text: ‘’қ’амшы’’’ қазақ халқының байырғы кездегі шаруашылық, мәдени өмірінде аса кең тараған ежелгі құралдардың бірі. бірақ осындай қарапайым қамшының өз "құпиясы" барын көбіміз аңғара бермейтін тәріздіміз. "қамшы" концептісінің құрылымдық мазмұны айтарлықтай күрделі, өйткені аталмыш концептінің атауы ретіндегі бұл лексема, бір жағынан, а) таңбалар жүйесінің бірлігі болса, екінші жағынан, ә) этно-мәдени семиотикалық жүйенің бірлігі болып табылады. сөйтіп, тілдік таңба мен мәдени таңбаның тоғысындағы бұл концептіні алдымен жүйенің бірлігі ретінде диахронды және синхронды тұрғыдан карастыруға болады. синхронды тұрғыдан қарағанда ‘’камшы’’ сөзі түбір мен қосымшадан тұратындығы байқала бермейді. ал диахрондық тұрғыдан бұл сөздің түбірі ‘’-қам; -шы (малшы, егінші’’ тәрізді сөздерде кездесетін) қосымша. әрине, қазіргі қазақ тілінде қам түбірі жеке қолданылмайды. ал орта ғасыр түркі тілдерінде, сондай-ақ қазіргі туыстас тілдердің кейбірінде (тува, тофалар, алтай, сары ұйғыр, хакас т.б.) қам "бақсы" дегенді білдіреді. қарайым тілінде де ‘’қамшы’’ сөзі "шаман" мағынасында жұмсалады. бұл салыстырулардан бақсы мағынасын білдіретін сөздің ертеректе бірде қам, бірде қамшы түрінде айтылғанын байқаймыз. осылайша екі түрлі тұлғада жарыса қолданылатын сөздер оқта-текте кездесіп отырады, мысалы: «’’жүзден жүйрік, мыңнан мергенші’’» дейді қазақ мақалы. әуелде қамшы сөзі қазақтарда да "бақсы, шаман" мағынасында жұмсала келіп, екінші бір заттың атауына көшкен болу керек деп жорамалдаймыз. бұлай болуы, әрине, кездейсоқ емес. оған себеп байырғы кезде ‘’қамдар’’ немесе ‘’қамшылар’’ (қазіргіше айтсақ ‘’бақсылар’’) қолдарына көбіне шыбыртқы алып ойнайтын болған. оны қамның немесе ‘’қамшының шыбыртқысы’’ деп атаған. бірте-бірте ‘’қамшы’’ сөзі әрі "бақсы", әрі "шыбыртқы" мағынасында қолданыла бастаған. уақыт оза келе, кейбір түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде, камшының "шыбыртқымен ойын салушы адам" деген бастапқы мағынасының қолданыстан шеттей түсуін парсы тілінен енген "бахшы", қазакша ‘’бақсы’’ сөзі жеделдете түссе керек. ‘’’қамшы’’’ және оған қатысты атауларды да әрі таңбалар жүйесіндегі бірліктер ретінде қарастыра келіп, және таңба мазмұнында кодқа салынған лингво-мәдени ақпараттарды аша отырып, тілдік ұжымның санасында жинақталған, жүйеленген, жұмыс «істеп» тұрған білімдерді айқындай түсуге болатынын байқаймыз. ақиқат дүниенің үзігі ретіндегі қамшының санада сәулеленген қарапайым бейнесінің (образынның) дискурстық объективтенуін мына бір мәтін жолдарынан айқынырақ аңғаруға болады. ‘’қарағайлы көдік бойында, ‘’‘қамшым’’’ калды ойында: бұлан терісі ‘’’өрімі’’’ құнан білдің ‘’’қайысы шырмауығы’’’ алтын сабы жез’’,-дейді хү ғасырда өмір сүрген доспанбет жырау байырғы ақынның осы өлеңінен қамшының ‘’өрім, сап, шырмауық (бүркеншік), бүлдірге (бүлдіргі)’’ тәрізді бөліктерден тұратынын байқаймыз. қамшы ұстап көргендер бүлдіргенің "қайысбау" екенін жақсы біледі. бұл жерде ‘’бүлдірге’’ сөзінің де түп-төркініне назар аудара кетуге болады. әуелде бұл сөз түрінде айтылса керек. дыбыстық жақтан ықшамдалып, танымастай болып өзгерген сөздер тілімізде аз кездеспейді. мысалы, кейбір пікірлерге қарағанда, ‘’білек+жүзік’’ тіркесінің ықшамдалуы