پوختەی وتارەکە بکە:  جوتیارانی چاخی بەرد لە ئیتاڵیا گۆشتی ئێسکەکانی مردووەکانیان دەبڕی پێش ئەوەی بیانسپێرن، توێژینەوەیەکی نوێ ئەوەی ئاشکرا کرد. لێکۆڵەرانی زانکۆی کامبریج نیشانەی بڕینیان دۆزییەوە لە 7,000 ساڵەی پاشماوەی مرۆڤدا کە لە ئەشکەوتێکدا لە پۆگلیا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئیتاڵیا نێژراوە. ئەم بڕین و بڕینانە، بە ئامرازی بەردین دروستکراون، ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێسکییەکان بە وریاییەوە گۆشتیان لە ڕێوڕەسمەدا لابراوە پێش ئەوەی بخرێنە ناو ئەشکەوتەکە. زۆرێک لە ئێسکەکان، وەک ئەم فیبولا، لە ئەشکەوتی سکالۆریا دۆزراونەتەوە نیشانەی بڕینی وردیان نیشان داوە کە بە ئامرازی بەردین دروستکراون. ئەو شوێنەوارناسانەی سەرکردایەتی توێژینەوەکە دەکەن پێیانوایە پاککردنەوەی مردووەکان لەوانەیە لوتکەی پرۆسەیەکی درێژخایەن و چەند قۆناغەی ناشتن بێت. دکتۆر جۆن ڕۆب، خوێنەری پێش مێژوی ئەوروپی لە زانکۆی کامبریج و تیمەکەی دەڵێن لەوانەیە ئەمە ڕێگەیەک بووبێت بۆ گەڕانەوەی ئێسکەکان بۆ بنەڕەتی بەردیان. لە ساڵی ٣٨٠٠ پ.ز. جووتێکی گەنج پێکەوە بە باوەشی کۆتایی بەخاک سپێردران کە هیواداربوون بۆ هەتاهەتایە پێکەوە بمێننەوە. ئێستا پاشماوەی ئەو ژن و پیاوە - کە دەوترێت لە بیستەکانی تەمەنیاندا مردوون - لە ئەشکەوتی دیروس لە ناوچەی پێلۆپۆنیز لە یۆنان دۆزراونەتەوە. شوێنەوارناسێک کە سەرکردایەتی هەڵکەندنی ئەشکەوتی "دونیای ژێر زەوی" دەکات، ئەو دۆزینەوەیە بە "سەرسوڕهێنەر" وەسف دەکات و دەڵێت لەوانەیە کۆنترین گۆڕ بێت کە تا ئێستا لە وڵاتەکەدا دۆزراوەتەوە. پاشماوەکان سەرەتا لە ساڵی ٢٠١٣دا دۆزرانەوە و ئێستا بە بەکارهێنانی ڕادیۆکاربۆن شیکراونەتەوە. ئەنجامەکانی شیکردنەوە دەریخست کە ئێسکەکان هی پیاوێک و ژنێکن، هەردووکیان تەمەنیان لەنێوان ٢٠ بۆ ٢٥ ساڵیدایە، مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٨٠٠ ساڵ پێش ئێستا. ئەشکەوتەکە بە Alepotrypa ناسراوە - یان'foxhole'- و لە ١٩٥٠کاندا دۆزرایەوە. شارەزایان پێیانوایە سەدان کەس لە ناو ئەلیپۆتریپا دەژیان پێش ئەوەی دەروازەکە ڕووخێت و هەموویان بە زیندوویی بنێژێت. دەڵێن زۆرێک لە ستالاکتایتەکانی ئەشکەوتەکە لە ئێسقانەکانی خۆیان دەچن و زەوی ئەشکەوتەکە پڕە لە ستالاکتایتە درێژ و باریک و شکاوەکان. جوتیاران لە گوندەکانی 12 میل دوورەوە مردووەکانیان هێناوە بۆ ئەشکەوتی سکالۆریا لە ناوچەی تاڤۆلیێر لە ئیتاڵیا. نووسینێک لە گۆڤاری ئەنتیکیتی، دکتۆر ڕۆب و...
ئێسکەکانی ٣١ جوتیاری نیۆلۆتیک لە ئەشکەوتی سکالۆریا، لە پۆگلیای ئیتاڵیا دۆزرانەوە. شوێنەوارناسان نیشانەی بڕینی ناسکیان لە ئامرازە بەردینەکانەوە لەسەر ئێسکەکان دۆزییەوە. ئەوان باوەڕیان وایە کە ئێسکەکان لە گۆشتیان لابراوە وەک بەشێک لە ڕێوڕەسمی ناشتن. لەوانەیە ئێسکەکان لە ئەشکەوتەکەدا بڵاوبکرێنەوە بۆ ئەوەی 'بگەڕێنەوە بۆ بەرد'