پوختەی وتارەکە بکە:  ساڵانە بە هەزاران کیلۆمەتری چوارگۆشە لە دارستانە باراناوییەکانی ئەمازۆن دادەبرێت بۆ ئەوەی زەویی کشتوکاڵ بکرێت - ئەم شێوازە لە وێرانکردنە لە سەرانسەری جیهاندا ڕوودەدات. بەڵام سەرەڕای ئەمە، هەسارەکە سەوزتر بووە لە دەیەی ڕابردوودا، بە کۆی گشتی ڕێژەی ڕووەکی ڕووەک زیاد دەکات. ئەم زیادبوونە زۆر بەرچاوە کە ئێستا درەخت و ڕووەکەکانی جیهان نزیکەی چوار ملیار تەن کاربۆن زیاتر هەڵدەگرن لەچاو ئەوەی کە لە ساڵی ٢٠٠٣دا هەڵیانگرتبوو. هەزاران میل چوارگۆشە لە دارستانی بارانبارین لە ئەمازۆن (لە وێنەکەدا) ساڵانە دەبڕدرێت بۆ ئەوەی جێگەی بۆ زەوی کشتوکاڵ دابنرێت - شێوازێکی وێرانکردن کە لە هەموو جیهاندا ڕوودەدات - بەڵام سەرەڕای ئەمە، هەسارەکە سەوزتر بووە لە دەیەی ڕابردوودا، بە کۆی گشتی ڕێژەی ڕووەکی ڕووەک ڕوو لە زیادبوونە. ئەمەش بەھۆی چاندنی درەختەکانە لە چین، دووبارە گەشەکردنی دارستانەکانە لە ویلایەتەکانی سۆڤیەتی جاران بەهۆی کێڵگەکانی بەجێهێڵراو، و سڤانای لێوان لێوان بەهۆی باران بارینی زیاترەوە. زانایان 20 ساڵ داتای مانگی دەستکردیان شیکردەوە و زیادبوونی کاربۆنیان دۆزییەوە، سەرەڕای بەردەوامبوونی بڕینی دارستانە گەرمەکان لە بەرازیل و ئەندەنوسیا، بەپێی توێژینەوەیەکی بڵاوکراوەتەوە لە دووشەممەدا لە گۆڤاری Nature Climate Change. کاربۆن لەنێوان زەریای جیهان، هەوا و زەوی دەڕوات. لەهەوادا بە شێوەیەکی سەرەکی وەک دوو ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) - گازە سەرەکییەکەی گۆڕانی کەشوهەوا - هەیە و وەک کاربۆن لە درەختەکاندا هەڵدەگیرێت. لەڕێگەی فۆتۆسنتیسەوە، درەختەکان دوو ئۆکسیدی کاربۆن دەگۆڕن بۆ ئەو خۆراکانەی کە پێویستیان پێیەتی بۆ گەشەکردن، و کاربۆنەکە لە دارەکانیاندا قۆڵبەست دەکەن. سەوزبوونی زەوی بەهۆی چاندنی درەختەکانە لە چین، دووبارە گەشەسەندنی دارستانەکانە لە وڵاتانی سۆڤیەتی پێشوو بەهۆی کێڵگە چۆڵکراوەکان و سڤانای لێوان لێوانتر بەهۆی کێڵگە چۆڵکراوەکان و باران بارینی زیاتر. وێنەیەکی خێزانێک لە کۆلێکتیڤێکی کشتوکاڵی لە سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٣٥ نیشان دراوە. توێژەران دەڵێن زەوی بە هۆی تێکەڵەی فاکتەرە ژینگەیی و داراییەکانەوە سەوزتر دەبێت. لە چین دار زیاتر هەیە بەهۆی بەرنامەکانی چاندنەوە کە چەند دەیەیەکە بەردەوامە. ڕووەک لە سڤانانی ئوسترالیا، ئەفریقا و ئەمریکای باشووردا زیادی کردووە لە ئەنجامی زیادبوونی بارانبارینەکان....
زانایان لە ئوسترالیا 20 ساڵ داتای مانگی دەستکردیان شیکردەوە لەسەر سەوزایی. دۆزرایەوە کە ٤ ملیار تەن کاربۆنی زیاتر لە دارەکان کۆکراوەتەوە وەک لە ساڵی ٢٠٠٣دا. چاندنی درەخت لە چین، گەشەی دارستانەکان لە ویلایەتە سۆڤیەتیەکانی پێشوو و سڤانای پڕ لە گوڵ بەهۆی باران بارینی زیاترەوە باوەڕ دەکرێت لە پشت ئەو بەرزبوونەوەیەدا بن.