 Ìfitónilétí : Kì í ṣe ohun tó dájú ni pé akẹkọó èdè kọọkan yóò jiyàn pé ọrọ ni wúnrèn ìpìlẹ fún ìtúpalẹ nínú àwọn gírámà. A lè yígbà yígbà kí a wádìí lítítésọ fún àríyànjiyàn lórí mọfíìmù, sùgbọn léyìn gbogbo atótónu yìí, kí ni a rí? Ṣé ó lẹni tó n sọ mófíìmù tó dáwà tí wọn kìí sìí ṣe ọrò fúnra wọn? kí ni ó wà nínú ọròsísọ tó ní ìtumọ? Kí ni àwọn ìdánudúró fún gbólóhùn? Ọrọ ni àárín, inú, àti àwọn ìbẹrè ọrọ.àjòmọ ìbẹrẹ, kódà fóníìmù pẹlú kò lè dá dúró tí kò bá ti lè làdì sí ìtumọ nínú ọrọ. Ní àtètèkọṣe ni ọrọ wà. Ó wà níbẹ láti dá ayé ọfọ sílẹ, láti mọ àti láti tún ọròsísọ mọ, láti fikún, láti yọ kúrò àti láti mú yẹ ní oríṣìíríṣị ọnà.Ẹ jẹ kí á padà kúrò ní àníjẹ ìmọ wa lọ sí ajúwè nínú gírámà; ètò rẹ ìlànà ìfojú- ààtò-wò àti àlàyé rẹ. Fífi ojú gbogbo ayé wo gírámà, a máa ṣe àpèjúwe ètò gírámà pẹlú àwọn ọrọ, ní ìbẹrẹ, ní pàtàkì pèlú èdè Gẹẹsì àti Yorùbá kí a sì fi àpéjọ àwọn ènìyàn tí n gbọ ọrọ sílẹ láti dásí ìfihàn nípa títẹríba fún èrò ìlànà tí a fi lélẹ fún ìtúpalẹ ní èdè tirẹ, èdè ènìyàn mìíran. Àkíyèsí ni pé tí èdè Gẹẹsì àti Yorùbá, àwọn èdè tí kò tàn mọra wọn tó gbilẹ, ni a lè tún ṣe àtúnṣe rẹ sí àwọn òfin tí a ti gbìmọ wọn níbí, ó ṣe é ṣe kí àwọn nnkan tí à n rò jẹ òtítọ, kí ó sì sisẹ fún èdè mìíràn títí dé àwọn àbùdá àìròtẹlẹ àwọn èdè kan. Bí ẹfè yẹn kò bá mú ìbàjẹ wá, à á ṣe àtúnwí àbá kan náà pẹlú èyí: àwọn tí wọn kò gba èyí gbọdọ mọ nínú wọn pé nígbà tí wón bá n ṣe ìtúpalẹ àwọn èdè wọn ni àwọn èrò yìí, èrò yìí ni a máa ṣe atótónu wa tí ó kún lórí rẹ fún àpẹẹrẹ èdè Yorùbá, Hausa, èdè Gẹẹsì, èdè Ibibio... àwọn èdè tí a kójọ pèlú ìyàtọ ni wọn ní ìbáṣepọ kankan nítorí pé wọn jẹ èdè ènìyàn. Síbẹsíbẹ, tí a bá fi ọwọ gírámà kan náà mú wọn, à n sọ pé wón ní ìjọra, bí ọkùnrin elédè Gẹẹsì ṣe jọ ọkùnrin elédè Yorùbá kan, tí ìyàtọ wọn sì jẹ ti àwọ wọn. Ìyókù orí yìí yóò mú wa wà ní ìmúra sílẹ láti rí ìdí tí àwọn onímọ èdè fi n kóòdù àwon ìtúpalẹ wọn bí wọn bí wọn ṣe n ṣe.2.1 ỌRO Fífún àwọn ọrọ wọnyí lédè Gẹẹsì:1. Ọkùnrin, ìwé, kálámù, òòtẹ, ife, Olè, ṣíbí, tábìlì, òṣùká, téèpù,ẹni tó rí sọ Gẹẹsì kò ni ní wàhálà nípa ṣíṣẹdá:2. Àwọn ọkùnrin , àwon ìwé, àwọn kálámù, àwọn òòtè,  àwon ife, Àwọn ṣíbí, àwọn tábìlì, àwọn òṣùká, àwọn téèpù.