کتاب کاشف الاسرار 2جلدی  بنیادهای بینش و باورهای شیعی   مولی نظرعلی طالقانی   به کوشش مهدی طیب  کتاب کاشف الاسرار بی شک از ارزشمندترین آثار ملانظر علی طالقانی است این کتاب بیشتر دو بار در قطع بزرگ در 394 صفحه با حدود 25 هزار سطر به شیوه چاپ سنگی در سالهای 1286 و 1385 هجری قمری و یکبار در قطع رقعی در 800 صفحه با حروف چاپی در سال 1377 هجری قمری در تهران به چاپ رسیده است این کتاب حاوی چکیده ی مطالبی که مؤلّف طیّ قریب 20 سال از محضر عارف بزرگ معاصر شیعی مرحوم حاج میرزا محمّد اسماعیل خان احمد دولابی استفاده نموده و اولین مجلّد آن را ذیل قریب 80 عنوان که در برگیرنده ی اساسی ترین موضوعات در شناخت جهان بینی عرفانی شیعه و نحوه ی سلوک الی االله به شیوه اهل محبّت و جذبه است تنظیم و دسته بندی کرده است  کتاب شامل 12 بخش است که به ترتیب عبارت است از مقدمه مولف رساله در اصول عقاید رساله متمم در اصول دین رساله فن اخلاق با مقدمه ای در این باب رساله در محبت اجمال مواعظ سنه 1280 اجمال مواعظ سنه 1278 اجمال المواعظ سنه 1279 اجمال مواعظ عاشورای سنه 1279 اجمال مواعظ سنه 1285 مقاله در معرفت ائمه به نورانیت اجمال مواعظ سنه 1286  از ویژگی های بارز کتاب این است که مولف به سبب جامعیت علمی و عرفانی خویش توانسته در هر بحث طرحی ارائه کند که در برگیرنده مشرب های کلامی و فلسفی و عرفانی و منطبق بر مضامین آیات و احادیث باشد  از این رو بر خلاف برخی نویسندگان به جای دامن زدن به آتش اختلاف اندیشه ها و اندیشمندان مولف کاشف الاسرار توفیق یافته است که کثرتها را به وحدت و تقابلها را به توافق کشاند و به خوبی نشان دهد که یک حقیقت است که در آئینه های گوناگون عقل و دل متکلم و فیلسوف و عارف و محدث و فقیه جلوه های متفاوت داشته است و نیز به روشنی آشکار سازد که هر یک از این طوائف از آن جا که دیدگاه و زبان و اصطلاحات خاصی برای بیان مراد خویش بر گزیده و با دیدگاه و زبان و اصطلاحات دیگران ناآشناست گرچه از همان حقیقتی سخن می گوید که دیگران اما این اختلاف دیدگاه و زبان و اصطلاح او را به جبهه گیری و نزاع در برابر دیگران واداشته و تا مرز تکفیر و مهدور الدم دانستن آنها کشانده است  خواننده کتاب کاشف الاسرار کتابی را می خواند که یک صد و بیست و هشت سال از عمر تالیف آن می گذرد مع الوصف در موارد متعددی  چه در زمینه عقاید و چه در عرصه اخلاق  با مباحثی عمیق و ارجمند مواجهه می شود که در هیچ کتاب و اثری به آن دست نیافته است  لحن دلنشین و کلام عمیق موثر ملانظر علی بویژه آنجا که در نهایت اخلاص و صمیمیت به وضع و نصحیت می پردازد چنان است که خواننده را با یک کتاب وزین علمی روبرو است به وادی تذکیه نفس و پالایش روح می کشاند و بسا که از اشک بر دیدگانش جاری می سازد و مالا علمی در اختیار او می نهد که نور دلها است نه حجاب اکبر   گزیده  مطلب اول از مقاله اول کتاب کاشف الاسرار در بیان فائده و تکلیف و اهل تکلیف  بدان که غرض از تکلیف تکمیل