text: сүмесін аталған сөз мағынасын «сүт, ақ, сүме» деп ұғындырады түсіндірме сөздік. ал «сүме» сөзіне «сүт өнімі» деген анықтама береді. «жалғыз сиыр мен екі-үш тұяқтың сүмесіні бір үйлі жанның ауыз шаюына да жетпейтін болған...» (3. ақышев, ақбел.). қазақ тіліндегі «сүмесін» сөзінің «сүт, ақ» мағыналарын беруі соңғы дәуірдің жемісі. м. қашқари сөздігінде сума ашытқы үшін буландыратын бидай немесе арпа. буландырылған бидай немесе арпадан сөл бөлініп шығатыны өзінен-өзі белгілі. «сүме» сөзінің «сөл, нәр» мағыналары осы кезге дейін түркі, моңғол, туыгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреулерінде сақталған: моңғолша «шим, сімэ»; буряттарда «шэмэ»; маньчжур тілінде «симэ», қалмақша «шим, шүүсін». якут тілінде де «сүмэсин» тұлғасы «сөл» мағынасында қолданылады. мұның тұлғасы қазіргі біздің тіліміздегі сүмесінге өте жақын. аталған деректерді жинақтай айтқанда, қазіргі «сү-сүме» «сүмесін» сөзінің шыққан төркіні түркі, моңғол, маньчжур тілдері де, ал тұңғыш мағынасы «сөк, нәр, шырын».