text: адамзаттың алғашқы көшуі адам түріне жататындардың ең ежелгі топтары алғаш африкадан аттанып шығып, құрлық аттап көшуі және әлемге кең таралуы болып, антарктиданы айтпағанда, дүниенің барлық жеріне жаппай қоныс тебуді бастауын білдіреді. бұл көштің жалпы нобайы мен кейбір ерекшеліктері түрлі артефакттерге табылған қазындыларға, мәдени мұраларға, қоныс орындарына, dna, және тілдердің таралуына негізделіп айқындалуда. қолда бар деректерге сүйенсек, адамзаттың арғы тегі хайуанат әлемінен шамамен млн жыл бұрын бөлініп шыққан болса, ал шамамен миллион жыл бұрын адам тектестердің бір түрі һомо еректус (homo erectus) левант каридоры арқылы африкадан аттанып, жер шарының тарала бастаған екен. шамамен 500 000 жыл бұрын һомо хейдельберг (homo осы алғашқы көшке іесіп көшіпті. олар әдетте денисовандықтар (denisovan) мен һомо неандерталдың (neanderthal арғы ата-бабасы деп есептеледі. алғашқы адамтектестер «құрылықтардың кейін су басқан көпірлерінен өткен» делінеді. (history alive, pub. 2004, tci) африканың өзінде һомо сапиенстер (homo sapiens) өзінің қалыптасу кезеңінде, яғни шамамен 300 000 жыл бұрын бөлшектене бастайды. қазір кең таралған «адамзаттың африкадан басталу теориясы» парадигмасы бойынша, һома сапиенстердің ұрпағы делінетін анатомиялық мағынадағы қазіргі адам щығыс африкадан шамамен 70 000-50 000 жылдар бұрын аттанып шығып, 50 000 жыл бұрын азияның оңтүстік теңіз жағалауын бойлай океанияға дейін барған. сондай-ақ қазіргі адам шамамен 40 мың жыл бұрын еуропаға тарала бастайды. алғашқы еуразиялық һомо сапиенстердің қазындылары израильден, грекиядан табылды, олардың уақыты шамамен 194 000-177 000 және 210 000 жылдар арасы. бұл қазындылар алғашқы һомо сапиенстердің сәтсіз талпынысын білдірсе керек, оларды бәрібір кейінірек жергілікті неандерталдар бағындырады. көшкен қазіргі адам көбінесе жергілікті түрлі архаикалық адамдармен бірігіп кеткен болып, олардың архаикалық адамдар арасындағы үлес салмағы он пайыздан төмен болыпты. ежелгі адамдардың араласып, бірігіп кетуі еуропа мен азияда және оңтүстік азия мен меланезияда сондай-ақ батыс және оңтүстік африкада болған. араласу салыстырмасы жеріне қарай әртүрлі, бірақ бәрінде бірдей қазіргі адамның үлесі 10 пайыздан төмен болған: еуразияда шамамен 1-4%, меланезияда шамамен 4–6% ғана. соңғы мұздық максимумынан кейін солтсүтік еуразия халқы америка құрлығына 20 000 жыл бұрын қоныс аударады. ал, солтүстік еуразияның өз халқы 12 000 жыл бұрын, голоценнен кейін қоныстанады. арктикалық канада мен гренландияға 4000 жыл бұрын жетіп барады. полинезияға халық 2000 жыл бұрын австралиялықтар кеңеюінің соңғы толқыны кезінде таралып қоныстанады. алғашқы адамдар миллион жыл бұрын эволюция жасап қалыптасқан болып, олар негізінен шығыс африка, әсіресе кенияның жарқашты аңарында жасаған, ең ежелгі тас құралдар да сонда байқалды. дегенмен, тас құралдар таяуда қытайдың шаңчың жағынан да табыла бастады. қытайдағы бұл тас құралдардың жасы 2.12 миллион жыл болып, африкадан тысқары жерде табылған адамтектестер дерегінің ең ежелгісі ретінде 300 000 жыл болған грузиядағы дманиси қазындыларын басып