 Àpíìrì : Eré àpíìrì jẹ ohun tí ó ní orin, ìlù àti ijó nínú. Gẹgẹ bí ìwádìí, erée pelebe ni ó di àpíìrì níwọn ìrínwó ọdún sẹhìn. Ìjerò-Èkìtì ni eré àpíìrì yìí ti bẹrẹ. Ìtàn fi yé wa pé wọn mọ ọn fúnra wọn ni, kì í ṣe wí pé wọn mú un wá láti Ilé-Ifẹ tí ó jẹ orírun Yorùbá. Eré yìí bẹrẹ ní àkókó tí àwọn ará Ìjerò mú Alákeji jọba dípò ẹgbọn rẹ tí ó jẹ ọba. Ìtàn fi yé wa pé nígbà tí ogun àti ọtẹ yí ìlú Ìjerò ká, ẹgbọn Alákeji tí ó jẹ ọba wá gbéra láti lọ wá ọnà tí wọn yíò fi ṣẹgun àwọn ọtá tí ó yí wọn ká. Nígbà tí àwọn ará ìlú kò tètè rí i, wọn gbèrò láti fi àbúrò rẹ Alákeji jọba. Nígbà tí ẹgbọn Alájeji wá padà, ó rí i pé wọn ti mú àbúrò òun jọba. Ó ka gbogbo ètùtù tí wọn ní kí ará ìlú ṣe láti lè ṣẹgun àwọn ọtá tí ó yí wọn káàkiri. Ìtàn yìí náà ni ó fi yé wa pé kò torí èyí bínú kúrò ní ìlú. Ó sọ fún àwọn ará ìlú pé kí wọn máa ṣe eégún fún òun lákòókò ọdún Ògún fún ìrántí òun, kí wọn sì máa ṣeré àpíìrì tí egúngún yìí bá jáde. Lẹhìn èyí ni eré àpíìrì ti bẹrẹ ní ìlú Ìjerò-Èkìtì.Àwọn alápìíìrì tí ó ti dolóògbèé ni Ọgbẹni Àṣàkẹ Ìwénifá, Ajórùbú, Àjàlá, Olóyè Ọsọlọ Òkunlọlá, Afọlábí Ọjẹgẹlé. Àwọn eléré àpíìrì tí ó tì ń ṣeré ní Ìjerò báyìí ni Èyéọwá Ọmọyẹyè, S.O. Fómilúsì tí ó sọ ìtàn bí eré àpíìrì ṣe bẹrẹ ní Ìjerò-Èkìtì. Gẹgẹ bí mo ti fẹnu bà á ní ọrọ àkọsọ, ìbágbé pọ àwọn èèyàn ni ó mú eré àpíìrì tàn kálẹ ní Ìwọ Oòrùn Èkìtì.Èèyàn méjọ sí mẹwàá ni ó sábà máa ń ṣeré àpíìrì, bí ó tilẹ jẹ pé ènìyàn mẹrin péré ni í máa ń lu ìlù. Ohùn méjì pàtàkì ni a ń bá pàdé nínú eré àpíìrì. Èkíní ni ohùn pàtàkì ni a ń bá pàdé nínú eré àpíìrì. Èkíní ni ohùn alámọ, tó sábà máa ń jáde lẹnu nígbà tí eléré àpíìrì bá fẹ salámọ. Èyìí fẹ jọ ohùn arò. Ohùn orin ni èkejì tí a máa ń bá pàdé nínú eré àpíìrì.Lítíréṣọ aláfohùnpè ni eré àpíìrì. Eré yìí sábà máa ń ní olórí tí yíò máa dá orin, tí àwọn yòókù yíò máa gbè ti ìlù bá ń lọ lọwọ. Ẹni tí ń lé orin yìí lè ṣe ẹyọ ẹnìkan ṣoṣo tàbí ènìyàn méjì lápapọ láti lè fi ohùn dárà nínú orin lílé. Nígbà míràn, ó lè ṣe ẹni tí ń dá orin náà ni yíò máa salámọ láàrin eré, ó sì tún lè jẹ ènìyàn méjì yàtọ sí àwọn tí ń dárin. Kíkọ ni mímọ ni ọrọ eré yìí. Ẹni tí kò kọ ìlù eré àpíìrì tàbí orin rẹ kò lè mọ ọn. Àwọn eléré àpíìrì máa ń ronú láti lè mú kí wọn mú oríṣìíríṣìí ìrírí wọn lò nínú orin wọn. Èyí fi ìdàgbàsókè ti ń dé bá eré àpìírì hàn. Ní àtijọ ọdún Ògún ni eré àpíìrì wà fún, ṣùgbọn níwọn ìgbà tí ó jẹ pé yíyí ni ayé ń yi, àwọn òṣèré náà wá ń báyé yí nípa pé kí wọn ṣẹdá orin àpíìrì fún onírúurú àṣeyẹ tí a ó mẹnu bà níwáju. Eré àpíìrì kún fún ọpọlọpọ ìmọ àti òye tí ó fi ọgbọn, ìrònú, àkíyèsí, èrò, èèwò àti ìgbàgbọ àwa Yorùbá hàn.