 Eré Ìdárayá  : Eré ìdárayá jẹ àṣà àti ọnà ìdárayá jákè-jádò ilẹ Yorùbá nígbà tí ọwọ bá dilẹ. Yorùbá bọ wọn ní ohun gbogbo ni ìgbà àti Àkókó ńbẹ fún. Ìran Yorùbá fẹràn iṣẹ ṣíṣe lọpọlọpọ. Wọn sì gbàgbọ wípé iṣẹ ni òògùn ìṣẹ. Ṣùgbọn bí wọn ti fẹràn iṣẹ tó, ó ní àwọn àkókò tí wọn máa ń fi sílẹ fún eré ṣíṣe ninu ọjọ kọọkan. Iru akoko bẹẹ ni a mọ si akoko ere idaraya. Eyi fi han pe kii ṣe awọn oyinbo ni o mu ere idaraya de ilẹ Yoruba. Yoruba ka ere idaraya si ere pataki nitori o ye wọn pe ipa ti o gbopọn ni ere idaraya nko ninu alaafia ara ati ẹmi gigun. Bi ere idaraya ṣe wa fun awọn ọmọ ọwọ ati ọmọ irinsẹ naa ni o wa fun ọmọde ati agbalagba. Bi ere abẹle ti wa naa ni ti an ṣe ni ita wa. Oriṣiiriṣii ni ere idaraya ti a maa n ṣe nilẹ Yoruba, pupọ si ni ko mu agbara dani nitori lẹyin iṣẹ agbara ni Yoruba nṣe wọn. Wọn wa lati fun ara ni isinmi lẹyin iṣẹ oojọ. Awọn ere idaraya kan wa fun ilera, lati mu ki ara laagun. Awọn miiran wa fun inaju, awọn kan wa gẹgẹ bii amuṣẹya. Bẹẹ ni awọn isọri miiran wa fun dida ọpọlọpọ laraya. Lara ere idaraya Yoruba ni ere ayo, arin, okoto, ijakadi, kannakanna, ere oṣupa, ere alọ, adendele, ki-ni-n-lẹjẹ ati bẹẹ bẹẹ lọ.Ayò títa jẹ ọkan nínú àwọn eré ilẹ Yorùbá ti wọn maa fi dárayá lẹhin iṣẹ oojọ wọn. Eré abẹlé tí kò gba agbára ni eré ayò, bẹẹ si ni ori ìjokòó ni wọn ti nta á. Ọsán tàbí ìrọlẹ ni wọn ń ta ayò ní ìgbà tí wọn bá ṣíwọ oko wá sí ilé. Eré la nfi ọmọ ayò ṣe. Òwe naigbólóhùn yì lede Yoruba. O si jasì pe eré ayo kii ṣe nkan ìjà tabi ohun ti o le mu ìkùnsínú wa. Bi a ba si tun feti si awọn àgbàlabà nigbamiran, a o gbọ ti wọn nsọ bayi pe Tọmọdé tagba ni iyọ mọ ọmọ ayò. Eyi tun fihan kedere pe ko si ẹni ti ki i ta ayò. Eèyàn méjì ni ó má ń jòkóò láti tayò. Wọn yóò jókòó dojú kọ ara wọn. Ọpọn ayò yóò sì wà láàrin wọn.Ọpọn ayò jẹ ohun èlò ayò títa ti o ni ihò méjìlá tí à ń da ọmọ ayó si, tí mẹfà-mẹfà kọjú sí ara wọn. Ihò mẹfà yóò wà lọdọ ẹni kì-ín-ní. Ihò mẹfà yóò wà lọdọ ẹni kejì. Loju ọpọn ayò mìíràn, ihò náà lè jẹ mẹrìnlá. Ihò kọọkan tò lé yìí a si maa wa ni apá ọtún ati apá òsi ọpọn naa. Ihò meji yi wa fun lilo awọn ọtayò lati tọjú ayò ti wọn bá jẹ sí. Nígbà mìíràn, àwọn ènìyàn máa ń gbẹ ihò sí orí ilẹ tí yóò dúró gẹgẹ bí ọpọn ayò, ṣùgbọn ohun ti a kàn nípá ni ihò mejila ojú ọpọn ayò. Bi ọpọn ayò bawa bi ko ba si ọmọ ayò, ayò ko ṣe ta rara. Iyẹn tumọ si pe ayòtita kò lè rọrùn láìsí èso ayò tí a tún mọ sì ṣẹyọ.Ọmọ ayò jẹ kóró inu èso igi kan bayi, eso yìí dán lára púpọ, ó sì le kóró kóró, ara rẹ yóò ma yọ kọrọ. Ọmọ ayò mẹrin ní ń gbé inú ihò kọọkan. Eyi jasi pe ọmọ ayò méjìdínláàdọta ni mbẹ loju ọpọn ayò, awọn òtayò yóò si pin laarin ara wọn dọgbadọgba. Ọmọ ayò gbọdọ pé kí eré ayò tóó bẹrẹ.