پوختەی وتارەکە بکە:  ئەوان لە یەکەمین بوونەوارەکان بوون کە هێرشیان کردە سەر زەوی لە یەکێک لە گۆڕانکارییە گەورەکانی پەرەسەندن لە مێژووی زەوی. ئێستا، زانایان پێیانوایە یەکەمین بڕبڕەدارە چوار قاچدارەکان، کە بە چوارپێپێ ناسراون، کە ٣٦٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ژیاون، لەوانەیە زیاتر لە تیمساحە مۆدێرنەکان بن وەک ئەوەی پێشتر بیری لێدەکرایەوە. ئەوان توانییان کەلێنەکەی یەکێک لەم ئاژەڵانە بە شێوەی سێ ڕەهەندی دروست بکەنەوە لە پارچەکانی فۆسیلەکان کە لە ڕۆژھەڵاتی گرینلاند دۆزراونەتەوە. زانایان کەلێنێکی چوارپێچی تەمەن ٣٦٠ ملیۆن ساڵیان لە پارچەکانی ئێسکەوە دروستکردووە، بۆ ئەوەی دەربکەوێت کە شێوەی هاوشێوەی تیمساحێکی سەردەمی مۆدێرن بووە. وێنەی سەرەوە کەلێن و چنگەکانی خوارەوەی نیشان داوە، لە ناوەڕاستدا وێنەکە ئێسکی دەموچاوی ڕاست نیشان دەدات لە 'بینینی تەقینەوەدا' و ناوەوەی جومگەکان و وێنەی خوارەوە چنگەکانی خوارەوەی نیشان داوە لە 'بینینی تەقینەوەدا' ئێسکی تاک بە ڕەنگی جیاواز نیشان دراوە. ئەکانتۆستێگا گۆنناری لە نێوان ٣٨٠ بۆ ٣٦٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا ژیاوە کاتێک ئاژەڵەکان گواستیانەوە لە دەریا بۆ سەر زەوی. زانایان سەرسامن بە ئەم جۆرە لەبەرئەوەی پێیان وایە گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ئەندامی و ژینگەی سەرەتایی ترین چوارپێچەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، دوای سەدان ملیۆن ساڵ لە خاکدا نێژراوە، فۆسێلەکان زۆرجار زیانیان بەرکەوتووە و شێوەیان تێکچووە. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە کەلێنەکەی دووبارە دروستکراو ناوچەیەکی درێژتری دوای خولگە و چنگێکی خوارەوەی بە هێزتر لە بیرکردنەوەکانی پێشووتری هەیە، کە وایکردووە تا ڕادەیەک هاوشێوەی تیمساحە مۆدێرنەکان بێت. تیمساحێکی ئاوی خوێ نیشان دراوە. پەرەسەندنی قاچەکانی دواوە وەک پەڕی بەهێز دەستیان پێکرد، بەپێی توێژینەوەیەک کە ساڵی ڕابردوو بڵاوکرایەوە. لێکۆڵەران بەلەیەکی پارێزراوی باش و پەڕێکی بەشێکی بەلەییان لە فۆسیلێکی ٣٧٥ ملیۆن ساڵەی جۆرێکی گواستنەوە، تیکتالیک ڕۆسەی، لەنێوان ماسی و یەکەم ئاژەڵی قاچداردا دۆزییەوە. ئەم دۆزینەوەیە بەرەنگاری ئەو بیردۆزە بوونەوەیە دەبێتەوە کە دەڵێ پەرەسەندنی باڵە گەورە و جوڵاوەکانی دواوە تەنها دوای گۆڕینی بڕبڕەدارەکان بۆ سەر زەوی بووە. نووسەری هاوپەیوەندی توێژینەوەکە دکتۆر نیل شوبین، لە زانکۆی شیکاگۆ، وتی: تیۆرییە پێشووەکان، لەسەر بنەمای باشترین زانیارییە بەردەستەکان، پێشنیاز دەکەن...
توێژەرانی زانکۆی بریستۆڵ ئێسکەکانی ئەکانتۆستێگا گۆنارییان سکان کرد. چوارپایە کۆنەکە، یان بڕبڕەدارە چوارپایەکان، ٣٦٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا ژیاوە. پسپۆڕان مۆدێلێکی سێ ڕەهەندی کۆمپیوتەریان دروستکرد بۆ دووبارە دروستکردنەوەی شێوەی کەلێنەکە. لەچاو ئەوەی پێشتر بیری لێدەکرایەوە زیاتر هاوشێوەی کەلکەی تیمساحێکی مۆدێرن بوو.