text: мораль қоғамдық сананың бір формасы. дін, құқық, өнер сияқты мораль да қоғамдық сананың бір формасы ретінде көрініс береді. басқа қоғамдық сана формаларымен тығыз байланыста бола тұра мораль олардан өзіндік қасиеттерімен ерекшеленеді. мысалы, мораль мен құқық нормаларының шығу төркіні бір. көптеген қатар, мораль басқа қоғамдық сана формаларымен тығыз байланыста дамиды. әсіресе діннің адамгершілік құлықты рөлі орасан зор. діни сезімдер адамдардың басын біріктіруде маңызды орынға ие. ғибадаттардың көпшілігінің жамиғатпен жасалуы дінде қоғамға қаншалықты мән берілетіндігін көрсетеді. құлшылық сәті адамдардың біріне-бірі ең жақындасатын кезі. сондықтан діни рәсімдер қоғам мүшелерінің бірлігін нығайтады, олардың етене араласуына септігін тигізеді. сонымен қатар жалпы дүниежүзілік діндердің қай-қайсысы болсын, адам қоғамындағы бейбітшілік, келісім, жарастықты нығайтуға күш салады. діннің моральды орнының маңыздылығын сол діндердегі түрткі бола білгендігінен көреміз. буддизм рухты мәңгі деп танитын дін. ол адам өмірінің мәнін не біржақты қызық қуып, ләззат алудан да (гедонизмнен), не біржолата өмірден безініп, тәнін азаптаушы тақуалықтан да (аскетизмнен) таппайды. өмірдегі ең биік мұратты нирванадан, яғни бүкіл сыртқы дүние әсерлеріне бейтарап, транстық халден тапқан буддизм оған жетудің сегіз жолын көрсетіп, өмірдің төрт анығы, ақиқаты туралы айтады. төрт анық мына төмендегілер: #өмір дегеніміз азап; #азаптың себебі бар, ал азаптың көзі адамның ниетінде; #азаптан құтылу мүмкін, ондай болмыстың өзімен-өзі тендескен бақытты күйін "нирвана" деп атайды; #азаптан құтылу жолы бар, ол жол "ортадағы тура жол" деп аталады да, оның мәні адам қалауын төрк етуде болып табылады. оған жету жолын арийлік сегіз қырлы шартарап деп қарастырамыз. сегіз қырлы шартараптың мазмұнына тиесілі: саф сенім, ақ ниет, шыншыл сөз, дұрыс әрекет, салауатты өмір салты, қажырлы қайрат, таза жады, адал зейін жалпы, иманды тіршілік. саф сенімге будданың төрт анығына көз жеткізу жатады. ақ ниет деп аталған төрт анықты өз өміріңнің бағдарламасы ретінде қабылдап, өмірге байланған қимастық сезімнен ада болуды айтады. шыншыл сөз ешкімді қараламауды, тіпті көп сөйлемеуді өзіңнен талап етуді керек қылады. дұрыс амал-әрекет түрі ретінде "ахимса" немесе күш көрсетпеу, күштемеу, күшке салмау көрінеді. ахимса ұстанымы тек адам баласына ғана емес, жалпы тіршілікке бағышталған. салауатты өмір салтын дұрыс амал-әрекет ұстанымын жүзеге асыру деп білу керек. қажырлы қайрат адамға бойкүйездікке ұрынбау үшін керек, ол жаман ойдан аулақ болуды қамтамасыз етеді. таза жады тек бір нәрсені ғана естен шығармауы тиіс, ол өмірдің, бұл дүниенің жалғандығы. адал зейін төрт сатыдан тұрады. оларды сипаттап беру өте қиын, себебі адам ол күйді басынан өткізген жағдайда нирванаға жетеді. бірінші сатыда адам өмірден оқшауланып, өлімге жайбарақат қарау барысында экстаз күйінде болады; екіншісінде жайбарақат қараудан да арыла алған жан ішкі тыныштығынан туындайтын қуанышқа бөленеді; ушінші сатыда жоғарыда аталған тыныштық қуанышынан