پوختەی وتارەکە بکە:  نەهەنگێک کە سەدان کیلۆمەتر لە ڕووبارێکی ئەفریقادا مەلەی کرد دوای ئەوەی هەڵە وەرگەڕا ١٧ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر یارمەتیدەر بوو بۆ ڕوونکردنەوەی ساتێکی سەرەکی لە پەرەسەندنی مرۆڤدا. زانایانی پەلەئۆنتۆلۆژی پاشماوەی فۆسیلی باوانی باوانی نەهەنگەکانی مۆدێرنیان لە ناوەڕاستی یەکێک لە سەختترین ناوچەکانی بیابان لە تورکانا، کینیا دۆزییەوە. ئەمە وایکردووە زانایان دیاری بکەن کە کەی دیمەنی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا دەستیکردووە بە گۆڕین لەگەڵ بەرزبوونەوەی زەوییەکانی دەوروبەری دۆڵی گەورە. ئەم فۆسیلە تەمەن ١٧ ملیۆن ساڵەی لە وێنەکەی سەرەوەدا دەردەکەوێت لە نەهەنگێکی دوور لە ناوخۆی کینیا دۆزراوەتەوە و تیشک دەخاتە سەر ئەو کاتەی کە هەڵکشانە تەکتۆنییەکەی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا دەستی پێکرد کە بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانی بەسەر کەشوهەوای ناوچەکەدا هێنا. ئەمە ساتێکی گرنگ بوو لە پەرەسەندنی مرۆڤ لە پریماتەکانەوە، چونکە ژینگەی وشک و کراوەی دروستکرد کە وایکرد باوباپیرانمان بۆ یەکەمجار بە سەرپێ بڕۆن. دەڵێن بۆ ئەوەی ئەو نەهەنگە بە ڕووبارێکەوە هێندە بەرەو ناوەوە گەشت بکات ئەو ناوچەیە دەبێت زۆر تەڕتر بێت، زۆر تەختتر بێت و دارستان بەسەریدا زاڵ بێت. لەوانەیە ئەمە یەکێک بێت لە سەیرترین لایەنەکانی بایۆلۆژیای مرۆڤ - کە مێینە لە تەمەنێکی دیاریکراودا توانای زاوزێی لەدەست دەدات. بەڵام زانایان ئەوەیان دۆزیوەتەوە کە نەهەنگەکانی بکوژ - جۆرێک کە بە نزیکەی 94 ملیۆن ساڵ پەرەسەندن لە مرۆڤەکان جیا بووەتەوە - هەروەها توشی مێنۆپۆز دەبن. دۆزینەوەکە دەتوانێت ئاماژەیەک بدات بۆ ئەوەی کە بۆچی دەستپێکی قۆناغی مانگانە لە سەرەتادا سەریهەڵدا. پەرەسەندنی تایبەتمەندییەک کە توانای زاوزێی جۆرێک کەم دەکاتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر زیندەوەرناسانی سەرسام کردووە و ژمارەیەک تیۆری هەن بۆ ئەوەی بۆچی لە مرۆڤدا دەرکەوتووە. ئێستا تیمێک لە توێژەران لە زانکۆی ئێکسێتەر و زانکۆی یۆرک لەوانەیە هۆکاری مانەوەی سوڕی مانگانەیان ئاشکرا کردبێت - لانیکەم لە نەهەنگەکانی بکوژدا. ئەوان بۆیان دەرکەوتووە کە ئەو ژنە بەتەمەن و شارەزاترە ئازاد دەکات بۆ سەرکردایەتیکردنی خێزانەکانیان لە گەڕان بەدوای خۆراکدا و بەم شێوەیە توانای مانەوەی تەواوی گروپەکە زیاد دەکات. ئەم دۆزینەوانە لەوانەیە یارمەتیدەر بن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە بۆچی دەستپێکی سڕبوون لە دانیشتوانی مرۆڤدا دەرکەوت - رێگەی دا بە ژنانی بەتەمەن کە زانیارییەکانیان بگەیەنن و یارمەتیدەر بن لە چاودێریکردنی...
فۆسیڵی نەهەنگێکی مرواری لە بیابانی ڕۆژئاوای تورکانا لە کینیا دۆزرایەوە. پاشماوەی ئەم شیردەرە دەریاییە لە ٤٥٩ میل لە دەریا دۆزرایەوە. وا گومان دەکرێت کە لە ڕووباری دێرینی ئەنزا مەلەی کردبێت دوای ئەوەی بە هەڵە وەرگەڕاوە. لەو کاتەدا ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا تەختتر و تەڕتر و بە دارستان داپۆشرا بوو. زانایان دەڵێن ئەمە خاڵێکی سەرەکییە پێش ئەوەی کە دیمەنەکە دەست بکات بە بەرزبوونەوە. ئەمەش وایکرد کە کەشوهەوا وشک ببێتەوە و ژینگەش کەمتر دارستان بێت. توێژەران دەڵێن وایکردووە ئەو پریماتانەی لەوێ دەژین بە دووپێ بچنە پێش.