text: солға кремний (лат. sіlіcіum; sі) элементтердің периодтық жүйесінің іv тобындағы элемент. тұрақты изотопы 28sі, 29sі және 30sі бар. жер қыртысындағы мөлшері 29,5%. табиғатта оттектен кейінгі көп тараған элемент. кремнийді алғаш рет 1811 жылы гей-люссак пен л.ж. тенар ашқан. 1824 1825 жылдары швед химигі я.берцелиус фторлы кремнийді калиймен ал 1865 жылы орыс ғалымы н.н. бекетов төрт хлорлы кремний мен мырышты әрекеттестіріп жеке бөліп алған. кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м3, балқу 1420с, қайнау 2600с-қа жуық. өнеркәсіпте кремний кремнеземді қыздырып, кокспен ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен тотықсыздандыру арқылы алынады. қыздырғанда сутектен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. төменгі температурада инертті. таза кремний темір, мыс, алюминий, қорғасын қорытпаларында қолданылады. ол мұндай қорытпалардың қышқылдарға төзімді, мықты,электрлік және магниттік қасиеттерін арттырады. кремний тау хрусталі немесе кварц (si02) құрамында болады; ол (si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. оның каттылығы алмаздан төмендеу. аморфты кремний коңыр түсті ұнтақ, реакцияға түсуі оңай зат. si 02 si02 (кремний оксиді) si 2f2= sif4 (кремний фториді) si sic (карборунд) si 2mg mg2si (магний силициді) сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі. si 2naoh н20 na2si03 2н2↑ техникада шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. si электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады. sic карборунд бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, стоматологиялық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.. кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады. адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді. кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады. зертханада si02+ 2mg si 2mgo өндірісте si02 2c si 2co кремний оксиді құм si02, si силикагель si02 балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат. кремний оксиді кремнезем, кварц, т. б. күйінде табиғатта кең таралған. құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі: si02+ 2naoh na2si03 н20 si02+ na2co3 na2si03+ c02 si02 4hf→ sif4 2h20 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция). h2si03 метакремний қышқылы h4si04 ортокремний қышқылы метакремний қышқылы іркілдек (коллоид) күйінде болады. тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады. na2si03 h2s04 (конц.) h2si03 ↓+ na2s04 h2si03 екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл. екі сатыда тұздары силикаттар деп аталады. nahsio3- натрий гидросиликаты na2si03 натрий силикаты na2si03 h20 2c02 2nahc03 h2si03 ақ тұнба осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл. н2si03 оңай айырылады. h2si03 н20 si02 na2si03, k2si03 ерімтал тұздар, оларды сұйық шыны деп атайды, желім ретінде қолданылады. шыны алуда мына реакдиялар жүреді: na2c03 si02 na2si03 c02↑ cac03 si02 casi03 c02↑ кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады: na20 сао 6si02 химиялық шынының құрамы: к20 сао 6si02. ол қиын балқиды. лағыл (рубин) шыныда сr3+ ионы болады. таза құмнан кварц шыны өндіріледі, ол медицинада (ультракүлгін сәулелерді химиялық ыдыстар жасауда қолданылады. цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр: аl203 2si02 2н20 аl203 2si02+ 2h20 сас03 сао с02↑ сао si02 casi03 цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон құрылыс материалдары. қазақстанда силикат енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: маңғыстауда сасо3 әктас; жітіқарада (қостанай облысы) асбест; семейде цемент зауыты; өскеменде «аютас» зауыты; ақтөбе, таразда шыны ендірісі; ленгер, есік, өскеменде кірпіш зауыттары бар.