کتاب قوم های کهن در قفقازماورای قفقازبین النهرین و هلال حاصلخیز نویسندهرقیه بهزادیناشرنشر نی در این کتاب به شناخت اقوام با توجه به ریشه های نژادی خاستگاه و زیستگاه قومیت و جامعه صنعت و هنر اقتصاد و تجارت اساطیر دین و خدایان آنان پرداخت شده است سیر مهاجرت ها جنگ ها و جابه جایی ها تغییرات و تحولاتی را در زندگی قوم های کهن موجب می شده است ایجاد کوچ نشین ها سبب توسعه و تغییر فرهنگ و عامل به عاریت دادن و گرفتن خط و زبان باورهای دینی و اجتماعی می شود دقت در سبک و ساخت پرستشگاه ها و زیگورات ها ما را به نحوه کار نخستین معماران و پایه گذاران قصرها برج و باروها و شهرها رهنمون می شود زمانی که به زندگی اسکان یافته و ثابت رسید صورت هایی چون تیره طایفه قبیله و شورا مورد لزوم بود برای حفظ و صیانت زیستگاه خود به ساختن دیوار و برج و بارو و حصار پرداخت و با این اختراع ها و اکتشاف ها بشر به پیشرفت های زیادی نایل آمد آنگاه که در کنار رودها و دریاها می زیست مجبور به ساختن کلک و قایق از الوار چوب و نی و الیاف دیگر شد زندگی در کنار دریاها و رودها امر بازرگانی و سفر به نقاط دیگر را لازم می ساخت گاه تبادل های فرهنگی نزد اقوام کهن میان دو قاره صورت می گرفت که یکی از این گونه تبادل ها ابداع خط است خط برای نخستین بار توسط اقوام پیش  سومری ابداع شد و از آنجا که فنیقی ها قومی ساکن در کنار بحرالمیت بودند و به دریانوردی می پرداختند سراسر کرانه های مدیترانه و شمال آفریقا را درنوردیدند و خط را تا آن نقاط گسترش دادند درست است که آثار بازمانده به خط های کهن ادیبانه نیست و کامل به نظر نمی آیند اما در واقع پایه گذار تمدن در نزد اقوام در شرق و غرب بوده اند استرابون  هومر را پدر دانش جغرافیا می داند و این بدان معناست که هومر از طریق عشرهای خود بسیاری از هنرها قوانین اجتماعی باورها و شیوه زندگی یونان باستان را بازسازی می کند دو خانواده آریایی و سامی به خاطر اختلاط نژادی و موقعیت مکانی نخستین گروه از نژاد بشری بودند که از حالت پیش تمدنی بیرون آمدنداین دو قوم اساساً بنیان گذار تمدن بودند نیاکان آنها در میان گروه های مختلف اقوام متفاوت نامشخص اند نخستین نشان از گروه آریایی مربوط به دوره گله داری و زمانی بود که اقوام سامی و آریایی یک واحد ملحوظ می شدند دو خانواده آریایی و سامی از دیرباز ارتباطاتی نه بر پایه فرهنگ و تمدن داشته اند به هر حال در روزگار تمدن نقش این دو به تدریج معلوم شد این کتاب به اقوام قفقاز ماورای قفقاز بین النهرین و هلال حاصلخیز پرداخت می کند در این جا ریشه های نژادی خاستگاه فرهنگ و تمدن اقتصاد و بازرگانی اقوام مزبور مورد بررسی قرار می گیرند نخستین قوم هوریانی ها هستند که از آنان مدارک کم و بیش موثقی در دست است و معلوم شده است که آنان درهزاره سوم پیش از میلاد در شرق دجله و خاک آشور می زیستند قوم دیگری که در این کتاب مورد پژوهش قرار گرفته اند خزر ها هستند برای ریشه های نژادی و نیز نام این قوم صورت های مختلفی در نظر گرفته شده است برخی آنها را از اویغورها و گروهی آنان را یافثی و نزدیک به قفقازی و بعضی حتی فنلاندی می دانند مورخین سریانی تاریخ آن ها را قبل از 627 میلادی ذکر می کنند و بر طبق نظراتی دیگر خزرها در اواسط سده ششم از آسیای مرکزی به قفقاز رسیدند طبق برخی پیشنهادها آنان به گروه چرکسی مربوطند یعقوبی مورخ معروف از بلغارها آلان ها خزرها و ارمنی ها نام می برد مسعودی مورخ دیگر پایتخت آنها را بلنجر می داند وهب بن منبه می گوید که اسکندر آنان را در منطقه مرو و هرایت یافت و عبارات منقول از نویسندگان مسلمان حاکی از آن است که آنان با پادشاهان ایرانی به ویژه خسرو انوشیروان در ارتباط بوده اند ابن فضلان اصل و منشا آنها را اویغوری می داند و تشابهاتی به ویژه از لحاظ نوع حکومت در آنها می بیند پایتخت آنها ایتل نامیده شده که در مصب رود ولگا قرار داشت و مرکز تجاری ایران روم و ارمنستان و منبع درآمد آنها متکی بر بازرگانی بود زبان آنها یک شعبه ترک به نام لیر بود و ابن ندیم در کتاب فهرست می گوید که آنها پس از پذیرفتن دین یهود از الفبای عبری استفاده کردند هنرشان تلفیقی از هنر بیزانس و ساسانی بود ارمنی ها از دوران پارینه سنگی در بلندی های ارمنستان سکونت داشتند کهن ترین سند مکتوب درباره این قوم بر روی الواح هیتی ها از بغازکوی است نام اقوام ناییری در تواریخ آشوری آمده است که مشتمل بر اتحادیه پادشاهان کوچکی در منطقه جنوب دریاچه وان بوده و قوم اورارتو یکی از اقوام ناییری بوده است  فهرست  بخش اول شامل منطقه قفقاز و ماورای قفقاز شده و به مسائلی از جمله بررسی قوم های هوریان میتانی ها خزرها ارمنی ها گرجی ها آلبانیایی ها آس ها آلان ها یاسها و یازیگ ها در زمینه های جغرافیای تاریخی خاستگاه سرزمین ترکیب قومی زبان دین فرهنگ و هنر طبقات اجتماعی و غیره پرداخت شده است بخش دوم  شامل بین النهرین و هلال حاصل خیز حلال خصیب می باشد که بعد از آوردن مقدمه ای در رابطه با طرح تاریخی بین النهرین مسائل اقوامی چون سومری ها سامی ها اکدی ها بابلی ها کاسی ها آشوری ها کنعانیان فنیقی ها کلدانی ها و منداییان در زمینه های ریشه های نژادی موقعیت جغرافیایی فرهنگ و تمدن خط زبان دین هنر و معماری روابط سیاسی با اقوام دیگر نظامی گری اساطیر و غیره پرداخت شده است بخش سوم  تحت عنوان دانش قوم های کهن با مقدمه ای آغاز شده و مباحث علمی از جمله نجوم ریاضیات خط پزشکی خنیاگری دانش آبیاری و سفالگری کیمیاگری شطرنج و غیره در ایران کهن بین النهرین شرق باستان و قفقاز پرداخته است نویسنده محترم در این قسمت به صورت کاملاً ریزی توانسته است منشاء و ریشه بعضی از علوم را در این مناطق شناسائی کرده و در اختیار خوانندگان