نفائس الفنون فی عرایس العیون این کتاب دائرةالمعارفى است به زبان فارسى  تأليف علامه شمس الدين محمد بن محمود آملى از علماى قرن هشتم هجرى متوفاى 753ق  ظاهرا كتاب با هدف تدريس به طلاب مدرسه سلطانيه تأليف شده است  مؤلف آن را قبل از 736ق آغاز كرده و در حدود 742ق به پايان رسانيده و به ابواسحاق بن محمود شاه در شيراز تقديم داشته است  كتاب در سه جلد تنظيم گرديده و مشتمل بر مقدمه و شرح حال مؤلف به قلم سيد هدآيت الله مسترحمى مقدمه اى به قلم مصحح كتاب مرحوم علامه ابوالحسن شعرانى مقدمه اى به قلم مؤلفمشتمل بر سه فايده و دو بخش اصلى استبخش علوم اوايل و بخش علوم اواخر  بخش اول كتاب به علوم اواخر اختصاص يافته و مشتمل بر 4 مقاله است و هر مقاله خود مشتمل بر چند فن و هر فن دربرگيرنده فصول متعددى مى باشد در اين بخش 85 علم كه بر 36 فن بنا نهاده شده معرفى مى گردد  بخش دوم به علوم اوايل اختصاص يافته و مشتمل بر 5 مقاله و هر مقاله مشتمل بر چند فن و هر فن متضمن فصول گوناگونى است در اين بخش نيز 75 علم از علوم اوايل كه بر 33 فن بنا شده معرفى مى گردد  شمس الدين آملى در اين كتاب به شيوه نويسندگان كتب علمى قرن هفتم و هشتم نظير خواجه نصيرالدين طوسى و قطب الدين شيرازى مطالب غامض علمى را در ساده ترين و روان ترين عبارات به نثر مرسل آن روز نوشته است و در خطبه آغازين كتاب به شيوه مرسوم عصر خود از نثر مصنوع پيروى كرده كه در اين كار هم توانايى خود را به خوبى نشان مى دهد  فصل مربوط به علم انشا نيز به نثر مصنوع نوشته شده امّا در فصول ديگر كار متفاوت است چون بيشتر مطالب از كتاب هاى ديگران به همان صورت نقل شده و اگر در جايى اسلوب نثر قديم تر از شيوه عصر مؤلف است در آن تغييرى نداده در بخش هايى هم به نظر مى رسد كه مطالب توسط خود آملى از متن عربى به پارسى ترجمه شده است  اين كتاب يكى از دايرةالمعارف هاى نفيس فارسى است كه تا حدى از نظرها دور مانده است نفائس الفنون گنجينه اى گران بها از ادب و فرهنگ گذشته اين آب و خاک مى باشد  اين كتاب تمامى علوم و فنونى را كه در قرن هشتم هجرى شناخته شده بود در بر دارد نویسنده با شكيبايى فراوان و آگاهى عميق به علوم و مسائل آن پرداخته است وى ابتدا از علم تعريفى جامع به دست مى دهد و سپس به تقسيم بندى و طبقه بندى علوم مى پردازد و آن گاه هر علم را با اجزا و فروع آن مورد تدقيق قرار مى دهد و هيچ علم و فنى را از قلم نمى اندازد؛ از علم اكتاف گرفته تا هندسه و جبر و مقابله و از قيافه شناسى تا مكانيكعلم حيل همه را آورده است  در نفائس الفنون در تقسيم علوم چنين آمده است بدان كه علم به قسمت اولى منقسم شود با حكمى و غير حكمى حكمت عبارت است از علم حقايق اشياء چنان كه باشد و قيام نمودن به كارها چنان كه بايد به قدر استطاعت تا نفس انسانى به كمالى كه متوجه است بدان برسد پس منقسم شود به دو قسم علمى و عملى  علمى تصور حقايق موجودات است و تصديق به احكام و لواحق