 Kí ni fíìmù? : Fíìmù jẹ ọrọ kàn tí a fi kó àwòràn papọ. A máa ń gbé fíìmù jáde nígbà tí a bá gbá àwòrán àwọn ènìyàn àti àwọn nǹkan sílẹ pẹlú kámẹrà, tàbí tí a bá ṣẹdá àwòràn nǹkan nípa lílo àwọn irinṣẹ kòmpútà. A máa ń lo fíìmù láti ṣẹfẹ, láti dá àwọn ènìyàn lára yá, gẹgẹ bí irinṣẹ ńlá tí a fi ń kọ àwọn ará ìlú ní nǹkan tuntun. Àwòrán wúlò láti bá ènìyàn sọ ọrọ pàtàkì. Àkọlé àwọn eré tí wọn máa ń gbé jáde nínú fíìmù máa ń ní ìtumọ, ó sì máa ń pe èrò sọkàn òǹwòran.Longman dictionary of contemporary English 1995 túmọ fíìmù gẹgẹ bíi:A story that is told using sound and moving pictures, shown at a cinema or on television for entertainment... To use a camera to record a story or real events so that it can be shown in the cinema or on television.Ìtàn tí a sọ pẹlú ohùn àti àwòràn tí ó dúró sójú kan, tí a gbé síta fún wíwò ni sinimá tàbí lóríi tẹlifísàn fún ìdálárayá... tí a fi ẹrọ agbàwòrán sílẹ kámẹrà gba ìtàn tàbí ìṣẹlẹ ojú ayé sílẹ kí a bà á le gbé síta fún wíwò ní sinimá tàbí lórí tẹlifísàn.Ohun tí ó ṣe kókó ni wí pé ìtàn ni fíìmù máa ń sọ pẹlú àwòràn àwọn òṣèré lóríṣìíríṣìí. Ẹrọ kámérà ni wọn máa ń lò láti gba àwọn àwòrán yìí sílẹ.Oríṣìírìṣìí fíìmù ni ó wá. Àwọn tí ó níí ṣe pẹlú ìtàn ìwáṣẹ tàbí àwon ìtàn akọni. Wọn máa ń pè wọn ní epicshistorical films. Àpẹẹrẹ àwọn fíìmù àgbéléwò tí ó wà lábẹ ọwọ yìí, tí wọn sì ti gbé jáde ni; Jógun-ó-mí, Odùduwà, Efúnsetán Aníwúrà àti bẹẹ bẹẹ lọ.A tún ni àwọn kan tí wọn níí ṣe pẹlu híwu ìwà òdaràn. Àpẹẹrẹ àwọn fíìmù tí ó ti wà lórí igbá tí ó sì wa lábẹ ọwọ yìí ni; Tombolo, Isakaba àti bẹẹ bẹẹ lọ. Ọwọ kẹta ni wọn ń pè ní comedy films àwàdà. Ọpọlọpọ fíìmù tí ó níí ṣe pẹlú ẹfẹ ni wọn tí gbé jáde. Àpẹẹrẹ ni fíìmù baba latin, òǹṣèrè kan tí ó gbajúmọ nínú fíìmù Yorùbá tí ó pè ní, Mr President tàbí èyí tí òṣèré inú fíìmù òyìnbó ní ilẹ Nàíjáríà kan tí a ń pè ní Nkem Owoh ṣe. Ó pè é ní Osuofia in London.