Ó ti pinu ní ọkàn rẹ láti mọ ìsọdorúkọ àwọn ọrò náà àti àwọn ọrọ orúkọ Latin: nomen name ni a lè sọ di ọpọ --- àwọn àpẹẹrẹ pọ nípa àwon nnkan ti a sọ lórúkọ. Nípa ti iye ìtẹsí rẹ, a lè fi àwọn ọrọ mìíràn bí i kan tàbí náà kún ọkọọkan àwọn ọrò náà. Yíyéni láì ṣàlàyé tóbẹ ẹ jùbé ẹ lọ gírámà rẹ ni gbìmọ tíórì kan pé kí gbogbo àwọn ọrò orúkọ gba àwọn átíkù kan tàbí náà. Lára àwọn ìdájọ rẹ ni ó jẹ pé átíkù wo ni ó síwájú tí ó sì tẹlẹ àwọn ọrọ pàtàkì nínú ìwé tí à n kà lọwó láti túmọ rẹ, ṣùgbọn kò sí ohun tí ó dá yàtọ nípa:3. ife náà  ife kanṣíbí náà  ṣíbí kanOhùn kan tó tún dìjú ni pé, nígbà tí a bá mú ìkan lára àwọn átíkù wọnyí, ní dandan ọkan lára àwọn tó lè dá dúró tí a pín sí abẹ ọrò orúkọ gbọdọ tẹle, ṣùgbọn kì í ṣe dandan kí sísọ ọrọ jẹ òotọ! Ohunkóhun tó bá ṣẹlẹ, à n tẹ síwájú láti sọ pé bí a bá ní ọrọ kan, ohun mìíràn, tí ó wá láti ìpín mìíràn, lè tẹle tàbí kí ó máa tẹle, nínú síntáàsì, a máa n lo ọnà mìíràn làti sọ pé:4. X: Y;  __ ZỌrọ kan tó jẹ X ni a pín gẹgẹ bí Y àti pé ó lè jẹyọ pẹlú àwọn ọrọ Z, Z jẹ ọrò kan tí ó lè wà tàbí kí ó má wà nílé nígbà náà. Tí a bá n fojú iṣẹ ọnà wò ó ọrọ kan tó jẹ X ni ìpín onítumọ àdámọ ìsọrí ọrọ Y ní abgègbè tó saajú òrọmìíràn Z, wíwá níbẹ Z jẹ wọfún. Àkọsílẹ afòyemọ tí òkè yìí ni à n pè ní àpíntúnpín sí ìsòrí tó múná dóko ni a jíròrò lè lórí nínú Yusuf 1997. Tí a bá padà sí àwọn àpẹẹrẹ 1,2 ti òkẹ, ẹni tí n sọrọ lórí bí a ṣe lè mọ àwọn tí ó dá dúró yìí to jẹ ọrò orukọ tí o lè wà ní ipò tó ṣe kóko; olùwà àti àbọ. Lára àwọn ìmọ rẹ nípa àwon òrò wònyí ni pé a lè fún wón ni àwon ipa kan láti kó; tí a bá ní ká wò ó kí ni ìwúlò wọn tí wọn kò bá kó ipa kankan ní àyíká gbólóhùn tàbí ọfọ wọn. Fún àpẹẹrẹ, olè kan jé òṣèré, olùkópa tí ó bá kópa níhìnìn tàbí òhún láti mú àpíyadà wá. Nígbà tí ó bá n ṣerè, a mọ pé ó lè jalè. Kódà kì í ṣe olè tí a kò bá mọ ọ sí ẹni tó jí nnkan kan nítorí nínú gbólóhùn bí i.5. Olè náà jí kálámùỌrò náà tó jẹ ole sọ ohun tó pọ. Ó jẹ ọrọ tó mú náà, tójẹ átíkù, ó lè yàtọ fún oye àwọn olè àti pé ó jẹ ÒṢÈRÉ nínú àyè ọfọ tó lè mú ìyípadà bá ìfarasin kálámù náà. Rántí pé ọrọ náà kálámù wà ní ìsọrí yìí náà pẹlú; ó máa gba átíkù náàkan tí a lè gbékalẹ ní ọpọ àwon kálámù àti pé a fẹ fà á yọ, gẹgẹ bí àwon ojúgbà rẹ, wí pé ó jẹ olùkópa ní àyíká gbólóhùn náà sùgbọn ní báyìí ó n kó ipa ohun tí wón jí, ipa náà ni a máa pè ni ÀKỌSO. Ọpọlọ wa so fún wa pé kálámù kan lè jẹ ohun ÈLÒ fún ìbánisọrọ. Àwon ipa náà, tí àwon álífábẹtì nlá dúró fún ni à n pè ní Àwon ipa aṣekókó, a lè gé e kúrú sí Theta  roles, tí wón máa n kọ gẹgẹ bí i Ø roles, bí ìtẹsíwájú bá ṣe n bá ìtúpalẹ wa. Ko lè sí ohun ìtọkasí tó dúró, àwon olùkópa kan tí a lè tọka sí, nawọ sí, dárúkọ, sọrọ nípa, tí kò ní gba Ø role kan. Àwon àjọni tí a sábà náa n rí Ø roles jẹ OLÙṢE, OLÙFARAGBA, nígbà mìíràn tí a máà n pè ni Àkọso, ÒPIN àti ÈLÒ. Ọpọlọpọ àwon onímọ lìngúísíìkì mọ àwọn mìíràn dájú.