босану, бүкіл жандық-тәндік сезімдерден құтылу күйіне жетеді; ал соңгы саты кемелді жайбарақаттық күйі нирвана. дін дегеннен гөрі жүйеге жуық тұрған конфуцийлік ілім бойынша ең маңызды нәрсе рәсімділік. конфуций іліміндегі "жень" ұғымы адамсүйгіштік, адам бойындағы шынайы адамдық қасиеттің айғағы болып табылатын адамгершілік дегенді білдіреді. "женьмен" тығыз байланыста, тіпті ажыратылмайтын байланыста қарастырылатын тағы бір орталық ұғым "ли" рәсім, яғни "жень" адамгершілік рәсімді қадағалау арқылы жүзеге асады. конфуцийдің ұлы уағыздарының басты өмірлік қағидасы ата-ананы құрметтеу мен өзіңнен үлкендерге ізет көрсете білу. ұлы парызгердің басты құндылығы мен ерекшелігі оның шығыс елдеріне тән рухта мемлекеттік және адамгершілік парыздарды бір-бірімен ұштастыра білуінде. ибраһимдік (аврамдық) діндердің ең көнесі болып табылатын иудаизм (жөһит діні), одан кейін христиан діні мен ислам келеді. бұл дін бойынша жөһиттер (еврейлер) яхвемен анттасқан, жаратқанның артықша туындысы, таңдаулысы деп танылады. яхудийлер моисейдің декалогымен, яғни он қағидасына бағынышта өмір сүреді. олардың алғашқы үшеуі яхве құдайды құрмет тұтуды талап етеді. тертінші өсиет бойынша жөһиттер сенбі күні барлық әрекеттерді қалдырып, тек құдайға жалбарынуға арналғандығын есте ұстауы керек. келесі өсиет бойынша ата-ананы қадірлеу керек. ал алтыншысынан оныншы өсиетке дейін адамдар арасындағы реттеуге қатысты нормалар қарастырылады. онда кекшіл болма, кісіге кол жұмсама, өтірік айтпа, біреудің мүлкіне көзіңді сүзбе деген сияқты қағидалар келтірілген. соңғылары кейіннен христиан дінінде де, мұсылман дінінде де маңызды орынға ие болған қағидалар. христиандық дін сүйіспеншілік, төзім діні. христиандық қасиетті үштік сенім, үміт және сүйіспеншілік бұл діннің мораль мәселелерін қаншалықты жоғары қойғандығын көрсетеді. "құдай патшалығы өз ішіңде!" деген сөзде терең мағына жатыр. күнделікті өмірде ақ пен қара қалай аралас жатса, жақсылық пен жамандық, мейірімділік пен зұлымдық та солай біте қайнасып кеткен. ал христиан дінінің орталық сенімі бойынша апокалипсистен, ақыр заманнан кейін адамдар мидай араласқан бұл күйден арылады. өйткені жақсы жақсылық ретінде, жаман жаманшылық ретінде басын ажыратып, өз жауабын тартады. сол күйге адамдарды алдын ала даярлау үшін адамзатқа мессия иса келді деп есептеледі. адам-құдай өзінің қасіретті өмірінің үлгісімен жақындап келе жатқан қиямет-қайымға адамдарды даярлау үшін, яғни олардың рухани жетілуін қамтамасыз ету үшін арнайы осы күнәкар әлемге жіберілген. құдай адамдардан көрген қиянаттарына қарамастан оларды сүйеді олар үшін өз жанын пида етеді. бұл өнегесімен иса сүйіспеншілік жолы ауыр жол, бірақ маңызы жағынан оған жетер ештеңе жоқ деген ойды танытады. егер сүйіспеншілік болмаса, онда қалатыны жаугершілік. ал ол дегеніміз адамзаттың өз басын өзі өлімге тігуімен парапар. өзің ұнататын жанды, сенің өзіңді кадірлейтін басқаны немесе өзіңе жақын қандасыңды сүю заңды әрі оңай, ал шынайы сүйіспеншілік сенің қарсылас жауыңды немесе дұрыс жолдан тайған пақырды сүйе