 Òwò ẹrú Brasil : ÀKỌSÍLẸ DÍẸ LÓRÍ I ÌGBÉ AYÉ ỌMỌ YORÙBÁ ILẸ BRAZIL KAN TÍ Ó FI ÌGBÉ AYÉ RẸ TAKO ÒWÒ ẸRÚ LÁTI ỌWỌ : ASA J. DAVISAlága, gbogbo ẹyin ọfọọkùn, iyì ńlá ni fún mi láti wà ní ìjókòó lónìí láti sọrọ lórí Ìlàjú Yorùbá. Bí ó tilẹ jẹ pé mo ṣiṣẹ rí ni ọgbà Fásitì Ìbàdàn, n kò rò wí pé mo yẹ ní emi tí ó lè máa ka àpilẹkọ lórí ọrọ Ìlàjú Yorùbá, mo lè ti ṣe àwọn ìwádìí tí ó jẹ mọ àkòrí yìí lóòótọ fún àwọn àkókò kan. Bí a bá fi ojú inú wo ọpọlọpọ nínú àwa àtọhúnrìnwá ni a ti ń ṣe ìwádìí orírun wa dé ilẹ Yorùbá. Ọpọ oníwádìí ìjìnlẹ ni wọn kọ ìpàkọ sí ìwádìí òpin ọrọ ẹrú ní ilẹ Brazil bí o tilẹ jẹ wí pé gbogbo ọgbọn àlùmọkọrọyí àti agídí paraku lórí òwò ni ó mú àwọn ẹlẹnuugbọrọ dìde láti máa tako òwò ẹrú ní ilẹ Brazil. A gbọdọ mọ láti ilẹ wí pé àti dúdú àti funfun ni wọn jọ pa ọwọ pọ gbé ogun tí òwò ẹrú ṣùgbọn ọpọ ni kò fi ara mọ àtakò yìí. Ọkan nínú àwọn tí ó tako òwò ẹrú yìí jẹ ọmọ Yorùbá ilẹ Brazil kan. Ẹ jẹ kí á wo ìsẹlẹ yìí:Ní ọjọ kan ẹrú aláwọ dúdú kan jáde ni ilé olówó rẹ, ó sì lọ sí ọdọ agbejọrò aláwọ dúdú kan pẹlú ọwọ tí agbẹjọrò yìí yóò lò láti sọọ di òmìnira. Tohùn-tẹnuè ni bàbá olówó ẹrú wọ inú Ọọfíìsì agbẹjọrò ọrẹ ẹ rẹ yìí tí ó sì bẹrẹ sí í bèèrè lọwọ ẹrú yìí, ìdí tí ó fi fẹ fi òun sílẹ. Ó sọ síwájú wí pé òun ń tẹ ẹ lọrùn àti wí pé kò yẹ kí ó ba inújẹ rárá níwọn ìgbà tí oun ti ń ṣe bíi baba fun-un. Ní tòótọ ẹrú yìí ń rí ìtọjú kò sì sí ìdí fún-un láti kùn rárá, ìdí nìyí tí ẹrú yìí kò fi rí àtakò kankan fún ọrọ olówó rẹ yìí. Ṣùgbọn ní ìgbà tí agbẹjọrò yìí rí i wí pé ẹrú yìí kò rí ìdáhùn ni ó bá fọ èsì wí pé : ní tòótọ ẹrú yìí yóò gba ìtúsílẹ nítorí pé kò ní òmìnira láti ba inú jẹ bí ó ṣe wù ú. Báyìí ni ẹrú yìí ṣe gba ìtúsílẹ.Ó sì ba ni lọkàn jẹ wí pé àwọn ẹrú tí ọwọ tẹ padà lẹyìn ìgbà tí wọn bá ti sá lọ ni wọn ń pa, ìdí nìyí tí òǹkọwé yìí ṣe kọ ọ sílẹ pé: Àwọn ènìyàn dúdú mẹrin yìí, tí àwọn ènìyàn ń tì ní ìtìkutì àbí kí á sọ wí pé tí àwọn igun ń tì ní ìtìkutì kìí ṣe ènìyàn lasan o; ìràwọ mẹrin ni wọn, ìmọlẹ mẹrín ni wọn, bẹẹ sì ni ìròrí mẹrin ni wọn pẹlú. Láàrin rògbòdìyàn ni a sọ wọn di eruku, tí ó bá sì di ọjọ iwájú àwọn ọjọgbọn yóò kọ nípa wọn sí àwùjọ àwọn ìràwọ àti àwọn oòrùn.