Àwọn ohun tí ó ya eré àpíìrì sọtọ sí eré ìbílẹ míràn ni, irúfẹ ìlù tí a ń lò fún eré yìí, ọnà tí a ń gbà kọ orin àpíìrì àti bí ìlù tí a ń lò ṣe ń dún létí. Nǹkan mìíràn tí ó tún ya eré yìí sọtọ sí òmíràn nip é agbègbè Ìwọ Oòrùn Èkìtì nìkan ni a ti ń ṣe irú eré yìí ní gbogbo ilẹ káàárọ-oò-jíire.Àwọn ohun tí a ń lò bí ìlù nínú eré àpíìrì láti ìbẹrẹ pẹpẹ wá ni agbè tí ajé wà lára rẹ. Agbè àti ṣẹkẹrẹ jẹ ohun èlò ìlù lílù àti ijó jíjó tí a dá sílẹ ní àkókò Ẹmpáyà Bìní. Àwọn Ẹgùn àti Pópó ni ó dá a sílẹ ní àkókò ọba Oníṣílè. Agogo náà tún jẹ ọkan nínú ohun èlò eré àpíìrì. Àwọn agbè tàbí ṣẹkẹrẹ wọnyí máa ń tóbi jura wọn, kí dídún wọn bàá lè yàtọ síra. Orúkọ tí a ń pe ajé tàbí agbè wọnyí ní Ìwọ Oòrùn Èkìtì ni, Èyé ajé tàbí Èyé ùlù, kugú, ọpẹẹẹrẹ àti agogo. Bí àwọn agbè wọnyí ṣe tóbi sí ni a ṣe fún wọn lórúkọ. Wọn máa ń lo ìrùkẹrẹ láti jó ijó àpíìrì. Ìdàgbàsókè tí ń dé bá ohun èlò eré àpíìrì. Ní Ìwọ Oòrùn Èkìtì gẹgẹ bí ìwádìí ṣe fi hàn. Àwọn Yorùbá ló ń pà á lówe pé, báyé bá ń yí ká báyé yí, bígbà bá ń yí ká bá ìgbà yí, ìgbà laṣọ, ìgbà lẹwù, ìgbà sì ni òdèré ikókò nílè Ìlọrin. Nísìsíìyí, arábìnrin Adépèjì Afọlábí tí ó jẹ eléré àpíìrì ní Ìdó-Èkìtì ti mú ìlù Bẹmbẹ àti àkúbà mọ agbè àti agogo tí a ń lò tẹlẹ nínú eré àpíìrì.Àwọn olùgbọ kó ipa pàtàkì nínú eré àpíìrì tí ó jẹ ọkan nínú Lítíréṣọ aláfohùnpè. Àwọn olùgbọ máa ń gbe orin pẹlú àwọn òṣèré. Wọn a máa jó, wọn a sì máa pa àtẹwọ tí erá bá ti wọ wọn lára. Irú ìtẹwẹgbà báyìí sì máa ń mú kí ọsèré túbọ ṣe eré tí ó dára lójú agbo.Gẹgẹ bí àlàyé tí mo ṣe ṣáájú, ọnà tí àwọn alápíììrì ń gbà ṣe eré wọn ni kí olórí eré máa lé orin fún àwọn elégbè tí yíò máa gbe orin tí ó bá dá. Olórí lè kọkọ kọrin kí alámọ tẹlé e tàbí kí ó kọkọ salámọ kí ó tó kọrin. Kò sí bátànì kan pàtó tí alápìíìrì gbọdọ tẹlé nínú eré nítorí pé bí ó bá ṣe wuni ni a ṣe ń ṣèmọle ẹni Ní àpẹẹrẹ ìsàlẹ yìí, alámọ ni eléré àpíìrì yìí fi bẹrẹ erée rẹ. Ẹ jẹ ká wò ó.Lílé Alámọ  Ò rì polóó ùdín riaỌbà ǹ bá e mú, kán an síìMú un titun barun ùnLáiún ùgbín rẹ pẹgbẹfàAn máiun rẹ pegbèje lúléè mi,Ọ karee o,Mè í múléè ni,Mẹ mọ búyà kànkàn í rè 