 ÌFÁÀRÀ LÓRÍ ÀLỌ : Ìfáàrà lórí àlọ ní ilẹ Yorùbá, ní ìgbà tí kò tíì sí ètò mọọkọ-mọọkà tí ó wà lóde òní, ọrọ àtẹnu dé ẹnu ni àwọn bàbá ńlá wa máa n fi ń ṣe àkọsílẹ àwon ìṣẹlẹ ti o bá ṣẹ . Wọn a máa fi irú ìtàn tí wọn bá lẹnu àwọn baba wọn yìí fún ìran tí ó bá tẹle won. Fún àpẹẹrẹ , àwọn bàbá yóò sọ ìtàn fún àwọn ọmọ won, nígbà tí irú ọmọ bẹẹ náà bá sì di bàbá , òun náà yóò sọ irú ìtàn bẹẹ fún àwọn ọmọ tirẹ náà . Lára àwọn ọmọ iru awọn ọrọ àtẹnu dẹnu tí a ń sọ ní ìtàn , àróbá ati ààlọ. Ni ojú ewé yii, ààlọ ni a ó máa gbé yẹwò.1Ààlọ jẹ ọkan lára àwọn onírúurú ọnà ti àwọn Yorùbá máa n gba ṣe ìtọni, ìkìlọ, ìbániwí, ati bẹẹ bẹẹ lọ fun àwọn ènìyàn wọn. Ààlọ jẹ ìtàn tó n ṣe àkàwé ohun kan pẹlú èkejì. Lọpọlọpọ ìgbà , Ààlọ a máa níí ṣe pẹlú eranko sí eranko, eranko sí ènìyàn , tàbí awon oun abẹmi míràn ti Aṣẹdá dá sínú ayé, lẹẹkọọkan ààlọ a maa jẹ mọ àwọn ẹdá tí a kò le fi ojú lásán rí.Pèpele tí a gbé ààlọ lé jẹ ìgbà láéláé nígbà tí a gbà gbọ wípé ènìyàn àti ẹranko ń sọ èdè kan náà. Ní àkókò yìí , a gbàgbọ wípé ọrun àti ayé sún mọ ara wọn tó bẹẹ tí ìrìnàjò lọ bọ kò ṣòro fún ènìyàn tàbí fún ẹranko nítorípé a gbà gbọ wípé ọkàn ènìyàn kò kún fún ẹgbin àti ìwà ìkà bí òde òní .Ẹni tí kò mọ àṣà fún ìbágbépọ ìrọrùn pẹlú àwọn ènìyàn àyíká rẹ, kò lè yangàn pé òun mọ ojúṣe òun fún ìdàgbàsókè àti ìlọsíwájú àwùjọ gan-an tó ń gbé, débi tí yóò mọ ojúṣe rẹ sí orílẹ-èdè rẹ lápapọ Awóníyì, 1975:363. Nítorí ìmọrírì òdodo ọrọ pé ilé la ti í kẹsọọ rode, ló fi yẹ pé kí gbogbo ọmọ Yorùbá kọkọ ṣe àgbéyẹwò ojúṣe wọn bó bá tọnà, kí wọn tó lè kópa tó gúnmọ láwùjọ gbogbo olùgbé orílẹ-èdè yìí nínú jíjẹ ìpè ìjọba.Ipò pàtàkì ni Yorùbá to àlọ sí lágbo ńlá lítíréṣọ nípa kíkọni lẹkọọ àṣà. Èyí wà ní ìbámu pẹlú lílò tí Bascom dábàá gẹgẹ bíi tíọrì tó tọnà jù lọ láti máa fi ṣe àtúpalẹ lítíréṣọ àti àwọn ọmọ ìyá rẹ gbogbo, bí ìtàn ìwáṣẹ àti fókìlọọ Dorson, 1972:21. Ẹdá inú àlọ ni apàlọ hun àṣà tó fẹ fi kọ àwùjọ lọgbọn mọ lára. Lára ohun tí apàlọ ń kíyè sí kó tó gbé ìṣẹ fún ẹdá