Àwọn ènìyàn kò sì ṣe bẹẹ kọ àkọsílẹ àwọn ènìyàn dúdú tí ó ní ọwọ nínú òwò ẹrúu rẹ, ìwọnba èyí tí a sì rí ni ó wá láti ọdọ aláwọ funfun àti wí pé ìwọnba péréte ni àwọn aláwọ dúdú tí a kọ àkọsílẹ wọn. Àwọn aláwọ funfun kò kọ ibi ara sí ọrọ Luiz Gama, wọn kìí sì sáábà fọn rere rẹ rárá ṣùgbọn ìrìn-àjò rẹ láti ẹrú lásán di olókìkí ènìyàn ni ó yẹ kí á kọ ibi ara sí ju bí a ti ṣe yìí lọ. Abala méjì ni ó wú mi lórí jù nínú ìgbé ayé Gama; àkọkọ ni dídàgbà rẹ nínú òfíì àti ọláà. Ní àsìkò yìí ni ó wá ìyá a rẹ tì, tí a sì ta òun náà sí oko ẹrú ní ọnà àìtọ. Èkejì ni ìlàkàkà rẹ láti tako òwò ẹrú ní àsìkò tí ọpọ ènìyàn ń fàdí sẹyìn. Ṣùgbọn ju gbogbo rẹ lọ, ìgbé ayé Gama yàtọ tààrà pẹlú u bí ó ti jẹ agbẹnusọ fún ènìyàn dúdú àti ẹni tí ó gba ara rẹ là fúnra ara rẹ. Ó ṣe ni láàánú wí pé ọgbẹmi yìí kò fi bẹẹ sọ púpọ nípa ìtàn ìgbésí ayé ara rẹ, lẹyìn díẹ tí a mọ láti ara ìwé kan tí ó kọ nípa ìtàn ìgbésí ayé e rẹ. A bí Gama ní ọjọ kejìdínlọgbọn osù kẹfà ọdún 1830 2861830 ní ìlú Sao Salvador. Luiza Mahin, Ànàgó Olómìnira ni ìyá a rẹ ṣùgbọn òyìnbó Potogí tí ó ní owó lọwọ ni bàbá rẹ. Gama kò sọ orúkọ bàbá rẹ síta ṣá. Tí a bá wo àyíká tí a ti bí Gama, a ó rí i wí pé ní tòótọ ni, ti àwọn ènìyàn bá pè é ní àyà koko ni ti Ìnàkí, kìí gbọ-kìí-gbà, oníròbínújẹ ọkàn àti bẹẹbẹẹ lọ. Ṣùgbọn Rui Brabosa pè é ní ẹni tí kìí ṣe ojo rara. Tí a bá sì fẹẹ mọ ohun tí ó bí àwọn àpèjẹ yìí, a gbọdọ kọ ibi ara sí gbogbo ohun tí ó dìrọ mọ ìbí rẹ àti ìdàgbàsókè rẹ. Ní àkọkọ, a bí Gama ní àsìkò tí àwọn àyípadà kan bẹrẹ sí í dé sí Brazil léyìn tí Brazil yọ kúrò ní oko ẹrú 1840-1889. Àwọn àyípadà tí ó bẹrẹ sí ní dé bá ilẹ Europe fúnra rẹ ń ṣe àkóbá fún Brazil ní àsìkò yìí. Ní àfikún, ní àárìn àwọn aláwọ dúdú, àsìkò yìí ni dúkùú ń wáyé láti ọdọ àwọn dúdú lórí ìlòdì sí òwò ẹrú. Àsìkò yìí gan-an tí gbọnmi-síi, omi-ò-tóo ń wáyé ní ìlú rẹ, Bahia lórí ọrọ òwò ẹrú yìí ní pàtàkì. Ibi Gama si papọ mọ rògbòdìyàn tí àwọn ọmọkùnrin gbé dìde ní ọdún 1835, ọmọ ọdún márùn-ún péré ni Gama ní àsìkò yìí. Ọkan nínú àwọn ohun tí ó ṣe okùnfà irú ìgbé ayé tí Gama gbé ni rògbòdìyàn ìlú rẹ tí a dà pè ní Incon fidecia da Bahia rògbòdìyàn ìlú Bahia eléyìí tí ó ti bẹrẹ bíi Ọgbọn ọdún kí á tó bí Gama. Èyí sì mú àwọn ènìyàn ìlú Brazil ní ẹmí ní ìgbà náà. Bẹẹ sì ni a ríi kà wí pé àwọn ènìyàn pàtàkì orílè èdè Brazil kan ti gba ẹkọ ní orílè èdè Europe níbi tí ìròrí àwọn ènìyàn ti kún fún ìgbòmìnrira. Ẹyí sì ni àwọn ènìyàn mú bọ wá sí