нәтижесінде білезік атауы пайда болған. қамшының бұдан басқа да ‘’кекілдік (шашақ), бауырақ’’’ тәрізді бөліктері бар: ‘’жылкының сұлу болар сүртектісі, сұлудың қасқаяды күрек тісі. қамшыны бауырдақты екі бүктеп, жігіттің үйге кірер жүректісі’’ қамшы туралы кейбір тілдік мәліметтерді қазақ совет да (қсэ) кездестіре аламыз. жұмсалу орнына қарай ол ‘’ат камшы, арба қамшы, түйе камшы, соқа қамшы’’ деп аталса, өріміне қарай ‘’төрт таспа камшы, бестаспа қамшы, сегіз өрім, кырық өрім қамшы, он екі таспа камшы’’ деп аталады қамшының кішкене шағындау түрін аймақтық тілде ‘’тай қамшы’’ деп атайды: "төбесінде тұлымшағы бар дөңгелек тақиялы қолына тай қамшының сабын сәл ұзын жіңішке қара таяғы өзіне ғана жарасқан (есенжол домбай. жаман жәутік, 1980, 205-6.). қамшы сабының ‘’тобылғы, ырғай, еліктің сирағы’’ т.б. заттардан жасалатыны белгілі. кейбір өрімшілер ‘’ат қамшының’’ сабын қайыстың өзінен тығыз етіп өреді. оны ‘’өрме сапты камшы’’ дейді. қамшыны, негізінде, мықты қайыстан өреді. түйелі елде шідер, шылбыр, қамшы ‘’түйенің құйыршығынан’’ істеледі. ал құйыршық дегеніміз "түйенің ұзын құйрық терісінің ортасынан етіп бөлек алған тері" қамшы өрудің шеберлерін қазақтар ‘’өрімші’’ деп арнайы атаған. кейбір ‘’өрімшілер’’ әдетте өрімнің ұзындығын қамшы иесінің тұтамына лайық өруге тырысқан. өрімшілікті айтылатын мына сөз осы бір ерекшелікке байланысты болуы керек: *- (1-тұтам) *- әлікассалам! (2-тұтам) жол болсын! (3-тұтам) әлей болсын! (4-тұтам) қайда барасың? (5-тұтам) тобылғы сайға барамын. (6-тұтам) *- оған неге барасың! (7-тұтам) қамшы сапқа барамын. (8-тұтам). бұдан байқайтынымыз, "сегіз ауыз сөз" "сегіз тұтам" -өрімшілердің ортақ өлшемі. қамшының ‘’қырғыз өрім, қырық сегіз таспа’’ дейтін түрлері бар. ‘’бес таспа камшыны’’ кей жерлерде '’бесқасқа’’ деп атайды. қамшының өзек салынған түрлері: ‘’дойыр камшы, бұзаутіс сары ала қамшы, дырау қамшы’’. соңғркеы тістегі ‘’дыр’’ сөзін ‘’дырдай жігіт’’ деген тұрақты теңеу құрамындағы дыр сыңарымен төркіндес деуге болады. ‘’дыр қамшы, дырау қамшы’’ деген тұрақты тіркестің мағынасы "үлкен", "мықты" қамшы дегенді білдіретіні белгілі. бірақ ‘‘дыр, дырау’’ сөздерінің жеке алғандағы мағынасы түсініксіз. біздің байқауымызша, бұл сөздердің этимологиясы ‘’дүре соғу, дүре салу’’ дегендегі ‘’дүре’’сөзімен байланысты. мұндағы ‘’дүре’’ парсының ‘‘дүррә’’ "қамшы" деген сөзі. тіл-тілде сөздің мағыналық реңін күшейту үшін мағыналары мәндес сөздерді қабаттастыра жұмсау тәсілі (плеоназм) кездесіп отырады: ‘’самал жел, ыстық аптап, бала-шаға, ак шаңқан’’ (шаңқан "ақ" деген сөз) т.б. әуелде осылар тәрізді ‘’дүре қамшы’’ түрінде айтылып, келе-келе дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. сөздің ‘’дүре’’ деген жіңішке түрі жуан дыбысталатын ‘’қамшы’’ сөзімен бір ырғақта айтылу барысында ‘’дырау, дыр’’ болып жуандаған. көркем әдебиетте, сөйлеу ‘’ексеуілден бұрауым. алысканда шақ келмес, алыбың мен дырауың’’ (і.