 Rárà : Rárà jẹ ọkan nínú àwọn ewì àbáláyè ni ilẹ ẹ Yorùbá. Gẹgẹ bí mo tí ṣe ṣe àlàyé nínú ọrọ àkọsọ, agbègbè Ìbàdàn àti Ọyọ ni irú ewì báyìí tí wọpọ. Òun ni ọkan nínú àwọn ewì tí a máa ń fi ń yin ẹnikẹni tí a bá ń sun ún fún yálà ní ìgbà tí ó bá ń ṣe ìnáwó tàbí àríyá kan. Bí ó ti jẹ ohun tí a fí ń yin ènìyàn náà ni ó tún jẹ ohun tí a lè fi pe àkíyèsí ènìyàn sí ìwà àléébù tí ó ń hù. Bákan náà, rárà jẹ ọnà kan tí a fi máa ń ṣe àpọnlé ènìyàn ju bí ó tí yẹ lọ, nígbà tí a bá sọ pé ó ṣe ohun tí ó dà bí ẹni pé ó ju agbára rẹ lọ. Ọpọlọpọ orúkọ ni a máa ń bá pàdé nínú un rárà ó sì dà bí ẹni pé àwọn orúkọ wọnyí jẹ orúkọ àwọn ẹni àtijọ tí ó jẹ bí i baba ńlá ènìyàn tí ó ṣẹni sílẹ.Nítorí pé ọrọ iyìn àti ẹpọn la máa ń bá pàdé nínú un rárà, èyí máa ń mú inú àwọn ènìyàn tí ó bá ń gbọ rárà náà dùn, orí a sì máa wu. Ní ààrin orí wíwú àti yíyá báyìí ni àwọn ènìyàn tí à ń sun rárà fún yíò tí máa fún àwọn asunrárà náà ní ẹbùn tí wọn bá rò pé ó tọ sí wọn.Rárà sísun báyìí pé oriṣI méjì tàbí mẹta ni agbègbè ibi tí wọn ti ń suún. OríṣI kan ni àwọn èyí tí obìnrin-ilé máa ń sun. tí àwọn obìnrin ilé wọnyí kò ń ṣe gbogbo ìgbà. Ìgbà tí ọmọ-ilé kan ọkùnrin tàbí ọmọ-osu, tàbí ọkan nínú àwọn ìyàwó ilé bá ń ṣe ìnáwó ni wọn tóó sun ti wọn. OríṣI kejì nit i àwọn ọkùnrin tí ó máa ń lu ṣẹkẹrẹ. Àwọn ẹni kẹta ni àwọn ọkùnrin tí kò ń lú sí tiwọn.II. ÌGBÀ TÍ A MÁA Ǹ SUN RÁRÀ Jákèjádò ilẹ ẹ Yorùbá, ó ní ìgbà tí a máa ń sába ń kéwì. Gẹgẹ bí mo ti sọ nínú ọrọ àkọsọ àti bí òwe àwọn Yorùbá tí ó sọ wí pé Ẹṣẹ kì í ṣẹ lásán, bákan náà ni fún rárà, a kì í déédé sun rárà láìjẹ pé ó ni nǹkankan pàtàkì tí à ń ṣe.Gẹgẹ bí a ti rí i àti bí a ṣe gbọ láti ẹnu àwọn asunrárà tí a wádìí lọdọ ọ wọn, àwọn àsìkò tí a máa ń sun rárà jẹ àsìkò ti a bá ń ṣe àríyá tàbí àjọyọ. Gẹgẹ bí àwọn asunrárà Aláàfin ìlú Ọyọ tí wo, ó jẹ ìwá àti ìṣe wọn láti máa lọ ọ sun rárà fún Aláafìn ní àǹfin rẹ. Lẹhìn ti ààfin sísun fún yìí, wọn a tún máa sún tẹlé ọba yìí bí ó bá ńlọ sí ìdálẹ kan. Wọn ń ṣe èyí kí àwọn ẹni tí ọba náà kọjá ni ìlú u wọn lè mọ ẹni tí ń kọjá lọ.Ní ìlú Ọyọ àti Ìbàdàn, ó dà bí ẹni pé a ya ọjọ kan sọtọ fún rárà sísun yìí. Ọjọ yìí ní à ń pè ní ọjọ ọ Jímọọ Ọlóyin. Ọjọ yìí máa ń pé ní ọjọ kọkàndílọgbọn sí ara wọn. Ọjọ yìí ni á gbọ pé ó ṣe pàtàkì nínú ìkà oṣù àwọn Yorùbá. Ọjọ yìí ni ọpọlọpọ ìdílé wá sí ààrin ìlú láti oko tí wọn ń gbé yálà láti wá ṣo ìpàdé e mọlẹbí tàbí láti wá ṣe ohun pàtàkì míràn. Ní ọjọ yìí, àwọn ènìyàn máa ń pọ nínú ìlú jú bí ó ṣe máa ń wà tẹlẹ lọ.Ní Ọyọ ní ọjọ Jímọọ Olóyin yìí, àwọn asunrárà náà yíò máa káàkiri ilé awọn Ọyọ Mèsì àti àwọn ìjoyé ìlú yókù. Lẹhìn ti èyí wọn ó padà sí àafin láti wá jókòó sí ojú aganjú. Níhìín ni wọn yíò tí máa sun rárà kí gbogbo àwọn àlejò tí ó bá ń lọ kí Aláàfin. Wọn ń ṣe èyí láti lè rí ẹbùn gbà lọwọ àwọn àlejò náà; àti láti lè jẹ kí Aláàfin mọ irú àlejò tí ń bò.Bákan náà a gbọ pé ní ayé àtijọ ní ìgbà tí ogun wọpọ ní ilẹ Yorùbá, àwọn jagunjagun máa ń ní asunrárà tí í máa sun rárà tẹ lé wọn bí wọn bá ńlọ sí ogun1. Mo rò pé wọn ń ṣe èyí láti lé fún àwọn jagunjagun náà ní ìṣírí. Bákan náà wọn a tún máa sọ fún wọn bí ó ti ṣe yẹ kí wọn ṣe lójú ogun.Lẹhìn ti kí a sún rárà fún àwọn ọba, ọpọlọpọ ìgbà tí a tún ń sun rárà jẹ àwọn àsìkò ìnáwó tàbí àríyá. Ni ìgbà tí ènìyàn bá ń ṣe Ìgbéyàwó àwọn onírárà a máa sun rárà fún onínàwó náà. Fún àpẹẹrẹ ni ibi ìyàwó tí àwọn obìnrin bá ń sun rárà fún ẹni tí ń gbé Ìyàwó náà wọn ó máa wí báyìí:Ẹ mọmọ ṣeun mì oTorí ẹni tó ṣúpóOpó laá póṣúÈèyàn tó gbẹgbà,Aá pé n bẹgbà ló gbà.Ògo dodo nìyàwó alẹ àná,Ọmọ Bísí Adé.Ọmọ lójúu Lájùnmọkẹ,Ọmọ Gẹgẹọlá,Abiamọ ọ mi Àjàmú,Ẹní gbé yàwó ṣògo dodo,Ìgbà tí a tún máa ń sun rárà ni ibi ìnáwó ìsọmọ lórúkọ. Irú ìsọmọlórúkọ yìí gbọdọ jẹ èyí tí a ṣe tìlù tìfọn. Bákan náà bí a bá ń sin òkú àgbàlagbà ó lè jẹ ìyá, bàbá, tàbí ẹgbọn ẹni. Ju gbogbo rẹ lọ, ibi tí a bá gbé ń ṣe nǹkan tí ó lè mú ìdùnnú lọwọ, yálà ilé ṣíṣí ní tàbí ìwuyè ni a ti i máa ń rí àwọn asunrárà.Ní ayé ìsin yìí a tún máa ń rí àwọn asunrárà nì ìgbà tí àwọn ènìyàn bá ń ṣe ọdún. Nínú ọdún iléyá ti àwọn mùsùlùmí tàbí ọdún un kérésìmesì tí àwọn onígbàgbọ, àwọn onírárà a máa káàkiri ilé àwọn ẹlẹsìn wọnyi, láti kí wọn kú ọdún nípa rárà sisun. Àwọn ọlọdún wọǹyí yìò sì máa fún àwọn asunrárà náà lẹbùn. Àwọn asunrárà ọkùnrin tí ó máa ń fi rárà ṣe iṣẹ ṣe ni wọn máa ń ya ilé kiri láti sun rárà. 