Ọwọ kẹrin ni èyí tí wọn ń pè ní drama films fíìmù orí ìtàgé. Orí ìtàgé ni wọn ti kọkọ máa ń ṣe irú eré báyìí kí wọn tó gbé jáde sínú kásẹtì. Àpẹẹrẹ ní Àkànní Òpómúléró àti Ṣàǹgó. Yàtọ sí èyí, a tún rí àwọn tí wọn máa ń ṣe láti ba àwọn ènìyàn lẹrù. Nínú irú fíìmù yìí, a ó ò máa rí oríṣi nǹkan tí yóò ba ènìyàn lẹrù bíi iwin olórí mẹfà, kí ilẹ dédé lanu gbé ènìyàn kan ṣoṣo mi láàárín ọjà àti bẹẹ bẹẹ lọ. Àpẹẹrẹ irúfẹ fíìmù wọnyí ni Aníkúlápó tí Ìyá Rainbow òṣèré Yorùbá kan gbé jáde. Irúfẹ fíìmù yìí ni wọn ń pé ni Horror films lédè òyìnbó.Bákan náà ni a ní a tún rí àwọn tí wọn ń pè ní dance and musical film oníjó. Àwọn wọnyí níí ṣe pẹlú ijó. Àpẹẹrẹ kan ni fíìmù Láídé Bákàrè; Ijóyá. A tún ní àwọn mìíràn bíi Science fiction Mérìírí ti sáyéńsì, Action film oníjàgídíjàgan àti Adventure films ìtàn lórí ìwádìí tí kò tíì bẹrẹ lọdọ wa níbí.Ọpọlọpọ nínú àwọn fíìmù tí ó ń jáde ní orílẹ èdè Nàìjíríà ló ní àkóónú tí ó níí ṣe pẹlú ìṣòró tí ó ń kójú àwọn mùtúmùwà ilẹ Áfíríkà. Àwọn fíìmù kan máa ń gbe ẹsìn kìrìsítẹnì àti mùsùlùmí lẹsẹ nígbà tí àwọn kan ń polongo ìhìnrere. Àpẹẹrẹ irú àwọn fíìmù wọnyí nii Agbára ńlá tí Mike Bamiloye ṣe, látòrunwá àti bẹẹ bẹẹ lo. Yàtọ sí àwọn fíìmù tí ó níí ṣe pẹlú ẹsìn lóríṣìíríṣìrí, a tún ní àwọn tí ó níí ṣe pẹlú ìdàrúdàpọ tí ó máa ń ṣẹlẹ nígbà tí àwọn tí ó níí ṣe pẹlú ìdàrúdàpọ tí ó máa ń ṣẹlẹ nígbà tí àwọn ẹsìn méjì ọtọọtọ bá kọlu ara wọn, yálà nígbà tí àwọn ọmọ wọn bá fé láti fẹ ara wọn tàbí nígbà tí ọrọ ilẹ bá dạ wọn pọ. Àpẹẹrẹ ní fíìmù kan tí wọn pè ní Not without my daughter Láìsí ọmọbìnrin mi tí ó ń sọ ìtàn nípa okùnrin mùsùlùmí kan àti obìnrin kìrìsìtẹnì kan tí wọn fẹ ṣe ìgbéyàwó tí wọn sì tún rí oríṣI ìṣòro nígbà tí wọn ń gbáradì fún ìgbéyàwó wọn.Bákan náà, àwọn fíìmù kan tún wà tí iṣẹ pàtàkì tí wọn ń jẹ níí ṣe pẹlú àrùn tí ó bá ń kojú àwùjọ lásìkò kan kì í sẹ ní Afrika nìkan ní irú fíìmù yìí ti ń jáde. Ní ilẹ Amerika, a rí fíìmù kan tí wọn pè ní philadephia. Pàtàkì ohun tí ó jẹ àkóónú fíìmù yìí ní bí àwọn ènìyàn ṣe máa ń hùwà sí àwọn tí ó ní àrùn éèdì. Ní ìlẹ Nàìjíríà náà, a rí irú fíìmù bíi Elébòlò charlot àti wheel of change Kẹkẹ ìyípadà tí ó níí ṣe pẹlú àrùn kògbóògùn éèdì.Síwájú sí ì, àwọn àkóónú mìíràn tí fíìmù tún máa ń ní ni ìwà ìbàjẹ, ìkìlọ lórí bí wọn ṣe máa ń kọ iyán àwọn obìnrin ilẹ Afrika kéré, ìkìlọ nípa àṣà òkèèrè tí ó gbòde kan àti bẹẹ bẹẹ lọ.