Chịkọta isiokwu ahụ:  A chọpụtawo ememe ọnwụ ndị jọgburu onwe ha e mere n'ihe dị ka afọ 1,200 gara aga n'ọtụtụ ili dị na Ndagwurugwu Cotahuasi nke Peru. Ozu nke ọ bụla jupụtara n'ọkpụkpụ nke ihe ruru ozu 60 e gburu egbu, bụ́ ndị e debere ụmụ ọhụrụ n'ime obere ite, ebe a na-adọwa ndị ọzọ adọwa ugboro ugboro ka ha na-ere ere. Ka ọ dị ugbu a, ndị ọkà mmụta ihe ochie egwupụtawo ili asaa, na-achọta ihe dị ka ozu 171 ndị e gburu egbu n'ebe a na-eme ememe n'oge ochie bụ́ nke a maara dị ka Tenahaha. A chọpụtawo ememe ọnwụ ndị jọgburu onwe ha e mere n'ihe dị ka afọ 1,200 gara aga n'ọtụtụ ili dị na Ndagwurugwu Cotahuasi nke Peru. Ihe e sere ebe a bụ ebe e liri otu nwa agbọghọ a hụrụ n'etiti otu n'ime ili ndị ahụ. Nnyocha nke ọkpụkpụ ya gosiri na o nwere nsogbu ezé, gụnyere ezé ọ tụfuru. 'Mgbe anyị na-eche banyere ndị nwụrụ anwụ, anyị na-eli onye ikwu anyị na nke ahụ bụ ya,' ka Justin Jennings, onye nlekọta na Royal Ontario Museum nke Toronto gwara DailyMail.com. 'Ma n'oge ahụ, n'Andes, gị na ndị ahụ nọgidere na-akpakọrịta. Ndị mmadụ na-ebugharị ozu mgbe nile.' Ndị ahụ e liri n'ili dịgasị iche site n'onye dị ụbọchị ole na ole ruo n'onye meworo agadi. Ma n'afọ ndị gafeworonụ, òké eripịawo ọtụtụ n'ime ihe ndị ahụ fọdụrụnụ, na-ahapụ nanị iberibe ha. N'otu ili, ndị nchọpụta chọpụtara akụkụ ahụ́ mmadụ 400 a dọkasịrị adọkasị, gụnyere ezé, aka na ụkwụ. E ji ụdọ kegide mmadụ ole na ole ahụ e gburu egbu bụ́ ndị ka dị ndụ ma dọba ha n'ọnọdụ dị ka nwa e bu n'afọ. Ndị ahụ e liri n'ili dịgasị iche site n'onye dị ụbọchị ole na ole ruo n'onye meworo agadi. Ma n'afọ ndị gafeworonụ, òké eripịawo ọtụtụ n'ime ozu ndị ahụ. A na-eli ozu ndị ahụ na ihe dị iche iche gụnyere ụfọdụ seramiiki a chọrọ mma nke ọma, nke e sere ebe a. N'ihe osise ahụ, e nwere akụkụ okpokoro isi nke otu onye a hụrụ n'otu n'ime ili asaa ahụ a kpọpere emeghe. Ndị nwụrụ anwụ, ndị ọnụ ọgụgụ ha ruru ọtụtụ puku, nọ n'ili ha ndị dị n'elu ugwu ndị dị gburugburu ndagwurugwu ahụ na-achị ndị dị ndụ. 'Mgbe ụfọdụ, a na-etinye ozu ndị e gburu egbu dị ka onyinye n'èzí ili ndị ahụ,' ka Jennings kwuru. Oge Middle Horizon (A.D. 600<unk>1000) bụ oge mgbanwe ọdịbendị dị ukwuu na...
A chọtara ili n'ebe a na-eme emume, Tenahaha na Cotahuasi Valley. A na-edebe ụmụ ọhụrụ n'ime obere ite, a na-ewepụkwa akụkụ ahụ́ ụfọdụ n'ahụ́ ndị ọzọ. N'otu ili, ndị nnyocha chọpụtara akụkụ ahụ́ mmadụ 400 ndị dịpụrụ adịpụ. O nwere ike ịbụ na otú ozu ndị ahụ si agagharị mere ka ndị mmadụ chee na ha hà nhata.