Rịba ama amaokwu a dị n'okpuru ma zaa ajụjụ ahụ mgbe e mesịrị n'otu asụsụ ahụ dị ka amaokwu ahụ:  Njem: E dekọrọ ihe ndị na-ahụ maka anwụ n'oge ọchịchị Han (206 BC <unk> AD 220) site n'aka ndị na-enyocha mbara igwe nke China, bụ ndị nọgidere na-edekọ ihe ndị a ruo ọtụtụ narị afọ. Averroes nyekwara nkọwa nke ntụpọ anyanwụ na narị afọ nke 12. Nchọpụta e mepụtara telescope ná mmalite narị afọ nke 17 mere ka Thomas Harriot, Galileo Galilei na ndị ọzọ na-enyocha mbara igwe nwee ike ịhụ ntụpọ anyanwụ n'ụzọ zuru ezu. Galileo kwupụtara na ntụpọ anyanwụ dị n'elu anyanwụ karịa obere ihe na-agafe n'etiti ụwa na anyanwụ. Ntinye aka nke mbara igwe nke Arab gụnyere nchọpụta Albatenius na ntụzi nke apogee nke anyanwụ (ebe dị na mbara igwe nke anyanwụ megide kpakpando ndị na-adịgide adịgide ebe o yiri ka ọ na-eji nwayọọ nwayọọ na-agagharị) na-agbanwe. (N'okwu heliocentric nke oge a, nke a bụ n'ihi ngagharị nke aphelion nke orbit nke ụwa). Ibn Yunus nyochara ihe karịrị 10,000 ntinye maka ọnọdụ nke Sun ruo ọtụtụ afọ na-eji nnukwu astrolabe.  Ajụjụ: Olee mgbe e mepụtara telesikọp?
narị afọ nke 17