پوختەی وتارەکە بکە:  چۆن ئاسن بڵاوبووەوە بە درێژایی مانتۆی ئەستوری ٢٠٠٠ میل (٣٢٠٠ کیلۆمەتر) ی زەوی زیاتر لە چوار ملیار ساڵ لەمەوبەر؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە زانایان تووشی سەرلێشێواوی کردووە، زۆربەی زانایان پێیانوایە کە بەرکەوتنی هەسارۆکەکان هۆکاری ئەو ڕووداوە بوون، بەڵام ئێستا تیۆرییەکی نوێ پێشکەش کراوە - باران بارینی ئاسن. بە دووبارە شیکردنەوەی خاڵی هەڵمکردنی ئاسن، توێژینەوەیەک ئەوەی دیاریکردووە کە هەلومەرجی لەسەر زەوی سەرەتایی دەبێتە هۆی باران بارینی ئاسن لەسەر زەوی. زانایان لە نیومێکسیکۆ بیردۆزێکی نوێیان هەیە بۆ سەرچاوەی ئاسنی زەوی. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاسن دەبێتە دووکەڵ کاتێک کە مێتۆریتەکان بەر زەویی گەنج دەکەون، وەک لە وێنەکەی سەرەوەدا دەردەکەوێت. ئەو دووکەڵە دواتر بە شێوەی پەڵە بەرز دەبووەوە، چڕ دەبووەوە و دواتر دەبارا بۆ سەر ڕووی هەسارەکەمان. توێژینەوەکە بە ئامێری Z ئەنجامدرا لە تاقیگەکانی نیشتمانی ساندیا لە ئەلبوکیرکی، نیومێکسیکۆ. ئەم ئامێرە بەهێزترین بەرهەمهێنەری وزەی کارەبایە لەسەر زەوی. بە لێکۆڵینەوە لە فشاری شۆک کە پێویستە بۆ هەڵمکردنی ئاسن، بۆیان دەرکەوت کە بەهایەکە لە سەدا ٤٠ کەمتر بوو لەوەی پێشتر بیری لێدەکرایەوە. زانایانی گەردوون فیزیک دەڵێن ئەم پەستانە نزمتر - ٥٠٧ گێگاپاسکال (GPa) بە بەراورد بە ٨٨٧ GPa - بە ئاسانی لە قۆناغەکانی دواتری دروستبوونی زەوی بەدی هاتووە. "چونکە زانایانی هەسارەیی هەمیشە پێیان وابوو قورسە ئاسن بخۆرێتەوە، ئەوان هەرگیز بیریان لە بخۆرینەوە نەکردۆتەوە وەک پرۆسەیەکی گرنگ لە کاتی دروستبوونی زەوی و ناوکەکەی،" لێکۆڵەری سەرەکی دکتۆر ریک کراوس وتی. توێژەرەکان ئامانجێکیان دروستکرد - کە پێکهاتبوو لە پلە ئاسنێکی چوارگۆشەی 0.008in (5mm) و ئەستوری 200 مایکرۆن - کە لە بەرامبەریدا پلە فلایەرەکانی ئەلەمینیۆمیان بەردا کە گەشتیان دەکرد بە خێرایی 16 میل (25km) لە چرکەیەکدا. لەم پەستانەی بەرکەوتندا، شەپۆلە بەهێزەکانی شۆک کە لە ئاسندا دروستدەبێت دەبێتە هۆی پەستان، گەرمبوون و هەڵمبوون. ئەنجامەکان دەریانخست کە خاڵی ھەڵمبوون بۆ ئاسن ٤٠٪ کەمترە لەوەی پێشتر بیری لێدەکرا. بەڵام بە تاقیکردنەوەکانمان، ئێمە نیشانی دا کە زۆر ئاسانە ئاسن بخۆرێتەوە لە ئەنجامی بەرکەوتندا. دەرئەنجامی ئەمە ئەوە بووە کە پارچە ئاسنێکی پتەو، دوای بەرکەوتنی زەوی لەوانەیە وەک...
زانایان لە نیومێکسیکۆ بیردۆزێکی نوێیان هەیە بۆ سەرچاوەی ئاسنی زەوی. پێشتر ڕوون نەبوو چۆن ئاسن لە سەرانسەری پۆشاکدا بڵاوبووەتەوە. بەڵام توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە خاڵی ھەڵمبوونی ئاسن لەچاو ئەوەی کە بیری لێدەکرا کەمترە. ئەمە واتای ئەوەیە کە بووە بە هەڵم کاتێک بەردی زەوی بەرکەوتووە. بە شێوەی پەڵە بەرز دەبووەوە و دواتر دەبارا بۆ سەر ڕووی زەوی.