Àwọn àbùbá àdámọ ọrò wà tí a lè tọka sí báyìí. Àwọn àbùdá mìíràn máa hàn kedere tí a bá gbé èdè tó yàtọ sí èyí tí a ti mọ tẹlẹ ỵẹwò. Nítòótọ, a máa sọ pé ìwúlò wò ni ó wà nínú kí a máa sọrọ nípa àwon ohun tí a kò rí nínú èdè wa! Ìkìlò: À n sọrò nípa àwọn àbùdá tó wà nínú èdè ènìyàn, kì í kan n se nínú ẹdẹ Gẹẹsì tàbí èdè Yorùbá. Rántí ohun tí a rò nípa Gírámà Àgbáyé, Èdè Gẹésì, èdè Ìgbò, èdè Eskimo, èdẹ Japan... jẹ díẹ lará èdè ènìyàn tí wón sì ní àwọn ìyàtọ wọn, nínú ohun tó ṣe kókó báyìí, fífún àwọn ọrò aṣẹdá ọrọ asẹdá bí ị ỌPÒ Ø role, àwon ipò onítumọ gírámạ, abbl.Ẹ jé kí á fi àbùdá kan kún àwon àpẹẹrẹ wa. Àwon ọrọ náà ni a lè yí padà. Ní bẹè à á ní:6a. Ọkùnrin alágbára kanb. Ògbójú olè kand. Igi oaku kane. Téèpù mímọgaara kanẹ. Ife kan tó kún fún kọfị f. Òṣùká kan fún ìbọsẹ aré bọọlù àfẹsẹgbáÀwon wònyí jẹ àwọn ẹpọn tó jẹ wí pé bí a bá yọ wọn kúrò ìtumọ àwon ọrò náa kò ní dínkù ìsomó. Àwọn àkámọ tí a lò nínú àpíntínpín sí ìsọrí tó múná dóko àti àwọn tí a fihàn ní orí kìíní, ni a lè lò báyìí, bí i T.7a. ife kan tó kún fún ḳọfíb. téèpù mímógaara kanc. Ọkùnrin alágbára kan.Àwon ohun tí a fi sínú àkámọ ni à n pè ní àwon ìsomọ, wọn kò ní apíntúnpín sí ìsọrí, wọn kì í ṣe dandan, wọn jẹ ẹpọn ọn wọfún. Nígbà tí àwon wònyí tún wúlò níbò mìíràn, a fẹ yán an pé kìí ṣe gbogbo àwọn ẹpọn ló jẹ wọfún. Kódà nígbà tí wọn kò bá ní ìtumọ àdámò wọn wúlò. Fún àpẹẹrẹ, ọba tàbí olorì kò níyì bí ọba tí wọn kò bá ní ìjọba tiwọn. ní bẹẹ a ní:8a. Ọba tí Èkób.  òbí ti Agbord. Ọba àwon JúùKódà Ọba bìnrin Elibabeth tí ó tó láti ṣe ìtóka ni a mọ pé ó ní agbára lórí ilẹ Gẹẹsì. Àkíyèsí pé láti sọ pé Oba bìnrin náà, láà jẹ pé ènìyàn n gbé nílẹ Gẹẹsì tàbí tí iyè rẹ sọ pèlú oríle  èdè náà, máà ṣàì nítumọ. Orúkọ àbísọ lè tó láti mọ àwọn orí oyè, ṣùgbọn ìjọba wọn tí se pàtàkì jù, ẹpọn wọfun. Àwọn ẹpọn ni à n pè ní Àwọn Àfikún. Ní kúkúrú, àwọn ẹpọn PP ti ọba àti ọba àti ọba jẹ wúnrẹn tí a ní lò.2.2 Àkópọ kúkúrú kanÀwon ọrọ, tí a fihàn gẹgẹ bí i àwon ọrò orúkọ, gba àwọn nnkan mìíràn mọra