پوختەی وتارەکە بکە:  حکومەتی چین ئینتەرنێتی بە گۆڕەپانی شەڕی نوێی خۆی لە دژی "پەرۆنۆگرافی و زانیاریی نایاسایی" ڕاگەیاند. ڕاستییە ترسناکەکە ئەوەیە کە قوربانیی سەرەکی ئەم شەڕە سایبرییە ئازادیی ڕادەربڕینە. مۆدێلی ئینتەرنێتی چین مۆدێلی کۆنترۆڵی زۆرە. دەسەڵاتداران سوپایەکی سانسۆر بەکاردەهێنن بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتی. لە کانونی دووەمدا، "فەرمانگەی زانیاری ئینتەرنێتی دەوڵەت" ی ئۆروێلی ڕاگەیاند کە دەیان ماڵپەڕ و زیاتر لە ١٠٠ هەژماری تۆڕی کۆمەڵایەتی داخستووە بە هۆی "هەڵوەشاندنەوەی مێژووی حیزبی کۆمۆنیست و نەتەوە". دەسەڵاتدارانی چین لەژێر پەردەی هەڵمەتێک بۆ دابینکردنی سەقامگیری کۆمەڵایەتی، گفتوگۆ لەسەر ئینتەرنێت لە سەر کۆمەڵێک پرسی شەرعی سەرکوت دەکەن. دەیان ووشە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا سانسۆرکراوە، لەوانە هەر ئاماژەیەک بۆ سەرکوتکردنی گۆڕەپانی تیانانمەن لە ساڵی ١٩٨٩ یان خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەی هۆنگ کۆنگ بۆ دیموکراسی. بە هەزاران ماڵپەڕ، لەوانە ویکیپیدیا، فەیسبووک، ئینستاگرام و تویتەر هێشتا داخراون. لەکاتێکدا گۆڕەپانی شەڕی نوێ بە شێوەی مەجازییە، کاریگەریی لەسەر ژیانی خەڵک ڕاستەقینە و وێرانکەرە. لەوەتەی سەرۆک شی جینپینگ هاتۆتە سەر دەسەڵات، سەدان کەس بەتەنها بەهۆی دەربڕینی بۆچوونە ئاشتیخوازەکانیان لەسەر ئینتەرنێت دەستگیرکراون. چالاکوانانی مافەکانی ژنان، دژە گەندەڵی و چالاکوانانی ژینگەپارێزی، و ئەوانەی داوای گفتوگۆ دەکەن لەسەر چاکسازی سیاسی و یاسایی، ئەو کەسانەن کە بە سانسۆری ئۆنلاینەوە تووشی ناخۆشی دەبن. سو چانگلان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا. "تاوانەکەی" ئاشکرایە کە وتارەکانی لەسەر ئینتەرنێت بڵاوکردۆتەوە بۆ پشتیوانی لە خۆپیشاندانەکانی هۆنگ کۆنگ بۆ دیموکراسی. ئەو ڕووبەڕووی تۆمەتەکانی " هاندانی تێکدانی دەسەڵاتی دەوڵەت" و سزای زیندانیکردنی هەتاهەتایی دەکرێتەوە. لیو پینگ، دایکێکی ٤٥ ساڵ و چالاکوانی جەماوەری، ئێستا لە زینداندا دەناڵێنێت. مانگی حوزەیرانی ساڵی ڕابردوو، بە تۆمەتی "هەڵگیرساندنی شەڕ و ئاژاوە" بە شەش ساڵ زیندانی حوکم درا بە هۆی ئەوەی کە بە ئاشکرا داوای لە حکومەتی چین کرد کە شەڕی دژی گەندەڵی زیاد بکات. پۆستەکانی لیو پینگ لەسەر ئینتەرنێت کە وێنەی گرتووە و بانگەشەی بۆ شەفافیەت دەکات، و نوسراوەکانی وتووێژەکانی سکایپ لەگەڵ میدیا بیانییەکان، بەکارهێنراون بۆ ئیدانەکردنی ئەو لە...
مۆدێلی ئینتەرنێتی چین یەکێکە لە مۆدێلی کۆنترۆڵی زۆر، بەڕێوەبەری ئاسیای ڕۆژهەڵاتی ئەمنستی دەڵێت. ئەو دەڵێت دەسەڵاتدارانی چین باسکردنی ئۆنلاین لە سەر کۆمەڵێک بابەتی شەرعی سەرکوت دەکەن. ھەرچەندە گۆڕەپانی شەڕەکە بە شێوەیەکی خەیاڵییە، کاریگەریی لەسەر ژیانی خەڵک ڕاستەقینە و وێرانکەرە، دەشڵێت.