Ṣugbọn bí a kò bá wá rí àdán, à máa fòòsẹ ṣẹbọ. Bi òùngbẹ ayò ba ngbẹ awọn eniyan ti nwọn ko si le ri ọkan ninu awọn ohun ti a fi nse ọmọ ayò, a máa ń lo òkúta wẹwẹ láti fi dípò ọmọ ayò. A sì ń lo kóró iṣin pẹlú. Eèwọ ni kìí a ta ayò ní alẹ àti àárọ kùtùkùtù. Ìdì nìyí tí a fi ń pa òwe pé: Bí alẹ bá lẹ, à fi ọmọ ayò fún ayò. Eré ayò ni ànfaani pupọ. O máa ń pani lẹrìn-ìn, a o gbe apá, a o gbe ẹsẹ, ara wa yóò si ya gágá. Eré ayò a máa mú ni ronú jinlẹ, ti o si le mu ki ọpọlọ ẹni gbooro si i. O nmu ni ronu kiakia, o si mu ki ojú wa riran sìwaju si.Bi awọn eniyan ba fẹ ta àrín tabi ṣe eré àrín, nwọn a wa èso ti a npè ni seeàrín lọ si inu igbó. Èso kan bayi ti a nri ṣa ninu igbo la npe ni àrín. Ẹso ìgi tí ó n fà bí i pákuǹ ni àrín. Èso náà dan lára, ó sì tóbi púpọ ju ọmọ ayò lọ. Àwọ páànù tó dógùn-ún ni ó ní. Èniyàn mẹta ni nta iru àrín yi lẹẹkánnáá.Ki ọmọdé tabi awọn géndé to pade nibi eré àrín, nwọn a ti wọ iho ti ko ju bi isun meji tabi mẹta, wọn yóò tẹ ẹní pàkìtí lé ihò náà lórí. Bakannaa ni nwọn o si ti wá àrín bi mẹfa mẹfa tabi ju bẹẹ lọ dani. Àwọn mẹtẹẹta yóò ta àrín wọn sínú ihò tí a tẹ ẹní sí lẹẹkan ṣoṣo. Àwọn àrín náà ti a npe ni apẹ àrín. Ẹnikẹni tí àrín rẹ bá jáde láti inú ihò yóò san àrín mìíràn fún ẹni tí ó ni àrín tó lé e síta. Sugbọn bi àrín awọn mejeeji ti o ṣẹkù sinu ihò ba tuka lẹẹkannaa a jẹpe awọn mejeeji naa ta ọmi. Ẹni tí àrín rẹ bá sì gbẹyìn sínú ihò ni ó borí.Ànfaní to wa lara ere arin pọ janti rẹrẹ, lara ẹ ni pe, o nkọ ni lẹkọ lati mọ bi a ti nfojú sun ohun òkèèrè. O nfun oju wa lagbara lati riran dárádárá ati bẹẹ bẹẹ lọ.Boojú boojújẹ ọkan lára erémọde tí a máa nfi ọyàyà ṣe. Eniyan bi mẹjọ tabi mẹwa le ṣe eré boojú boojú.Nínú eré boojú boojú a máa n bo ènìyàn kan lójú. Èyí le jẹ obìnrin tàbí ọkùnrin. Lẹyìn tí a bá bo ẹnìkan loju tan, àwọn ọmọdé yòóku yoo lọ sá pamọ. Nigba ti nwọn ba nfi ara pamọ bayi ẹni to ndiju yóò maa kọrin pe Bo ojú bo o ojú o. Awọn ti o nfi ara pamọ náà yóò máa dahun pe: Eee Boojú boojú o! Olórò ń bọ, Ẹ para mọ o Ṣé kí ń ṣi Ṣì ṣì ṣí ṣí Ẹni tó lóro bá mu Á pa á jẹ ò Ojú ń ta mí ò.Lẹhin igba ti gbogbo wọn ba si ti fi ara pamọ tan, nwọn yóò sọ pe ki o ṣi i. Nigba ti a ba ti ṣi aṣọ loju ẹni náà tan, ko ni mọ ibi ti yóò lọ rara; Lẹhin igba pipẹ tabi diẹ, o le lọ ri ẹnikan nibi ti o sa pamọ sí. Wípé ó rí ẹni yí kò sọ pé ki ọwọ rẹ tẹ ẹ, nitori ni riri ti o ti ri i yẹn, ẹni ti à ri náà ko ni duro rara, yóò yara ba ẹsẹ rẹ sọrọ lati salọ. Ṣugbọn ti ẹni ti o nwa wọn kiri yi ba ṣe ri ẹnikan mu, ẹni tí ó ba mú ni yóò ṣe eré boojú boojú mìíràn. Nigba ti ere ọjọ yi ba fẹ kasẹ nilẹ, ara ẹni ti nwọn ba ti mu yóò wa kan gógógó, oun náà yóò si gbìyànju gidigidi lati ri ẹnikan mu nitori yóò maa bẹrù ki eré má bàá ku mọ oun lori. Ẹni ti ere ba ku mọ lórí, awọn ẹlẹgbẹ rẹ yóò mu u si aarin, nwọn yóò si kọrin lee wipe: Ẹni oro ku mọ lori ko ṣe í ba ṣere alẹ Orin yi ni nwọn yóò si kọ ti nwọn yóò si tu mọ ọ loju, ti olúkúlùkù yóò si gba ile baba rẹ lọ. 