ئاماژە بە بڕگەی خوارەوە بکە و دواتر وەڵامی پرسیارەکە بدەرەوە بە هەمان زمانی بڕگەکە:  تێپەڕبوون: کیمیابازانی سەرەتایی سەدەکانی ناوەڕاست لەسەر کاری زۆسیمۆس لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی و ئیمپراتۆریەتی عەرەبی بنیات نرا. کیمیاگەرانی بیزەنتی و عەرەب سەرسام بوون بە چەمکی گۆڕینی کانزاکان و هەوڵیاندا پرۆسەکە ئەنجام بدەن. کیمیاگەری موسڵمان لە سەدەی هەشتەم جەبیر ئیبن حەییان (بە لاتینی وەک گێبەر) هەر توخمێکی کلاسیکی لە چوار تایبەتمەندی بنەڕەتی شیکردەوە. ئاگر گەرم و وشک بوو، زەوی سارد و وشک بوو، ئاو سارد و شێدار بوو، و هەوا گەرم و شێدار بوو. ئەو بیروباوەڕی دا کە هەموو کانزایەک پێکهاتەی ئەم چوار بنەمایە، دووان لە ناوەوە و دووان لە دەرەوە. لەم بنەمایەدا، وا لێکدرا کە گۆڕینی کانزایەک بۆ کانزایەکی تر دەتوانرێت کاریگەریی لەسەر بدرێت بە ڕێکخستنەوەی تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێگەی ماددەیەکەوە ئەنجام دەدرێت، کە بە زمانی یۆنانی پێی دەوترێت xerion و بە زمانی عەرەبی al-iksir (کە وشەی ئیلیکسیر لێی وەرگیراوە). زۆرجار بە پاوەرێکی سوور و وشک دادەنرا (هەروەها ناسراوە بە ئەل-کیبریت ئەل-ئەحمار، گوگردی سوور) کە لە بەردێکی ئەفسانەیی دروستکراوە - بەردی فەیلەسوفەکان. پاوەری ئیلیکسیر وەک پێکهاتەیەکی گرنگی گۆڕین لە لایەن کیمیاگەرە عەرەبەکانی دواتردا سەیر کرا. لە سەدەی ١١دا، مشتومڕێک لە نێوان کیمیاگەرانی جیهانی موسڵماندا هەبوو لەسەر ئەگەری گۆڕینی ماددە. نەیارێکی سەرکردە زانای فارسی ئەڤیسینا (ئیبن سینا) بوو، کە بیردۆزی گۆڕینی ماددەکان بە درۆ زانی و وتی، "ئەوانەی کە لە بواری کیمیا کاردەکەن باش دەزانن کە هیچ گۆڕانکارییەک ناکرێت لە جۆرەکانی ماددە جیاوازەکاندا، هەرچەندە ئەوان دەتوانن دەرکەوتنی ئەو جۆرە گۆڕانکارییە دروست بکەن". بەگوێرەی ئەفسانە، زانا و فەیلەسوفی سەدەی ١٣ی ئەلمانی ئەلبێرتوس ماگنوس دەڵێت کە بەردی فەیلەسوفی دۆزیوەتەوە. ماگنوس پشتڕاست ناکاتەوە کە ئەو بەردی دۆزیوەتەوە لە نووسینەکانی، بەڵام ئەو تۆمارکردووە کە ئەو شاهیدی دروستبوونی زێڕ بووە بە "گۆڕانکاری".  پرسیار: جەبیر ئیبن حەییان چەند تایبەتمەندی بەکارهێناوە بۆ شیکردنەوەی هەر توخمێکی کلاسیکی؟
چوار