Àwọn fíìmù tí ó kọkọ jádé máa ń fi àṣà Yorùbá hàn sí gbogbo àgbáyé nítorí wí pé àwọn tí wọn ń ṣe fíìmù nígbà náà gbà wí pé ọnà kan tí àwọn lè gbà láti jẹ kí àwọn ará ìlú òkèèrè ó gba fíìmù Yorùbá gẹgẹ bí iṣẹ tí ó kúnjú òṣùwọn ni láti fi ạṣà àti ìṣe wa hàn nínú eré náà. Ní ọdún 1975 Ọlá Balógun gbé fíìmù kan tí ó pè ní Àjàní Ògún. Lẹyìn èyí, àwọn díè nínú àwọn tí ń ṣe eré ìbílẹ káàkiri bẹrẹ sí ní kópa nínú òwò fíìmù. Lásìkò yìí ni Herbert Ogunde ṣe fíìmù tí ó pè ní Aiye. Fíìmù yìí jáde ni ọdún 1980. Ohun kan ṣoṣo tí kò wá jẹ kí fíìmù yìí dí ìtẹwọgbà káàkiri ni pé, ó fi àwọn Yorùbá hàn gẹgẹ bí ènìyàn burúkú tí wọn máa ń ṣe oríṣìíríṣìí ẹgbẹ tí ó ń bànìyàn lẹrù. Yàtọ sí èyí, owó tí olóyè Ogunde fi ṣe fíìmù yìí fẹẹ lè má pé nígbà tí wọn tà á tán. Níṣe ni ó dàbí ẹni tó ṣòwò tí kò jèrè.Ṣùgbọn ti olóyè Ògúǹdé ṣe ti àwọn bíi Ọlá Balógun, Adéyemí Afọláyan tí gbogbo ènìyàn mọ sí Ade love àti Moses Oláìyá tí wọn ń pè ní Bàbá Sàlá. Gégé bí Nosa Owens-Ibie 2004 ṣe sọ, gbogbo fíìmù tí wọn ṣe pẹlú owó tí wọn yá ni ilé-ìfowópamọ, wọn jẹ gbèsè tí púpọ wọn ò tilẹ dábàá àti ṣe fíìmù àgbéléwò mọ léyìn náà. Gẹgẹ bí ohun tí Ade love sọ kí ó tó kú ni ọdún 1995 nínú ìfọrọwánilẹnuwò kan tí wọn ṣe fun; ó ṣàlàyé bí òun ṣe yá owó ní báńkì láti ṣe fíìmù rẹ Destiny àyànmọ. Ó ní ní ìgbà náa, dọlà kan jẹ déédé náìrà mẹwàá, ṣùgbọn ní ọjọ yìí, ó di náírà kan-dínlógún fún dọlà kan. Ó ní òun ní láti ya owó si ni láti san owó tí oùn yá ṣe fíìmù náà. Ohun kan tí a ṣàkíyèsí ni pé, owó fa ọwọ aago fíìmù Yorùbá sẹyìn.Ní ọdún 1992, Ládi Ládébò, ọkan nínú àwọn tó ṣẹṣẹ bẹrẹ sí ní ṣe fíìmù sí fídíò gbá oyè méjì lórí fíìmù rẹ méjì: Èèwò àti Vender. Lẹyìn èyí, àwọn bíi Ọlá Balógun àti Herbert Ogunde bẹrẹ sí níí ṣe fíìmù pẹlú irínṣẹ tuntun. Èyí jẹ kí àwọn fíìmù wọnyí di gbajúmọ ní ilẹ Nàíjíríà àti ní òkèèrè. Ògúǹdé ṣe Jaiyesinmi, Àròpin Ntènìà àti Àyànmọ. Láàárín ọdún 1993 sí ọdún 1996, àwọn tí wọn ń ṣe fíìmù Yorùbá ti pọ sí. Fíìmù Yorùbá tí ó jáde ní àkókò yìí lé ní igba 200. Àwọn tí wọn ṣẹṣẹ ń ṣe fíìmù Yorùbá ni ìgbà náà ni: Jimoh Aliu tí ó ṣe Ètékéte, Tunde Àlàbí hundeyin ṣe Iyawo alhaji, Professor Pellar náà ṣe fíìmù mẹta. Àwọn ni Idán ńlọ, Owó Idán àti Agbára. Oyin Adéjọbí náà ṣe fíìmù kan tí ó pè ní