بندگان و قرب به خداوند عالمیان است پس تکلیف مخصوص کسی است که هم ناقص باشد و هم قابل کمال و ترقی باشد پس اگر ممکنی باشد که همه کمالات او بالفعل باشد چون عقول مجرده در نزد جمعی از حکماء ویا ممکنی باشد که از شدت قصور قابل کمال نباشد چون حیوانات و نبات و جماد هیچکدام را تکلیف ممکن نیست زیرا که عبث و بیفائده است و صدور عبث از حکیم محال است بلک عقول را به مذهب ایشان تکالیف بسیاری است و لکن در آن ترقی نیست و از سنخیت تکلیف ما خالی و عاری است پس تکلیف به حکم عقل و اجماع و کتاب و سنت مخصوص انسان و ملک و جن است و لکن ظاهر شد که از انسان هر که مجنون است ویا طفل غیر ممیز است تکلیف او محال است و کذا عقول مجرده از ملائکه نزد حکماء و حالت جنیان بر ما مخفی است و هم ظاهر شد که عمل اطفال ممیز صحیح و شرعی است نه تمرینی پس ثواب یافتن ایشان چون ثواب یافتن ما می باشد در مستحبات و مکروهات که در مخالفت عقاب ندارند و در اطاعت ثواب دارند و همین برهان عقلی کافی است و محتاج به ذکر اقوال و احادیث نیست خلاصه به بدیهه عقل هر که قابل کمال و قرب است بر خدا واجب است که او را تکلیف کند و محال است که او را مهمل بگذارد زیرا که غرض از ایجاد او به کمال رسیدن او است و رسیدن به کمال بدون تکلیف است پس اگر او را مهمل بگذارد خلقت او عبث باشد و نقض غرض لازم آید مثل کسی که نهال میوه نشاند و او را تربیت ننماید و مهمل گذارد پس خشک و نابود شود تعالی الله عن ذالک و هم به برهان عقل هر چیزک که قابل کمال و قرب نیست تکلیف نمودن او محال است زیرا که هم لغو و بیفائده شود و هم تکلیف مالایطاق لازم آید تعالی الله عن ذلک  مطلب دوم در بیان تفاوت مردم قال الله تعالی فی آل عمران هم درجات عندالله والله بصیر بما یعلمون  ایشان درجات گوناگونی در نزد خدا دارند و خدا بینا است به آنچه می کنند  و فی الاعراف والذین امنوا و عملوا الصالحات لا نکلف نفسا الا وسعها   الایه ای امنوا و عملوا کل علی حسب وسعه و طاقته یعنی آنان که ایمان آوردند و عمل صالح نمودند تکلیف نمی کنیم کسی را مگر به قدر وسع و فی بنی اسرائیل انظر کیف فضلنا بعضهم علک بعض و للاخرة اکثر درجات و اکبر تفصیلا  سوره اسرا آیه 21 نظر کن که چگونه تفضیل دادیم بعضی از ایشان را بر بعضی و هرآینه آخرت بزرگتر است به حسب درجات و بزرگتر است بر حسب تفاوت و آیات بسیار است و اخبار بیشمار چنانچه ان شاء الله بیاید  پس گوئیم که مراتب انسان هفت است اول مرتبه مجتون و طفل غیر ممیز است که قابل تکلیف نیستند دویم مرتبه سفیه است که از مجنون بالاتر و از عاقل پست تر است و واسطه است در میان ایشان سوم مرتبه ای است که در آیات و اخبار نام ایشان ضعیف و مستضعف است بقره فان کان الذی علیه الحق سفیها او ضعفا  سوره بقره آیه 282 پس اگر مدیون سفیه یا ضعیف باشد نساء الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان لا یستطیعون حیله و لایهتدون سبیلا  سوره نساء آیه 98  مگر مستضعفین از مردان و زنان و طفلان