 Richard Akínwándé Savage : Richard Akínwándé Savage tí wọn bí ní ọdún 1874, tí ó ṣaláìsí ní ọdún 1935 ni ó jẹ òkan lára àwọn ògúná-gbòngbò onímọ ìṣègùn, oníṣẹ ìròyìn àti olóṣèlú ní àárín Ìpínlẹ Èkó ní àsìkò ìjọba amúnisìn Gẹẹsì ní orílẹ-èdè Nàìjíríà.Wọn bí Richard ní ọdún 1874 sí ìdílé oníṣòwò kan tí ó jẹ apá kan ọmọ bíbí ìlú Ẹgbá ati orílẹ-èdè Sierra Leone. Ó kẹkọ nípa imọ ìṣègùn ní ilé-ẹkọ fásitì Edinburgh, tí ó sì ṣíṣeẹ ní ilé-iṣẹ Afro-West Indian Society, bá kan náà ni ó ṣe àtúnṣe sí iwe Iṣẹ-Ọwọ Hand Book ní ọdún 1899 sí 1900. Ó tún jẹ olóòtú kékeré fún The Student. Ó kópa níbi àpérò Pan-African conference tí ó wáyé ní ìlú London nínú oṣù Keje ọdún 1900. Oun ni aláwọ dúdú tó kẹyìn tí wọn yan sí ilé-ìwòsan ìjọba àmúnisìn gẹgẹ bí amúgbá-lẹgbẹẹ fún ọgá agba tí ó ń ṣiṣẹ abẹ nílé ìwòsàn náà, ṣáájú kí ọgbàẹni Joseph Chamberlain tó kéde wípé àwọn Gẹẹsì aláwọ funfun nìkan ni àwọn yóò ma fi di àyè naa láti ọdún 1902. Savage ṣiṣẹ fún àìmọye ọdún ní Cape Coast ní Gold Coast tí ó jẹ ìlú amọnà àwọn Gẹẹsì àmúnisìn tẹlẹ, tí ó padà di orílẹ-èdè olómìnira Ghana lóní gẹgẹ bí Onímọ ìṣègùn fún ìjọba àti ilé-iṣẹ ìwòsàn aládáni.Savage jẹ ọkan gbòógì nínú àwọn tí ó léwájú nínú ẹgbẹ òṣèlú Peoples Union, ẹgbẹ tí wọn da sílẹ ní ọdún 1908 láti ọwọ ọgbẹni John K. Randle. Lára àwọn ṣànkò-ṣànkò inú ẹgbẹẹ náà ni : Òrìṣàdípẹ Ọbasá 18631940, Kítóyè Àjàsá 18661937 àti Adéy3mọ Alákijà 18841952. Lóòtọ ni àwọn tí wọn jẹ agbátẹrù àti abẹnugan nínú ẹgbẹ òṣèlú náà ni wọn jẹ akójọpọ àwọn àgbà àgbà kan tí wọn ń fẹ ìṣèjọba àwa-arawa kúrò lábẹ àwọn Gẹẹsì àmúnisìn, amọ àwọn péréte kan tí wọn padà dara pọ mọ wọn ni wọn ri àríwòye ọjọ ọlá, tí wọn sì ní èrò rere ọtò míràn lọkàn. Àwọn bí : Ernest Ikoli 18931960, tí ó jẹ oníwé-ìròyìn ati olùdásílẹ ẹgbẹ òṣèlú NYM Nigerian Youth Movement sílẹ.2Ẹgbẹ òṣèlú Peoples Union ń fẹ láti lo ìlànà pẹlẹ-pùtù láti fi gba òmìnira lọwọ awọn Gẹẹsì àmúnisìn, amọ, èyí lòdì sí ìgbésẹ ìjìjà-n-gbara ẹgbẹ òṣèlú Nigerian National Democratic Party NNDP tí wọn da sílẹ ní ọdún 1922 láti ọwọ Herbert Macaulay.3, amọ ẹgbẹ òṣèlú Peoples Union túká ní ọdún 1928 lẹyìn iku ọgbẹni Randle.2Ní àsìkò ọdún 1914, Savage jẹ ọkan lára àwọn tí wọn fohùn ṣọkan láti dá ẹgbẹ National Council of British West Africa NCBWA sílẹ. 1 Púpọ àwọn tí wọn jẹ ọmọ rere ẹgbẹ yí ni wọn jẹ ènìyàn pàtàkì ní àwùjọ gbogbo ní apá ìwò-oòrùn ilẹ Afríkà. 4 Ẹgbẹ yí gbòórò tí ó sì fẹsẹ múlẹ ní nkan bí ọdún 1919, tí wọn sì ṣe ìpàdé àpérò àkọkọ ní ìlú Ghana ní ọdún 1920. Lára ohun tí ẹgbẹ yí ń bèrè fún lọwọ ìjọba àmúnisìn ni :Dídá ilé-ẹkọ fáfitì sílẹ ní àwọn ìlú amọnà tí wọn ń ṣàkóso lè lórí.Fífún àwọn ọmọ ìlú ní ànfaní láti di ipò kànkà-kànkà mú nínú ìṣèjọba wọn.Kíkópa tó lààmì-laaka àwọn ọmọ ìlú lórí òfin nílé aṣòfin ìjọba ní gbogbo ìlú Adúláwọ tí àwọn Gẹẹsì ti ń ja gàba.5Savage jẹ ọkan pàtàkì lára àwọn abẹnugan tí wọn ṣakitiyan lórí itẹsíwájú ilẹ Aláwọọ-Dúdú ní àsìkò tí ó ń ṣàtìpó ní ìlú Ghana. Ó padà sí orílẹ-èdè ilú Èkó ní nkan bí ọdún 1915, níbi tí ó ti ń ṣe àfikún àti akọsílẹ lórí àwọn Ìwé-ìròyìn abẹlé ṣáájú kí ó tó da Ìwé-ìròyìn Nigerian Spectator sílẹ ní ọdún 1923, àti Akibooni Press sílẹ. Savage ló da ìgbìmọ ọmọ ẹgbẹ NCBWA sílẹ nílú Èkó. Ó sì pin ẹgbẹ náà sí méjì lẹyìn tí ó pàdánù ìyàn sípò rẹ gẹgẹ bí ọkan lára ìgbìmọ aṣojú-sòfin nínú ẹgbẹ ọmọ Ẹgbá . Ó jẹ ògúná-gbòngbò nínú àwọn tí wọn dá ẹgbẹ náà dílẹ nílú Ẹgbá ní ọdún 1920, bákan náà ni Ó sì jẹ akọwé fún ẹgbẹ ọmọ Ẹgbá bákan náà.Richard Akínwándé Savage ṣe ìgbéyàwó pẹlú arabìnrin Maggie Bowie, tí ó jẹ ọmọ orílẹ-èdè Scotland ní ọdún 1899 tí wọn sì bí ọmọ méjì péré. Àwọn ọmọ náà ni wọn sì yan iṣẹ ìpoògùn láàyò gẹgẹ bí bàbá wọn, àwọn ni : Major Richard Gabriel Akinwande Savage àti Dókítà Agnes Yewande Savage.Richard Akínwándé Savage ṣaláìsí ní ọdún 1935. 