озды. 3, не миллион жыл бұрын, һомолар (адам) шығыс және оңтүстік африкаға таралады, бірақ олар әлі батыс африкаға жетпеген болатын. шамамен 1.9 миллион жыл бұрын, һомо еректус африкадағы левантин дәлізі арқылы көшіп, африка мүйізіне (сомали түбегі) және еуразияға таралады. бұл көшу сахаралық сорғы (saharan pump) деп аталатын 1.9 миллион жыл бұрынғы жағдайға қатысты дейтіндер бар. һомо еректус ежелгі әлемнің барлық өңірлеріне шашырай таралған болып, оңтүстік азияға дейін барады. оның жайласуы олдован тас өндірісіне байланысады, 1.3 миллион жыл бұрын оның ең солтүстігі 40-шы параллелге (шығыс азиядағы сяо чэнлян тас құралдары) дейін жеткен. африка сыртындағы бұл алғашқы көшудің түйінді жерлері пәкістандағы риват (~2 млн жыл?), леванттағы убеидия (1,5 млн) және кавказдағы дманиси (1,81 0,03 млн, 0.05). ниуань бассейнінде табылған тас артефактілер бойынша қытайға 1.66 миллион жыл бұрын адам тектестер қоныстана бастаған. шаньси сихоуду (xihoudu) археологиялық орны шамамен 1.27 миллион жыл бұрын һомо еректус отты қолданған орын есептеледі. оңтүстік-шығыс азияға (ява) һомо еректус шамамен 1.7 миллион жыл жетіп барған (meganthropus), ал батыс еуропаға алғаш шамамен 1.2 миллион жыл бұрын қоныстануды бастады. (atapuerca). роберт дж. беднарик (robert g. bednarik) һомо еректус сал қайықтар жасап теңізде жүзген деген қайшылықтылау пікір ұсынады. sciencenews summary денисовандар мен кеңеюі, 500 000 жыл бұрын һомо неандерталдық популяцияның еуропаға, кавказға (көк), таяу шығысқа (тоқсары), өзбекстан (жасыл) және алтай аймағына (күлгін) таралуы. миллион жыл бұрын һомо еректус бөлшектеніп, жаңа адам түрлеріне бөліне бастады. һомо еректус уақыттық тіршілік түрі болды, бірақ жойылып кеткен жоқ, оның «кейінгі жалғасымы» таксономиалық конвенция мәселесі. һома еректсутың кейінгі формалары кем дегенде шамамен 0.5 миллион жылдан 143 000 жылға дейін өмір сүрді деп есептеуге болады. олар шамамен 800 000 жыл бұрын еуропада һомо антесессор және шамамен 600000 жыл бұрын африкада һомо хейдельберг деп жіктелген түрлерді құрады. һомо кейін һомо родезиялар (homo rhodesiensis) пайда болған бүкіл шығыс африка мен кейін һомо неандерталдар мен һомо денисовандар пайда болған еуразияға кең таралды. һомо хейдельбергтер, һомо неандерталдар және денисовандар 50-ші параллелдің солтүстік сыртына кеңейді. оралдағы коми республикасының бызовая учаскесіндегі 2011 жылғы қазба жұмыстары бойынша, һомо сапиенстердің алғашқы орын босатқан неандерталдар 32 000 жыл бұрын арктика шекарасына дейін жетіп барады. табылған қазындылар жеткіліксіз болса да, басқа архаикалық адам түрлері бүкіл африкаға осы мезгілдерде кең таралды деуге болады. олардың пайда болуы африкалық популяциялар геномынан байқалған қазіргі адаммен араласу іздері арқылы түсіндіріледі. 