کتاب الفهرست  اثر محمد بن اسحاق بن ندیم ابن ندیم ناشر امیرکبیر سال انتشار 1366 کتاب مزبور حاوی اط لاعاتِ مبسوطی ست راجع به کتب و خطوطِ دورهٔ ساسانی همچنین کتابِ ذکر شده منبع بسیار مناسبی در مورد مانی و آیین مانی می باشد بخش مربوط به آیین مانی را دکتر ابوالقاسمی در کتابی جداگانه ترجمه کرده است این کتاب نه تنها به مثابۀ دانشنامه ای است که تاریخ فرهنگ ادبیات و مذهب را از ادوار قبل از اسلام تا عصر نویسنده سدۀ 4ق به شکل بدیعی به تصویر می کشد بلکه خصوصیات کتاب شناسی نیز دارد و چنانکه از مقدمۀ کوتاه آن بر می آید ابن ندیم مصمم بوده است؛ تا فهرستی از کلیۀ آثاری که به زبان عربی توسط نویسندگان عرب و غیرعرب تألیف شده بوده با تراجم مؤلفان آنها به دست دهد  اما مطالعۀ الفهرست نشان می دهد که محتوای این کتاب گسترده تر از آن است که مؤلف خود در مقدمه وعده داده است گرچه پیش از تألیف الفهرست آثاری معدود و مختصربا عنوان فهرست تألیف شده بوده ولی شیوۀ تدوین آن آثار با روش ابن ندیم بسیار متفاوت است به طوری که می توان الفهرست را یگانه کتاب شناسی عمومی 4 سدۀ نخستین اسلامی و حتی مدتها بعد از آن به شمار آورد با وجود اینکه در سدۀ 4ق دانشنامه هایی چون احصاءالعلوم فارابی رسائل اخوان الصفا مفاتیح العلوم خوارزمی و جوامع العلوم ابن فریعون تألیف شد هیچ یک نه تنها از لحاظ وسعت و دقت بلکه از نظر روش نیز با الفهرست قابل مقایسه نیستند  یکی از معروفترین قدیمیترین و جامعترین فهرست ها در شناخت آثار علمی اسلامی قرون اولیه اسلام فهرست ابن ندیم است که در دوران شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی و در مرکز خلافت اسلامی بغداد در قرن چهارم هجری نوشته شده است و نام بسیاری از آثار علمی چهار قرن را برای آیندگان ثبت و بسیاری از دانشمندان فنون مختلف اسلامی اعم از فنون و علوم دینی و غیر دینی را معرفی نموده است  اهمیت این کتاب در حدی است که اگر وجود آن را نادیده انگاریم و آن را از قائمه آثار اسلام حذف کنیم خسارت جبران ناپذیری در قلمرو فرهنگ اسلامی به وجود می آید و رابطه ما با بخش اعظم فرهنگ و علوم اسلامی قرون اولیه اسلام قطع می شود کما اینکه شرح حال شخصیت معروفی مانند جابر بن حیان و آثار گرانبهای او تنها از این فهرست به دست می آیدیک نظر اجمالی به ابواب و فصول و به فهرست این کتاب جامعیت و گسترش محتویات آن را ثابت می کند و به طور قطع آگهی ما از بخش عمده این مطالب منحصر به همین کتاب است  یکی از مزایای بارز این کتاب وسعت نظر و بی طرفی و روشنفکری نویسنده آن است که نسبت به همه مذاهب اسلام و همه فرقه های اسلامی دیدگاه وسیعی داشته و با علمای مذاهب گوناگون همعصر خود رابطه و گاهی دوستی داشته آثار هر مذهب را از جمله کتابهای معتزله و اهل حدیث اهل سنت و شیعه بخصوص شیعه امامیه را معرفی کرده است همچنین نظر خود را به علوم دینی و آثار کتب مذهبی محدود ننموده بلکه همه فنون و علوم از جمله موسیقی و غنا و مغنیان مشهور و ارباب علوم غریبه را مد نظر داشته است  یکی از استادان او ابوالفرج اصفهانی صاحب کتاب معروف اغانی است که جا به جا از او روایت می نماید همین دیدگاه وسیع ابن ندیم است که کتاب او را تا این حد مورد اهتمام غربیها و دانشمندان عصر ما قرار داده استنکته دیگر گویا ابن ندیم این کتاب را برای یکی از بزرگان نوشته است در اول کتاب می گوید النفوس أطال الله بقاء السید الفاضل تشرأب إلی النتایج و نیز در ص92 می گوید و نسأل الله البقاء لمن صنفنا له و لنا فی عافیه و أمن و کفایه