жансүгіров). ‘’дырау камшы мен дыр қамшының’’ мағынасы бірдей, тек біріншісі жалпыхалықтық сипаттағы, екіншісі аймақтық қолданыстағы атаулар: "қадиша дыр қамшыны білемдеп алды да, май кұйрықтың тұсын шамалап: "кет!" -деп тартып кеп жіберді’’ (асқар тоқмағамбетов). мысал "қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен" алынды. соғыс-ұрыс қаруы ретінде қолданылатын қамшының ‘’дырау, біртартар, бесқасқа тәрізді, сондай-ақ қазұялы қамшы’’ деген түрлері бар. ‘’қазұялы қамшы’’ "қисса нәрікбай шора" жырында көк қару (ұрыс-соғыс қаруы) ретінде айтылады: қазұялы қамшымен ‘’келтіріп басқа салады.-- бастан аққан қара қан омырауын жабады’’ әлихан бөкейханның туған інісі смахан бөкейхан төре шежіресінде ‘’төлебайдың қамшысы’’ деген атақты қамшы болғандығын айтады. заманында төлебай батыр, ержүрек болған. шежіредегі деректе төлебайдың әкесі жанғозы, оның әкесі -мейрам; мейрамның әкесі қарақожа. қарақожа алты алашқа мәлім арғын дайырқожа бидің баласы делінеді. "төлебайдың қамшысы қадақ, түйе терісінен жасалған бір шегесі жоқ. осы күні ташкент музейінде" көрінеді қадақ, қазіргіше айтсақ 4,5 келі. осы шежіреде айтылған әуезеге (прецедентке) карағанда төлебай төре әйгілі камшыгер болған. қамшы сайысына мықты адамды ‘’қамшыгер’’ деп атайды. қарсылас адам ‘’қамшыгердін’’ оң жағына шықпауға тырысады. бұл айтылғандар камшыны ұрыс құралы ретінде көрсететін әуезе мәтін. әуезедегі төлебайдың қамшысы деген тұрақгы құрылым қамшы иесінің әлеуметтік мәртебесінің ерекше екенін көрсететін мәдени семантикаға ие лингвомәдени бірлік. қамшы аңшылықта да қолданады. "қасқырға кырық. сегіз таспа қамшыдан артық карудың керегі жоқ" (ғ.мүсірепов). таспаларын төрт қырлап тіліп, арасына өзек салып өрген қамшы көкқару (холодное оружие) ретінде қолданылады. аңшылық кезінде, ұрыс-соғыстарда қамшы соғып, олжа түсірген камшыгерге қамшы сыбағасы берілетін болған. мұндай құқықтық салт қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі жоғалып кеткен компоненттердің бірі. жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, қамшыгер лексемасының мазмұн межесінде "камшы сайысына мықты адам" деген ұғымға қоса қамшы иесінің ерекше әлеуметтік мәртебесін байқататын этномәдени ақпарттың кодқа салынғанын аңғаруға болады. қамшымен байланысты таңбаның мазмұнында құқықтық катынастарды реттеуге байланысты ақпараттардың кодка салынғандығын да байқаймыз. солардың бірі ‘’қамшы қазылық’’ деп аталады байырғы ақиқат өмірде биге жүгінуге келгендер бидің алдына қамшы тастайтын болған. аталмыш фреймдік құрылым түрінде ұжымдық санада орын тепкен. санадағы осы концептілік құрылым ‘’қамшы қазылық’’ деген тілдік таңба арқылы объективтенген. бұл фраземаның семантикасы дау-дамайды биге жүгіну арқылы шешуге болады дегенді аңғартады. халықтық юриспруденцияда айтылатын тұрақты тіркестің бірі ‘’көз құны. көз құны’’ қамшы сілтеп ойнағанда болмаса төбелескенде көзге қамшының ұшы тиіп, көзін ағызса, қамшы сілтеген адам ‘’көз құнын’’ төлейтін болған. осындағы «ойын», «төбелес» деген құрылымдағы «қамшы», «біреу», «біреуді» «ұру» дегендер сценарийдің тұрақты белгілері болып табылады. құқықтың саладағы дау-думайдың бұл түрі ‘’көз қүнын’’ төлеу арқылы реттеліп отырады. сондықтан көз құны тек қана емес, мәдени семантикалық жүйедегі бірліктің таңбасы деп танылады. жылқышылар шаруашылық ұйымдастыруда қамшыны асау үйретудің құралы ретінде қолданған. асау аттың ерніне қамшының бүлдіргесін кигізіп, сабымен бұрау салады. мұны ‘’шұра салу’’ дейді. ‘’шұраны’’ әдетте шу асауға салады. ұлы суреткер м.