کتاب قیام زنگیان نویسنده یعقوب آژند ناشر  امیرکبیر  چاپ اول 1364  از مهم  ترین قیام بردگان بعد از قیام اسپارتاکوس جنبش زنگیانزنجیان به رهبری صاحب زنج در نواحی بصره بود که در قرن سوم هجری به وقوع پیوست و دامنه آن به خوزستان رسید و پانزده سال طول کشید تا سرکوب شود برخی نسب صاحب زنج را از اعراب می دانند که پدر و پدربزرگش بزرگ شده ایران ملک ری بوده و برخی هم اصالتا اهل ری می دانند گرچه هنگام وقوع این قیام ساختار و مناسبات اقتصادی اجتماعی در ایران فئودالیسم بود اما بقایای برده داری پابرجا بود از زنگبار و سایر نواحی آفریقا مردمانی را به عنوان برده می آوردند و براثر جنگ ها و تسخیر دیگر سرزمین ها زنان و مردان زیادی به اسارت درمی آمدند که به عنوان برده به فروش می رسیدند و به خصوص در نواحی بصره و خوزستان در کار کشاورزی خشک کردن باتلاق ها زهکشی شوره زارها مزارع نیشکر و کارهای خانگی و به کار گرفته می شدند بنابه روایت تاریخ بیهقی در بین عایدات وخراج های اهدایی به دربار خلفای عباسی گاهی رقمی بالغ بر پانصد نفر غلام وکنیز وجود داشت اوضاع به گونه  ای بود که دربار خلافت مقامی به نام  قیم الرقیق  مسئول نظارت بر امور تجارت وفروش بردگان بود شرایط زمانه و سلطه اسلام به گونه  ای بوده که رهبران قیام ها و جنبش های اعتراضی و استقلال طلبانه با  عقاید و خواست های گوناگون عدالتخواهانه مصلحت را چنین می دیدند که یا تحت لوای دین یا نسبت دادن خود به مقدسات قیام را پیش برند شیوه کار و نیروی مورد اتکای صاحب زنج نشان می دهد که قیام زنگیان شباهت هایی با جنبش مزدکیان دارد و   بیتاثیر ازآن نیست و به همین جهت بعضی گفته اند صاحب زنج از بقایای سپیدجامگان بود طوایف و بزرگان قبایل بصره زمانی با صاحب زنج به مخالفت برخاستند که وی غلامان را به سرکشی از اربابان خود تشویق می کرد صاحب زنج سال ها به تبلیغ و گردآوری غلامان فراری مشغول بود و به آنها قول مال و زمین می داد چون اکثریت قیام کنندگان بردگان سیاه پوست از دیار زنگبار و دیگر نواحی آفریقا بودند قیامشان به قیام زنگیان یا زنجیان مشهور شد و رهبرشان هم ملقب به صاحب زنج رهبر قیام زنگیان قصد سرنگونی خلافت عباسی را داشت اما بعد از جنگ های گوناگون از  موفق  برادر خلیفه معتمد عباسی شکست خورد صاحب زنج و  بسیاری از زنگیان به قتل رسیدند و بقیه دوباره برده شدند اما این قیام چنان اثری بر زمانه گذاشت که صاحبان برده ها به ناچار می باید در رفتار خود با برده ها تجدید نظر می کردند و در برده داری تزلزل ایجاد شد زنگیان پیام اتحاد و همپیمانی برای صفاریان  یعقوب لیث و قرمطیان فرستادند اما آنها استقبالی نکردند وقتی سپاهیان یعقوب لیث در اهواز از سپاهیان خلیفه عباسی شکست خورد و یعقوب فراری شد صاحب زنج به او پیغام داد که بازگرد تا با همدستی یکدیگر به خلافت عباسیان پایان دهیم ولی یعقوب موافقت نکرد اختلاف برسر متصرفات در خوزستان بین یعقوب و زنگیان وجود داشت و یعقوب نسبت به حاشیه های منفی رفتار زنگیان نظر مثبتی نداشت اما به نظر می رسد خلیفه عباسی به اختلافات بین یعقوب لیث و صاحب زنج دامن می زد و مانع اتحادشان علیه عباسیان می شد به هر حال تعلل یعقوب در راه همپیمانی با زنگیان علیه خلیفه عباسی از اشتباهات یعقوب بود اینکه نه قرمطیان و نه یعقوب به پیشنهاد اتحاد وهمپیمانی با زنگیان روی خوش نشان ندادند علاوه برعلل دیگر این شبهه را ایجاد می کند که ممکن است نگاه تحقیرآمیز نژادی هم دخیل بوده واقعیت این است که شرایط آن زمان و رواج تعصب وعدم آگاهی و جو تکفیر رهبران جنبش های اعتراضی برای اقناع مردم مصلحت می دیدند تحت لوای دین قیام کنند و گاهی مدعی امامت و نبوت شوند قیام هایی نظیر زنگیان به مذاق خیلی ها خوش نمی آمد زیرا کمتر صاحب نفوذی وجود داشت که غلامان و کنیزانی در اختیار نداشته باشد طبری وابن اثیر هم قیام زنگیان را  خبیث  و  پلید  نامیدند گویا از نظر ابن اثیر و طبری ظلم و رفتار خلفا و  امرا عاری از خباثت و پلیدی بود و تنها بعضی حواشی احتمالی زنگیان تحقیر و بلادیده نماد پلیدی و خباثت بود علی رغم سرکوب و تحریف واقعیات تاریخی اینگونه جنبش ها در صورت شکست هم اثر خود را بر جامعه می گذارد و به نامی دیگر و بهانه  ای تازه سر برمی آورد