پوختەی وتارەکە بکە:  لەوانەیە وەڵامی ژیان و گەردوون و هەموو شتێک نەداتەوە، بەڵام کاتێک بەرکەوتەی گەورەی هادرۆن لە CERN لە جنێڤ ئەم مانگە دەستپێدەکات، فیزیکزانانی تەنۆلکەکان پلان بۆ ئەوە دادەنێن کە باشترینیان بۆ ئەم پرسیارە بدەن. دوای ئەوەی لە کۆتاییدا لە ساڵی ٢٠١٣دا تەنۆلکەی هیگز بۆزۆنیان دۆزییەوە، ئەو تەنۆلکەی بنەڕەتییەی کە چەند نهێنیەکی زۆر کۆن لە گەردووندا ئاشکرا کرد، ئێستا فیزیکزانان لە شوێن ماددەی تاریکدان. لەگەڵ بەریەککەوتنی گەورەی هادرۆندا (LHC) -- خێراترینی تەنۆلکە بە بازنەی ٢٧ کیلۆمەتر کە تونێلێک لە سنووری فەرەنسا و سویسرا داگیر دەکات -- کە ئێستا بە موگناتیسی نوێ، تیشکە وزەی بەهێزتر و بۆشاییەکی چڕتر، زانایان هیوادارن ڕووناکی بخەنە سەر هەندێک لە دیاردە نادیارەکانی گەردوون. "هیگز دوایین پارچەی پازلەکەی ئەوە بوو کە ئێمە پێی دەڵێین مۆدێلی ستانداردی فیزیای تەنۆلکە"، دکتۆر مایک لامۆنت، سەرۆکی گروپی ئۆپەراسیۆنەکان لە دامەزراوەکە، بە سی ئێن ئێن-ی وت. "بەڵام ئێمە دەزانین کە ئەم مۆدێلە تەواو نییە". یەکێک لە شتە گەورەکان کە دەزانین لە دەرەوە هەیە بەڵام هێشتا لێی تێناگەین ماددەی تاریکە. "چەندین تێبینی ئەستێرەناسی هەیە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە ئەم شتانە هەن، بۆیە ئەمە شتێکە کە لەوانەیە هیوادار بین دەربکەوێت". ماددەی تاریک لە ئێستادا گریمانەیەکە. ئەمە جۆرێکە لە ماددەیەک کە نابینرێت بەڵام بوونی دەتوانرێت لە کاریگەرییە گرانکارییەکانی لەسەر ماددەی بینراو، تیشکدانەوە و تەنانەت خودی پێکهاتەی گەردوونەکە لێک بدرێتەوە. فیزیکزانان پێیان وایە ئەم ماددە نادیارە نزیکەی ٨٥ لەسەدی هەموو ماددەی گەردوون پێکدەهێنێت. ماددەی ئاسایی، کە ئێمە و هەموو ئەستێرەکان و هەسارەکان و ماددەی بەرجەستەی گەردوون پێکهاتوون، تەنها نزیکەی 4 لەسەدی وزە و وزەی گەردوونی ناسراو پێکدەهێنێت. بە واتایەکی تر، زۆرینەی ئەو شتانەی کە واقیع پێکدەهێنن هێشتا لە دەستمان دەرناچن. بێ گومان فیزیکزانانی تەنۆلکەکان لە لێواری کورسیەکانیان دەبن کاتێک بەرکەوتەی نوێ لەم مانگەدا تاقی دەکرێتەوە، هەرچەندە لەوانەیە چەند مانگێک بخایەنێت بۆ ئەوەی زانیارییەکان چارەسەر بکرێن. "ژمارەیەک تیۆری هەن کە ماددەی تاریک بە تۆ دەدەن...
LHC، خێراییەکی تەنۆلکەی ٢٧ کیلۆمەتری، ئامادەیە بۆ کارپێکردنەوە دوای دوو ساڵ لە نوێکردنەوە. دوای دۆزینەوەی تەنۆلکەی هیگز بۆزۆن لە ساڵی ٢٠١٣دا، فیزیکزانان ئێستا لە شوێن ماددەی تاریکدان. ماددەی تاریک هەرگیز نەبینیوە، بەڵام نزیکەی ٨٥٪ی ماددەی گەردوون پێکدەهێنێت.