کتاب بصائرالدرجات اثر محمد بن حسن صفار نشر بوستان کتاب  مشخصات عمومی دسته بندی     قرآن و حدیث موضوع اصلی     حدیث و رجال موضوع فرعی     حدیث و رجال نوبت چاپ     1 وزن     1055 گرم سایر مشخصات سال انتشار     1402 نگارش     تألیف زبان     عربی قطع     وزیری نوع جلد     گالینگور  بصائر الدرجات اطلاعات کتاب نویسنده    ابن فروخ صفار قمی متوفی 290 موضوع    امامت چهارده معصوم سبک    روایی زبان    عربی مجموعه    1 جلد اطلاعات نشر ناشر    کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی تاریخ نشر    1404 ق   بَصائِرُ الدَّرَجاتِ الکُبْری فی فَضائلِ آلِ مُحمّد مشهور به بصائر الدرجات از منابع حدیثی شیعه تألیف ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار معروف به صفار قمی متوفی 290ق از اصحاب امام حسن عسکریع و علمای مشهور در قرن سوم هجری قمری این کتاب اثری روایی با رویکرد کلامی است که احادیث آن درباره مسئله امامت شناخت امام و فضائل ائمه و به ویژه علم امامان است بسیاری از بزرگان و عالمان دین آن را توثیق و در شمار مصادر کتب خویش ذکر کرده اند درباره مؤلف مقالهٔ اصلی محمد بن حسن صفار  محمد بن حسن بن فروخ صفار از اصحاب امام حسن عسکریع و از چهره های سرشناس اصحاب و راویان حدیث به شمار می آید او را می توان از بزرگان قرن سوم هجری برشمرد انتساب و اصالت کتاب  سعد بن عبدالله قمی محدث هم عصر صفار نیز کتابی به همین نام داشته است که معمولاً با کتاب بصائر الدرجات موجود متفاوت دانسته می شود1 بنابر نقل شیخ طوسی این کتاب چهار جزء داشته است2 خلاصه ای از این کتاب به قلم حسن بن سلمان الحلی بر جای مانده و با عنوان مختصر بصائر الدرجات چاپ شده است  بنابر نظر برخی پژوهشگران بصار الدرجاتی که به محمد بن الحسن الصفار منسوب است در حقیقت روایتی است از کتاب سعد بن عبدالله قمی بر اساس این فرضیه محمد بن یحیی العطار که معاصر با سعد بن عبدالله بوده بخشی از احادیث کتاب بصائر الدرجات را به شیوه استخراج در متن جدیدی بازسازی کرده و نام واسطه احادیث یعنی سعد بن عبدالله را حذف کرده است و البته پاره ای از روایات نیز به آن افزوده شده است قرار گرفتن نام محمد بن حسن الصفار در ابتدای روایات نیز از آن روست که محمد بن یحیی در این کتاب احادیث زیادی را از طریق محمد بن حسن صفار نقل کرده و در واقع روایات سعد را از طریق استاد خود محمد بن حسن صفار نقل کرده است3  از سوی دیگر برخی بر این نظرند که اصل کتاب بصائر الدرجات از محمد بن حسن صفار بوده که سعد بن عبدالله اشعری آن را مختصر و شیخ حسن بن سلیمان نیز بخش هایی از آن مختصر را گزیده کرده و گاه روایاتی را نیز بدان افزوده است و از همین روست که بسیاری از روایات این کتاب با روایات بصائر الدرجات صفار همسانی دارد4  بر اساس گزارش های موجود  ظاهراً کتاب بصائر الدرجات در ابتدا حجم کمی داشته و نویسنده بعداً در نسخه ای دیگر بر حجم آن افزوده است از همین رو دو نسخه از بصار الدرجات موجود بوده که یکی به بصائر الدرجات الصغری و دیگری به بصائر الدرجات الکبری شهرت داشتند و نسخه موجود چاپ شده این کتاب همان بصائر الدرجات الکبری است5 محتوا  کتاب بصائر الدرجات حاوی 1881 حدیث است و ده بخش اصلی دارد که هر بخش مشتمل بر 10 تا 24 باب است اغلب احادیث این کتاب کامل است و در آن ها تعلیق یا ارسال دیده نمی شود6 شیخ حر عاملی این کتاب را دارای دو نسخه کوچک و بزرگ دانسته که هر دو نسخه منسوب به فروخ صفار است7  این کتاب در شمار منابع حدیثی ـ کلامی به شمار می آید و احادیثی در باب علم از جمله فریضه بودن طلب علم ثواب عالم و متعلّم و برتری عالمان آغاز و با نقل احادیثی در مورد آل محمدص و علم امامان و فضیلت و ولایت ایشان ادامه می یابد مطالبی که در این کتاب درباره آن ها احادیث بسیار نقل شده عبارت است از      وجوب اطاعت از اهل بیت پیامبرص و مودّت نسبت به ایشان     معدن علم و مفاتیح حکمت بودن ائمه اطهارع     حجت خداوند و متولیان امر الهی بودن وی     وارث علم انبیاء بودن آنان     علم تفسیر و تأویل قرآن نزد ایشان و خالی نبودن زمین از امام8  سبک نگارش  با آن که این اثر قدمت زیادی دارد اما فصل بندی خوبی بر تمام آن حاکم بوده و مؤلف عناوین متعددی را برای ابواب انتخاب کرده و در مواردی که عنوانی برای روایات نیاورده آن را ذیل باب نادر آورده است یکی از ویژگی های این کتاب آن است که مؤلف آن همه اسناد روایات خود را به طور کامل ذکر می کند و با سه یا چهار واسطه از امام معصوم نقل می کند وی درباره روایات هیچ گونه اظهار نظری ندارد و فقط به نقل ویژگی عمومی و کلی ائمه پرداخته است9 اعتبار کتاب و راوی آن  بصائرالدرجات از کتاب های معتبر و مورداعتماد شیعه است کلینی در کتاب کافی 10 و علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار11 و شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه12 از آن روایت کرده اند؛ ضمن معتبر شمردن این کتاب آن را در شمار مصادر و منابع خود آورده اند مدرس تبریزی از این کتاب به بزرگی یاد می کند13  محمدعلی امیرمعزی شیعه پژوه این کتاب را قدیمی ترین منبع شناخته شده امام شناسی باطنی در مذهب امامیه می داند14 چاپ  این اثر تا سال های طولانی فقط یک چاپ داشت و در سال های اخیر چاپ های دیگری از روی همان نسخه انجام شده استیکی از نسخه های چاپ شده کتاب بصائر الدرجات با تصحیح میرزا محسن کوچه باغی توسط انتشارات اعلمی تهران صورت گرفته استیکی دیگر از چاپ ها در سال 1404ق به همت کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم منتشر شده است پانویس  صفار قمی مقدمه بصائرالدرجات 1404ق ص 4 طوسی الفهرست 1417ق ص 75 انصاری تبارشناسی کتاب بصائرالدرجات و نویسنده آن 1388ش ص46 جباری مکتب حدیثی قم 1384ش ص283 جباری مکتب حدیثی قم 1384ش ص277 دهقانی نگاهی به کتاب بصائر الدرجات 1382ش حر عاملی اثبات الهداه 1425ق ج1 ص49 دهقانی نگاهی به کتاب بصائر الدرجات 1382ش کردنژاد پیشینه و سیر مناقب نویسی و مثالب نوی