تندیس مولانارقص سما تندیس مولانارقص سما  یکی از طرفداران سماع مولانا جلال الدین محمد بلخی بوده که توجه روز افزون او به سماع در جاودانه شدن این آئین در میان درویشان به ویژه مولویه بی تاثیر نبوده است مولانا ابتدا همانند پدرش بهاء ولد مشغول درس گفتن و وعظ و مجاهده بود و هرگز سماع نکرده بود اما چون شمس تبریزی را دید عاشق وی شد و هر چه او می فرمود را غنیمت می داشت؛ پس چون شمس به وی اشارت کرد که به سماع درآ مولانای 38 ساله آنچنان تحت تاثیر شمس قرار گرفت که منبر و مدرسه را ترک کرد  استدلال شمس در تشویق مولوی به سماع این بود که آنچه مولانا می طلبد با سماع زیاد می شود و سماع برای انسانهای عادی که به هوای نفس مشغولند حرام است نه برای کسانی که عاشق و طالب حق هستند و حتی از نظر او سماع مدد حیات محسوب می شد شیفتگی مولانا به سماع آنچنان بود که پس ازآگاهی از کشته شدن شمس نیز مراسم سماع را به جای آورد  دکتر تفضلی مولانا را در این زمان اینگونه توصیف می کند یک فرجی هندی به تن کرد و کلاهی پشمین و عسلی رنگ بر سر گذاشت  جلوی پیراهنش را باز کرد و دستارش را به شکل شکرآویز بست و کفش و چکمه مخصوص پوشید و با این شکل و شمایل به سماع پرداخت صلاح الدین زرکوب نیز وصیت می کند تا جنازه اش را در حالت سماع تدفین کنند و مولانا هم به این وصیت عمل می کند و جنازه او را با نواختن دف و نقاره در حالی که سماع می کردند دفن می کند و شب بعد از تدفین صلاح الدین زرکوب را شب عرُس می نامد؛ عرُس واژه ای عربی است به معنای نکاح یا طعامی که در سور و ضیافت زفاف داده می شود علت این نامگذاری این است که اهل تصوف بر این باورند که وقتی کسی می میرد و روح او ازعالم خاکی جدا می شود به معشوق می پیوندد  اما سماع در زمان مولانا به شکل امروز نبود؛مریدی غذایی تهیه می کرد و دوستان و آشنایان را دعوت می کرد و غذا صرف می شد و بعد یا قبل غذا قوالان نشیده هایی که طبعاً آهنگ و سرود معینی نداشت را می خواندند و هرکس که می خواست سماع می کرد بنابراین برخلاف سماع امروز که نمی شود مردم را بدان خواند یا کسی نمی تواند وارد سماع خانه شود تمام این حالتها در زمان مولوی وجود داشت از مناقب العارفین افلاکی چنین بر می آید که یک صدای خوش کافی بود که مولانا به سماع بپردازد  مولانا سماع را غذای روح می دانست و معتقد بود در حین سماع در هر چیز خداوند را می بیند و گاهی نیز اتفاق می افتاد که تا بیش از یک هفته در حال سماع باقی می ماند؛ مشهور است که با صدای چکش صلاح الدین زرکوب شروع به پایکوبی می کرد مولوی سماع را معلول چندین عامل می دانست 1خالی بودن معده تا تلطف زیاد شود ای مرد سماع معده را خالی دار زیرا چو تهیست نی کند ناله زار 2شکل گیری حرکات اهل سماع بر جد نه هزل و سرمستی یار در آخر زمان کرد طرب سازئی باطن او جدجد ظاهر او بازئی مولانا در آثار خود از سازهای مختلفی از جمله نی کمانچه رباب دف سرنا یاد می کند و به نظر می رسد که در مجالس سماع ازین سازها استفاده می کرد وخود نیز در نواختن رباب تبحر داشت  وی اصل موسیقی را این جهانی نمی دانست و معتقد بود که این الحان موسیقایی که ما با آواز خود یا با نغمه های ساز ایجاد و خلق می کنیم بازتاب جریانی گسترده و ژرف در کیهان است و اصل موسیقی از بهشت است که بر جان عارف خوش می آید؛ جدا از موسیقی او یکی از نکات ضروری برای سماع را شعر خوب و فهمی عمیق برای درک آن شعر می دانست مولوی برای سماع اهمیت تربیتی قابل ملاحظه ای قائل بود و آن را در طریقت از اسباب دستیابی به کمال می دانست و در ابیات بسیاری این حالت رقص را به عنوان امری که حاصل وجد صوفی است اجتناب ناپذیر می شمرد و تاثیر وجد در ایجاد این حال را مثل هوای بهار می دانست در پرورش گیاه  اما در تحلیل سماع باید گفت که هر حرکتی در سماع اشارت به نکته ای است چرخ زدن اشاره به توحید که مقام عارفان است جهیدن و پا کوفتن اشارت به اینکه سالک نفس خود را مسخر کرده و دست افشاندن اشارت به شادی حصول شرف وصال و پیروزی بر سپاه نفس اماره است مولویان در اجرای سماع پیوسته با اتکا بر آرای بطلمیوسی حرکات سماوات و دور که از ارکان تصوف است را به صورت دایره ای از هستی مطلق تا انسان مادی و دوباره از انسان تا هستی مطلق مد نظر قرار دادند و حتی قسمتی از سماع خانه را دایره وار ساختند  ریشهٔ سماع مولویانه را در آئین ها و اندیشه ها و مذاهب باستانی نیز می توان جست حرکتهای موزون دسته جمعی با گام های ساده یا پیچیده گرد درخت یا آتش کهن ترین شیوه حرکت آرایی بوده است اقوام اینکا حرکات موزون را برای اینتی رب النوع خورشید اجرا می کردند یا آزتک ها در آمریکای مرکزی هنوز این آئین را اجرا می کنند این حرکات موزونِ نیایشی و آئینی در میان تمام اقوام بیانگر ارتباط بشر با مبدا جهان بوده است و در واقع آن کانون را به صورت نمادین در مرکز حلقه حرکت قرار می دهند و خود مانند افلاک بر گرد آن می چرخند رقص سماع مولانایی نیز که به وسیله مولانا احیا شد نمادی از اتحاد انسان و کانون هستی است این حرکات نشانی از آئین های پرستش میترا دارد در قیاسِ سماع مولویانه با رقص های آفریقایی یا سرخپوستی به این جمع بندی می توان رسید که در سماع فردیت حفظ می شود و هر فرد جداگانه به گرد خویش می گردد و محوریت این حرکت را انسان تشکیل می دهد؛ بنابراین اومانیسم و انسان گرایی در رقص سماع اساس است؛ این درحالیست که در رقص های باستانی و آئین های کهن عنصر طبیعت در مرکز است در رقص سماع این انسان است که به فیض می رساند چرا که وی جانشین و خلیفه الهی است و شاید بتوان این حرکت را با گردش به دور خانه کعبه قیاس کرد