ilé ní àsìkò yìí. Àwọn nǹkan mìíràn tí ó dá ọtẹ sílẹ ni bí àwọn olówó kò ṣe jẹ kí tálákà ó ní àti bí àwọn ọmọ Brazil kò ṣe rí ààyè nínú ipò gíga ilé ìjọsìn. Àwọn ọmọ Brazil gan-an tún ń bá ara wọn jà ní àtàrí àwọ dúdú àti àwọ funfun. Ọpọ ìgbà ni wọn sì máa ń dẹyẹ sí dúdú níbi àti dé ipò gíga, èyí sì ń bí dúkùú àti ọtẹ ní àsìkò yìí. Òmíràn nínú ohun tí a fi sàmì ìgbé ayé Gama ni rògbòdìyàn 1835, Ohun tí ó bí ọtẹ yìí ni bí àwọn aláwọ dúdú tí ó jẹ ẹlẹsìn Islam kan ṣe kó ara wọn jọ láti gba ìjọba lọwọ àwọn ìjọba ilẹ Brazil. Ìjà yìí jẹ ìjà ẹsìn Jihad tààrà. Ìjọba ilẹ Brazil náà sì gbé ojú agan sí àwọn èèyàn yìí tààrà. Ní àsìkò yìí Gama jẹ ẹni bí ọdún mẹrin péré. Látàrí rògbòdìyàn yìí, ìjọba ilẹ Brazil fi ohùn ṣe ọkan láti wá ini kan ní ilẹ Aáfíríkà tí wọn yóò kó àwọn aláwọ dúdú àárín wọn lọ nítorí pé wọn ń da àlááfíà ìlú rú. Ẹni tí wọn bá sì gbá mú ní àtàrí rògbòdìyàn yìí, pípa ni wọn ń pa wọn tàbí kí wọn fún wọn ní ẹgba lọpọlọpọ, wọn a sì tún máa tì wọn mọ túúbú. Ó sì sòro fún ọmọ tí kò tíì pé ọdún mẹfà ní àsìkò yìí láti gbé ojú kúrò ní ìyà àjẹkúakátá yìí. Rògbòdìyàn yìí sì fa ikú fún ọpọlọpọ aláwọ dúdú nípa kíki okùn bọ wọn lọrún. Àwọn Obìnrin náà jẹ nínú ìyà yìí. Wọn fi ìyà jẹ ọpọlọpọ nítorí pé wọn jẹ ọrẹ àwọn ànàgó lásán, wọn sì yin àwọn mìíràn ní ìbọn pa. Kì í ṣe ẹgba tí wọn ń fún àwọn ènìyàn gan-an ni ó ṣe àkóbá fún Luiz Gama ní ìgbà èwe, ṣùgbọn bí iye ẹgba náà ṣe pọ tó ní ojúmo kan. Nítorí wí pé wọn a máa na elòmíràn ní ẹgba bíi àádọtá lójúmọ; àwọn ènìyàn tí wọn sì dájọ ẹgba fún sì pọ gan-an. Àwọn ẹrú tí ó wà láàrin àwọn ènìyàn yìí ni wọn dá padà fún olówó wọn lẹyìn ìjìyà wọn. Èyí tí kò bá sì lè ṣiṣẹ dáadáa ni àwọn olówó wọn tún tà padà fún elòmíràn. Ìṣẹlẹ mìíràn ọtọọtọ tí ó níí ṣe pẹlú bí Gama ṣe dàgbà ni ó sẹlẹ ní ìgbà tí ó wà ní ọmọ ọdún méje. Àwọn kan kó ara wọn jọ, tí wọn já ìjọba gbà tipátipá ṣùgbọn kò pẹ tí ìjọba fi ṣẹgun wọn pẹlú ohun èlò ogun. Wọn pe rògbòdìyàn yìí ní Sabinada. Ìdí ni wí pé Sabino ní ó síwájú rògbòdìyàn yìí, ó sì ṣe é ṣe kí bàbá Gama kópa nínú rògbòdìyàn yìí. Ní ìsojú Gama ni ilé jíjó, èèyàn pípa ati bẹẹbẹẹ lọ ṣe sẹlẹ ní àsìkó rògbòdìyàn yìí. Inú n rògbodìyàn yìí ni ó ti wá ìyá rẹ tì, tí bàbá rẹ náà si báa run. Bí ó tilẹ jẹ pé wọn ṣé ìrìbọmi onígbàgbọ fún Gama, kò fi ẹsìn Islam àti ìgbàgbọ aláwọ dúdú ìyá a rẹ ṣeré rára. Ẹkẹta gbògíì nínú ohun tí ó ṣe okùnfà irú ìgbé ayé tí Luiz Gama gbé ni títà tí bàbá rẹ tàá sí oko ẹrú. Kékeré ni ojú rẹ sì ti là sí ìyànjẹ tí ìyá rẹ máa n takò nígbà ayé rẹ. Ṣùgbọn ó jẹ ẹní tí ìyá rẹ fi ìfẹ hàn sí láti kékeré. Títa lẹrú rẹ jẹ kí ó ní ọpọlọpọ ìrírí tí ó dìrọ mọ òwò ẹrú. Ìdí ni wí pé ọpọlọpọ ènìyàn ni ó kọ ọ sílẹ nítorí pé ìlú Bahama tí rògbòdìyàn pọ sí jùlọ láti tako òwò ẹrú ni Gama ti wá, èyí ni ó sì fàá tí ọpọlọpọ ènìyàn fi ń rà á ní àràtúntà. Ọkan nínú àwọn tí ó rà á lẹrú ni Cardoso jẹ, ní tòótọ Cardoso fi ìyà jẹ ẹ ṣùgbọn òun náà ni ó jẹ kí Gama ka ìwé. Ní ọdún 1848, Gama gba iṣẹ ológun lẹyìn ìgbà tí ó ti sa kúrò ní ipò ẹrú, ó sì gba okùn méjì kí wọn tó lé e dànù nítorí wí pé ó gbé ẹnu sí ọgá rẹ kan. Lẹyìn tí ó kúrò nínú iṣẹ ológun, ó bá ọpọlọpọ ènìyàn ṣiṣẹ ṣùgbọn àtakò òwò ẹrú rẹ ń jẹ kí wọn ó lé e dànù kí wọn sì kà á kún aláìgbọràn àti alágídí ènìyàn. Ní ọdún 1864, òwò ẹrú bẹrẹ sí í wá sí òpin díẹdíẹ látarí ọwọ tí àwọn ènìyàn àti ìjọba gbé láti mú kí òwò ẹrú wá sí òpin. Lẹyìn àsìkò yìí, Gama bẹrẹ sí ní lọwọ sí títú ọpọlọpọ ẹrú sílẹ ní Brazil, ó sì gbé ọpọlọpọ ìgbésè lórí ọrọ yìí. Ní ọdún 1871, òfin tí ó fi ọwọ sí ìtúsílẹ ẹrú di gbígbà wọlé. Ni gbogbo ìgbà tí àwọn alásẹ bẹrẹ sí fi ara mọ pípa òwò ẹrú rẹ díẹdíẹ, Luiz Gama kò fi ar amọ èyí, ó ń jà fitafita wí pé kí òwò ẹrú parẹ káíkíá ni. Ìdí ni wí pé ọpọ ìgbà ni àwọn alásẹ ń fi ojú òfin òwò ẹrú gbo ilẹ pẹlú ọgbọn àlùmọkọrọyí. Luiz Gama tún mú ọrọ yìí lọ sí ilé ìgbìmọ aṣòfin níbi tí wọn kò ti fi ara mọ ìdáǹdè ẹsẹkẹsẹ fún gbogbo ẹrú. Títí tí Gama fi kú ni 1882, àbá yìí kò tí ì di òfin. Kí ó tó kú, ó tún dara pọ mọ ìwé ìròyìn kan tí ó n ṣiṣẹ lákọlákọ láti tako òwò ẹrú, orúkọ ìwé ìròyìn yìí ni Radical Paulistane ó sì ṣiṣẹ kíkan kíkan pẹlú ìwé ìròyìn yìí láti rí i wí pè òwò ẹrú di ohun ìgbàgbé kíákíá. Ní ọjọ kẹtàlá, oṣù kárùn-ún ọdún 1888, tí ó jẹ ọdún kẹfà lẹyìn ikú Luiz Ganzaga Pinto da Gama ni aba tí ó fagi lé òwò ẹrú di òfin ní ilẹ Brazil. Ṣùgbọn ìgbẹ ayé Gama gẹgẹ bí amòfin, òǹkọwé àti olóṣèlú fi hàn gbangba pé ẹni tí ó nífẹẹ sí òmìnira tẹrú-tọmọ ni. Bẹẹ gẹgẹ ni Frederick Douglass ní ilẹ Amẹríkà pẹlú Cugoana, Equiano, àti Antoine Amo ṣe ní ilẹ Europe. Gbogbo ìgbìyànjú àwọn wọnyí ni ó mú àyípadà rere wáyé ní séńtúúrì kọkàndínlógún. 