 Àṣà Yorùbá : Àṣà Yorùbá jẹ ọnà tí àwọn ẹyà Yorùbá ń lò láti fi gbé èrò, ìmọ, àti ìṣe wọn kalẹ tí ó sì bá àwùjọ wọn mu ọnà tí ó gun gẹgẹ. Tàbí kí á sọ wípé Àṣà ni ohun gbogbo tó jẹ mọ ìgbé ayé àwọn ènìyàn kan, ní àdúgbò kan, bẹrẹ lórí èrò, èdè, ẹsìn, ètò ìṣèlú, ètò ọrọ ajé, ìsẹdá ohun èlò, ìtàn, òfin, ìṣe, ìrísí, ìhùwàsí, iṣẹ-ọnà, oúnjẹ, ọnà ìṣe nǹkan, yíyí àyíká tàbí àdúgbò kọọkan padà. Pàtàkì jùlọ ẹsìn ìbílẹ, eré ìbílẹ, àti iṣẹ ìbílẹ. Gbogbo àwọn nǹkan wọnyí ni wọn kóra jọ pọ ń jẹ àṣà. 1 Bí a bá ń sọrọ nípa àṣà àti ìṣe Yorùbá, a ń sọrọ lórí àwọn ohun tí a ń mú enu bà ni ìhùwàsí àti ìrísí wa láàrín àwùjọ. Nínú ogún-lọgọ àwọn àṣà àti ìṣe tí ó ń bẹ nílẹ Yorùbá, ọkan pàtàkì ni Àṣà ìkíní nílẹ Yorùbá. Èyí jẹ ohun tí gbogbo àwọn ẹyà tí ó kú ní agbáyé fi ma ń ṣàdáyanrí ọmọ káàrọ-o kò-jíire bí tòótọ ní gbogbo ayé tí wọn bá dé.Àṣà ìkíni jẹ àṣà tí ó gbajúgbajà nílẹ Yorùbá, àṣà yí sì ní í ṣe pẹlú ìgbà àti àkókò. Ó ní í ṣe pẹlú ohun tí ó ń sẹlẹ ní déédé àsìkò náà. Bí Yorùbá bá jí láàárọ, ọmọdé tí ó bá jẹ ọkùnrin, yóò wà lórí ìdọbálẹ, nígbà tí èyí tí ó bá jẹ obìnrin yóò wà lórí ìkúnlẹ, wọn a sì kí àwọn òbí wọn tàbí ẹni tí ó bá ti jùwọn lọ ní gbogbo ọnàNílẹ Yorùbá, gbogbo àsìkò ni ó ní ìkíni tirẹ, ṣùgbọn ọmọdé ni ó kọkọ máa ń kí àgbà. Èyí tí kò bá ṣe bẹẹ, ìgbàgbọ Yorùbá ní wí pé irú ọmọ bẹẹ kò ní ẹkọ tàbí, wọn kọ ọ nílé, kò gbà ni. Bí ó bá jẹ ìgbà ayẹyẹ bíi ìsìnkú àgbà, nítorí Yorùbá kì í ṣe òkú ọdọ, ẹhìnkùnlé ni wọn máa ń sin òkú ọdọ sí. Ìgbàgbọ wọn ni pé, òfò ni ó jẹ fún àwọn òbí irú ẹni bẹẹ. Wàyí, bí ó bá jẹ òkú àgbà, wọn á ní, Ẹ kú ọfọ, ẹ kú ìsìnkú, Olórun yóò mú ọjọ jìnnà síra o. Bí ó bá jẹ ayẹyẹ ÌkómojádeÌsọmọlórúkọ, wọn á ní, Ẹ kú ọwọlómi o. Bákan náà, oríṣiríṣì àkókò ni ó wà nínú odún. Àkókó òfìnkìn, Àkókò ọyẹ, Àkókò oòrùn Summer, Àkókò òjò, gbogbo wọnyí sì ni àwọn Yorùbá ní bí a ṣe ń kíni fún. Ẹ jẹ kí á gbẹ àṣà ìsìnkú yẹwò.Gẹgẹ bí a ti sọ ṣáájú wípé ó ní àwọn òkú tí Yorùbá máa ń ṣe ayẹyẹ fún, àwọn bíi òkú àgbà, nítorí wọn gbà wí pé, olóògbé lọ sinmi ni, àti wí pé, wọn lọlé. Yorùbá