کتاب گزارش گمان شکن اثر صادق هدایت سرزمین ایران همواره مهد آراء و عقاید و مذاهب گوناگون بوده است از مراجعه به تاریخ قبل از اسلام ایران می بینیم که علاوه بر دیانت رسمی و دولتی مملکت همیشه فرقه ها و مذهبهایی وجود داشته که به نسبت معکوس قوت و اقتدار کیش رسمی قوی یا ضعیف می شده است در زمان ساسانیان علاوه بر دبن رسمی یعنی زرتشتی در داخل ایران یک عده ادیان و مذاهب دیگر مانند زروانی مهر پرستی یهودی عیسوی مانوی مزدکی سوفسطایی بودایی و غیره در کشمکش بوده است پس از فتح ایران بدست اعراب همین که ایرانیان به خود آمدند در برابر دین اسلام عکس العمل شدیدی نشان دادند و به وسایلی گوناگون خاصه بوسیله تجدید ادیان و مذاهب پیشین به دین فاتحین خود تاخت آوردند از تراجم احوال سرگشان زمان خلافت و همچنین بسیاری از شعرا و ادبا و سرکردگان صدر اسلام ابن مقفع بابک افشین مازیار برمکیان و غیره چنین بر می آید که این مخالفت نهایت شدت را داشته است لیکن برای مطالعه دقیق در این آراء و عقاید مقایسه آنها با تعالیم قبل از اسلام اسناد معتبری در دست نمی باشد زیرا این قسمت از تاریخ بسیار تاریک می باشد و اسناد کتبی که درین زمینه وجود داشته به عمد از میان برده شده است