text: метан сн4, иіссіз, түссіз газ. ол шалшық немесе кеніш газы деп аталады, себебі метан көмір бассейндерінде көмір өндіргенде жинақталады, кейде сол газ жарылып апатты жағдайлар туып жатады, яғни мына реакция жүреді: ::сн4+ 2о2= со2+ 2н2о метан суда ерімейтін, ауадан жеңіл газ (ауа)=0,55. =көміртектің оттекті қосылыстары= көміртек ii және iv валенттілігіне сәйкес оксидтер co мен со2 түзеді. өнеркәсіпте (домна пештерінде) кокс жанып, көмірқышқыл газына айналады. ал оттегі жетіспегенде көмірмен әрекеттесіп көміртек (ii) оксидін түзеді. ::с о2 со2 ::со2 2со ::2с о2 2co ауадан сәл жеңіл, түссіз улы газ, суда нашар ериді. иіс газы деп аталады. қалыпты жағдайда сумен әрекеттеспейді. co тұз түзбейтін оксид, көбінесе жоғары температурада ретінде домна пешінде, органикалық, синтезде қолданылады. қыздырғанда металл оксидтерінен металды ::cuo co cu со2 ::siо2 2со si 2cо2 көмір (ii) оксиді ауада көгілдір жалынмен жанатын газ. ::2со о2 со2 көміртек (iv) оксиді со2, түссіз, иіссіз, ауадан ауыр, жануды қолдамайтын, жануарлар мен адамдардың тыныс алуы нәтижесінде бөлінетін газ (ауада 0,039%). со2 көмірқышқыл газы ауадан ауыр болғандықтан (d (ауа) 1,52) жертөлелерде, шұңқырларда, шахталарда, құдықтарда жиналып қалады. сол жерлерде жүргенде сақтану ережелерін қолданады. сондай-ақ белмелерді де жиі желдету қажет. ол оңай сұйыққа айналады (5, мпа қысымда, 20°с), ал 78,5°с қатты күйге де (құрғақ мұз) айнала алады. құрылымдық формуласы 1) жану реакциясы ::с о2 со2 2) карбонаттар айырылғанда ::сасо со2↑ сао 3) зертханада ::сасо3 2hcl сo2↑ сасl2 н2o 4) негіздік тұздар айырылғанда ::(cuоh)2cо3 со2 2сuо+ н2о 5) органикалық заттар жанғанда ::сн4 2о2 со2 2н2о со2 қышқылдық оксид, оған көмір қышқылы сәйкес келеді. мынадай реакцияларға түседі: 1) негіздік оксидпен әрекеттесіп тұз түзеді: ::со2+ сао сасо3 2) негізбен әрекеттесіп тұз бен су түзеді: ::со2 са(он)2 сасо3↓ н2о 3) кальций карбонатының судағы ерітіндісіне көмірқышқыл газын артық мөлшерде жібергенде тұнба жойылып, ерімтал қышқыл тұз түзіледі: ::сасо3 н2о со2 са(нсо3)2 4) сумен әрекеттескенде әлсіз, тұрақсыз көмір қышқылын береді: ::со2+н2о н2со3 кальций гидроксиді, ізбес суы, әк сүті, көмірқышқыл газына сапалық реакция жасайтын реагент болады (сасо3 ақ тұнбаның түзілуі). ::са(он)2 со2 сасо3↓ н2о өрт сөндіргіштерде, газдандырылған сулар алғанда, тоңазыткыштарда қолданылады. =дереккөздер=