کتاب سرح العیون فی شرح العیون عربی  حسن حسن زاده آملی  بوستان کتاب عیون مسائل النفس و سرح العیون فی شرح العیون از جمله آثار مهم استاد حسن زاده آملی  به شمار می رود که به زبان عربی و در باره معرفت نفس  به رشته تحریر درآمده است استاد این اثر عظیم الشان را در تیرماه سال 1368 ش در شهر مقدس قم  به انجام رسانده است  1  ساختار کتاب در شصت و شش عین تنظیم شده است و هر عین آن موضوعی خاص در معرفت نفس است   2  گزارش محتوا استاد در مقدمه کتاب بیان می کند که اثر حاضر حاصل تحقیقات عمیقی است که در طول سالیان متمادی در باره معرفت نفس به عمل آورده است معرفت نفس پس از معرفت خدای تعالی از لذیذترین و عزیزترین معارف الهی به شمار می رود و آن مفتاح خزائن ملکوت و مرقات معرفت رب است به نظر سید علی طوبجی سیوطی  حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه از ابو بکر رازی است ابن تیمیه  معتقد است که این حدیث مجهول است و استاد با عنوان وهم و رجم همه این سخنان را رد می کند گفته می شود که معرفت نفس مبتنی بر اصولی است و عیون مسائل نفس اصول آن است و در هر عینی از اصول ایقانیه و امهات برهانیه که مستفاد از فهم خطاب محمدی صلی الله علیه و آله وسلّم و مستفاض از اصول و جوامع روایی اهل بیت علیه السّلام است استفاده شده است  مطالب مهم کتاب در این جا به مطالب مهم و کلیدی کتاب اشاره می کنیم که در فهم معرفت نفس نقش بسزایی دارند 1 اثبات وجود نفس من حیث هی نفس 2 تحدید نفس به اینکه نفس کمال اول است برای جسم طبیعی آلی ذی حیات بالقوه 3 اثبات وجود نفس انسانی است چنان که مقتضای مطلب هل بسیطه نیز هست و در این باره به انسان معلق در هوا اشاره می کند 4 آرا و نظریات علما در باره نفس بسیار است؛ برخی گفته اند در باره نفس چهارده قول است و برخی بیش ازچهل قول دانسته اند ولی نظریه حق آن است که نفس جوهری است مجرد از ماده جسمانیه و عوارضش و آن را تعلقی است به بدن؛ تعلق تدبیر و تصرف استکمالی و بدن مرتبه نازله آن است 5 نفس انسانی و بلکه حیوانی غیر از جسمیت و مزاج است رساله مبدا و معاد صدر المتالهین  در اثبات این بحث بسیار مطلوب است 6 نفس از مقوله جوهر است 7 بدن مرتبه نازله نفس است بدن تجسد و تجسم روح و مظهر آن و مظهر کمالات و قوای آن است 8 انفعال بدن از هیئات نفسانیه و تاثر نفس از بدن از دو جانب به حسب اختلاف استعدادها و مزاج ها و احوال نفوس در شدت و ضعف مختلف است و از این رو در اخلاق فاضله و رذیله نیز تفاوت ایجاد می شود 9 حکمای مشاء بر آنند که نفس هم روحانیة الحدوث است و هم روحانیة البقاء ولی به نظر صدر المتالهین نفس جسمانیه الحدوث و روحانیة البقاء است 10 نفس حادث است به بدن؛ یعنی قوه ای است منطبع در جسم که این قوه بالقوه انسان است و بر اساس حرکت جوهری به فعلیت می رسد 11 روح بخاری  جسمی است لطیف و دارای مزاجی متکون از صفوت اخلاط اربعه  ولی روح انسانی جوهری است مجرد از ماده و احکام آن 12 هر چه اعتدال مزاج قوی تر باشد نفس فایض بر آن برتر خواهد بود 13 اعتدال اعضا غیر از اعتدال مزاج است نفس به مزاج تعلق می گیرد نه به اعضای معتدله 14 در علم طبیعی و علم الهی بحث نفس مشترک است 15 نفس هر حیوانی جامع و حافظ اجزای بدن است 16 شمارش قوا بر اساس تصنیف است 17 نفس در وحدت خودش همه قواست و وحدت وی وحدت حقه ظلیه است 18 نفس از آن حیث که قوا را استعمال و استخدام می کند به جمیع قوا و افعالش علم حضوری دارد و نسبت بدان ها شاهد و بصیر است 19 نفس اشیایی را به ذاتش درک می کند و بعضی دیگر را به آلاتش 20 غذای مادی معد نفس است تا بدن را به اذن بارئش بنا نماید 21 نفس حیوان  مجرد است به تجردی غیر تام شیخ الرئیس در اوائل امر تجرد نفس حیوانی را منکر بود ولی بعدها بدان اعتراف نمود 22 نفس در مقام خیال  تجرد برزخی دارد 23 نفس در مقام عقل  تجرد عقلانی دارد 24 نفس انسان  می تواند به مقام فوق تجرد عقلی برسد که آن را حد و منتهایی نباشد 25 چون شیئیت هر شی ء به صورت آن است لذا صورت انسانی که همان نفس اوست به فساد بدن فاسد نمی شود 26 نفس عین مدرکاتش می باشد 27 نفس می تواند از قوه به فعلیت انتقال جوهری داشته باشد و تنها مخرج او مفارق است و مفارق خزانه صور علمیه است 28 نفس به سبب اتصال تامش به مبدا می تواند حقایق اشیا را درک نماید 29 جوهر نفس انسانی ماده صور ادراکیه است پس ظاهر انسان نوعی است تحت آن افراد و باطنش جنسی است تحت آن انواع 30 حواس جاسوس نفسند و هر کدام از آنها را شانی است مختص به خود حواس ظاهره با عالم شهادت و حواس باطنی با عالم غیب مرتبطند 31 قیصری در شرح فص آدمی می گوید وهم چون قوی گردد و نورانی شود مدرک کلیات خواهد گشت لذا وهم  عقل ساقط است 32 نزد اطبا مصوره عبارت از خیال است که خزانه حس مشترک می باشد این معنا به کتب عقلی نیز راه یافته است 33 نفس با انشای صور اشیا آنها را نزد خود محقق می نماید نه با انتزاع صور از آنها 34 استاد رساله ای در نفس الامر نوشته اند که در آن سهو و نسیان نفس و تذکر آن به خوبی معلوم می شود   3  وضعیت کتاب کتاب در دو جلد به فارسی ترجمه شده است که جلد اول توسط آقایان احمدیان و بابایی و جلد دوم توسط آقای ناییجی به فارسی برگردانده شده است و خود استاد چندین بار ترجمه ها را دیده و ویراسته است و کژی ها و ناراستی هایش را برداشته است