Orogún Adédigba ní ọdún 1995. Yàtọ sí èyí, Yẹmí Fáróunbí ṣe fíìmù kan tí ó pè ní Ẹbùn Olúwa ní ọdún yìí kan náà. Àwọn òṣèrè bíi Jídé Kòsọkọ àti Ṣọlá Fósùdó ṣe fíìmù kan tí wọn pè ní Ọkọ Ìyàwó.Lẹyìn tí àwọn òṣèrè yìí ṣe fíìmù yìí tán, àwọn òṣèrè mìíràn bẹrẹ sí í gbé fíìmù tiwọn náà jáde. Bí wọn bá ni kí wọn ka oríṣi fíìmù Yorùbá tí ó ti jáde, yóò tó ìdá mẹfà fíìmù tí ó ti jáde ní ilé-iṣẹ àwọn onífíìmù tí ó gbajúmọ nísìnyí. Orúkọ tí wọn ń pé ilé-iṣẹ náà, tí ó kó àwọn òṣèré mọ àwọn tí ń ṣe fíìmù jọ ni wọn ń pè ní Nollywood. Ilé-iṣẹ fíìmù Yorùbá ti tóbi si; àkóónú fíìmù wọn sì ti ń yípadà sí ti àtijọ tí ó jẹ wí pé ọrọ ẹsìn ìbílẹ, ẹfẹ àti bẹẹ bẹẹ lọ, ni ó ń jẹ ẹ lógún.Ohun pàtàkì kan tí ó ya fíìmù Yorùbá sọtọ ní èdè àmúlò. Gégẹ bí a ṣe mọ pé àwọn Yorùbá kìí ń sọrọ lásán, wọn máa ń sọrọ pẹlú làákàyè àti ọgbọn. Àwa náà sí mọ pé èdè Yorùbá yìí kún, ó dùn, ó ṣe pàtàkì, ó sì jọjú gidigidi. Tí wọn bá ko eré, ìṣẹlẹ láwùjọ àti ọgbọn inú rẹ ní wọn ó kó jọ. Àkóónú eré wọn á máa lọ láti orí ìbálòpọ tí ò lẹtọọ, ìwà ìbàjẹ láwùjọ láàárín ọtọkùlú àti ìjọba, ìjà ìyálé àti ìyàwó, ìrirí ayé, àti bẹẹ bẹẹ lọ.Èdè Yorùbá tí wọn fi ń gbé ìtàn wọn kalẹ yìí jẹ kí ó yé gbogbo mùtúmùwà ohun gbogbo tí wọn ń sọ. Ó sì jẹ kí tàgbà tọmọdé, akẹkọọ àti olùkọ, kòfẹsọ àti àgbẹ rí ẹkọ kan tàbí òmíràn dìmú nínú fíìmù wọn. Wọn kì í dédé sọrọ bí kò bá ṣe wí pé ó lóhun tí ònkọtàn rí. Àwọn òṣèré náà sì máa ń gbìyànjú láti túmọ gbogbo ohun tí ó bá yẹ kí wọn sọ kí ó le yé gbogbo ènìyàn.Ohun mìíràn tí a tún gbọdọ ṣàkíyèsí ni pé àwọn olóṣèlú a máa fi àwọn eré ìgbálódé orí ìtàgé àti ti inú fíìmù polongo ara wọn nígbà ìdìbò. A rí ọpọlọpọ àpẹẹrẹ, nínú àwọn fíìmù àgbéléwò tí ó ti wà lórí àtẹ. Ọkan nínú àwọn tí wọn lò láti kìlọ nípa ìdìbò, ṣe ìlérí àwọn ará ìlú àti tí wọn fi pe àfiyèsí àwọn ará ìlú nígbà ìdìbò ni fíìmù tí wọn pè ní Olúọmọ-rẹmílẹkún. Ẹni tí ó ba ṣe àfiyèsí tí ó kún nínú fíìmù yìí yóò mọ wí pé ọkan nínú àwọn olùdíje fún ipò gómìnà ní ìpínlẹ Èkó ní ó fi polongo. A lè sọ wí pé fíìmù máa ń jẹ kí òye àwọn ènìyàn kún síi. A tún gbọdọ ṣàkíyèsí pé kìí ṣe gbogbo fíìmù ni ó ń kó ipa gidi ní àwùjọ, àwọn kan tilẹ máa ń polongo ìwà ìbàjẹ ni. 