 Gírámà èdè Yorùbá : Gírámà ni ìmò nípa bí a ṣe ń lọ àwọn ọrọ pẹlú ètò àti ìlànà ni èdè YorùbáÌsòrí gírámà ni wọn yìía Ọrọ orúkọb Ọrọ arọpọ orúkọd Ọrọ arọpọ afarajorúkọe Ọrọ ìṣeẹ Ọrọ àpèjúwef Ọrọ àpọnlég Ọrọ atọkùngb Ọrọ àsopọ.Kí ni Sińtáàsì? Síńtáàsì jẹ ọkan lára ẹka gírámà èdè tí ó ní í sè pèlú bi a se ń so òrò pọ tí ó fi ń di gbólóhùn àti bí a se ń fún gbólóhùn yìi ní ìtumò. Nínú ìdánilékòó yìi, a ó máa m ẹnu ba ohun tí a ń pè ni òfin. Ìtumò òfin gégé bí a se lò ó ni àwon ìlànà ti elédè máa ń tèlé nígbà tí ó bá ń so èdè rè yii yàtò si ìlò èdè. Ìmò èdè ni ohun tí elédè mò nípa èdè rè sùgbón ìlò èdè ni ohun tí elédè sọ jáde ní enu. Elédè lè se àsìse nípa ìlò èdè sùgbón èyí kò so pé elédè yìí kò mo èdè rè. Òpò ìgbà ni ènìyàn lè mu emu yó ti yóò máa so kántankàntan. Kì í se pé elédé yìí kò mo èdè rè mo, ó mò ón. Àsìse ìlò èdè ni ó ń se. Nìgbà ti otí bá dá ní ojú rè, yóò sọ òrò ti ó mógbón lówó. Nínú ìdánilékòó yìí, a ó ménuba ohun tí a ó pè ní ofin. Ohun tí a pè ni òfin yìí ni bi elédè se ń so èdè rè bí ìgbà pé ó ń tèlé ìlànà kan.bí àpẹẹrẹ re, eni tí ó bá gbó Yorùbá dáradára yóò mò pé 1a ni ó tònà pe 1b kò tònà,1 a Mo lo sí okob Sí lo oko moOhun tí eléyìí ń fi hàn wá nipé ìlànà kan wà tí elédè ń tèlé láti so òrò pò di gbólóhùn. Irú gbólóhùn tí ó bá tèlé ìlànà tí elédè mò yìí ni a ó so pé ó bá òfin mu.O ye kì a tètè menu ba ìyàtò kan ti ó wà láàrin tíbá òfin mù àti jíjé àtéwógbà. Gbólóhùn lè wà ti yóò bá òfin mu sùgbon tí ó lè máà jé àtéwógbà fún àwon tí ń so èdè. Bíbófinmu níí se pèlú ìmò èdè; ìlò èdè ni jíjé àtéwógbà níí se pèlú. Fún àpeere, àwon kan lè so pé 2a kò jé àtéwógbà fún àwon wi pé 2b ni àwon gbà wolé.2 a Àwon ti ó lo kò pòb Àwon ti wón lo kò pòMéjèèjì ni ó bá òfin mu nítorí méjèèjì ni a máa ń so nínú èdè Yorùbá. Ìyen ni pé méjèèjì ni ó wà nínú ìmò wa gégé bí eni tí ó gbó Yorùbá. Nínú ìlò ni àwon kan ti lè so pé òkan jé àtéwógbà, èkejì kò jé àtéwógbà. Èyé kò ni nǹken kan án se pèlú pé bóyá gbólóhùn méjèèjì bófin mu tàbí won kò bófinmu. Ìmò elédè nípa èdè rè ni yóò je wá lógún nínú ìdánilékòó yìí.Ó ye kí á tún pe àkíyèsí wa sí tip é àbínibí ni èdè o. Ènìkan kì í lo sí ilé-ìwé láti kó ọ. Ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo, béè náà ni èdè jé. Fún àpeere, tí kò bá sí ohun tí ó se omo, tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn. Kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi. Báyìi gélé náà ni èdè jé. Àbínibí ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè, ó ti wà lára re. Kò sì si èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so. 2 Òrò àti Àpólà: Òrò ti a bat ò pò ni ó ń di àpólà. Ó seé se kí àpólà jé òrò kansoso. Ìyen tí òrò yìí kò bá ní èyán. Fún àpeere, àpólà-orúko ni a fa igi sí ní ìdi ní 3a àti 3b.3 a Olú gíga lob Olú loÌyàtò àpólà-orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà-orúko APOR ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo 3a; òrò-orúko àti èyán rè tí ó jé òrò-àpèjúwe AJ ni a ó máa pe òrò-àpèjúwe. Ní 3b, òrò kansoso ni ó wà lábé APOR. Òrò yìí, òrò-orúko OR ni a ó máa lò fún òrò-orúko ni, APOR náà sì ni. Ìsòri-òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè Yorùbá. Ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si Olùwà àti Kókó Gbólóhùn. Olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní APOR àti APIS àpólà-ìse nínú ìdánilékòó yìí. Ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì-òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won. Ìsòri ni APOR tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn. Ìsòrí ni APIS ti ó ń sisé kókó gbólóhùn. 