yòówù ó jẹ nínú àlọ ni bí àbùdá, ìrísí, ìṣesí àti ìhùwàsí tí apàlọ ti mọ mọ irú ẹdá bẹẹ ṣe lẹ ràn án lọwọ láti jẹ irú iṣẹ tí a fẹ gbé fún un náà Finnegan, 1967:344-346. Fún àpẹẹrẹ, iṣẹ tí í fi èrè ìwà ọdàlẹ, tẹmbẹlẹkun, ọgbọn àrékérekè, ọgbọn ẹwẹ, ọgbọn ìjàǹbá hàn ni apàlọ sáábà ń rán alábahun Ìjàpá nínú àlọ Babalọlá, 1973.Nígbà tí àpàlọ bá fẹ rán ahun nírú iṣẹ báwọnyí, ó sáábà ń fi ẹdá mìíràn tí ìhùwàsí àti àbùdá rẹ lòdì sí ti alábahun ta ko Ìjàpá. Dípò pé kí apálọ olùsẹdá àlọ jẹ kí ẹkọ tó fẹ fi ìtàn inú àlọ náà kọ àwùjọ hàn ní kíákíá, ó máa ń fún àwọn ẹdá inú àlọ náà láyè láti tayò àmúlò àṣà tàbí ọgbọn rere àti búburú, bó tílẹ jẹ pé àṣà tàbí ọgbọn tí apàlọ gbàgbọ pé ó wúlò, tó sì fẹ fi kọ àwùjọ ni yóò pàpà jẹ kó borí ọgbọn tí àwùjọ lòdì sí, ṣùgbọn tó ti fún ẹdá inú àlọ náà lò ní àlòtẹrùn. Níbi tí àwọn ẹdà inú àlọ ti ń tàkòtó àmúlò ọgbọn ni ẹkọ inú àlọ ti í hàn sí olóye ènìyàn kí apàlọ wá tó fa ọgbọn yọ ní ìkádìí àlọ, pàápàá fún ọmọdé.Fún àpẹẹrẹ, nínú àlọ Ìjàpá Rí Ilẹ tí ó lójú Babalọlá, 1973b:70 ni apàlọ ti fi ìwà sùúrù, ìwà pẹlẹ àti làákàyè ẹyẹlé ta ko ìwà ojúkòkòrò, ànìkànjopọn àti àrékérekè alábahun Ìjàpá. Nígbà tí apàlọ náà ń hun ìtàn inú àlọ nàá pọ mọ àwọn olú ẹdá tó lò, ìjàpá, ẹyẹlé, àna ẹyẹlé, abbl., ó mú kí àwọn olú ẹdá ìtàn méjèèjì, ìjàpá àti ẹyẹlé, máa yí ara wọn sébè àti sí poro nípa àmúlò ọgbọn. Bí alábahun ti ń fi ọgbọn ẹwẹ tí a mọ ọn mọ jẹ ẹyẹlé níyà, náà ni ẹyẹlé ń fi ìwà sùúrù àti làákàyè jàjàgbara. Nítorí ẹkọ tí apàlọ fẹ fi kọ àwùjọ nínú àlọ náà, pé àkọdá oró kò dà bí oró àdágbẹyìn, ó fi àyè gba alábahun Ìjàpá láti kọkọ fi ọgbọn àrékérekè jẹ ẹyẹlẹ níyà kí apàlọ ọhún tó wá fún ẹyẹlé láyè láti fi hàn pé bẹbẹ ọgbọn kò pin sọdọ ẹni kan ṣoṣo.Lára àwọn ìwà burúkù tí a ti mọ mọ alábahun Ìjàpá, tí a sì fún un láyè láti hù tẹrùn nínú àlọ òkè yẹn ni ìwà àìsòótọ, àìṣeégbẹkẹlẹ, àrékérekè, wọbìà, ojúkòkòrò, ahun, àṣerínikójẹ, àjẹkì, ọkánjúà, àgàbàgebè, òfófó, ìfèrúgbàbùkún àti ẹnu-àìmẹnu. Gbogbo ìhùwàsí wọnyí àti irú wọn mìíràn ni