پوختەی وتارەکە بکە:  نیاندرتالەکان لەوانەیە ١٣٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین زیوینی جیھانیان دروستکردبێت و لەبەریان کردبێت، بەگوێرەی زانایان. توێژەران لە پشکنینی هەشت پەلک کە لە هەڵۆێکی سپی کلک وەرگیراوە لە کراپینا لە کرواتیا دەڵێن ئەوان بەکاریان هێناوە بۆ دروستکردنی ملوانکە یان بازنەیەک. نینۆکەکان چەندین نیشانەی بڕین و بڕین و نیشانەیان لەسەرە کە لەلایەن نیاندەرتاڵەکانەوە پالش کراون کە جاران لەو شوێنەدا دەژیان کە دۆزرانەوە. قۆڵی هەڵۆکان کە لە سەرەوە نیشان دراون لە شوێنێکدا دۆزراونەتەوە کە نیاندەرتاڵەکان نیشتەجێ بوون و کۆنترین نموونەی جەوهەرن کە تا ئێستا دۆزراونەتەوە، بەگوێرەی توێژەران کە دوای 100 ساڵ لە دۆزینەوەیان دووبارە لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا کردووە. ئەو دۆزینەوانە دەبنە بەڵگەیەکی زیاتر کە نیشانی دەدات کە مرۆڤی نیاندەرتاڵ ئەو بوونەوەرە خاو و سەرەتاییانە نەبوون کە زۆر جار وەک وێنەیان بۆ دەکرێت. بە پێچەوانەوە دەردەکەوێت کە ئەوان خاوەنی کولتوورێکی پێشکەوتوو بوون، زۆر زیرەک بوون و تەنانەت لەوانەیە هونەریشیان دروستکردبێت. نزیکەی ٣٠ هەزار ساڵ تێپەڕیوە لەو کاتەوە کە باوەر دەکرێت کە باوباپیرانی مرۆڤی مۆدێرن مرۆڤی نیاندەرتاڵی کۆنیان لەناوبردووە. بەڵام ئەو جۆرە لەناوچووانە لەوانەیە لە دەرەوەی گۆڕەوە تۆڵەمان لێ بکەنەوە بە واکردن کە زیاتر لاواز بین بۆ نەخۆشییە کوشندەکان وەک شێرپەنجە و شەکرە. مرۆڤی نیاندەرتاڵ و مرۆڤی مۆدێرن بە هەزاران ساڵ پێکەوە بوونیان هەبووە و لێکترازان، واتە ئەوروپییەکان ئێستا نزیکەی ٢% دی ئێن ئەی نیاندەرتاڵیان هەیە. ئەم جینە "میراثییە" پەیوەندی بە مەترسیی زیادبوونی شێرپەنجە و شەکرە هەیە بە پێی توێژینەوەی نوێ کە سەیری مێژووی پەرەسەندنمان دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک لە جینەکان کە بە میراتمان وەرگرتووە لەوانەیە بەرگریمان بۆ نەخۆشییەکانی دیکە باشتر کردبێت. زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە بەشێک لە سیستەمی HLA کە یارمەتی خانە سپیەکانی خوێن دەدات بۆ ناسین و لەناوبردنی ماددەی نامۆ لە جەستەدا، لەوانەیە لە مرۆڤی نیاندەرتاڵەوە بێت. توێژەرانی تر ئاماژەیان بەوە داوە کە مرۆڤەکانی دەرەوەی ئەفریقا زیاتر بەرکەوتەی جۆری دووی شەکرە چونکە لەگەڵ مرۆڤەکانی نیاندەرتاڵدا تێکەڵ بوون. توێژەرانی زانکۆکانی ئۆکسفۆرد و پلیماوت هەروەها بۆیان دەرکەوتووە کە ئەو جینانەی کە بە فاکتەری مەترسی شێرپەنجە دادەنرێت لە جینۆمی نیاندەرتاڵدا بوونیان هەیە. جینێک...
هەشت چنگەڵی هەڵۆ لە شوێنێکدا دۆزرانەوە لە کرواتیا کە نیاندەرتاڵی تێدا دەژیا. نیشانەی بڕینیان هەبوو کە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە بە ھێڵی ھێڵییەوە پێکەوە گرێدراون. نینۆکەکان، کە لە قاچەکانی هەڵۆیەکی سپی کلکییەوە بڕدراون، هەروەها پۆڵش کراون. ئەنترۆپۆلۆژیستەکان دەڵێن ئەمە کۆنترین نموونەی جەوهەرە کە دۆزرایەوە. دەڵێن وا دەردەخات کە نیاندەرتاڵەکان بۆ مەبەستی ڕەمزی بەکاریان هێناوە. نینۆکەکان پێش هاتنی مرۆڤە مۆدێرنەکانن لە ئەوروپا بە ٨٠ ھەزار ساڵ. ئەمە پێچەوانەی تێڕوانینە باوەکانی نیاندەرتاڵە وەک سەرەتایی و گەمژانە. زانایان دەڵێن ئەوان لە ڕاستیدا زیرەک بوون و کەلتورێکی پێشکەوتوویان هەبوو.