پوختەی وتارەکە بکە:  چارلز داروین خۆی باسیان کرد وەک'سەیرترین ئاژەڵ کە تا ئێستا دۆزراوەتەوە' و سەرسام بوو بەوەی کە چۆن پەرەسەندوون. ئێستا زانایان نھێنییەکی ١٨٠ ساڵەی سەرچاوە پەرەسەندنەکەی شیردەرەکانی ئەمریکای باشووریان ئاشکرا کردووە کە ١٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون. ئەو ئاژەڵانەی کە لە کیشوەرەکان نیشتەجێن - ئاژەڵە قۆپاوەکان - زانایانی دێرینیان سەرسام کردووە چونکە تایبەتمەندیی هاوبەشیان هەیە لەگەڵ مێرووەکان، فیلەکان و وشترەکان. ماکرۆچینیا پاتاکۆنیکا چوارپایەکە، کە لە وێنەکەی سەرەوەدا نیشان دراوە، زانایان سەرسام کردووە لەو کاتەوە کە فۆسیلەکانی ئەو جۆرە بوونەوەرە، کە نزیکەی ١٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون، لەلایەن چارلز داروینەوە لە ١٨٠ ساڵ لەمەوبەر دۆزرایەوە. بەڵام ئێستا زانایان بە شیکردنەوەی پرۆتینی پارێزراو لە ئێسکی فۆسیلی، توانیویانە نیشان بدەن کە ئەو ئاژەڵانە لە ئەسپەکانی سەردەم نزیکترن. ئەو تەکنیکە کە بەکاریان هێناوە بەڵێنی ئەوەشی داوە کە زانیاری نوێ لەبارەی جۆرەکانی ترەوە ئاشکرا بکات کە ماوەیەکی زۆرە لەناوچوون. فۆسیلی پیرانێکی دێرین کە لە ئەمازۆن دۆزرایەوە لەوانەیە یەکەم مەیموون بێت کە لە ئەفریقاوە بە دەریای ئەتڵەسییەوە گەشتی کردووە بۆ ئەمریکای باشوور. دۆزینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە مەیموونەکان بۆ یەکەمجار نزیکەی 10 ملیۆن ساڵ زووتر لە ئەوەی پێشتر بیری لێدەکرایەوە گەیشتوونەتە ئەمریکای باشوور. زانایان پێیانوایە یەکەمین پریماتەکان گەشتیان کردووە بۆ ئەمریکای باشوور، کە پێشتر دوورگەیەکی دابڕێنراو بوو پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە ئەمریکای باکوور سێ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، لە ئەفریقاوە بە بەلەمێکی سروشتی کە بە ئۆقیانووسی ئەتڵەسییەوە دەسوڕایەوە. دوو گرووپی پریماتەکان دواتر بە جیا پەرەیان سەند بۆ دروستکردنی خێزانێکی جیاواز لە پریماتەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، بەڵگەکان بۆ ئەو کاتەی ئەم گەشتە ناوازەیە ڕوویداوە کەمن و کۆنترین فۆسیلی مەیموون لە جیهانی نوێدا دۆزراوەتەوە کە تەمەنی ٢٦ ملیۆن ساڵە لە بۆلیڤیا دۆزراوەتەوە. بەڵام ئێستا ددانە فۆسیلییەکان، کە لە کەناری ڕووبارێک لە بەشێکی دوورەدەستەی ئەمازۆن لە پرۆ دۆزراونەتەوە، کە تەمەنی ٣٦ ملیۆن ساڵە، ئاماژە بەوە دەکەن کە پەڕینەوە لە ئەفریقا لەوانەیە زۆر پێشتر ڕوویدابێت. دووبارە دروستکردنەوەی Perupithecus ucayalensis تەمەن ٣٨ ملیۆن ساڵ کە لە ئەمریکای باشوور دۆزرایەوە لە سەرەوە نیشاندراوە لەگەڵ جۆرێکی زۆر هاوشێوەی - Talahpithecus parvus، کە...
توێژەران 48 فۆسیلی ئاژەڵی قۆپاوی ئەمریکای باشووریان لێکردەوە. ئەو جۆرانە - تۆکسۆدۆن پلانتێنسیس و ماکرۆچینیا پاتاکۆنیکا - بۆ یەکەمجار لەلایەن چارلز داروینەوە لە ئۆرۆگوای و ئەرجەنتین دۆزرانەوە 180 ساڵ لەمەوبەر. پسپۆڕانی پەلەوەناسی هەوڵیان داوە بڕیار بدەن کە ئایا ئەو ئاژەڵە سەیر و سەمەرە لە نزیکەوە پەیوەندییان بە جووتیار، وشتر یان فیلەوە هەیە. زانایان تەکنیکێکی نوێیان بۆ شیکردنەوەی پڕۆتین لە ئێسکدا پەرەپێداوە کە دەتوانێت پەیوەندی نێوان ئاژەڵەکان ئاشکرا بکات کە ملیۆنەها ساڵ پێش مردوون. تەکنیکەکە دەتوانێت زیاتر بگەڕێتەوە بۆ دواوە لە شیکردنەوەی دی ئێن ئەی کۆن. بۆیان دەرکەوت کە ئەو ئاژەڵە نەماوانەی ئەمریکای باشوور خزمایەتییان بە ئەسپەوە هەیە. ئەم تەکنیکە نوێیە - کە پێی دەوترێت پڕۆتیۆمیک - دەتوانێت شۆڕشێک لە زانستی کۆنە بوونەوەریدا دروست بکات.