کتاب تصویر  امامان شیعه در متون زهد و تصوف نخستین  محمد سوری  پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی کتاب حاضر با موضوع تصویر امامان شیعه علیهم السلام در متون زهد و تصوفِ نخستین در تلاش است با بررسی متونی که از دورهٔ زهد و تصوفِ نخستین یعنی تا حدود سال 400 هجری باقی مانده است تصویری را که از امامان شیعه علیهم السلام در ذهن و ضمیر زاهدان و صوفیان وجود داشته است استخراج و بازسازی کند چکیده تصویر امامان شیعه در متون زهد و تصوف نخستین  اندیشه های شیعۀ امامیه در مباحث مختلفِ كلامی و فقهی و سیاسی و اجتماعی از دورۀ حضور امامان ع تا امروز فرازونشیب های بسیاری را از سر گذرانده و تحولات گوناگونی را تجربه كرده است در این میان یك مسأله وجود دارد كه همواره ستون اصلی اندیشه های شیعیان دوازده امامی به شمار می رفته و آن امامت و جایگاه دوازده امام ع است هرچند در میان شیعیان دربارۀ معنای امامت و جایگاه امامان گاه اختلاف هایی بروز كرده است ولی می توان ادعا كرد تصویری كه از امامان در میان پیروان ایشان وجود دارد كم وبیش دست نخورده باقی مانده است مطابق این تصویرْ امامان انسان هایی هستند كه خداوند ایشان را پس از پیامبر صلی اللّٰه علیه وآله برای پیشوایی و راهنمایی مردم برگزیده است و پیروی از ایشان را واجب كرده است از این رو پیامبر به دستور خدا نام و صفت دوازده امام ع را به صراحت اعلام كرده و ایشان را تنها جانشینان خود اعلام كرده است آن ها آگاه ترین افراد به دین و تفسیرِ صحیح آن هستند و دست كم درجاتی از علم غیب را می دانند و به یاری خداوند از هر گناه و سهوی معصوم هستند   در كنار تصویر بالا كه خاصِ شیعیانِ دوازده امامی است عامۀ  مسلمانان به امامانِ شیعه نگاه دیگری داشتند از نظر ایشان كسانی كه شیعیان امامشان می خوانند جزو اهل بیت هستند نه اینكه اهل بیت منحصر به این افراد باشد و محبتشان بر همۀ مسلمانان واجب است و سادات و شُرَفا و نُجَبای اهل اسلام شمرده می شوند و از میان ایشان علی بن ابی طالب و حسن بن علی علیهما السلام جزو خلفای راشدین هستند  آنچه گفتیم تصویرِ كلی امامان در میان دو شاخۀ اكثریت عامه و اقلیت خاصه مسلمانان است روشن است كه در میان هر یك از این دو شاخه طیف های گسترده ای وجود دارد در میان شیعیان یك سَرِ طیف كسانی بودند كه دربارۀ امامان غلو می كردند و صفات الوهی برای ایشان برمی شمردند و سَرِ دیگرِ طیف شیعیانی بودند كه شأن و جایگاه امامان را در حد علمای ابرار تنزّل می دادند  در میان عامه نیز برخی به دیدگاه شیعیان نزدیك بودند و پاره ای از باورهای شیعه دربارۀ امامان را می پذیرفتند و برخی دیگر به دیدگاه امویان و زبیریان نزدیك بودند و در عداوتی آشكار تلاش می كردند نام علی و آل علی را از دایرۀ وجود بزدایند یا دست كم شأن و جایگاه آن ها را تا حد ممكن پایین بیاورند و تنقیص كنند  این دو تصویر به صورت سنتی در میان مسلمانان رواج داشته است ولی آیا می توان تصویر سومی را نیز بر این دو افزود؟ آیا در میان مسلمانان كسان دیگری بوده اند كه به گونه ای دیگر می اندیشیده اند و تفكر ویژۀ خود را داشته اند؟ در این کتاب تلاش شده است که به این پرسش پاسخ داده شود به نظر می رسد گروهی مهم از صوفیانِ مسلمان دربارۀ اهل بیت و دوازده امام ع دیدگاهی داشته اند که با دیدگاه اکثریت اهل سنت تفاوت جدی داشته است بر پایۀ این دیدگاه پیامبر ص دو نوع جانشین برای خود داشته است جانشینان ظاهری که همان خلفا هستند و امور جاری جامعۀ اسلامی را اداره می کنند و جانشینان باطنی که ولایتِ پیامبر را به ارث برده اند و واسطۀ فیض میان خدا و مردم هستند و همۀ مسلمانان و حتا جانشینان ظاهری موظف هستند که در امور معنوی و باطنی به ایشان مراجعه کنند به نظر این گروه از صوفیانِ مسلمان حضرت علی ع جانشین باطنی و خلیفۀ رسول خداست و بعد از وی دیگر امامان شیعه این مسؤولیت الاهی را بر عهده داشته اند  این پدیده ـ که برخی از دانشوران معاصر نام آن را تسنن دوازده امامی گذاشته اند ـ از نخستین روزهای شکل گیری تصوف و عرفان اسلامی وجود داشته است ولی تحولات و تطورات بسیاری از سر گذرانده و از حدود سده های هشتم و نهم در پهنۀ گسترده ای از جهان اسلام وجود داشته است و تا امروز نیز ادامه دارد در این مسیر برخی از این طریقت های عرفانی علاوه بر امامت باطنی رفته رفته به امامت منصوص و معصومانۀ دوازده امام اذعان کردند و تشیع را پذیرفتند سؤالی که در این میان قابل طرح است این است که آیا نزدیکی عرفان به تشیع و پذیرش امامت باطنی دوازده امام محصوص کنش های سده های هشتم به بعد است یا در متون نخستین زهد و عرفان نیز ریشه دارد این همان سؤالی است که کتاب حاضر در صدد برآمده است که به آن پاسخ دهد با بررسی نخستین متون باقی مانده از زهد و تصوف به نظر می رسد که اذعان به خلافت باطنی دوازده امام ع ریشه در خاستگاه تصوف و عرفان اسلامی دارد و البته در این راه از منابع حدیثی و کلامی شیعه نیز بهره گرفته است  این کتاب در پنج فصل سامان یافته است  در فصل یکم کتاب های زهد بررسی شده است از میان حدود صد اثر در زهد تقریباً بیست اثر اكنون به صورت خطی شناخته شده است و از این تعداد هم در حال حاضر سیزده عنوان به صورت چاپی برای ما دستیاب است در فصل یکم سیزده کتاب چاپ شدۀ فوق به اختصار گزارش شده است کتاب های زهد به ترتیب تاریخ درگذشت مؤلفانشان عبارتند از كتاب الزهدِ عبداللّٰه بن مبارك مروزی كتاب الزهدِ معافی بن عِمران موصلی كتاب الزهدِ وَكیع بن جَرّاح رُؤاسی كتاب الزهدِ اسد بن موسی اموی مصری كتاب الزهدِ احمد بن حنبل مروزی كتاب الزهد فی الدنیا و مافیها از هَنّاد بن سَری كوفی كتاب الزهدِ ابوداوود سجستانی كتاب الزهدِ ابوحاتم رازی كتاب الزهدِ ابن ابی عاصم شیبانی كتاب فیه معنی الزهد والمقالات وصفة الزاهدین از ابوسعید بن اعرابی بصری كتاب الفوائد و الزهد و الرقائق و المراثی از جعفر خُلْدی كتاب الزهد الكبیرِ ابوبكر بیهقی المنتخب من كتاب الزهد و الرقائق از خطیب بغدادی