آن چنان كه فى نفس الامر باشد به قدر قوت انسانى و عملى ممارست حركات و مزاولت صناعات از جهت اخراج آنچه در حيز قوت باشد به حد فعل به شرط آنكه مؤدى بود از نقصان به كمال به حسب طاقت بشرى  و علوم غير حكمى منقسم شود به قسم دينى و غير دينى و علوم دينى يا عقلى اند يا نقلى يا مركب از هر دو و علم غير دينى همچو علم محاورى و بعضى از ايشان قسمت بدين وجه كنند كه علوم يا شرعى است يا حكمى يا جامع ميان شرعى و حكمى كه آن تصوف است  بدين ترتيب مؤلف مبناى كتابش را بر تقسيم علوم به حكمى و غير حكمى مى نهد و آنها را علوم اوايل و علوم اواخر مى نامد  ابتدا علوم اواخر را شرح مى دهد و آنها را به چهار دسته تقسيم مى كند كه هر كدام شامل چند فن است  مقاله چهارم از قسم دوم از کتاب نفایس الفنون فی عرایس العیون در فروع طبیعی مشتمل بر ده فن  فن اول در علم طب  باب اول در قسم نظری مشتمل بر پنج فصل  فصل اول در معرفت ارکان و امزجه و اخلاط و قوی  فصل دویم در تشریح اعضاء  فصل سیم در امراض و اسباب و اعراض  فصل چهارم در علامات و دلایل  فصل پنجم در معرفت اشیاء مستعمله از اغذیه و اشربه و ادویه و غیر آن از حبوب  باب دوّم در قسم عملی مشتمل بر دو فصل  فصل اوّل در حفظ صحّت بدن  فصل دویم در معالجات  فن دوم از این مقاله در علم کیمیا  فصل اول در بیان امکان وقوع  فصل دوم در اشارت به اصل حجر و تسمیه او در کیمیا و اکسیر و صنعت  فصل سیّم در کیفیت تبییض و تصفیر  فصل چهارم در تعقید و تحلیل و تکلیس  فصل پنجم در تدبیرات چیزهائیکه در این صنعت بدان محتاج اند و آن را بکار دارند  فصل ششم در بیان ساختن سیم  فصل هفتم در ساختن زر  فصل هشتم در ساختن لالی  فصل نهم در ساختن مشک و عنبر  فصل دهم در اشارات بعضی از اصطلاحات ارباب این صناعت  فن پنجم از مقاله چهارم از قسم دویم از کتاب نفایس الفنون فی عرایس العیون علم فراست  باب اول در یافتن اخلاق مردم بسبب چگونگی صورت و رنک و شکل و عضوهای ظاهری  باب دویم در ترجیح بعضی از این علامات بر بعضی  فن ششم از مقاله چهارم علم احکام نجوم است  فصل اول در بیان تأثیر کواکب  فصل دوم در آنکه سیارات در تأثیر قوی تر بود یا ثوابت  فصل سیم در شبهاتیکه بر تأثیر کواکب و بطلان احکام نجومی ایراد کرده اند با جواب آن  فصل چهارم در بیان صفات کواکب سیاره و دلالت ایشان  فصل پنجم در بیان دلالات بروج  فن هفتم از مقاله چهارم علم خواص  باب اول در خواص حیوانات چهار پا  باب دویم در طیور  باب سیم در خواص حیوانات بحری  باب چهارم در خواص جواهر در احجار  فن هشتم از مقاله چهارم علم حرف الطبیعه که آن شعب و اقسام بسیار دارد و بحقیقت بیشترین صنعتها باو راجع و لیکن ما از آنجمله شش نوع در شش فصل ایراد کنیم  فصل اول در بیطره که آن را طب الدواب خوانند  فصل دویم در احوال مرغان شکاری  فصل سیم در قلع آثار جامه سفید بهر چه بیالاید  فصل چهارم در فلاحت  فصل پنجم در اکتاف  فصل ششم در اختلاج اعضا