پوختەی وتارەکە بکە:  فڕۆکەوانانی هێزی ئاسمانی شاهانە لە فڕینی فڕۆکە شەڕکەرەکانی ڕەشەبای دووەم لە کاتی گەردەلوولدا قەدەغە کراون بەهۆی ترسی ئەوەی فڕۆکە 100 ملیۆن پاوەنەکە ئەگەر بە ڕەشەبا بەربکرێت دەتەقێتەوە. وەزارەتی بەرگری وتی کە فڕۆکەی F35-B، کە تووشی کەموکوڕیی دیزاین و کێشە تەکنیکییەکان بووە، نەیتوانیوە لە نزیک 28 میل لە گەردەلوولدا بفڕێت. ناوی لێناوە "برژینی دووەم" تەنانەت مەترسی لەسەر ناوی خۆی هەبوو لەکاتێکدا لەسەر زەوی لەگەڵ فڕۆکەوانەکان کە پێیان وترا کە بیبەنە ژێر پەردە ئەگەر کەمتر لە ١١ میل دوور بێت لە گەردەلوولەیەک. فڕۆکەوانانی هێزی ئاسمانی شانشینی بەریتانیا لە فڕینی فڕۆکەی جەنگی تیشکی دووەم لە کاتی گەردەلوولەدا قەدەغە کراون لەبەر ترس لەوەی کە دەتەقێتەوە. شەڕکەرەکە لەژێر بەرنامەی ٢٠ ساڵەی شەڕکەری هاوبەشی ھێرشبەری ئەمریکا دروستکراوە، لەگەڵ ئەوەی حکومەتی ئەمریکا فەرمانی کردووە بە ٢٥٠٠ فڕۆکەی لۆکهید مارتین. لە بەریتانیا، ١٤ فڕۆکە فەرمانیان پێ دراوە بۆ جێگرتنەوەی فڕۆکەی هاریاری پیربوون لە بارەگای فڕۆکە هەڵگرە نوێیەکانی جۆری شاژن ئێلیزابێس. بەڵام ڕاپۆرتێکی نوێی پنتاگۆن نیگەرانیی خستۆتە ڕوو سەبارەت بە جێگیرکردنی تانکی سووتەمەنی فڕۆکە، کە بە درێژایی باڵی فڕۆکەکە، لە ناو لاشەی فڕۆکەکە، لە دەوری دەرگاکانی فڕۆکەکە و لە پشتەوە بەرەو بزوێنەرەکە جێگیر کراوە. پیری سپری، شیکەرەوەی پێشووی پەنتاگۆن کە یارمەتیی دا لە دیزاینکردنی فڕۆکەی ئێف-١٦ لە سەرەتای ١٩٧٠ەکاندا، بزوێنەرەکەی بە 'بزووتنەوەیەک بەراورد کرد کە بە سووتەمەنییەوە دەور دراوە.' هەروەها مەترسی ئاگرکەوتنەوە هەبوو ئەگەر فڕۆکە جەنگییەکە تەقەی لێ بکرێت. مانگی حوزەیرانی ڕابردوو، فڕۆکەیەکی ئێف-٣٥ ئاگری گرت کاتێک لە بنکەی هێزی ئاسمانی ئێگڵین لە فلۆریدا بۆ هەڵاتن دەڕۆشت، چونکە بزوێنەرەکەی لە کاتی مانۆڕەکانی پێشوودا شکابوو. یەکێک لە بزوێنەرەکانی پرات و ویتنی لە یەک جیا بووەوە، لە بەشی سەرەوەی فڕۆکەکە دا، و ئاگری گرت لە کاتێکدا فڕۆکەوانەکە ئامادەکاری بۆ هەڵاتن دەکرد. تەواوی فرۆکەکانی ئێف-٣٥ بۆ ماوەی سێ هەفتە لە کارکردن راگیرا، و فڕۆکەکە یەکەمین گەشتی نێونەتەوەیی خۆی لەدەستدا. بەڵام ئەوە کۆتایی کێشەکانی فڕۆکە جەنگیەکان نەبوو. فڕۆکە جەنگییەکە یەک کورسییە و یەک بزوێنەرە و خاوەنی سیستەمی نمایشکردنی سەر کڵاوە کە بڕیار وایە بینینی 360 پلەیی لە دەرەوەی فڕۆکەکە پێشکەش بکات. بەڵام وەزارەتی بەرگری دانی بەوەدا نا کە هێشتا 'کێشەی چارەسەر نەکراو' هەیە لە دەوروبەری...
وەزارەتی بەرگری فڕۆکەوانی قەدەغەکردووە لە فڕۆکە جەنگیەکانی تیشکی 100 ملیۆن پاوەند لە کاتی گەردەلوولەدا. بزوتنەوەیەکە لە ترسی ئەوە دێت کە بروسکەکە بتوانێت فڕۆکە بێدارەکە بخاتە خوارەوە. هێزی ئاسمانی شاهانە فەرمانی داوە بە 14 فڕۆکەی نوێ کە قۆناغ بە قۆناغ لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا جێگیر دەکرێن. شەڕکەرەکە لە بەرنامەی شەڕکەری هاوبەشی هێرشبەری ٢٠ ساڵەی ئەمریکادا دروستکراوە. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ٢٥٠٠ فڕۆکەی نوێی لۆکهید مارتینی داواکردووە. بەڵام فڕۆکەی F35-B بە هۆی هەڵەکانی دیزاین و پاشەکشەی تەکنیکییەوە تووشی کێشە بوو. فڕۆکەوانەکان ئاگادارکرابوونەوە کە ناتوانن لە نزیک 28 میل لە گەردەلوولەکە بفڕن.