اراده آزاد و ناتعین گرایی اثر  بهرام علیزاده پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی فصل اول به ایضاح مفاهیم کلیدی بحث پرداخته  مفاهیمی از قبیل آزادی اراده مسئولیت پذیری اخلاقی تعیّن گرایی پیش بینی پذیری قوانین طبیعت تقدیرانگاری در ادامه همین فصل مسئله کلاسیک اراده آزاد از مسئله جدید تفکیک شده است مسئله کلاسیکِ اراده آزاد برآمده از تعارض ادعایی میان ضرورت و آزادی است به این ترتیب مسئله اراده آزاد در شکل کلاسیک آن جدالی است میان همسازگرایی و ناهمسازگرایی اما رهاورد فلسفی فیزیک جدید برای بحث اراده آزاد تغییر رویکرد از مسئله دترمینیسم تعیّن گرایی به ایندترمینیسم ناتعیّن گرایی بود معضل اصلی که در اینجا مطرح می شود معضل معقولیت است که از عدم تعین ناشی می شود و نه تعین  فصل دوم به ناهمسازگرایی و مهم ترین استدلال به سود آن یعنی دلیل استلزام پرداخته  دلیل استلزام در دوران معاصر با نام پیتر ون اِن واگن گره خورده است لذا در این فصل عمدتاً از صورت بندی های او در کتاب رساله ای درباره اراده آزاد استفاده شده است  فصل سوم به همسازگرایی اختصاص یافته است همسازگرایان با تفکیک معنایی میان ضرورت و اجبار معتقدند آزادی با ضرورت تعارضی ندارد و این اجبار است که آزادی را تهدید می کند مثال های فرانکفورت و قرائت های جدیدتر آن در همین فصل بررسی شده است در پایان این فصل نقدهایی بر همسازگرایی مطرح شده است که از مهم ترین آنها می توان به سطحی بودن آزادی همسازگرایانه اشاره کرد به  نظر می رسد همسازگرایی قادر نیست پاسخگوی احساس آزادی عمیق باشد تجربه ای که از آزادی و مسئولیت پذیری در خود حس می کنیم به تحلیلی عمیق تر از آنچه همسازگرایی بیان می کند نیاز دارد به دیگر سخن آزادی همسازگرایانه ضعیف تر از آن است که بتواند مبنایی کافی برای تحقق کنترلِ مورد نیازِ مسئولیّت پذیری فراهم کند  در فصل چهارم رویکرد شکاکانه به مسئله اراده آزاد طرح گردیده شکاکیت مدعی است که اراده آزاد مفهومی تهی و فاقد مصداق واقعی است؛ اما این نکته اهمیت دارد که شکاکان آن معنایی از آزادی را انکار می کنند که معنای قوی نامیده می شود و در مقابلِ معنای ضعیف یا همسازگرایانه آزادی قرار دارد اما این نکته نیز مهم است که بدانیم شکاکانِ معاصر اغلب التزامی به صدق تعین گرایی ندارند آنها معتقدند که اراده آزادِ اختیارگرایانه علی الاصول غیرممکن است حتی اگر تعین گرایی کاذب باشد از مهم ترین استدلال ها به سود شکاکیت جدید دلیل بنیادین نام دارد که براساس مفهوم علت بالذات بیان می شود داشتن اراده آزاد ـ از نوع اختیارگرایانه معنای قوی آزادی ـ نیازمند آن است که شخص علّت بالذات باشد اما علت بالذات بودن برای موجودات انسانی ممکن نیست پس اراده آزاد اختیارگرایانه برای انسان ها ناممکن است باور به علیت بالذات محصول نگرش ایندترمینیستی به جهان است و توجه شکاکان به این مفهوم بازتابنده پیوند ناگسستنیِ شکاکیت معاصر با آموزه ناتعین گرایی است براساس دلیل بنیادین اختیارگرایی به دلیل تعهدی که به ایندترمینیسم عدم تعیّن دارد لزوماً به تصادف می انجامد؛ زیرا اختیارگرایی مستلزم توانایی انجام فعل به گونه دیگر است ایندترمینیسم به انتخاب های نامتعیّنی می انجامد که بیشتر غیرکنترلی تصادفی نامعقول و تبیین ناپذیرند تا انتخاب هایی آزاد و مسئولانه  شکاکیتی که در فصل پنجم طرح و بسط داده می شود نوعی شکاکیت متافیزیکی است که تلاش می کند از طریق استدلال های پیشینی انسجامِ اختیارگرایی را هدف قرار دهد؛ اما تجربه آزادی ریشه در تجربه شخصی ما انسان ها نیز دارد این درک بی واسطه شکاکان را با مسئله بسیار جدیِ دیگری مواجه می کند که همان تجربه پدیداریِ اراده آزاد است شکاکان باید بتوانند تبیینی ارائه کنند از اینکه چرا با وجود اینکه اراده آزادِ اختیارگرایانه مفهومی نامنسجم و ممتنع الوقوع است چنین تجربه پدیداری گسترده ای از عاملیت و کنترل احساس آزادی در بین انسان ها وجود دارد از قضا تبیین های شکاکانه ای نیز از این تجربه پدیداری از سوی آنها بیان شده است در این فصل با تمرکز بر دو پروژه تحقیقاتی معاصر ـ پروژه دنیل وگنر در کتاب مشهور توهم اراده آگاهانه و آزمایش های بنیامین لیبت ـ گونه ای از شکاکیت که محقق محترم آن را شکاکیت پسینی در باب اراده آزاد نامیده  است صورت بندی شود  یکی از استراتژی های اختیارگرایانه در دفاع از اراده آزاد توسل به نوع خاصی از علیت عاملی یا غیررویدادی است در فصل ششم پس از طرح سه قرائت مختلف از اختیارگرایی ـ غیرعلی رویدادی علّی عاملی علّی ـ درنهایت از اختیارگرایی عاملی ـ علّی دفاع شده است طرفداران این دیدگاه معتقدند که تنها راه نجات اراده آزاد در برابر استدلال های شکاکانه همین است محقق نیز تلاش کرده  با توسل به این دیدگاه پاسخی به معضل معقولیت و مسئله شانس بدهد یکی از لوازم انتولوژیک همه نظریه های عاملی وجود عاملی است که در طول زمان هویت یکپارچه ای داشته باشد اما نظریه علیت عاملی مستلزم دوگانه انگاری نیست نویسنده نیز در حل مسئله اراده آزاد به دوگانه انگاری متوسل نشده  است یکی از نظریه های جایگزین نوخاسته گرایی است من مفهومی از نوخاستگی را در این فصل طرح می کنم که از نیروهای علّی بدیع برخوردار است  در نهایت در فصل هفتم مروری اجمالی به نظر فلاسفه مسلمان در باب اختیارمطرح شده است صورت بندی ذکرشده در این فصل خام و تنها نقطه شروعی است برای تحقیقات مفصل تری که امیدواریم در آینده نزدیک به ثمر نشیند