әуезовтің "абай жолында" оспанның асау тайды үйрететін тұсында ‘’шұрайлап’’ деген сөз бар. шұра салуды жазушы шұрайлау деген нұсқада қолданған: "бірақ, өзге асаудан көрмеген ызаны көріп, екі жығылып алған масакбай ақ, тайға қатты ызаланып алған. құлақтан басып, бұғалықпен буыдырып, екі езуін шұрайлап, тайды өлердей жазалаған’’ (м.әуезов, шығармалар жинағы, 3-т., 205-б) бұл жерде белгілі жазушы нұрқасым қазыбектің "шұра" (алматы, жалын, 1980 ж.) деп аталатын повесінің бар екенін оқырмандар есіне сала кеткеніміз жөн. қамшының егінді ауылда қолданылатын бір түрі ‘’балақпан’’ деп аталады. жергілікті тіл ерекшеліктерін зерттеушілердің көрсетуінше, ‘’балақпан’’ "ұрғанда тарсылдайтын ұзын қол бишік" балақпанмен тары піскен кезде егінге түскен құсты үркітеді. қамшы түрінің балақпан аталуы себебі қайыстың ұшына аттың бірер қылын жіңішке етіп өріп байлап қояды. осы байланған ‘’балақ жіп’’ қамшыны оса тартқанда тарс еткен ащы дыбыс шығарып, тары атаулының қас жауы шымшық, торғайларды үркітеді. ‘’шымшық момақансып жүріп, бір мойын жерді жеп койыпты’’ деген тұрақты сөз осы орайда айтылса керек. мұндағы ‘’бір мойын жер’’ тары егістігінің өлшемі. бір ‘’мойын жер’’ бір үйлі жанның ішіп-жемінін артылатындай тары алынатын егістік жер деген эталондық ұғым. бұл жайт "қамшы" концептісінің тек малмен ғана емес, когнитивтік санада бейнеленген ақиқат дүниенің өзге де үзіктерімен сыбайлас байланысын көрсетеді. байырғы кездегі лингво-мәдени қоғамдастықта қамшы таңбасының семантикасында этикеттік әр түрлі ақпараттардың кодқа салынғаны байқалады. мысалы, ертеректе «’’үйге қамшыны бүктеп алып кіру’’» әдептілікті байқатады деп есептеген қамшыны салақтатып, немесе шошайтып кіруді әдептілікке баламаған. ондай адамның өзінен бұрын қамшысы үйге кіргендей көрінетін болған. бұл айтылғандар қамшымен байланысты бейвербалды этикеттік таңба болып саналады. үй иесі жолаушылап кеткен үйге келген бөгде адам әдетте қонуға басқа үйге барады, бірақ «қайта соғатынын» білдіріп, қамшысын тастап кетеді. үй иесі келген соң, әлгі адамның қамшысына қарап кім екенін жорамалдайды, арнайы шақырып, келген шаруасын, бұйымтайын сұрайды. ел арасындағы әдепке байланысты бұл салтты ‘’қамшытастар’’ деп атайды. сонымен қамшымен байланысты денотаттық стереотиптік ситуациялар, атаулар этикеттік таңбаның қызметін атқарады. ‘’қамшының сабы сынды, қамшы таянды’’ дегендер «уайым», «қайғы» концептісін тұрған таңбалар. сондықтан жасы үлкен адамдар: «қамшы таянбас болар» деп балаларға ескертіп отырады. бұл этикеттік таңбаның тыйыммен байланысты ақпараттың мәні бар екені аңғарылады. қамшымен байланысты әуезе мәтіннің ескіден келе жаткан бір түрлі бақсылық ойынмен байланысты. ш.уәлиханов жазып алған дерекке карағанда «бағаналы қойлыбай қара суды теріс ағызатын, қобызын атбәйгеге қосатын» атақты бақсы болған. жер-жерден, ел-елден шақыру келгенде, өзі бара алмаған жерге камшысын беріп жібереді екен. мифологиялық санамен байланысты осы айтылған әуезе мәтіндегі ‘’қойлыбайдың қамшысы’’ деген тұрақты құрылымдық таңбаның мәдени семантикасы қамшы иесінің әлеуметтік мәртебесінің ерекше екенін көрсетеді. қамшыға байланысты наным-сенімдер халқымыздың байырғы кездегі тұрмыс салтында қамшымен, өзге