پوختەی وتارەکە بکە:  (سی ئێن ئێن) هەر لە ٧٠٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە، خەڵکی چینچۆرۆ کە لە کەناراوەکانی بیابانی چیلی و پیرۆ دەژیان، تەرمی مردووانیان مۆمیا دەکرد. بەڵام، دوای هەزاران ساڵ کە مومیایەکان بە باشی پارێزراون، ئەو پاشماوەیە کۆنانە ئێستا لە مەترسیدایە بە تێکچوونی خێرا، زانایانی هارڤارد هۆشدارییان داوە. تاوانبارەکە؟ بەگوێرەی قوتابخانەی ئەندازیاری و زانستەکانی بەکارهێنراوی هارڤارد، لە راپۆرتێکی هەواڵیدا کە ڕۆژی دووشەممە بڵاوکرایەوە، بەرزبونەوەی شێ کە یارمەتی میکرۆبەکان دەدات لە سەر پێستی مۆمیاکاندا گەشە بکەن، هۆکارە. لە ئاکامدا، زانایان لە مۆزەخانەی شوێنەواری زانکۆی تاراپاکا لە ئاریکا، باکووری چیلی، پێشتر بینیویانە کە هەندێک لە 120 نمونەی بەنرخ لە مومیای چینچۆرۆکان دەستیان کردووە بە گۆڕینی بۆ "خۆرێکی ڕەش". لە میسردا مۆمیایەکی ٣٦٠٠ ساڵەی دۆزرایەوە. ڕۆڵی بەرزبوونەوەی رێژەی شێ پشتڕاست کرایەوە لە ڕێگەی تاقیکردنەوە لەسەر نموونەی پێست لەلایەن پرۆفیسۆری هارڤارد رالف میچڵ و توێژەر ئەلیس دیارۆجو، بەگوێرەی ڕاگەیاندنی هەواڵەکان. دۆزینەوەکانیان یارمەتیدەر دەبێت بۆ پارێزەرانی ژینگە لە ئاریکا-- ناوچەیەکی وشک کە رێژەی شێ تیایدا لە ساڵانی ڕابردوودا زیادی کردووە-- پارێزگاری لە ئاسەوارە بەنرخەکانیان بکەن. مۆمیاکانی میسر سی تی سکانیان بۆ دەکرێت. بەڵام میچڵ وتی نیگەرانە لە ئەگەری سەدان مۆمیای تر کە لە ژێر ڕووی لمی دۆڵەکانی باکووری چیلی دا نێژراون. "ئەو لاشانە لە دەرەوەدا هەن و پرسیارەکە ئەوەیە: چۆن بتوانم رێگرییان لێبکەم لە تێکچوون؟ ئەمە نزیکەی کێشەیەکی پزیشکی دادوەرییە". "پرۆسەیەکی ئاڵۆز" بەکارهێنراوە بۆ ئامادەکردنی مۆمیاکان، وتی مارسێلا سێپۆلڤێدا، پرۆفیسۆری شوێنەوارناسی لە زانکۆی تاراپاکا، کە لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژەی پێکراوە. ئەمە بریتی بوو لە دەرهێنانی مێشک و ئەندامەکان، بە ڕیشەی سرووشتی و خۆڵ گۆڕینیان، لەشی بە ڕیشەوە داڕشتنەوە و پێستەکە بە مادەی مانگانز، ئاکر یان قوڕەی قاوەیی داپۆشین، بەگوێرەی سەردەمەکە. خەڵکی چینچۆرۆ زیاتر لە ٣٠٠٠ ساڵ مومیاییکردنی پاشماوەی مرۆڤیان کردووە. کۆنترین مۆمیاکان دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵ پێش ئەوەی میسرییە کۆنەکان مۆمیای فیرعەونەکانیان بکەن. پشکنینەکە دەریدەخات...
زانایان بۆیان دەركەوتووە كە رێژەیەكی بەرزی شێ دەبێتە هۆی گەشەكردنی میكرۆب لەسەر پێستی مۆمیاكان. هەندێک نمونە لە مۆزەخانەیەکی چیلی دەستیان کردووە بە تێکچون بۆ "خەڵێکی ڕەش"