3. Gírámà ti a ó lò: Gírámà ìyidà onídàro ti Chomsky ni a ó mú lò nínú isé yìí. Ohun tí ó fà á ti a ó fi mú gíràmà yìí lò nip é ó gbìyànjú láti sàlàyé ìmò àbinibí elédè nípa èdè rè. Gírámà yìí sàlàyé gbólóhùn oónna, gbólóhùn ti ó jé àdàpè ara won abbl. Gírámà yìí yóò lo òfin ti ó níye láti sàlàyé gbólóhùn tí kò niye.Àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí. Fún àpeere:4 GB --- APOR APISÒfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe 4. Ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn GB ko ni APOR àti APIS. Ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo. Ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan-an ni 5.5 GB --- APOR AF APISÀfòmó ni AF dúró fún. Òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò-ìse télè. Abé rè ni a ti máa ń rí ibá IB, àsìkò AS, múùdù M àti ìbámu IBM. A lè fi èyí hàn báyìí:6 AF --- AS, IB, M, IBMKì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí. Yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá. A ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí, e jé kí á sòrò nípa APOR àti APISAyọ Bámgbóṣé 1990, fonọlọjí àti Gírámà Yorùbá. Ìbàdàn, Nigeria: University Press Limited. ISBN 978 249155 1. 239 pp.ỌRỌ ÀKỌSỌLáti ìgbà tí Ìgbìmọ Ìwádìí Ìjìnlẹ Ẹkọ N.E.R.C. ti gbé ìlànà ẹkọ Yorúbá fún ìlò -ẹkọ Sẹkọńdírì jáde ni ó ti di dandan láti wá ìwé tí yó ṣe àlàyé yékéyéké lórí àwọn iṣẹ tí ó jẹ yọ nínú ìlànà ẹkọ tuntun yìí. Ìrírí wa nipé àti akẹkọọ àti olùkọ ni ó máa ń ni ìṣòro lórí iṣẹ tí ó bá èdè yàtọ sí lítíréṣọ. lọ Ìdí nìyí tí a fi ṣe ìwé yìí lórí èdè, tí a sì lo ìmọ ẹdà-èdè láti fi ṣàlàyé àwọn orí-ọrọ fonọlọjì àti gíràmà.Ọpọlọpọ àkẹkọọ ilé-ẹkọ ilé-ẹkọ Sẹkọńdírì àti ti olùkọni, láìmẹnuba àwọn olùkọ ní àwọn ilé-ẹkọ bẹẹ, ni wọn ti ń lo ìwé Èdè Ìperí Yorùbá tí N.E.R.C. tẹ jáde ní ọdún 1984, tí Ọjọgbọn Ayọ Bámgbóṣé sì ṣe olótùú rẹ. ìwé Fonọlọjì àti Gírámà Yorùbá yìí jẹ ìgbésẹ kejì lórí lílo èdè-ìperí Yorùbá nítorí pé a ṣe àlàyé àwọn èdè-ìperí tí ó bá ẹdá-èdè lọ dáadáa; a sì lo àpẹẹrẹ oríṣiríṣi láti fi ìtumọ wọn hàn kedere. Nípa lílo ìwé yìí, èdè-ìperí á kúrò ní àkọsórí nìkan: kódà, á á di ohun tí akẹkọọ àti olùkọ mọ dénú, tí wọn sì lè ṣàlàyé rẹ fún ẹlòmíràn.Mo fẹ kí ẹ mọ pé èmi tí mo ṣe Olóòtú ìwé Èdè-Ìperí Yorùbá náà ni mo kọ ìwé tuntun yìí. Mo sì kọ ọ ní ọnà tí yó rọrùn fún akẹkọọ láti kà nítorí pé nípa ìrírí púpọ tí mo tin í nípa kíkọ akẹkọọ ní ẹdá-èdè Yorùbá, mo mọ ọgbọn tí a lè fi ṣe àlàyé àwọn orí-ọrọ tí ó díjú lọnà tí yó lè fi tètè yé ni.A dá ìwé yìí sí ọnà mẹta. Apá kìíni ni Fonọlọjì, Apá kejì ni Gírámà. Apá kẹta sì ni Ìdánwò Èwonìdáhùn. Nínú apé kìíní àti apá kejì, a pín àwọn orí-ọrọ sí abẹ orí kọọkan nínú èyí tí a ṣe àlàyé àti ìtúpalẹ orí-ọrọ, tí a sì lo àpẹẹrẹ oríṣiríṣi láti fi ìdí ìtúpalẹ náà gúnlẹ dàadáa. Lẹyìn èyí ni a fi ìdánrawò kádìí orí kọọkan. Orí mẹrìnlá ni ó wà ní abẹ Fonọlọjì, tí méjìdínlógún sì wà lábẹ Gírámà. Ó ṣeé ṣe fún olùkọ láti fa ẹkọ méjì mẹta yọ láti ara ori kọọkan. A sì tún lè lo orí kọọkan gẹgẹ bí àtúnyẹwò iṣẹ tí a ti ṣe kọjá lorí orí-ọrọ. Ní apá kẹta ìwé yìí, a fi ìdánwò èwonìdáhùn mẹrin nínú èyí tí ìbéèrè méẹẹdọgbọn wà nínú ìkọọken ṣe àpẹẹrẹ irú ibéèrè ti a lè ṣe fún gírámà àti fonọlọjì Yorùbá. Irú àpẹẹrẹ ìdánwò báyìí yóò wúlò fún àwọn tí ó ń sẹẹtì ìdánwò àti fún àwọn olùkọ pẹlú. Àwọn akẹkọọ náà pàápàá yó lè lo ìdánwò yìí gẹgẹ bí àfikún fún ìdánrawò tí ó wà lẹyìn orí kọọkan.Mo ké sí àwọn akẹkọọ àti olùkọ láti ran ara wọn lọwọ nínú ẹkó Yorùbá. Ọnà tí wọn sì lè fi ṣe bẹẹ ni kí wọn lo ìwé tí yó mú kí ẹkọ Yorùbá rọrùn fún wọn láti kọ. Ìwé tí ó lè ṣe èyí ni ìwé tuntun yìí. Ìwé náà sì lè fún wọn ní ìpìlẹ tí ó dájú fún ẹkọ Yorùbá ní ilé-ẹkọ gíga. 