بدایه المجتهد و نهایه المقتصدنوشته ابن رشد القرطبی  عربی  7 جلدی  شومیز بداية المجتهد و نهاية المقتصد اثر ابوالولید محمد بن احمد بن محمد بن رشد قرطبی 520 595ق کتابی است در فقه تطبیقی عامه که با تحقیق جمعی از محققین به چاپ رسیده است  انگیزه نگارش  ابن رشد انگیزه خود را از نوشتن کتاب در پیشگفتار بیان کرده است او دو هدف را در این نوشتار پی می گیرد؛ نخست بهره ای است که خود از این کار می برد او خواسته است احکام فقهی ای را که فقیهان در آن اختلاف و یا اتفاق دارند برای خود بیان کند و راز اختلاف میان آنها را دریابد تا بدین صورت به اصولی دست یابد که فقیهان از آن استفاده کرده اند تا مسائل مسکوت شرع را بیان کنند هدف دوم فایده ای است که به دیگران می رسد و آن باز کردن باب اجتهاد است  ساختار  کتاب با مقدمه ناشر آغاز و مطالب که شامل 67 مبحث فقهی است و مانند بیشتر منابع فقهی با طهارت آغاز و با مبحث قضا پایان می یابد در دو جلد عرضه شده است  شیوه کار مولف  روش مؤلف آن است که بعد از ذکر اقوال به بررسی آنها پرداخته و دیدگاه برتر را با عباراتی چون اظهر است یا اقوی است متمایز می سازد در برخی موارد این دیدگاه برتر همان نظر شیعه یا بسیار نزدیک به آن می باشد شیوه کار وی آن است که در ابتدای هر بحث تصویری کلی از فروع و بخش های آن مبحث به خواننده نشان داده و سپس گام به گام به توضیح تفصیلی آن فروع پرداخته است هریک از کتب فقهی مثلاً کتاب الفرائض را ابتدا به چند قسم و سپس هر قسم را به چند نوع و هر نوع را به چند باب تقسیم بندی کرده و درباره آنها بحث می کند؛ بدین صورت که نظرات فقهای مختلف را مطرح می نماید فقهایی از صحابه نظیر علیع ابن عباس ابن مسعود عمر ابوبکر و و همچنین فقهایی متأخر چون ابوحنیفه شافعی مالک و احمد بن حنبل بزرگان مذاهب چهارگانه و نیز افرادی چون سفیان ثوری لیث ابویوسف ابن  ابی لیلی داوود ظاهری اوزاعی ابن  ماجشون و   محتوا  در مقدمه به بیان اهمیت و برخی از مزایا و ویژگی های کتاب پرداخته شده است  مؤلف ابتدا بحثی فشرده درباره مبانی و منابع استنباط فقهی مطرح کرده و جایگاه سنت قول فعل و تقریر پیامبرص قیاس شرعی شامل قیاس از راه یافتن مشابهت های دو موضوع و قیاس از راه اثبات مشارکت دو موضوع در علتی که منشأ حکم شده است و اجماع را باز شناسانده و درباره الفاظی که در قرآن و سنت برای بیان احکام به کار رفته است توضیح داده و به موارد اختلاف فقهای بزرگ و مذاهب فقهی در این مباحث اشاره کرده آنگاه به بررسی علل پیدایش اختلاف در آرای فقها و مذاهب پرداخته و این علل را در شش مقوله رده بندی کرده است؛ مانند اینکه گاهی یک لفظ چندمعنا دارد و پذیرش هر معنا در حکم فقهی مؤثر است؛ نظیر واژه قرء در قرآن بقره 288 که در مسئله عده طلاق نقش دارد اختلاف رأی در مبانی استنباط اختلاف فقهم نسبت به عبارات کتاب و سنت و وجود دلایل متعارض درباره یک موضوع که احکام متفاوت از آنها استنباط می شود از مواردی است که به اختلاف آرای فقهی می انجامد  مقدمه فشرده ابن رشد در واقع برای گویاتر کردن دسته بندی اسباب پیدایش اختلاف بوده است و این دسته بندی مبنای بررسی ها و تعلیم های او از اختلاف فقهی در سراسر کتاب است؛ مثلاً درباره شماره نمازهای واجب می گوید که ابوحنیفه و پیروان او برخلاف سایر فقها علاوه بر نمازهای پنج گانه نماز وتر بخشی از نماز شب را نیز واجب می دانند سپس توضیح می دهد که وجود احادیث متعارض منشأ این اختلاف رأی شده است و با ذکر آن احادیث چگونگی مواجهه فقها با آنها را تبیین می کند درباره کمترین تعداد نمازخوان برای برپایی نماز جمعه با توجه به اینکه به اتفاق همه فقها این نماز باید به جماعت خوانده شود می گوید که اختلاف فقها برخاسته از آرای آنها درباره واژه جمع است و همچنین از اینکه کمترین عدد جمع را باید دو سه یا چهار دانست به علاوه اینکه آیا امام جماعت در این شمارش ملحوظ می شود یا خیر  ابن رشد غالباً به توضیح و تبیین دلایل آرای مختلف بسنده کرده و به ندرت در مقام دفاع از یک رأی بوده یا رأی خود را باز گرفته است به همین دلیل کتاب او را نباید از کتاب های علم الخلاف از شاخه های فقه دانست؛ هرچند از بهترین مآخذ مطالعه این موضوع به شمار می رود  او در این کتاب فقط به ذکر اقوال و آرای بانیان مذاهب چهارگانه اهل سنت و فقهای این مذاهب نپرداخته است بلکه آرای فقهای مذهب ظاهری فقهای متقدم بر مذاهب چهارگانه مانند اوزاعی ابن ابی لیلی و ابوثور و کسانی چون طبری را نیز آورده است احاطه فقهی مؤلف و قدرت او در تبیین مطالب در سراسر کتاب مشهود است و به گفته صفدی این اثر در موضوع خود سودمندترین و از حیث روش نیکوترین کتاب است  این کتاب به صورت خلاصه و موجز نوشته شده است ذکر دلیل اقوال و بررسی آن و گاه اظهارنظر منطقی در مورد آنها و توجه به فروعات مباحث و تبویب و فصل بندی جالب کتاب آن را به صورت یک دوره کامل فقه کلاسیک و منظم درآورده است منبع ارجاع ابن رشد در ترجیح یک نظر سنت و به ویژه سنت های پیامبرص است که با گنجانده شدن در کتب حدیثی بزرگ اعتبار می یابد ابن رشد در پرداختن به این سنت ها رویکردی نزدیک به شافعیه دارد اما او سنت قطعی را بر محتمل ترجیح داده و بدین سان راه خود را از شافعیه جدا کرده است از سوی دیگر با گرایش مالکیه به سیره اهل مدینه مخالف است چراکه آن را یک اجتماع محدود می داند که چیزی را ثابت نمی کند به نظر وی اجتماع فقط هنگامی معتبر است که با یک نص یا تفسیر خردپذیر تائید شود او کاربرد استدلال تمثیلی قیاس را به دلیل وجود نمونه های مشخص نامحدود می پذیرد وی درحالی که در برابر نص گرای ظاهریه که آن عاجز کننده می داند نگرشی عبوس دارد ولی بر تقلید کورکورانه پیشینیان مالکی خود دل می سوزاند و از تلاش شخصی اجتهاد به ویژه در مسائل که احاطه بر آن از طریق قاعده دشوار است طرفداری می کند