де ат әбзелдерімен байланысты әр түрлі ырымдар болғанын байқаймыз. шаруа адамы жүген, өмілдірік, құйысқан тәрізді ер әбзелдерін күтімелдеп, ара-тұра майлап ұстаған. алайда «’’жүген майласа, ырыс», «қамшы майласа, ұрыс’’» деп, қамшы майлағанда жақсы ырымға баламаған. бұдан мифологиялық ұғыммен байланысты мәдени семантикалық ақпараттың кодқа салынғанын байқаймыз. сондай-ақ ежелгі қазақ салтында жас бала түнде оянып, мазасы кетіп жылай берсе, алыс сапарда жүрген әкесінің (әжесі атасы, ағасының) "қамшысы тиді, жакын арада келіп калар" деп жориды. қамшымен байланысты айтылатын тұрақты сөз орамдарының бірсыпырасы мифологиялық санамен байланысты. солардың бірі өрімшілердің "бәйге алатын жүйріктің сауырына ти, ұл табатын әйелдің жауырынына ти" дейтін сөзі. бұдан, мифологиялық сана бойынша, қамшының сертке өрілетінін байқаймыз. қамшы өте көне заманнан бері қолданылып келе жатқан құрал. сондықтан қамшы төңірегінде айтылатын әртүрлі әдет-ғүрып, салттық ерекшеліктер (мысалы, "келіннің бетін үкілі қамшымен ашу" "камшы тастар тәрізді) жиі кездесіп отырған. жаңа түскен келіннің бетін үкілі, қоңыраулы қамшымен ашады. қамшымен бетін ашқан келін ағайын-жұртқа әділ болады «ал одан туған ұл ел билейді, әділ билік иесі болады», ел-жұртқа беделді болады деп ырымдайды. бұл жерде ‘’қамшыны’’ биліктің символы деп түсінуге болады. ‘’үкілі қамшы’’, мифологиялық сана бойынша әуелде көзге көрінбейтін зиянды күштерден сақтайды. қамшыға тағылатын ‘’үкі, қоңырау’’, бір жағынан, көркемдік эстетикалық қызмет атқарса, екінші жағынан, келіннің әлеуметтік мәртебесінің жоғары болуын, түзу билік айтатын бедел иесі болуы керек дегенге меңзейді. сөйтіп, беташар кезінде қолданылатын үкілі қамшының таңбалық семантикасы көпмәнді болып келеді: ‘’үкілі қамшы’’’- заттық мәдениеттің таңбасы; -эстетикалық мәнділіктің таңбасы; -әлеуметтік мәртебенің таңбасы; -мифологиялық сенімнің таңбасы. ақиқат өмірдегі стеротипті ситуациялар санада орныға келіп, екінші бір реттегі номинацияға негіз болады. бір нәрсені қамшымен салыстыру, атқа қамшы ұратын жақтан міну т.б. ‘’камшы бойы, камшылар жақ’’ тәрізді бағыт-бағдар, өлшем атауларының жасалуына яғни екінші реттегі номинацияға ұйтқы болған. қамшыға байланысты айтылатын мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз орамдары да жиі кездеседі: ‘’ағаш қамшы көп болар, аттанарда жоқ болар’’, "жайшылықта көп, іздегенде жоқ" деген мағынаны білдіреді. акад. ш.ш.сарыбаев, профессор о.нақысбеков, ғ.қалиев сынды диалектолог ғалымдарының жинап, жариялаған еңбектерінде ‘’камшы’’ және оның түрлеріне катысты сөздер, мысалы ‘’еспе, сапалық’’ тәрізділер, сондай-ақ қамшының ‘’ат жүргіш, салт қамшы, атсоғар, шыбыртқы’’ секілді жергілікті атаулары молынан кездеседі. сондай-ақ проф. ш.ш.сарыбаевтің ғылыми басқаруымен баспаға дайындалған «қазақ тілінің аймақтық сөздігі» (2005 ж.) деген көлемді ұжымдық еңбекте қамшымен байланысты едәуір этномәдени деректер кездесетінін атап айтуға болады. біз бұл жерде жергілікті атауларға тоқталып жатпаймыз. біздің мақсатымыз «қамшы» концептіндегі тілдік, тілдік емес білімдер жүйесін саралай отырып, дәстүрлі мәдениеттегі бірте-бірте көмескіленіп бара жатқан компоненттерді біршама айқындай түсу. тіл мәдениеті