2013 жылы оңтүстік африкада байқалған, 300 000 жыл бұрын жасаған һомо наледилерді (homo naledi) сондай архаикалық адам түрлерінің қазба куәгері деуге болады. неандерталдар таяу шығыс пен еуропаға таралды, ал денисовандар орталық азия мен шығыс азияға, сондай-ақ оңтүстік-шығыс азия мен океанияға кең таралды. нақты деректер бойынша, денисовандықтар орта азияда қою араласып, бірігіп кетеді. dna митохондриялы гаплогруппасы бойынша алғашқы қазіргі адамның көшуі. һомо сапиенс деген алғашқы адам түрі мароккодағы джебель ирхудтан табылған артефакттер мен халдықтарға 2017 жылы даталау жүргізу бойынша шамамен 300 000 жыл бұрын тарих сахнасына шыққан делінеді. һома сапиенске жатады делінетін оңтүстік африкадағы флорисбадтан табылған флорисбад бас сүйегінің жасы 259 000 жыл. ертеректе, 1967-1974 жылдар аралығында эфиопиядағы омо ұлттық паркінен қазып алынған омо қалдығының жасы 200 000 жылға барады, ол ұзақ жыл бойы анатомиялық қазіргі адамның ең ежелгі қалдығы ретінде танылып келді. 2019 жылы қыркүйекте, ғалымдар 260 ct сканері негізінде анықтау қорытындысын жариялады, онда соңғы ортақ адамзат тегінен қазіргі адам ең алғашқы түрі болған һомо сапиенске дейінгі виртуалды бас сүйек формалары сарапталып, қазіргі адам 260 000 мен 350 000 жыл аралығында шығыс және оңтүстік африкадағы популяциялардың бірігуі арқылы пайда болған деп тұжырымдады. 2019 жылдың шілдесінде антропологтер грекия оңтүстігіндегі апидима үңгірінен 210 000 жылдық һомо сапиеністің қалдықтары табылғанын хабарлады. бұл бұрын еуропадан табылған һома сапиенстерге қарағанда 150 000 жылдай ерте. алғашқы қазіргі адам пайда болғаннан бастап батыс еуразияға, орталық, батыс және оңтүстік африкаға кең таралады. еуразияға қарай алғашқы кеңею жалғасын таппаған секілді, ал сол кезде оңтүстік және орталық африкаға кеңею нәтижесінде адамзат бөлшектенуі бастаған. африканың сахара оңтүстігіндегі елдеріндегі алғашқы қазіргі адамның кеңеюі шамамен 130,000 жыл бұрынғы кейінгі ашель (acheulean, форесмит, fauresmith) мәдениетінің аяқталуына ықпал еткен секілді. дегенмен 12 000 жыл бұрынғы уақытқа дейін жалғасқан археикалық және алғашқы қазіргі адамның кейінгі бірге тіршілік етуі туралы, әсіресе батыс африка туралы дау көп. шамамен 260 000 жыл бұрын пайда болған қазіргі койсан халқының ата-бабасы оңтүстік африкаға 150 000 жыл бұрын көшіп барған, сосын 130 000 жыл бұрын mis жойқын құрғақшылығы (megadrought) басталғанда, африкада популяцияның екі кластері болған: олар африканың оңтүстігіндегі mt-dna яғни хойсан халқының аталары және орталық/шығыс африкада l1-6 иелері, яғни басқаларының ата-бабалары болған. орталық африкаға азық іздеп кеңейген африкан пигмейлері шамамен 130 000 және 60 000 жыл бұрын сонда қоныс тепкен секілді. табылған қазындылардың сирек болуына байланысты батыс африкадағы жағдайды түсіндіру қиын. һомо сапиенстер батыс сахель аймағына 130 000 жыл бұрын жеткен секілді, ал олардың батыс африканың тропикалық нысандарымен байланысы осы уақыттан кейінгі уақыттарға тура келеді. африканың басқа жерлерінен айырмашылығы, мұнда архаикалық ортаңғы тас ғасыры (middle stone age) өте ұзақ (холоцен шекарасы делінетін 12 000 жыл бұрынға дейін) жалғасқаны байқалады. бұл архаикалық адамның ұзақ жалғасқанын, батыс африкада олар һомо сапиенстермен араласып кеткенін білдіреді. һомо сапиенс популяциясының 185,000 жыл бұрын аттанған алғашқы толқыны левантқа және еуропаға 130 000 115 000 жыл бұрын көшіп келеді.