dandan, DET, Àwon ipa aṣekókó, ÌSỌDỌPỌ, àwọn kan npá àti wòfún ákámọ, àwon Àfikún àti àwon Ìsomọ bákan náà, àti àwon mìíràn tí a kò mẹnu bà. Àwon àbùdá àdámọ ti olùsọ èdè rẹ gbọdọ mọ ni àwon wònyí. Ó jẹ dandan pé ó mọ ọpọlọpọ, lára èyí tí a máa sọ tó bá yá ní ìfìwàwẹdá. A fẹ jẹ kí àwon akẹkọọ mọ pé àwon nnkan wònyí jẹ àìkọ, lára àwon akówọó rìn UG nínú àká  ọrò náà atúmò èdè tí iyè náà. A mẹnu bà á pé àwon nnkan wònyí kìí hànde bákan náà, sùgbọn ó lè gbọn fara sin sínú àwon kóòdù mofọlójì nínú ọrò náà, ní àwon àyíká tí a kò funra sí.2.3 Ọrò náà 2Àwon àkójọpọ àwon ọrò tó yàtọ sí ti àkọkó máa fún wa ni àwon nnkan. Ẹ jẹ kí a mu àwon ọrọ tó n sọ nípa àwon ọrò orúkọ.1. talk, kill, endure, wait, eat, drink, write, seefún àwon elédè Gẹẹsì, àwon ọrọ wònyí jẹ ọrọ ìṣe Latin: verbum Word, won le fi àsìkò ìsẹlẹ hàn nípa gbígba àwon àfòmọ:2. talk: talks, talked, talking,  kill: kills, killed, killing.X X-s X-ed X-ing.Àwon gẹgẹ bí àwon òrò orúkọ lè gba àwon àbọ àwon kan wòfún ni àwon ọrò ise agbàbò nígbà mìíràn ó jé wọfún nígbà tí wọn bá jẹ aláìgbàbọ ṣùgbọn tí won bá gbà àwọn àbọ tan, tàbí kí won máà gba àwon ìsomó kankan.3. eat NPkill NPdrink NP liquid.Àwon ìsomọ máa n borí àwon àpólà tí ó lè jẹ eyọ ọrò kan ṣoṣo sí àwon àpólà orúkọ. Níbí ni a ṣe àpèjúwe ránpẹ nípa àwọn Àfikún ọrọ ìṣe sí.4a: eat NP an unripe mangob. destroy NP the termitariumc. said s. that s the NBA examination iscanceledd. put x NP salt pp in the soape. saw NP Mọremí.Àwon ọrò ìse aláìgbàbọ ni a máa fihàn nísàlẹ, pélù àwon ìsomọ.5a Jòkó sórí ẹníb. Sùn síjòkó èyìn ọkọd. La àláe. Kú.Nígbà tí àwon yìí kò gba àwon àfikún, wón lè, nípa ìgba àkànṣe gba àwọn àbọ - àwon àbọ àkànse tí a so mọ wọn tàbí tí a sèdá láti ara won. Wón fẹjọ Èsù sọ nínú Bíbélì pé ó n gba Éfà níyànjú láti ma bẹrù nípa jíjẹ èso èèwọ, tó wí pé, Èyin kò ní kú kan. Èṣù kò nílò àti yí ọrọ ìse aláìgbàbò sí agbàbọNitóri pé wọn n sọrọ nípa àwọn ọrò orúkọ wọn fi àwọn nnkan pamọ lórí àwọn irú ọrọ orúkọ kódà yíyípadà ní àwọn èdè kan. Èdè Gẹẹṣì kìí ṣe àpẹẹrẹ tó dára nípa bí ọrọ ìṣe ṣe lè yí ọrọ roúkọ tí a bá wẹyìn, ipa aṣekókó ÒṢÈRẸ, ÀKỌSO, ÈLÒ, abbl wá tààrà tàbí àìṣetààrà láti ara ọrọ ìṣẹ. Fún àpẹẹrẹ alè máà ri sùgbón a mọ pé N kan náà nítòótọ NP ni ó n kú nínú:6. Olú pa olè náàOlè náà ni olú pa Àti pé kò sí àníàní, NP kan náà tó fa ikú bó tilẹ jé pé ìtò gẹgẹ ní àwon olùkópa nínú