gbàgbọ pé, ọjà ni ayé, ṣùgbọn ọrun ni ilé.Bí ó bá jẹ òkú ọdọ tàbí ọmọdé, òkú ọfọ àti ìbànújẹ ló jẹ. Wọn á gbà wí pé, àsìkò rẹ kò tíì tó. Yorùbá máa ń ná owó àti ara sí ìsìnkú àgbà, pàápàá bí olóògbé náà bá jẹ ẹni tí ó ní ipò àti ọlá nígbà tí ó wà láyé, tí ó sì tún bí ọmọ. Ìsìnkú àwọn wọnyí máa ń lárinrin, ayé á gbọ, òrun á sì tún mọ pẹlú.Ní ayé àtijọ, bí aláwo bá kú, àwọn àwọn Olúwo ní ń sìnkú irú ẹni bẹẹ. Wọn á pa adìyẹ ìrànà, wọn á sì máa tu ìyẹ rẹ bí wọn ṣe ń gbé òkú rẹ lọ. Lẹyìn tí wọn bá sin òkú tán, àwọn aláwo náà á sun adìye náà jẹ. Ìdí rèé tí Yoòbá fi máa ń sọ wí pè, Adìyẹ ìrànà kì í ṣọhun à jẹ gbé. Nítorí pé, kò sí ẹni tí kò ní kú.Ọfọ ni ó máa ń jẹ tí ìyàwó ilé bá sáájú ọkọ rẹ kú. Yorùbá gbàgbọ pé, ọkọ ló máa ń sáájú aya rẹ kú, kí ìyàwó máa bójú tó àwọn ọmọ. Fún ìdí èyí, bí okùnrin bá kú, àwọn ìyàwó irú ẹni bẹẹ máa ṣe opó pẹlú ìlànà àti àṣà Yorùbá. Ogójì ọjọ tàbí jù bẹẹ lọ ni wọn máa ń fi ṣe opó. Lẹyìn ìsìnkú, àwọn àgbà ilé ni wọn máa pín ogún olóògbé fún àwọn ọmọ rẹ, bí ó bá jẹ òkú olọmọ. Àmọ tí kò bá bímọ, àwọn ẹbí rẹ, ní pátàkì jùlọ, àwọn ọmọ ìyá rẹ tí ó jù ú lọ ní wọn máa pín ogún náà láàárín ara wọn. Ó tún jẹ àṣà Yorùbá òmíì kí wọn máa ṣú opó olóògbé fún àwọn àbúrò rẹ, láti fi ṣe aya.Ohun tí ó jẹ orírun àṣà ni àrà, ó lè dára tàbí kí ó burú. Ìpolówó Èkìtì  iyán rere, ọbẹ rere; Ìpolówó Oǹdó Ẹgi  dípò Iyán ẹbà gbọn fẹẹ. Àṣà Oǹdó ni kí wọn máa pe iyán ní ẹbà, nítorí pé èèwọ wọn ni, wọn kò gbọdọ polówó iyán ní àárín ìlú.Àṣà jẹ mọ ìgbàgbọ, bí àpẹẹrẹ; Olódùmarè,àbíkú, àkúdàáyà, iṣẹ-ọnà tí a lè fojú rí tàbí fẹnu sọ.A lè pín àṣà sí ìsọrí mẹta, èyí tí ó jẹ mọ:a Ọgbọn ìmọ, ète, tàbí ètò tí à ń gbà ṣe nǹkan. Bí àpẹẹrẹ:Ilà kíkọ,Irun dídì, àti bẹẹ bẹẹ lọ.b Iṣẹ-ọnà. Àpẹẹrẹ:Igi gbígbẹ,Igbá fínfínIlé kíkọẸní híhunAra dídá fínfín àti bẹẹ bẹẹ lọ.d Bí a ṣe ń darí ìhùwàsí àwọn ẹgbẹ tàbí ẹyà kan.Lára àbùdá àṣà ni pé:a Kò lè è súyọ láìsí ènìyàn, ìdí ni wípé ẹmí àṣà gùn ju ti ènìyàn lọ.b Ó jẹ mọ ohun tí a lè fojú rí;d Àṣà kọọkan ló ní ìdí kan pàtó.