پوختەی وتارەکە بکە:  ڕاوچیانی پێش مێژوو لەوانەیە تیر و نیزه کانی بەردیان بە ژەهراوی کردبێت بۆ یارمەتیدانیان لە کوشتنی نێچیرەکانیان، زانایان پێیانوایە. توێژەران تەکنیکێکی نوێیان پەرەپێداوە کە ڕێگەیان پێدەدات چەکی کۆن تاقی بکەنەوە بۆ پاشماوەی ماددەی ڕووەکی ژەهراوی زیادکراو بۆیان. تاقیکردنەوەکانی سەرەتایی ئاماژەیان بەوەدا کە کۆمەڵێک تیر لە میسرەوە کە ٤٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دروستکراون بە بەردی سەریانەوە بە پێکهاتەی ژەهراوی تێدابووە لەوانە ڕووەکی Acokanthera. دکتۆر ڤالێنتینا بۆرگیا، پسپۆڕی چەکی ڕاوکردنی کۆن لە پەیمانگای مەکدۆناڵد بۆ لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە زانکۆی کامبریج، پێیوایە ڕاوچیەکان لەوانەیە تا ٣٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر کیمیاوی ژەهراویان بەکاردەهێنا لەسەر چەکەکانیان. وێنەکەی سەرەوە نیشانەی ئەو تیرانە دەدات کە لە چینەوە ھێنراون کە بەکاریان ھێناوە لە تەیارێکدا کە بە ژەهر تێنراوە. وتی ڕاوچییەکانی سەردەمی بەردینی کۆن لەوانەیە پاوانی ژەهراویان لە ڕووەکەکان بەکارهێناوە بۆ ئەوەی چەکەکانیان خێراتر نێچیر بکوژن. لەوانەیە مرۆڤە سەرەتاییەکان پەرەی سەندبێت بۆ فڕێدانی نیشتیمان کە ڕێگەی پێداون ڕاوبکەن نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، توێژینەوەیەکی نوێ ئاماژەی پێکردووە. زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە ئێسکی مرۆڤە سەرەتاییەکان گۆڕاوە بۆ ئەوەی توانای فڕێدانیان هەبێت وەک مرۆڤە مۆدێرنەکان. لێکۆڵینەوەیەک لە فۆسیلەکانی هۆمۆ ئێریکتۆس، باوباپیرانی مرۆڤی لەناوچوو، دەریدەخات کە شان و ئێسکی ملووچکەی ئەوان ڕێگەیان پێدەدا کە بە وردی و بە هێز دار هەڵبدەن. ئەمە وایکردووە کە هۆمۆ ئێریکتۆس ببێتە ڕاوچیەکی لێهاتوو، توانای فڕێدانی چەکەکانی وەک ڕم و بەرد بۆ نێچیرە ئەگەرییەکان. وتی: 'بۆ خەڵک دروست بوو ژەهر بەکاربهێنن. "بەخۆیانەوە، چەکەکانی سەردەمی بەردین بە سەری تیشکە بەردینەکان لەوانەیە ئەوەندە کوشندەبن کە بتوانن ئاژەڵێکی گەورە وەک ئاسکی سوور لە جوڵە نەهێڵن یان بکوژن. ڕووەکی ژەهراوی زۆر بوون و دانیشتوانی پێش مێژوو ژینگەیان دەزانی کە تێیدا دەژیان، ڕووەکەکانی خواردن و تواناکانیان وەک دەرمان و ژەهر دەناسی. دروست کردنی ژەهر ئاسان و ئابورییە و مەترسییەکەی کەمە. جگە لەوە، دروستکردنی ژەهر زۆرجار بەشێکە لە نەریت و ڕێوڕەسمی ڕاوکردن". دکتۆر بۆرگیا...
زانایان لە زانکۆی کامبریج تاقیکردنەوەی چەکی کۆن دەکەن بۆ ژەهر. باوەڕیان وایە کە ڕاوچییەکانی سەردەمی بەردین تا ٣٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر ژەهری ڕووەکیان بەکارهێناوە. ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە ڕمەکان و تیرەکان بە بەردی سەرەوە بۆ نێچیرەکانیان کوشندەتر بن. پشکنینی سەرەتایی لەسەر تیرەکانی میسر کە تەمەنیان ٤٠٠٠ ساڵە نیشانەی ژەهراوییان نیشان داوە. تیمەکە ئێستا هیوادارن پشکنینی کۆتاییەکانی چەکی کۆن بکەن بۆ نیشانەکانی ژەهر.