کتاب ماجرای پایان ناپذیر حافظ نویسنده محمد اسلامی ندوشن ناشر  یزدان  چاپ سوم 1388 ماجرای پایان ناپذیر حافظ  نویسنده محمدعلی اسلامی ندوشن ناشر یزدان       جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است     هزار بار من این نکته کرده ام تحقیق   مقاله هائی  که  در این  مجموعه  گرد آمده اند طیّ سی  و چند سال  نوشته  و در نشریّه های  مختلف  نشر شده  بودند بنابراین  باید مجموعیّت  را در گوناگونی  آنها جست  نخستین  سؤالی  که  به  ذهن  می آید آن  است  که  حافظ  حامل  چه  پیامی  است ؟ از طریق  موسیقی  کلام  و لطف  بیان  در محتوای  صدف  وار خود چه  چیز به  گوش  ما تکرار می کند؟ این  چند نکته  را در نظر بگیریم      نخست  آنکه  زمان  او و جامعه  وابسته  به  فرهنگ  او بیمارگونه  است ؛ لنگی  بزرگی  در کارش  است  و این  لنگی  قسمت  عمده اش  ناشی  می شود از تزویر و دورنگی  خود تزویر و دورنگی  باز می گردد به  اصل  و قلب  یعنی  همه  چیز در قالب  قلب  حرکت  می کند اصلیّت  نیست  ظاهر چیزی  است  و باطن  چیز دیگر و این  نیست  مگر به  منظورِفریب  عام  و فریب  مردم  و سرانجام  فریب  خود؛ چه  زاهد باشد چه  صوفی  و چه  حاکم  هر کس  که  کارگزار بود در این  معرکه  درگیر است     چون  چنین  است  بنیاد نیز ناهنجار می نماید چرخ  و سپهر که  گردنده  و گرداننده  شناخته  می شوند سخت  مورد سرزنش اند این  البتّه  در سنّت  اندیشه  ایرانی  بوده  است  از رودکی  تا به  امروز؛ ولی  به  نظر می رسد که  هیچ  کس  ظریف تر و نافذتر از حافظ  دنیای  دنی  را به  باد دشنام  نگرفته  است   حافظ در دوره انحطاط تاريخ ايران مي زيسته است حال آنکه معمولاً آثار بزرگ در دوران شکوفايي تاريخي پرورده مي شوند او در دوره انحطاط در گوشه  اي از  فارس در دوره خانداني گمنام که به لطف او شناخته شده  اند و با وجود انواع و اقسام مشکلات حقيقتا کسب جمعيت از آن زلف پريشان کرده است از همه مهم تر اينکه او هم مطرود انديشه هايي که با او زيسته  اند و سال ها از ديوانش فال گرفته اند نيز هست  جنبه اجتماعي حافظ که به شهرت او کمک کرده و به کارش وزن بسيار بخشيده مساله مبارزه با  ريا است او دست بر روي درد اصلي  جامعه ايراني نهاده که اسير ريا شده است جامعه ايراني نميخواسته تا اين حد رياکار باشد اما ناگزير بوده در برابر دشمن بيروني يک زره رنگ بر تن خود کند تا بتواند از تعرضات بيروني در امان بماند حتي خود حافظ ناچار بوده که به صورت ريايي ريا بورزد چون در غير اين صورت کشته ميشد پس در حقيقت  حافظ از موضوع ريا تجربه دست اولي داشته و به همين دليل است که اين قدر از آن حرف مي زند و مي نالد هر چند آن ريايي که حافظ با آن مي جنگد در طي اين سال ها در خوانندگانش ادامه يافته است