پوختەی وتارەکە بکە:  ئایا هەمان کرم بەگوێرەی بیرکردنەوە کاردانەوەی جیاواز دەبێت لە دۆخێکدا؟ بەگوێرەی توێژینەوەیەکی نوێ کە لێکۆڵینەوە لە دەمارەکانی ناو کرمە مێکرۆسکۆپییە دەورییەکان دەکات، وەڵامەکە بە جەخت <unk>بەڵێ<unk>ە. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە کرمەکان هەڵدەبژێرن کە وەڵامی بۆنێکی نزیکیان بدەنەوە بە پێی ئەوەی کە ״بیر لە چی دەکەنەوە״ - کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەوان ئارەزووی ئازادیان هەیە هەروەک مرۆڤ. توێژینەوەکە لەلایەن زانایانی زانکۆی ڕۆکفێلەر لە نیویۆرک ئەنجامدراوە. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە کرمەکانی دەوری (لە وێنەکەدا) هەندێک جار 'بیر لە خۆیان دەکەنەوە'. هەموو دەمارەکانی ناو ئەم کرمە مێکرۆسکۆپییە بەرزکراوەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵە گەورەکە لە کۆتاییەکدا کە نوێنەرایەتی مێشک دەکات. توێژینەوەکە لەلایەن زانایانی زانکۆی ڕۆکفێلەر لە نیویۆرکەوە ئەنجامدراوە کە لێکۆڵینەوەیان لە مێشکی مێرووکە بچووکەکە کردووە کە ناوی Caenorhabditis elegans-ە. ٣٠٢ دەمارە و ٧٠٠٠ سیناپس بە بەراورد بە ٨٦ ملیار دەمارە و ١٠٠ تریلیۆن سیناپس لە مێشکی مرۆڤدا زۆر بچووکن. بەڵام هێشتا بەسوودە بۆ چارەسەرکردنی پرسیارە دەمارزانییە ئاڵۆزەکان کە لە مێشکی خۆماندا ئەستەم دەبێت. کرمەکان کاتی خۆیان بە گەڕان بەسەردەبەن، بەدوای ماددەی داڕووخاندا دەگەڕێن بۆ ئەوەی بیخۆن - و کاتێک بۆنی دەکەن، بە شێوەیەکی ئاسایی واز لە وەرگەڕانی هەڕەمەکی دەهێنن و ڕاستەوخۆ بەرەو سەرچاوەکە دەڕۆن. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕەفتاردا سەرەتا لەلایەن دەمارێکی هەستەوەرییەوە دەست پێدەکرێت کە بۆنەکە دەبینێت و ئەو زانیارییە دەباتە ئەو تۆڕەی کە لێکۆڵەرەکان لێکۆڵینەوەیان لەسەر کردووە. کاتێک کرمەکان بۆنی میوەگەرمی ئیزۆئامیل ئەلکۆل وەردەگرن، دەمارەکانی ناو تۆڕەکە دەگوازرێنەوە بۆ دۆخێکی کەم چالاک کە ڕێگەیان پێدەدات لە بۆنەکە نزیک ببنەوە. بەڵام هەندێک جار دەمارەکان بە شێوەیەکی زۆر چالاک دەمێننەوە، و کرمەکە بەردەوام دەبێت لە گوزەران - هەرچەندە دەمارەکانی هەستیاری بۆنەکەیان دۆزیوەتەوە. ئەوان بۆیان دەرکەوت، ئەگەر بۆنێکی 'خۆزگەدار' پێشکەش بکرێت، کرمی دەورووبەر بەگشتی گەڕانەکەی دەوەستێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە سەرچاوەکە - بەڵام هەندێک جار نایکات. هەروەک لە مرۆڤدا، ھەمان پاڵنەر ھەمیشە ھەمان کاردانەوەی لێناکەوێتەوە، تەنانەت لە ھەمان تاکدا. ئێمە بۆمان دەرکەوت کە دۆخی کۆلێکتیڤی سێ دەمارەکە لە ساتێکی دیاریکراودا...
توێژینەوەکە لەلایەن زانایانی زانکۆی ڕۆکفێلەر لە نیویۆرک ئەنجامدراوە. بۆیان دەرکەوت کە هەندێک جار کرمەکان'بیر لە خۆیان دەکەنەوە '. ئەگەر بۆنێک پێشکەش بکرێ، هەندێک جار - بەڵام هەمیشە نا - لێکۆڵینەوە دەکەن. تەنانەت هەمان کەس هەمیشە هەمان کاردانەوەی نەبوو. ئاماژە بەوە دەکات کە وەک مرۆڤ، کرمەکان هەست بە 'ئیرادەی ئازاد' دەکەن