Chịkọta isiokwu ahụ:  Ndị na-eme nchọpụta kwuru na ọ ga-abụ na ihe ndị a e ji nkume kpụọ n'ihe karịrị nde afọ atọ na narị puku atọ gara aga bụ ngwá ọrụ ndị kacha ochie e nwere n'ụwa, ndị nna nna ụmụ mmadụ mepụtara. Ndị ọkà mmụta ihe ochie ekpughewo na ha achọpụtawo iberibe nkume na anvil 20 - ndị e ji mee ihe n'ịkpụzi ngwá ọrụ ndị ahụ - n'ebe ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Turkana dị na Kenya. Nchọpụta ahụ pụrụ ịgbanwe echiche e nwere ugbu a banyere mmalite mmadụ n'ụzọ bụ́ isi ebe ọ bụ na - ọ bụrụ na ọ bụ eziokwu - oge e dere ngwá ọrụ ndị ahụ e ji nkume mee dị afọ 700,000 tupu oge ndị ọzọ a chọtara ha. A chọtara ngwá ọrụ ndị ahụ e ji nkume rụọ n'ime ala n'akụkụ ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Turkana (n'elu) na Kenya. Ọ pụtara na ndị nna ochie nke ụmụ mmadụ nọ na-emepụta ngwá ọrụ ọtụtụ narị puku afọ tupu ọdịdị nke'mmadụ' mbụ - mmalite nke alaka anyị nke osisi evolushọn a maara dị ka Homo. Ọtụtụ ndị ọkachamara ekwerewo ruo ogologo oge na ọ bụ iji ngwá ọrụ nkume eme ihe site n'ụdị ndị mbụ nke Homo dị ka Homo habilis na Homo erectus nke nyere aka mee ka ha dị iche n'ụdị ndị ọzọ yiri mmadụ. Ihe dị ka nde afọ 55 gara aga, ụmụ anụmanụ ndị mbụ malitere ịdị ndụ. 15 nde afọ gara aga - Hominidae (nnukwu enwe) sitere na ndị nna ochie nke gibbon. Afọ nde asatọ gara aga - ndị gorilla mbụ malitere. Ka oge na-aga, agbụrụ ndị chimps na nke ụmụ mmadụ malitere ịdị iche. 5.5 nde afọ gara aga - Ardipithecus, "proto-mmadụ" oge gboo nwere àgwà ndị yiri nke ụmụ agụ na gorila. 4 nde afọ gara aga - Australopithecines pụtara. Ha enweghị ụbụrụ ka nke agụ iyi. 2.8 nde afọ gara aga - LD 350-1 pụtara ma eleghị anya ọ bụ nke mbụ nke ezinụlọ Homo. 2.7 nde afọ gara aga - Paranthropus, biri n'ọhịa ma nwee nnukwu jaws maka ịta nri. 2.3 nde afọ gara aga - a na - eche na Homo habalis pụtara na mbụ n' Africa. 1.8 nde afọ gara aga - Homo ergaster malitere ịpụta n' ihe ndekọ ihe mgbe ochie. 1.6 nde afọ gara aga - Achịcha aka ghọrọ ihe ọhụrụ mbụ e ji nkà na ụzụ mee. Afọ 800,000 gara aga - Ndị oge gboo na-achịkwa ọkụ ma na-eme ka e nwee ebe ọkụ na-enwu. Ụbụrụ na - amụba n'ike n'ike. Afọ 400,000 gara aga - ndị Neanderthal malitere ịpụta ma gbasaa na Europe na Eshia. 200,000 afọ gara aga - Homo sapiens - oge a...
Ndị ọkà mmụta ihe ochie achọpụtala nkume 20 ndị mmadụ kpụrụ n'oge gboo site n'iji'usoro ndị dị mfe'mee ihe n'akụkụ ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Turkana dị na Kenya. A na-eche na ngwá ọrụ ndị ahụ dị 500,000 afọ karịa ụdị mbụ nke Homo. Ha dịkwa narị puku afọ asaa ochie karịa ngwá ọrụ ndị ọzọ e ji nkume rụọ bụ́ ndị a chọtarala. Ndị ọkà mmụta sayensị na - ekwu na ọ pụrụ ịgbanwe echiche banyere otú ụdị anyị si malite.