کتاب سرنوشت و آزادی از دیدگاه ملاصدرا مهدی دهباشی انتشارات آیت اشراق در میان فلاسفه شرق و غرب ملاصدرا در باب علیت نظریه ای دارد که در هیچ یک از مکاتب غربی و شرقی مسبوق به سابقه نیست نظریه بدیع او در این باب که تشان نام دارد از وحدت وجود و توحید سرچشمه گرفته است و با اختیار انسان هیچ منافاتی ندارد به نظر نگارنده بدون تبیین توحید و وحدت تقابل میان ضرورت علی حاکم بر جهان هستی و اختیار و آزادی انسان قابل توجیه منطقی نیست ملاصدرا در رسائل القضاء و القدر و خلق الاعمال از رهگذر تبیین همین یگانگی حاکم بر جهان رابطه تناقض آمیز آزادی و سرنوشت انسان را روشن کرده است ملاصدرا با دیدگاهی انتقادی به آرای مختلف کلامی و فلسفی و عرفانی ضمن گرایش به نظرگاه عرفا سعی کرده است تا بر اساس نظریه وحدت و بساطت وجود و اصل تشکیک در مراتب وجود بنا بر وحدت در کثرت و کثرت در وحدت به مسئله سرنوشت و آزادی انسان به گونه ای بپردازد که اشکالات نحله های قبلی را با مبانی فلسفی خود برطرف نماید سخن از آزادی در برابر سرنوشت و اختیار در برابر جبر منوط به رفتار ارادی انسان  است بدون اختیار نمی توان انسان را ملزم به رعایت اصول و دستورات اخلاقی و مسئول اعمال و رفتار خود دانست با این وصف تشویق و تنبیه و پاداش و کیفر مبتنی بر مختار بودن انسان در رفتار ارادی اش است قضا و قدر الهی در مورد افعال غیرارادی انسان و تمام موجودات دیگر اعم از مجرد و مادی قطعی و از ارکان جهان هستی است در عین حال اوامر و نواهی الهی دربارﮤ افعال ارادی انسان از باب تخییر و تحذیر است؛ یعنی انسان با داشتن عقل و شعور مختار است تا اوامر الهی را انجام دهد یا در برابر آنها نافرمانی کند اطاعت از اوامر الهی و عصیان در برابر آن عواقب خاص خود را دارد که لازمه اطاعت و عصیان است از نظر ملاصدرا خداوند دارای اراده و علم ازلی و لایتغیر است که از آن در حکمت به قضای مطلق و حتمی تعبیر می شود و در قرآن از آن با واژه هایی همچون قلم لوح محفوظ ام الکتاب و غیر آن یاد شده است این مرتبه از علم و اراده و قضا بسیط و واحد و تغییرناپذیر است؛ زیرا عین ذات متحقق بالفعل است هرچه در قلمرو ظهور حق و صفات او قرار گیرد به اقتضای شرایط قلمرو امکان و بالقوه بودن در معرض تغییر و حرکت دایمی جوهری و اشتدادی است که به ترتیب هم جهان مادی و هم عوالم علوی را با نفوسشان شامل می گردد قضا که در معرض ظهور و تعین و حد و قید و زمان و مکان قرار می گیرد قدر نامیده می شود که در قرآن از آن به کتاب محو و اثبات تعبیر می شود از آنجا که سپهر قضا بسیط است تمام تناقضات و پارادوکس ها در آن مقام وحدت می یابند و نشانی از تضادها و مغایرت ها در آن جایگاه نیست؛ بلکه باید گفت جهان متغیر جهان کثرت است و جایگاه تناقضات و اختلافات و تضادها و شرور و غیره آنجاست از آنجا که اساس قلمرو قدر امکان و بالقوگی و صیرورت و شدن است با قلمرو ضرورت و قطعیت و قضای حتمی که برگرفته از ارادﮤ ازلی است تفاوت دارد انسان در قلمرو امکان قرار گرفته است و مصون از تغییر نخواهد بود در نظام کلی این تغییر در انسان به سمت سیر از نقص به کمال و به سوی خود استکمالی در جریان است؛ به گونه ای که هر موجود انسانی که از لحاظ عقلی کمال یافته است در روز قیامت به منزله یک نوع می گردد در میان مخلوقات خداوند به انسان این موهبت را عطا کرده است که به اختیار خود عمل کند تا ثواب و عقاب در برابر اعمال اختیاری او معنای واقعی پیدا کند امر و نهی الهی قلمروی در نهاد عالم امکان است که انسان خود را با آن می آزماید و با پیروی از آن سرنوشت خود را آزادانه به سوی رب رقم می زند و با کسب فضایل و کمالات خداگونه می شود و هدایت می یابد و سعادت دنیا و آخرت را نصیب خود می گرداند خلق اعمال مرتبط با مسئله جبر و اختیار در اعمال ارادی انسان است قضا و قدر بر حاکمیت مطلق حق تعالی در قلمرو هستی دلالت دارد و حاکمیت او نیز خود به خود به عمل انسان تسری پیدا می کند و این شبهه را به وجود می آورد که آیا ضرورت و حتمیت قضا و قدر در مراتب علم الهی انسان را در اعمال خود مجبور می کند یا اینکه انسان در قلمرو قضا و قدر در انتخاب و گزینش مختار است و نظام از پیش تعیین شده هستی مانع گزینش و انتخاب او نمی گردد از آنجا که دو رساله قضا و قدر و خلق الاعمال ملاصدرا در حل این شبه‍ه مکمل یکدیگرند نویسنده بر آن شد که ابتدا اندیشه های ناب ملاصدرا را در باب سرنوشت و آزادی از این دو رساله استخراج کند و سپس به تبیین و تحلیل و نقد مسائل آن دو رساله بپردازد و در نهایت برای مزید فایده با ترجمه کامل این دو رساله خوانندگان را با محتوای آنها بیشتر آشنا سازد آزادی انسان و سرنوشت او از جمله مسائل مهم کلامی و فلسفی است که از آغاز تفکر عقلی او مورد بحث و پژوهش اندیشمندان شرق و غرب قرار گرفته است همان طور که از متن این دو رساله استنباط می گردد ملاصدرا در بیان مسئله ابتدا به نقد آرای مختلف کلامی و فلسفی پرداخته و سپس با استفاده از آیات و روایات طریقه خود را که مبتنی بر اصالت وجود و ربطی بودن مخلوقات است فصل الخطاب در باب این موضوع قرار داده است بدین سان او توانسته است اصل عقلی امرٌ بین امرین را که شاه کلید حل مسئله متناقض نمای سرنوشت و آزادی انسان است به نحو مطلوب و جهانشمول روشن کند کتاب حاضر با عنوان سرنوشت و آزادی از دیدگاه ملاصدرا همراه با ترجمان دو رساله قضا و قدر و خلق الاعمال در چهار بخش تنظیم یافته است؛ به گونه ای که خواننده قبل از مطالعه ترجمان هر یک از دو رساله در بخشی مستقل با محتوای رساله ها آشنا می شود و سپس به ترجمه اصل متون وارد می گردد