àwùjọ Yorùbá lòdì sí. Lára àwọn ìwà tó bá àwùjọ lára mu tí apàlọ mú kí ẹyẹlé hù nínú àlọ náà ni ìwà ìfẹ tòótọ, ìpamọra, sùúrù, ìtẹlọrùn, ìwà tútù àti ọgbọn inú.Nínú àlọ Ìjàpá jí iṣu Ìgbín àná rẹ Babalọlá, 1973a:107 apàlọ hun onírúurú èrè àṣà tó jẹ mọ olè jíjà mọ Ìjàpá àti Ìgbín àna rẹ lára. Ìjàpá jèrè ìtìjú nígbà tí Ìgbín àna rẹ jèrè ìwà àṣejù. Nínú àlọ mìíràn, Òjòlá ṣahun sí Ìjàpá Babalọlá, 1973b:132.  ni apàlọ ti hun èrè àṣà ahun síṣe pọ mọ Ìjàpá àti Òjòlá lára  ṣùgbọn Ìjàpá ṣe àmúlò ọgbọn ẹwẹ láti jẹ Òjòlá lójèé; èyí tó fa òwe ènìyàn ní í kọni pé ká gùn, ènìyàn ní sì í kọni pé ká kúrú. Nínú àlọ mìíràn ni apàlọ ti hun ẹkọ àṣà àmúlò ọgbọn pọ mọ Ìjàpá kòtòǹkan ẹranko àti erinmi tó tóbi jù lọ láwùjọ ẹran inú omi. Nínú àlọ yìí, Ìjàpá, Erin Òkè àti Erinmi Babalọlá, 1973a:56, ni Ìjàpá ti fi ọgbọn ẹwẹ jẹ àwọn atóbanti má lọgbọn nínú ẹranko wọnyí lójèé, èyí tó bí àkànlò èdè ọgbọn ju agbára. Yàtọ sí àwọn àpẹẹrẹ àlọ òkè wọnyẹn, onírúurú àlọ mìíràn tó fi ìbáṣepọ ènìyàn sí ènìyàn àti ènìyàn sí ẹranko hàn lò wà, tó sì wúlò fún ìtanijí sí àṣà tó wúlò fún ìbágbépọ ènìyàn ní àwùjọ. Fún àpẹẹrẹ, nínú àlọ Ọmọyọ àti Erè: Abọdúndé: tó ń bọ lọnà ni apàlọ ti hua ọkan-ò-jọkan àpẹẹrẹ àṣà àwùjọ pọ mọra wọn sí. Nígbà tí alóyinlétè apàlọ yóò bá fi kádìí àlọ náà ni onírúurú ẹkọ yóò ti hànde.ỌNÀ ÀLỌ ÀPAGBÈÌtàkúrọsọ tó ń wáyé láàrin apàlọ àti elègbè àlọ ní ìbẹrẹ àlọ òkè yìí wà ní ìbámu pẹlú àṣà. Ọnà àtimáaṣe àkójọ àwọn elègbè orin àlọ ni ó jẹ ìdí pàtàkì kan tó fi í wáyé. Nígbà mìíràn, apàlọ a máa fi àlọ àpamọ bíi mélòó kan, àrọ jíjá tàbí ìmọ bíbú kún bátànì ìtàkúrọsọ bẹẹ.ÌKÁDÌÍ ÀLỌ   Ìdí àlọ mi rèé gbáńgbáláká   Ìdí àlọ mi rèé gbàǹgbàlàkà ...Kò ní ìtumọ kan pàtó ju ète ìfọrọdárà, tó tún jẹ ìpèdè tó ya àlọ sọtọ sí ẹyà lítíréṣọ mìíràn. Ọgbọn àtimú ìtàn dùn náà ni.Onírúurú ọnà èdè ni apàlọ máa ń mú lò láti hun ìtàn inú àlọ pọ, tó ń mú kí àlọ dùn kó sì lárinrin. Irú ọnà èdè bẹẹ ni ọrọ aṣàpèjúwe àpèjúwe ẹwà ọmọkùnrin tí wọ Ọmọyọ lójú, àwítúnwí, àfiwé dára bí egbin. 