ÀLÀYÉ NÍPA ÀṢÀa Àṣà lè jẹyọ nínú oúnjẹ: Òkèlè wọpọ nínú oúnjẹ wa. Àkókó kúndùn ẹbà, Ìlàjẹ fẹràn púpurú,Igbó ọrà kìí sì í fi láfún òṣèré.b Àṣà lè jẹyọ nínú ìtọjú oyún, aláìsà,òkú; ètò ẹbí, àjọṣepọ; ètò ìṣàkóso àdúgbò, abúlé tàbí ara dídá nípa iṣẹ-ọnà.AÁYẸ TÍ Ó DE BÁ ÀṢÀBí ó tilẹ jẹ pé àṣà máa ń yí padà nípa aṣo wíwọ, ìgbéyàwó, àti bẹẹ bẹẹ lọ, lóde-òní, ètò ẹkọ àti ìwà ọlàjú tó gbòde kan ti ṣe àkóbá fún àṣà ní àwọn ọnà wọnyí:a Ìwọsọ wa kò bójú mu mọ.b Àṣà ìkíni wa kò ní ọwọ nínú mọ.d Kíyàwó ilé má mọ oúnjẹ ìbílẹ ṣè mọ.e A kò mọ ìtumọ àrokò tí a ń kọ àwọn ọmọ wa mọ.ẹ A kò fi èdè abínibí wa kọ àwọn ọmọ wa mọ.ÀWỌN ỌNÀ TÍ ÀṢÀ MÁA Ń GBÀ YÍPADÀa Bí àṣà tó wà nílẹ bá lágbára ju èyí tó jẹ tuntun lọ, èyí tó wà tẹlẹ yóò borí tuntun. Bí àpẹẹrẹ, aṣọ wíwọ.b Àyípadà lè wáyé bí àṣà tó wà nílẹ tẹlẹ bá dógba pẹlú àṣà tuntun, wọn lè jọ rìn pọ. Bí àpẹẹrẹ, àṣà ìgbéyàwó.d Bí àṣà tuntun bá lágbára ju èyí tó wà nílẹ tẹlẹ, yóò sọ àṣà ti àtẹhìnwá di ohun ìgbàgbé. Bí àpẹẹrẹ, bí a ṣe ń kọlé.Tí a bá wá wò ó fínnífínní, à á ri wí pé, àṣà, lọpọlọpọ ìgbà máa ń dá lé:a Ìmọ ìṣe sáyẹǹsìb Ìṣe jẹun wad Ìsọwọ kọlée Iṣẹ ọwọ ní síṣeÀKÍYÈSI:Èdè àwọn ènìyàn jẹ kókó kan pàtàkì nínú àṣà wọn. Kò sí ẹgbọn tàbí àbúrò nínú àṣà àti èdè. Ìbejì ni wọn. Ọjọ kan náà ni wọn délé ayé nítorí pé kò sí ohun tí a fẹ sọ nípa àṣà, tí kì í ṣe pé èdè ni a ó fi gbé e kalẹ. Láti ara èdè pàápàá ni a ti lè fa àṣà yọ. A lè fi èdè Yorùbá sọ ohun tó wà lọkàn ẹni, a lè fi kọrin, a lè fi kéwì, a lè fi jọsìn, àti bẹẹ bẹẹ lọ. Láti ara àwọn nǹkan tí à ń sọ jáde lẹnu wọnyí ni àṣà wa ti ń jẹyọ. Ara èdè Yorùbá náà ni òwe àti àwọn àkànlò-èdè gbogbo wà. A lè fa púpọ nínú àwọn àṣà wa yọ láti ara òwe àti àkànlò èdè.Nítorí náà, èdè ni ó jẹ òpómúléró fún àṣà Yorùbá. Àti wí pé, òun ni ó fà á tí ó fi jẹ pé, bí àwọn ọmọ Odùduwà ṣe tàn kálẹ, orílẹ-èdè kan ni wọn, èdè kan náà ni wọn ń sọ níbikíbi tí wọn lè wà. Ìṣesí, ìhùwàsí, àṣà àti ẹsìn wọn kò yàtọ. Fún ìdí èyí, láìsí ènìyàn, kò le è sí àṣà rárá.àsà jẹ nnkan gbòógì fún ọpọlọpọ èdè ṣùgbọn àwọn yorùbá mu ní ọkúnkúndùn kí gbogbo wa sì gbe lárugẹ 