білуіңнен көрінеді. "жауыңды сүй!" деп ұрандатқан иса адамдарға олардың арасында кездесетін қырғиқабақтықты жеңудің бұдан басқа жолы жоқ екендігін айтады. христиандық сипаттамалары: #төзімді сүйіспеншілік, өйткені басқа адамдарға кызмет етуді көздейді; #үнемі әрекет үстінде көрінетін сүйіспеншілік; #бас пайданы ойламаған сүйіспеншілік, себебі ізгілік, мейірімділік сияқты сүйіспеншілік өз құрметін өз бойында ала жүреді. осындай шынайы құрбандық, жанпидалық арқасында ғана біз көпке күші жететін зұлымдықтың қолынан келмейтін нәрсені жауласқан адамдар арасын жақындастыруды мүмкін ете аламыз. ислам діні де христиан діні сияқты ұлтшылдықты, нәсілшілдікті жақтамайды. құдай алдында, адам алдында таза, адал, мейірімді адам ғана басқалардан жоғары тұрады. өзінің түбірлес діні христиандық сенім сияқты ислам да бейбітшілік, татулық, тыныштық діні. ол кешірімділік пен хош көрушілікті уағыздайды. исламның этикалық тұрғыдан қарастырғандағы өзгешелігі оның адамгершілік құлықты басқа әлеуметтік қатынастарды реттеуші, қоғамдық сананың түрлерінен (діни рәсімнен, әдет-ғұрыптан, құкықтан) бөліп-жармай, бірлікте қарастыруы. адамгершілік құлық нормалары құранда жүйеленбеген. онда жасауға болмайтын, яғни "харам" болып саналатын нәрселер бар; жасалуға тиісті нәрселер жиынтығы "халал" бар; адам өмірінің белгілі бір сфераларын (неке, мұрагерлік, т.б.) реттеуші нормалар, нақты ахлактық ұғымдар (әділдік, мейірімділік, ұят, жомарттық және т.б.) келтірілген. құранда адамды дел-сал етуші, миын улаушы апиындық. өсімдіктерді пайдалануға, арақ-шарапқа тыйым салынған. ішімдік індетіне діни бұғау салудың бұқаралық, тыныштық үшін де, отбасы тыныштығы үшін де қажеттілігі айдан анық. тағамдардың ішінде құран қан, жемтік, шошқа етін және алла тағаланың аты аталмай бауыздалған малды жеуге тыйым салады. әрбір адамның жеке бас тазалығына исламда көп көңіл бөлінеді бес уақыт намазда дәрет алудан бастап, тұрған үй-ішінің тазалығына, тіпті киетін киімнің матасына дейін нақтылап көрсетілген. киім киюде болсын, үйді безендіруде болсын шектен шығып, асқан байлығына масаттануды ислам хош көрмейді. әйел баласының тәнін ашып, жалаңаштайтын жеңіл-желпі, жұқа матадан тігілген киімдер киюін де құран қаламайды. құдайдың өзін тұрмақ, оның құдіретімен жаратылған пендесін, мақұлығын болсын ешкімнің бейнелеуге құқығы жоқ. сондықтан да мұсылман өзінің үйін қаншалықты гүлмен, ою-өрнекпен безендіруге ерікті болса, соншалықты адам бейнесіндегі мүсіндермен, жалаңаш денелі суреттермен безендіре алмайды. ер мен әйел қатынастарында, жалпы адамның тәні мен нәпсі мәселесіне келгенде, құран біржақты тақуалықты, өмірдің қызықтарынан безінуді жақтамайды. соның куәсі ретінде исламда христиан дініндегі сияқты дін қызметіндегі адамдардың (монахтардың) тақуалыққа түсуіне, яғни әйел бала қызығын көрмеуіне жол берілмейді. жалпы, ислам діні өзінің жолын қуушыларға асқан қиын талаптар қоймайды. ислам дінінің өзі нақты өмірге икемделген дін. ислам діні бейбітшілік діні, әділет діні, тазалық діні болғандықтан, тек ізгі әдеттерді марапаттайды.