияда кең тараған құс, әлемдік фаунадағы субүркіттердің сегіз түрінің және қазақстан фаунасындағы екі түрдің бірі. евразияның солтүстік жартысы оңтүстікте орта азия мен моңғолияға дейін кездеседі. xx ғасырдың бірінші жартысында қазақстанның көптеген суқоймаларында ол кәдімгідей болған бірақ соңғы 30-40 жылда бірқатар жерлерде кездесуін тоқтатты. 80-90-шы жылдары еділ өзенінің атырабының қазақстандық бөлігінде, көшімде (еділ-жайық су айрығы), жайық өзенінің жайылмасында, қостанай облысының көлдерінде, сырдария өзенінің аңғарында, балқаш-алакөл ойпатында және шығысында (зайсан көлінде, қара ертіс өзенінде, марқакөлде, павлодар ертісінің өңірінде) ұялады. каспий, еділ-жайық су айрығында, жайық, сырдария, шу, іле өзендерінің жайылмаларында, сирек зайсан көлінде қыстайды. балыққа және су құстарына бай, жағалауларында көктерек-тал (жайық, ертіс өзендері), қарағай (науырызым), балқарағай (марқакөл) қамыс пен тоғай (қазақстанның оңтүстігі) өскен суқоймаларының жайылмалары. өткенде кәдімгідей, әсіресе іле өзенінің төменгі сағасында, болған қазір қазақстанда 120-130 жұп, соның ішінде жайықтың жайылмалары мен бітік суқоймасында 25-30 іле өзенінің су алаптарында 25-30, балқаш көлінде 10-ға жуық алакөлде 5-6 зайсан қазаншұңқырында 8-10 марқакөлде 1-4 павлодар мен ертіс қалаларының арасында 10, науырызым көлінде 7-10 жұп ұялайды. кейбір аудандарда (жайық, іле өзендері, марқакөл көлі) саны қалпына келе жатқаны байқалады. солтүстік каспий өңірінде 800-1000 аққұйрық субүркіті қыстайды. ұяларын бұзу және жою, мазалау факторы, шақыртқы маңындағы қақпанға түсу, өрт кезінде ұяларының жойылуы. суқоймаларының жағалауларын шаруашылық мақсатта игеру, қоректің жетіспеуі. оңтүстікте отырықшы құс. солтүстік облыстардан қыстау үшін ұшып кетеді іле өзенінің атырабында ақпанның үшінші онкүндігінде, басқа жерлерде сәуірде жұмыртқалайды ұяда 1-4, жиі 2-3 жұмыртқа болады. 35-40 тәулік шайқайды балапандары 70-75 күнде ұясынан ұшады, оңтүстікте маусымның ортасында, басқа жерлерде шілде де қанатына қонады 1987 жылдан бері алматы хайуанаттар паркінде көбеюде. марқакөл, науырызым және алакөл қорықтарында, сол сияқты алтынемел ұлттық паркінде қорғалады. балқаш өңірі, алакөл және торғай қорықтарын құру. түрлерді қорғау қажеттілігі жайында жергілікті тұрғындар арасына үгіт-насихат жүргізу. ұялайтын жерлеріне кадастр жасау. өнімділігін, өлім-жітімге ұшырауын, шектеуші факторларын зерттеу. қыста қосымша қоректендіру және жасанды ұяға шақыру жайында эксперименттер жүргізу. қолда өсірілген балапандарды табиғатқа қайта жіберу әдістерін дайындау. қызыл кітабына енген құстар