کتاب کاپیتولاسیون در تاریخ ایران نویسنده محمدعلی چلونگر  ناشر  مرکز چاپ دوم 1385 کاپیتولاسیون در تاریخ ایران  نویسنده محمدعلی چلونگر ناشر نشر مرکز       در این کتاب سیر تاریخی حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون در تاریخ ایران از آغاز تا الغای رسمی آن در 1306 شمسی 1927 میلادی بررسی شده و به احیای آن در 1343 شمسی 1964 میلادی نیز مختصراً اشاره شده است زمینه های پیدایش کاپیتولاسیون در مشرق زمین و کشورهای اسلامی هدف های غربیان از درخواست این گونه امتیازات سیر تاریخی کاپیتولاسیون از زمان مغول تا قاجاریه مقاومت هایی که در مقابل این پدیده صورت گرفته و آثار و پیامدهای سیاسی اجتماعی اقتصادی قضایی و فرهنگی تحمیل کاپیتولاسیون به ایران موضوع هایی هستند که در این کتاب به آن ها پرداخته شده است  در روز سه شنبه 21 مهر 1343 لایحه قضاوت کنسولی مشهور به کاپیتولاسیون با وجود مخالفت گروه کثیری از وکلای مردم در جلسه ای پرتنش از تصویب اکثریت نمایندگان مجلس شورای ملی گذشتواژه کاپیتولاسیون به معنی انعقاد عهدنامه و قرارداد و یا خود عهدنامه و مفهوم عام حقوقی آن عبارت است از پیمان هایی که حقوق قضاوت کنسولی و حقوق برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی کشور میزبان اعطا می کند مقررات کاپیتولاسیون اگر چه از دوران صفویه به صورت نانوشته در مورد تجار و اتباع اروپایی رعایت می شد اما به صورت قانون از دوران قاجار و در پی جنگ های ایران و روس به اجرا در آمد  این مقررات برای اولین بار در 1828 میلادی به موجب عهدنامه ترکمانچای از طرف دولت روسیه تزاری بر ایران تحمیل شد پس از آن بود که انگلستان و سایر کشورهای اروپایی رسماً از این امتیاز بهره مند شدند فصل هفتم  هشتم و نهم معاهده ترکمانچای که به مسایل حقوقی و جزایی اتباع روسیه در ایران مربوط است  مهم ترین قسمت عهدنامه بود؛ چرا که با اجرای این فصول رژیم کاپیتولاسیون به نفع روس ها برقرار شد  اگرچه در 1921 میلادی یک روز قبل از کودتای سیدضیاءالدین طباطبایی شوروی به طور یکجانبه کاپیتولاسیون را به عنوان نهاد استعماری تزار ها لغو کرد اما معاهده کاپیتولاسیون منعقد شده با تزار ها 99 ساله بود و دستور رضاخان برای لغو این امتیاز درست در پایان دوره یعنی سال 1927 صادر شد به هرحال آنچه که از 1307 شمسی توسط رضاخان به عنوان اعلام لغو کاپیتولاسیون آغاز شد در دوران فرزند وی به فراموشی سپرده شد  آغازگر دعوت امریکایی ها به ایران پس از جنگ جهانی دوم و واگذاری امتیازات قضایی و امنیتی به آنان قوام السلطنه بود اولین دسته از نیروهای نظامی امریکا تحت عنوان میسیون نظامی آذر 1321 همزمان با دوره نخست وزیری قوام السلطنه با مصونیت های قضایی وارد ایران شدند  در دوران حکومت سهیلی نیز قراردادهای دیگری در زمینه استخدام مستشاران امریکایی به بهانه اصلاح سیستم اداری ارتش به امضا رسید که هریک از آن ها دربرگیرنده امتیازات خاصی برای خانواده ها و وابستگان نظامیان امریکایی بود اما نقطه اوج این امتیازدهی ها به دوران نخست وزیری حسنعلی منصور و اسدالله علم باز می گردد در همین دوران بود که لایحه کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی مطرح شد این لایحه پس از برگزاری رفراندوم انقلاب سفید و تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی که هر دو با انتقادات فراوانی از سوی محافل مذهبی و در راس آن ها امام خمینی قرار گرفت در مجلس طرح شد  برداشتن موانع حقوقی و قانونی حضور نیروهای امریکایی در ایران و تضمین امنیت آنان برای شاه اهمیت داشت به ویژه آنکه وی برای اجرای سریع اصلاحات اقتصادی و سیاسی زیر فشار امریکا قرار گرفته بود در این شرایط احیای نظام کاپیتولاسیون با هدف اعطای مصونیت سیاسی و کنسولی به اتباع امریکایی در ایران در دستور کار دولت قرار گرفت  این چنین بود که لایحه کاپیتولاسیون در 13 مهر 1342 در کابینه علم و در مرداد 1343 در مجلس سنا به تصویب رسید در 21 مهر 1343 حسنعلی منصور نخست وزیر وقت این لایحه را به صورت ناگهانی به مجلس شورای ملی برد