text: бұқаралық ақпарат құралдары (бақ, арнайы техникалық құралдардың көмегімен, кез келген тұлғаларға әртүрлі мәліметтерді ашық жариялауға арналған әлеуметтік мекемелер. сарапшылар олардың мынадай ерекше белгілерін атап көрсетеді: жариялылық, яғни тұтынушылардың шексіздігі; арнайы техникалық құралдардың, болуы; ақпарат таратушының (коммутатор) қабылдаушыға біржақты ықпалы; тұтынушы аудиторияның тұрақсыз әркелкілігі. қоғамның өмір сүруін қамтамасыз етудегі бақ-тың рөлі зор. наполеон: "жауға қарсы жүздеген мың қол әскерден, төрт газеттің ойсырата соққы беру мүмкіндігі зор", деген. 1840 ж. француз жазушысы о. де бальзак баспасөзді «төртінші билік» деп атады. билік институтында бақ-тың тура мағынасындағы орны болмағанымен, оның саяси процестегі орнын асыра бағалау мүмкін емес. қазіргі кезде электронды ақпарат құралдарының пайда болуымен бұл әлеуметтік институт бүгінгі қоғамның, саяси биліктік қатынастардың барлық қырларын түбірімен түрлендіріп жіберді. бақ-тың атқаратын қызметі әртүрлі, сарапшылардың пікірінше, олардың аса маңыздыларына мыналар жатады: ақпараттық, білімдік, мүдделерді тоғыстырушы, саясат субъектілерінің ықпалдасуы, жұмылдыру және т.б. бақ-тың ақпараттық қызметі азаматтарға, билік органдарына, қоғамдық институттарға аса маңызды жалпы оқиғалар, құбылыстар, процесстер жайлы мағлұматтарды таратудан тұрады. бұл қызметсіз кез келген қоғамның толыққанды өмір сүруі мүмкін емес. бақ-тың білімдік қызметі азаматтарға әртүрлі ғылым саласынан жаратылыстану ғылымдарына дейінгі танымдық хабарларды дайындап, таратуынан көрінеді. əрине, ол толыққанды, жүйелі, арнайы оқу орындарында берілетін ғылымды қамтамасыз ете алмайды. дегенмен де, қазіргі қоғамда адам өз өмірінің әр кезеңінде білімнің басым көпшілігін осы бақ арқылы алады. бақ-тың қызметі адамдардың әлеуметтік ережелерді, құндылықтарды сіңіріп, қалыптастыруға септігін тигізеді. бақ-тың жүйелі түрде күнделікті қалың қауыммен қауышуы оны жеке тұлғаны алғашқы институттар отбасы, дін, мәдениет ошақтарымен қатар бір орынға қойды. бақ арқылы адамдар өздерін жалпы әлеуметтік, жалпы әлемдік процестердің бір бөлшегі ретінде әрі өзінің қоғамға, мемлекетке, саясат әлеміне қатысы барлығын сезінеді. саяси журналистердің арқасында азаматтар процестердің белсенді қатысушыларына айналады. бақ-тың мүдделерді тоғыстырушы қызметі бақ қызметінің міндетті тұсы. саяси мүдделер тек бақ арқылы ғана емес, сонымен қатар азаматтық қоғамның басқа да институттары (мысалы, партиялар, қоғамдық бірлестіктер) арқылы жүзеге асырылады. бірақ кейбір жағдайларда тек бұқаралық баспасөз бен теледидар ғана алғашқылардың бірі болып қоғамдағы өзекті мәселелерге назар аударады, ықтимал әлеуметтік және саяси қақтығыстар жайлы дабыл қағып, билік құрылымдарына жағдайды саралап, арнайы шешім қабылдауына итермелейді. бақ-тың жұмылдырушы қызметі адамдарды нақтылы бір іс-әрекеттерге немесе саналы әрекетсіздікке шақырады. бақ-тың осы қызметі саяси қатынастар саласында аса маңызды болып табылады. азаматтардың белсенділігін ынталандыра отырып, бақ сайлау кампаниялары мен дауыс беру қорытындыларына айтулы ықпал етеді. олар қоғам мен билікте дағдарыс туғызатын жаппай наразылық немесе саяси жанжалға апарып, арандатулары әбден мүмкін. сондай-ақ олар қоғамға өмірлік маңызы бар міндеттерді шешуге азаматтарды жұмылдыруда биліктің тиімді одақтасына айнала алады. бақ-ты саналы түрде саяси алдап- арбау мақсатында қолдану азаматтарға және қоғамға аса қауіпті болып табылады. оған өз мүдделеріне қайшы келетін әрекеттерге баруға мәжбүрлеу үшін адамдардың санасы мен мінез-құлқын жасырын басқару жатады. алдап арбау бақ-та таралатын, шын мәнінде жалған ақпараттарға адамдардың сенуіне негізделеді. оған тапсырыс берушілер үшін ол пайда, ал қоғам үшін орны толмас өкініш. осы орайда қазіргі кезде өз қызметінің тиімділігін арттырғысы келетін қоғам қандай да бір жолмен бақ-тың қызметін реттеуге тырысады. бақ-тың жағымсыз салдары оның қоғамдық ұйымдарымен шектелуі мүмкін. қазіргі қоғамдарда бақ-ты ұйымдастырудың үш негізгі жүйесі қолданылады: жеке (коммерциялық), мемлекеттік және ақш-та қолданылатын бірінші жағдайда бұқаралық ақпарат құралдары жекеменшік нысанда және тек жарнамадан, жеке жәрдем берушілердің есебінен алайда бұл елде жекелеген азаматтар мен жалпы қоғамның мүддесі сотпен қорғалады, бақ- тың онымен келіспеуге еш шарасы жоқ. екінші жағдайда, бұқаралық ақпарат құралдары негізінен мемлекеттің қарамағында. олар парламентке, үкіметке бағынышты, ол үшін арнайы қызметтер құрылады. электронды бұқаралық ақпарат қүралдарын ұйымдастырудың үшінші түрі германияда басым. бұл жерде радио мен теледидар азаматтардан жиналатын арнайы салық есебінен олардың заңдық тұлға құқы және өзін-өзі басқару құқы бар. алайда, бұл аталған ұйымдастыру, бақылау түрлерінің ешқайсысы да әмбебап әрі мінсіз деп айтуға келмейді.