تاریخ دولت اسلامی در اندلس جلد یک و دو قیمت کتاب باور نکردنی تاریخ دولت اسلامی در اندلس ترجمه عبدالمحمد آیتی متوفی 1392ش از دو کتاب ارزشمند دولت الاسلام فی الاندلس در دو جلد و نهایت الاندلس و تاریخ العرب المتنصرین در یک جلد نوشته مورخ مصری محمد عبدالله عنان متوفی 1986م است آیتی ترجمه این آثار را با نام مذکور در پنج مجلد منتشر کرده است کتاب دولت اسلامی در اندلس حاوی برهه ای از تاریخ دولت اسلامی اندلس از آغاز فتح تا پایان خلافت اموی و دولت حمودی یعنی تا نیمه قرن پنجم هجری یا نیمه قرن یازدهم میلادی است با پایان گرفتن این عصر دوره ای از تاریخ اندلس که مهم ترین و گسترده ترین و درعین حال پرفراز و نشیب ترین دوره هاست پایان می گیرد که خود از دو بخش تشکیل شده است بخش اول ابواب اول و دوم شامل فتح افریقیه و اندلس و عصر والیان است و پس ازآن تاریخ دولت امویان اندلس از آغاز نهضت آن تا آغاز عهد عبدالرحمان الناصر یعنی از سال 22 تا سال 300ق برابر با سال 643 تا 912م است بخش دوم ابواب سوم و چهارم شامل تاریخ خلافت اموی و روی کار آمدن دولت عامری است سپس فروپاشی آن دو دولت و حوادثی که هم زمان با آنها رخ داد از هرج ومرج ها و اغتشاش ها و شورش ها و دعوی های استقلال در این نقطه یا آن نقطه و روی کار آمدن دولت بربری بنی حمود در جنوب اندلس و آغاز عصر ملوک الطوایف یعنی از سال 300 تا 450 ق برابر با سال 912 تا 1058م از جمله بناهایی که ساخت آن در عصر الناصرلدین الله آغاز و تا پایان حیاتش یعنی سال 250ق بی وقفه ادامه داشت و در عهد پسرش الحکم المستنصر ادامه یافت و در سال 329ق به پایان رسید قصر الزهراء بود قصر و شهرک الزهراء برعکس دیگر پایتخت ها و بناهای شهریاران مدت درازی نپایید تنها چهل سال مرکز خلافت بود یعنی از سال 329ق که الناصر در آن داخل شد تا پایان دوره پسرش المستنصر سال 366ق پس از او وزیر محمد بن ابی عامر الحاجب المنصور زمام امور دولت را به دست گرفت و فرمانروایی را به شهرکی تازه که خود بنا کرده بود منتقل نمود و آن را الزهره نامید بدین طریق الزهرا دیگر به عنوان یک مرکز رسمی رونقی نداشت تقدیر چنین خواسته بود که تنها در عهد موسس آن و یا جانشین او که در تکمیل بنای آن کوشید مرکز خلافت باشد قیام الحاجب المنصور در واقع پایان قدرت دولت اموی در اندلس بود و ازآن پس خلفای آن سلسله از خلافت جز نامی نداشتند اما آن حادثه بزرگی که سبب ازهم فرو ریختن این بناهای عظیم اموی شد و خلافت بنی امیه و دولت عامری را متزلزل ساخت و اندلس را به ورطه سقوط کشید همانا جنگ عظیم داخلی بود در ربیع الاول سال 401ق نیروهای بربر به سرکردگی سلیمان المستعین در حرکت آمد و رهسپار قرطبه شد تا آن را از هشام الموید و واضح حاجب که زمام امور هشام را در دست داشت بستاند اینان برسر راه خود به مدینت الزهراء آمدند و محافظان و ساکنان آن را کشتند و باغ ها و سرای ها را خراب کردند و مسجد و قصر را آتش زدند و چند ماه در آنجا ماندند به نظر می رسد که این ضربه بسیار کاری بوده است زیرا چون مهاجمان از آنجا بیرون رفتند از شهر جز ویرانه ای بر جای نمانده بود و ازآن پس نام الزهراء از تاریخ اندلس برافتاد و تنها به عنوان ویرانه هایی متروک از آن یاد می شود در سال 633ق1236م که قرطبه به دست اسپانیایی ها افتاد دوره شوربختی و فروپاشگی حکومت اسلامی در اندلس فرا رسید در آن دوره طومار حیات خلافت اسلامی اندلس پیچیده شد هرچند قرطبه اهمیت سیاسی خود را از آغاز شورش و سقوط دولت اموی از دست داده بود ولی مدتی هیبت خلافت کهن را همچنان حفظ کرده بود؛ اما خرابه های الزهراء پس از افتادن قرطبه به دست اسپانیایی ها تا چندی که نمی توان دقیقاً مدتش را معلوم کرد هنوز برجای بود قرطبه نیز چون در سایه فرمانروایی فرمانروایان جدید درآمد به سرعت همه نشانه های عصر اسلامی را از دست داد تا آنجا که امروز از آن همه بناهای اسلامی چیزی جز مسجد جامع آن باقی نمانده است این مسجد به کلیسای بزرگ تبدیل شده ولی هنوز هم بسیاری از شکوه و رونق عصر اسلامی را حفظ کرده است در جلد دوم کتاب دوره ملوک الطوایف مطرح شده و شامل دومین دوره از تاریخ اندلس است عصر ملوک الطوایف هفتاد یا هشتاد سال از تاریخ اسپانیای مسلمان را دربر می گیرد آغاز آن فروپاشی خلافت اندلس پس از برافتادن دولت عامری در سال 399ق 1009 م و تقسیم آن دولت بزرگ به واحدهای متعدد است پایان آن نیز با استیلای مرابطون است که نخست برای نجات ملوک الطوایف به اندلس آمده بودند پس از چندی بر سراسر آن استیلا یافتند و اندلس را نیز ضمیمه امپراطوری بزرگ مغرب نمودند این حوادث یان سال های 483 تا 502ق1090 تا 1108 م واقع شد در جلد سوم عصر مرابطین و موحدین مطرح شده که قبل از هر چیز به تاریخ مغرب وابسته است و تاریخ اندلس اندک مکانی از آن را اشغال کرده است؛ زیرا اندلس یا شبه جزیره اندلسی در این صدوپنجاه سال تحت فرمان مغرب و داخل دو امپراطوری بزرگ مرابطین و سپس موحدین بوده است در جلد چهارم عصر موحدین در مغرب و اندلس از آغاز فرمانروایی دومین خلیفه آن ابویعقوب یوسف بن عبدالمومن یعنی از سال 558ق1163م تا انحلال و سقوط آن در عهد آخرین خلفای آن ادریس ملقب به ابودبوس یعنی تا سال 668ق1269م مورد بررسی قرار گرفته است از این جلد ترجمه نهایت الاندلس و تاریخ العرب المتنصرین آغاز می شود در جلد پنجم کتاب ابتدا به مملکت غرناطه پرداخته شده است پس ازآن غمنامه پایان دولت اسلام در اندلس با غلبه قشتالیان بر غرناطه آخرین شهر اسلامی در اندلس به نوشتار آمده است فاجعه اخراج عرب های مسیحی شده از موضوعات دردناک این جلد است آنان متهم شدند که می خواهند چون پدرانشان مسلمان باقی بمانند خلاصه آنکه آنان به مسیحیت ایمان ندارند زیرا نمی خواهند ایمان بیاورند و نمی خواهند کارهایی کنند که آنان را مسیحی جلوه دهد