اسفرزه اصلی اسفرزه با نام علمی Plantago ovata گیاهی است علفی چند ساله و به ارتفاع تا 10 سانتی متر برگ های این گیاه کشیده باریک نوک تیز و کرک داراست که به علت فقدان ساقه از روی زمین منشعب شده اند گل های اسفرزه کوچک سفید رنگ به صورت اجتماع سنبله و به حالت استوانه ای به ارتفاع تا 2 سانتی متر بر روی دم گل هایی به طول تا 9 سانتی متر قرار گرفته اند قسمت مورد استفاده ی گیاه دانه های آن است که قایقی شکل و به طول تا سه میلی متر هستند دانه های گیاه به رنگ خاکستری مایل به صورتی بوده که دارای خطی قهوه ای رنگ در طول قسمت مقعر می باشند زمان جمع آوری این دانه ها اواسط تابستان می باشد نام های دیگر آن اسپرزه اسبرزه اسفیدش اسفیوس اسپغل اسپغول سفیدخوش شکم پاره قارنی یارخ قارنی یاروق بذر قطور بذر قطونا حشیشه البراغیث تبکو برغوشی است   منبع جغرافیایی این گیاه بومی ایران و هندوستان است و در کشورهای هم جوار نیز کشت می شود و از ایران پاکستان و هندوستان به دیگر نقاط جهان صادر می گردد این گیاه در نواحی گسترده ای در شمال ایران در دشت گرگان گیلان بین منجیل و پاچنار در راه بین قزوین و رشت در رودبار و بین چالوس و رشت و در لرستان کردستان بختیاری اصفهان ایلام پشت کوه مهران شوش در فارس تخت جمشید و لار در کرمان نزدیک بم در مسجد سلیمان و بوشهر نیز دیده می شود در هند در پنجاب و پیشاور می روید   تاریخچه استفاده از اسفرزه به زمان بسیار دور می رسد استفاده آن در اروپا آمریکای شمالی هندوستان و نیوزیلند بسیار زیاد بوده است چون انگلیسی ها این گیاه را در بسیاری از جاها گسترش داده اند به نام پای مرد انگلیسی مشهور شده است از دانه های اسفرزه جهت دانه پرندگان فراورده های ضد ورم زخم گلو و مسهل استفاده می شده است ترکیبات مهم موسیلاژ به میزان 20 تا 30 درصد بر روی دانه ها قرار گرفته است که در اثر هیدرولیز تولید دگزیلوزان آرابینوز د  گالاکتوز د  گالاکتورونیک اسید می نماید همچنین دانه ها دارای روغن ثابت پروتئین و مقدار بسیار کمی از ایریدوئید از جمله آکوبین هستند موسیلاژ سطح دانه ها حاوی تا 85 درصد آرابینوکسیلاز و مقدار کمی رامنوز می باشد   اثرات مهم مهم ترین اثر اسفرزه رفع یبوست است برای درمان این بیماری باید دانه ها با مقدار زیادی آب یا مایعات مصرف شود؛ چرا که موسیلاژ سطح دانه ها برای حجیم شدن احتیاج به آب زیادی دارد تا عملکرد آن به حداکثر برسد هر دانه 10 برابر حجم خودش متورم می شود و به شکل لعابی ژلاتینی درمی آید و این لعاب منشاء شفابخشی آن در موارد اسهال و یبوست می باشد اثر دیگر آن کاهش کلسترول و چربی خون است آزمایش ها نشان داده است که مصرف روزانه 15 گرم از اسفرزه در مدت دو هفته می تواند باعث کاهش 5 درصد کلسترول گردد آثار دیگر اسفرزه شامل اثرات ضد سرفه و ضد التهاب دستگاه گوارش است   طریقه و مقدار مصرف برای بزرگ سالان 10 گرم یک قاشق غذاخوری پُر را در استکان ریخته و مقداری آب روی می ریزیم؛ سپس آن را میل می کنیم بلافاصله با کمی بعد از آن یک یا دو لیوان آب دیگر میل می کنیم؛ چون موسیلاژهای اسفرزه مقدار زیادی آب جذب می کند تا متورم شود؛ لذا در زمان خوردن آن باید مایعات زیادی مصرف شود تا عملکرد آن بهتر گردد برای بچه ها می توان نصف این مقدار را مصرف نمود این میزان مصرف را می توان صبح و شب تکرار کرد فرآورده های گیاهی فراورده های متنوع و زیادی از اسفرزه در بازارهای اروپایی و به خصوص در انگلستان و بازارهای آمریکایی به صورت فرموله شده در دسترس هستند در آمریکا از آن داروهای ملینی چون Metamucil تهیه می گردد که ملین خوبی است   نگهداری در صورتی که دانه ها را پودر کنیم حداکثر باید تا 24 ساعت آن ها را مصرف کنیم   نکات قابل توجه 1 مصرف مقدار متوسط اسفرزه 57 گرم در 240 میلی لیتر آب و به میزان 21 بار در روز است برای کودکان 12 6 ساله نصف این مقدار باید در نظر گرفته شود و برای کودکان زیر 6 سال بهتر است با پزشک مشورت شود یک لیوان آب اضافی پس از مدتی نیم یا یک ساعت باید خورده شود برای اثرات ایده آل آن می توان 32 روز این کار را تکرار کرد 2 مصرف اسفرزه حتماً باید با خوردن مقادیر مایعات یا آب زیادتر از حد معمولی صورت گیرد 3 از موسیلاژ اسفرزه در صنایع آرایشی و بهداشتی به عنوان امولسیون کننده و ضدالتهابات و تحریک پوست استفاده می شود 4 گزارش هایی در مورد کاهش جذب بعضی از مواد معدنی از جمله کلسیم منیزیم مس و روی ویتامین B12 گلوکزیدهای قلبی و مشتقات کومارین ها با مصرف اسفرزه وجود دارد هم چنین مصرف خوراکی هم زمان اسفرزه باعث کاهش جذب و طول اثر کاربامازپین می گردد؛ از این رو باید مصرف این گونه داروها را به طور جداگانه و با حداکثر زمان مصرف بین این داروها و اسفرزه تنظیم کرد 5 شروع و مصرف ناگهانی و مقدار نسبتاً زیاد اسفرزه ممکن است باعث نفخ شدید و بزرگ شدن شکم گردد؛ از این رو برای جلوگیری از این مسأله می توان از مقدار یک بار در روز اسفرزه استفاده کرد و کم کم به سه بار در روز رسانید و یا می توان به جای مصرف زیاد در مدت زمان کم به مصرف کم تر در زمان طولانی تر چندین روز روی آورد تا این مشکل پیش نیاید مهم ترین اثرات گزارش شده اسفرزه ضد باکتری ضد سرطان ضد تب آلرژی زا ملیّن هضم کننده ادرارآور نفخ زا محافظ کبد بالا برنده ی فشار خون کاهش دهنده ی کلسترول کاهش دهنده ی قند خون پایین آورنده ی پر فشاری خون قابض کاهش دهنده ی اسید اوریک و مسهل   نکات احتیاط آمیز در مصرف اسفرزه  به عنوان ملین و کاهنده کلسترول و احتمالاً پیشگیری سرطان اسفرزه فی نفسه نقشی ندارد بلکه خاصیت ورم کردن و تولید لعاب زیاد آن است که این آثار را ایجاد می کند پس اگر اسفرزه خورده شود و به قدر کافی آب زیاد خورده نشود روده ها ورم کرده و چون آب مدفوع کاملاً جذب می شود برعکس انتظار خروج مدفوع سخت می