gbólóhùn méjèèjì wà. Fún bẹẹ Olú ni ÒṢÈRÉ nínú gbólóhùn méjèèjì nígbà tí Olè náà jẹ Àkọso nínú méjèèjì bákan náà. A lè sọrò nípa àwọn ọwọ ọrò mìíràn, tó yàtọ sí Àwọn ọrọ orúkọ àti àwọn ọrò ìse, sùgbón ẹ jẹ kí á padá séyìn láti wo àwon ìjíròrò wa fún ìbáramu. À n sọ pé ọrò kòòkan, bó jé ọrò orúkọ tàbí òrọ ìse, máa ṇ wá pẹlú àwọn nnkan. Nínú ìbásepò wọn, àwon òrò náà n sisẹ lórí ara wọn to fi jẹ pé àwon ọwò kan a gbà àwọn mìíràn yóò sì fún wọn ní àwọn àbùdá kan. Ọrò orúkọ náà, tó máa n jé olùkópa, kìí ṣe ÒSÈRÉ tàbí ÀKÓSO tí òrò kò bá fún wọn ní irú ipa béè. Nínú ọrò  èdè tí ayé tí a gbé wọnú gírámà òrò ìse tó n darí àbọ APOR rẹ fún ìdí èyí, ọ n fún ní isẹ ní báyìí, Ø role nìkan, àmó ó lè se àyànse àwon àwòmọ mìịràn.Gẹgẹ bí olùsọ èdè ṣe nu ìmọ nípa àwọn nnkan wònyí láìkọ tí ó sì jẹ pé dandan ni ó n tẹlẹ àwọn ofin yìí, ṣe a kò lè sọ pé àwon ọgbọn ẹtọ yìí jẹ abínibí gẹgẹ bí mímí ṣe jẹ?2.4 Àwon ibi gígạ  Ìwọn mìíran nì a ti menu bà tẹlè, nípa ọrò náà, ohun náà ní pé kìí jẹyọ ní dídáwà. Olè di Olè náà, ògbójú Olè náà, ògbójú alágbára Olè náà pẹlú ìwo, abbl. Àwon àlèpọ òrò náà sí àwọn ọwọ tí ó tóbi pẹlú ìrànlówọ àwọn ohun tí a pè ní àwon àpólà. Nítorí pé àárín òrò, òrò gangan tí a bá túnṣe nì yóò dúró fún odidi àpólà, a máa n pé irú won ni Ori. Ni a se máa rí i, òrò orúkọ ní ó máa n jé orí fún Apólà orúkọ APOR, òrò ìse fún Àpólà ìse APIS, òrò àpèjúwe fún Àpólà àpèjúwe APAJ...,X tàbí Y tún àpólà X XP àti àpólà Y YP bákan náà. Lẹèkan sí, ká wò ó pé olùsọ èka èdè rè mọ púpò nípa rè. Yorùbá máa mọ mọ pé ọmọ child ni a lè tó àwon òrò èpón mọ bi i ọmọ kékeré small child, ọmọ baba Ìbàdàn the child of the man from Ìbàdàn tàbí ọmọ náà the child kò di dandan, àti pé kódà, wọn kò tí ì kọ ní àwon àtòpọ yìí rí. Àti wí pé ọpọlọ tí olùsọ ẹkaèdè yìí n lo ni a fẹ gbéyẹwò nínú gírámà, Akitiyan láti mọ ohun tí ó mọ láì kó. Se kò pani lérìn-ín, olùsọ èka  èdè, tàbí ọmọdé kan n kó àwọn orímò èdáèdè kò ní ìtumọ sùgbọn òótọ ni.A ṣe àfiikún àwọn àpólà tí a kó tí olùsọ èkaèdè lè lò pé kò ní ẹkun ó sì peléke. Àwon iní ìhun béẹ lè kún fún àwon èròjà wọfún tí ó wọnú ara won. Sùgbón èyí kéyií tó bá ṣẹlè, àpólà gbọdọ ní orí, títèlé àwon ohun tí òfin níní orí gbà, tí a pè ní endocentricity requiremrnt. Nítorí bẹẹtí a bá ní òrọ kan W, ó gbọdọ di W max tí a túpalẹ ní síntáàsì gẹgẹ bí i WP for W-Phrase tàbí W W- double prime bar. 