text: мұхтар әуезовтің әйгілі трагедияларының бірі «қарагөзде» (1926) бас бостандығына жете алмай, ескі ғұрыптардың құрбандығы болған жастар тағдыры көрсетіледі. қазақ алтын қорына қосылған бұл шығарманың идеялық мазмұнын жазушы былайша ашып көрсетеді: «жалпы пьеса заманда жолсыз өмір кешіп, ерте тарқан қайғы-зардың уынан қаза тапқан өнерлі жастар жайы: асықтық пен ақындық құмарлығына елтіген уыз жастар жайы. пьесаның екінші айқындаған идеясы азаптан туған ақындық, қан-қайғыдан туған қаза, жеке бастың ғана күй-шерінен басталып барып, халықтық қайғы-қамды ұсынуға беттеген шабытты көрсетпек». шығарма қаһармандары, бір-біріне ғашық сырым мен қарагөздің өзара іңкәрлық сөздері мына диалогтермен айқын көрінеді. сырым: қара түндей қасірет ортасында жалғыз шырақ-жарығым, маңдайдағы жұлдызым! торға түскен ақтотым...келші күнім!... қарагөз: жаным сырым! менің бар дүниеден бөліп-жарып алғаным- бір ғана сен өзіңсің. қандай азап көрсем де, қай қайғыда тебіренумен жүрсем де, жүрегімнің түбінде құпия боп тығылған жылғыз бір сәулем бар. өз ішімде жанған сол күнім, сөнбес жарығым сен ғанасың... бірақ қарагөз бен сырымның ғашықтығына тас бөгеттей кедергі бар. ол- екеуінің туыстық түбірі жеті атаға жетпегендігі, сондықтан ру дәстүрі бойынша бір-бірімен қосылуға болмайтындығы. оның үстіне қарагөз басқа рудың белгілі, беделді жігіті наршаға айттырылған. нарша қарагөздің бетін өзіне бұрып алмағанына әрі қыздың басқаға ауған бейілін өзгертуге дәрменсіздігіне көңілі күпті. драматург өзінің шығармасында өмірде сирек кездесетін жағдаятты таңдап алған, тартыс желісін бірден-бірге ширата түсіп, характерлерді де мейлінше дәйекті, толық етіп сомдаған. сырым мен қарагөздің махаббатына тосқауыл болған-олардың аталастық жақындығы. міне, осы хал бұлардың жас өмірін жайқалдырмай, мезгілсіз қасіретке ұшыратады. наршаның аулына ұзатылып барғанда да қарагөздің ойынан сырым бір сәт те шықпайды, өзінің жанында бәйек болып отырған қосағы наршаға көңіл аудармайды. ал наршаның жағдайы да айрықша мүшкіл. атақты ауылдың маңдай алды жігіті, ақылды нарша қарагөз жүрегін өзіне бұра алмағанына шерлі болады. наршаның биіктігі, сұлу қарагөзді әрі түсініп, әрі күйініштен күн кешкені оны көркем әдебиеттегі қайталанбас сом тұлғалар қатарына қосады. бір-бірін сүйгенінен басқа жазығы жоқ сырым мен қарагөздің ел дәстүрі алдында «қарабет» атанып, бірінің жынданып өлуі, екіншісінің тірі жүрсе де, сергелдең өмірге душар болуы халықтың ғасырлар бойында қалыптасқан дәстүріне кереғар келуінің салдарынан туады. 1. "қазақ әдебиеті" кітабы. атамұра баспасы. алматы, 2009 жыл