پوختەی وتارەکە بکە:  وا دیارە درەختە پەرەسەندووەکەی ژیان زیاتر وەک لالیپۆپێکی زەبەلاحی دەسوڕێتەوە. زانایان گەورەترین و وردترین خشتەی کاتیان بۆ ژیان لەسەر زەوی پێکهێناوە کە زیاتر لە ٥٠ هەزار جۆری جیاواز لەخۆدەگرێت. درەختە نوێیەکەی ژیانی کات، وەک ناسراوە، ئەوەی ئاشکرا کردووە کە لەجیاتی فراوانبوون بە خێرایی، جیاوازیی ژیانی سەر هەسارەکەمان لەڕاستیدا بە ڕێژەیەکی جێگیر گەشەی کردووە. بۆ ڤیدیۆ بچۆرە خوارەوە. ئەم درەختە نوێیە لە ٥٠ هەزار و ٦٣٢ جۆر دروستکراوە بە پەستاندنی مێژووی پەرەسەندن بۆ ناو پۆڵێکی ڕەشی تەسک بۆ ئەوەی کات بەرەو پێش بچێت بە درێژایی پۆڵەکە. ڕەنگە جیاوازەکان لەگەڵ دابەشکارییە سەرەکییەکانی پۆلێنکردن کە لەسەر زەوی دەرکەوتوون بۆ دروستکردنی ئەم دارە پەرەسەندنەیەی شێوەی لالیپۆپ یان گەلەئەستێرەی سوڕییە. ئەم دۆزینەوەیە پێچەوانەی ئەو بۆچوونە باوەیە کە دەڵێت هەمەجۆربوون هێواش دەبێتەوە لەگەڵ پڕبوونی نیچەکانی ژینگەیی بە جۆرەکان، تەنها بۆ ئەوەی لەدوای لەناوچوونی گەورەدا دووبارە سەرهەڵبداتەوە. هەروەها توێژەران ئەوەیان دۆزییەوە کە بە تێکڕای نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێویستە بۆ ئەوەی جۆرێکی نوێ لە گرووپی بوونەوەی ئاژەڵەکان دەربکەوێت. توێژینەوەیەک بانگەشەی ئەوەی کردووە کە ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە ڕێگەی پەرەسەندنەوە دروست دەبن دەتوانن بگەڕێنەوە، واتە هەندێک ئاژەڵ دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ تایبەتمەندییەکی بایۆلۆجیی پێشووتر. ئەو دۆزینەوە سەرنجڕاکێشانە بە دۆزینەوەی ئەو باڵندانە ئەنجامدرا کە ئێسکێکیان دووبارە گەشاندەوە کە پێشتر دایناسۆرەکان دەیان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر فڕێیاندا. توێژینەوەکە لەلایەن تیمێکی زانایانی زانکۆی چیلی ئەنجامدراوە. بۆیان دەرکەوت 230 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، دایناسۆرە دووپێیەکان چیتر پێویستیان بە مەچەکی بەهێز نەبوو وەک برا چوارپێدارەکانیان، هەربۆیە لاواز بوون. ژمارەی ئێسکەکانی مێز لە ١١ەوە بۆ سێ کەمیکردەوە، بە تایبەتی یەکێک کە جێی بایەخە بۆ نەمانی ئێسکەکانی مێز. بەڵام بەگوێرەی توێژینەوەکە، ئەو ئێسکە دووبارە دەرکەوتەوە کاتێک دایناسۆرەکان بوون بە باڵندەو هەڵفڕین. ئێسکە نوێیەکە، کە پێی دەوترێت ئێسکەی باڵ، لە هەمان شوێن دەردەکەوێت کە ئێسکە پسیفۆڕمییەکە جاران دەردەکەوت. باڵەکانی باڵندەکە لە کاتی بەرزبوونەوەدا ڕەق دەبن. توێژینەوەکە دەریخستووە کە لە دایناسۆرەکانی باڵندەدا ون بووە، بەڵام باڵندەکانی مۆدێرن دواتر پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی جارێکی دیکە بەکاربهێنن...
زیندەوەرناسانی زانکۆی تێمپڵ ڕوانگەیەکی لولاوییان بۆ پەرەسەندن دروستکردووە. ئەوان داتایان لە لێکۆڵینەوەکانی'کاتژمێری گەردیلەیی'لە زیاتر لە ٥٠ هەزار جۆر بەکارهێناوە. ئەمانە شیکاریی گۆڕانی ناو DNA دەکەن بۆ ئەوەی حساب بکەن کە کەی جۆرەکان پەرەی سەندوون. نیشانی دەدات کە سەگ و مرۆڤ لە 94.2 ملیۆن ساڵ لەمەوبەردا باوباپیرێکی هاوبەشیان هەبووە. چەمپینزەکان و قەلەڕەشەکان زیاتر لە ٢٩٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە یەکتر جیابوونەوە. توێژینەوەکە دەری دەخات جۆراوجۆری ژیانی سەر زەوی بە ڕێژەیەکی جێگیر گەشەی کردووە. ئەمە پێچەوانەی تێڕوانینە باوەکەی پەرەسەندنە کە بە لێشاوی ڕوودەدات.