خشت و خیال  شرح معماری اسلامی ایران  این کتاب شرح مفصلی از معماری ایرانی اسلامی است و معنای عمیق نهفته در آثار معماری این دوره را به شیوه ای هنرمندانه و در عین حال پژوهش  محور بیان کرده است خوانندگان این کتاب می توانند به خوبی با معماری دوره فرهنگ اسلامی در ایران که محدوده آن از ظهور اسلام تا اواخر قاجاریه است آشنا شده و درک بهتری نسبت به فضای معماری و حقایق نهفته در بناهای ساخته شده در این عصر دست پیدا کنند   یکی از موضوعات بسیار مهمی که در این کتاب مورد توجه قرار گرفته بازدید میدانی از حجم زیادی از بناهای ساخته شده در عصر معماری ایرانی اسلامی است به عبارت دیگر این کتاب برآمده از بررسی مهمترین بناها و آثار موجود دوره اسلامی است آثاری که در شهرها روستاها و  واقع شده و نویسندگان با بازدید از این آثار تلاش کردند پیوندی بین اندیشه و عمل برقرار کنند   خشت و خیال به زبانی روان و نثری ساده نوشته شده است این موضوع سبب شده است که مخاطب عام نیز بتواند بخش زیادی از این اثر را فهمیده و به خوبی با آن ارتباط برقرار کند به عبارت دیگر اگرچه نویسندگان این کتاب مصور از معماران برجسته کشورمان هستند و به سبب موضوع تخصصی آن انتظار می رود که کتاب دارای عبارت های تخصصی مرتبط با رشته معماری باشد اما نویسندگان تلاش کرده اند در عین پرداخت به مباحث فنی این موضوع نثر ساده و روان مورد غفلت قرار نگیرد   این کتاب از یک مقدمه به نام لطیفه نهانی و 9 گفتار اصلی تشکیل شده است حریم و خلوت گفتار اول این کتاب به یکی از مهمترین موضوعات در طراحی بناها در معماری ایرانی اسلامی یعنی درون گرایی می پردازد گفتار دوم آن با عنوان نظم بلورین به موضوع به کارگیری اشکال هندسی در بناها پرداخته و این هندسه را در ترکیب بندی بناهای موجود بررسی می کند گوهری در درون نیز به هندسه سقف  در این بناهای معماری پرداخته و فضای داخلی بناهای سنتی را مورد بررسی قرار می دهد   گفتار چهارم خشت و خیال تار و پود پنهان است این گفتار نیز نگاهی به هندسه بناهای معماری دارد اما این هندسه را از زوایای باطنی به ویژه در ترکیب بندی حجم ها و نماها بررسی کرده است در گفتار پنجم با عنوان خاک و کیمیا به کاربرد مواد و مصالح در این بناهای معماری پرداخته می شود؛ آجر گچ چوب سنگ و  مصالحی بی جان اند اما وقتی در کنار هم قرار می گیرند به معجزه کیمیایی دست معمار فضاهایی زنده خلق می شود گفتار ششم نقش عجب نام دارد و در گفتار هفتم با عنوان صدای سخن عشق به رنگ های به کاررفته در بناهای معماری اشاره می شود چیزی که معماری ایرانی اسلامی را از معماری مدرن تمییز می دهد   کلک خیال انگیز گفتار هشتم این کتاب است و به موضوعی می پردازد که بیش از هر چیز دیگری در معماری ایرانی اسلامی اهمیت دارد؛ خط و کلام مقدس بخش مهمی از بناهای سنتی ایرانی اسلامی را تشکیل داده و عنصر تفکیک ناپذیر این سبک معماری است در گفتار پایانی با نام در گلستان خیال نگاهی به طراحی فضای باز در بناهای سنتی ایرانی اسلامی شده است حیاط باغ و  از مهمترین بخش هایی اند که در این گفتار مورد بررسی قرار می گیرند   کامبیز نوایی یکی از مولفان اثر با اشاره به نامگذاری این کتاب گفت خشت به معنای اثر است و خیال به معنای ایده آلی است که در ذهن و قلب هنرمندی وجود داشته است بنابراین می توان گفت این کتاب نوعی تفسیر موضوعی است و سعی دارد با توضیح آثار معماری و چیزی که در بطن آنها رخ داده است مخاطب را به سمت مفهومی ببرد که در قلب هنرمند وجود داشته است دقت داشته باشید که رفتن از خشت به سمت خیال به معنای نقد کردن است در حقیقت از صورت به معنا می رویم و برگشت آن یعنی از معنا به صورت آمدن همان بازطراحی است که هنرمند برای خلق بنا به کارگرفته است البته منظورمان از خشت آجر نپخته نیست بلکه به معنای اثر معماری است و خیال هم رویایی است که طراح دوست دارد بدان برسد   وی با اشاره به 9 گفتار اصلی این کتاب خاطرنشان کرد فصل بندی که در این کتاب انجام دادیم براساس ماهیت و طبیعتی است که در معماری ایرانی اسلامی نهادینه شده است بدون شک اگر می خواستیم درباره معماری مدرن یا نامدرن حرف بزنیم باید به گونه دیگری فصل بندی می کردیم   او با اشاره به این که هر گفتار این کتاب بخشی از اندیشه معماری ایرانی اسلامی را بررسی کرده است گفت هر کدام از گفتارهای این کتاب بیانگر اندیشه ما درباره آن چیزی است که از معماری دوره اسلامی ایران فهمیدیم؛ در حقیقت هر کدام از این گفتارها یک المان از معماری دوران اسلامی را به صورتی موشکافانه مورد بررسی قرار داده است برای مثال نقوش یکی از بحث های مفصل در معماری ایرانی اسلامی است که در گفتار نقش عجب مورد بررسی قرار گرفته است یا تار و پود پنهان درباره هندسه باطنی معماری این دوره است   نویسنده کتاب خشت و خیال با تاکید بر اینکه معماری اسلامی در ایران را تا اوایل دوره قاجاریه مورد بررسی قرار داده است گفت در دوران قاجاریه از جایی به بعد شاهد حضور معماری فرنگی هستیم وقتی درباره معماری اسلامی حرف می زنیم منظورمان فقط معماری کشورهای اسلامی نیست بلکه منظورمان حکمت و حقیقتی است که در دل فرهنگ اسلامی وجود دارد جالب است بدانید معماری بسیاری از کشورهای همسایه ما تحت تاثیر معماری ایرانی اسلامی است چیزهایی که در ترکیه هند عثمانی آندلس اسپانیا و مراکش دیده می شود نوعی از معماری ایرانی اسلامی اند و البته ذیل مفهوم بزرگتری به نام فرهنگ اسلامی قرار می گیرند