 Àkúrẹ  : Akure je ilu ni Naijiria ati oluilu ipinle Ondo ni apa iwo oorun.A kò le sọ pàtó ọdún tàbí àkókò tí wọn tẹ ìlú Àkúrẹ dó, ṣùgbọn gẹgẹ bí Arífálò 1991 ṣe wòye, ó ní Àkúrẹ fẹrẹ jẹ ọkan lára àwọn ìlú tí ó pẹ tí wọn ti tẹdó ni ilẹ YorùbáAkurẹ is probably lone of the oldest towns in Yorubaland.Arífálò 1991; o,1.2Ìtàn sọ fún wa pé, Aga, ẹni tí a tún wá mọ orúkọ rọ bí Alákùnrẹ ni ó kọkọ tẹ ìlú Àkúrẹ dó. Orúkọ bàbá rẹ ni ìyàngèdè. Ìtàn sọ fún wa pé, Ẹpé, ní ẹbá ìlú Òǹdó ni ó kọkọ fi ṣe ibùgbé lẹyìn tí wọn kúrò ní Ilé-Ifẹ. Alákùnrẹ tẹ síwájú láti dá ibùgbé tirẹ ní. Ní àsìkò yìí, ohun ọṣọ ọwọ rẹ tí á ń pè ní Àkún gé. Ó pe ibẹ ní Àkún rẹ nítorí ìtumọ gé ni rẹ ní èdè Àkúrẹ. Eléyìí ni ó wá di Àkúrẹ títí dòní yìí. Alákùnrẹ sì jókòó gẹgẹ bí olórí ìlú. A kì í pè é ní ọba ní àsìkò yẹn bí kò ṣe Ọmọlójù. Ó lo ipò rẹ bí olórí ìlú àti ọmọ Odùduwà ní ìlú Àkúrẹ.Ní àsìkò yìí ni àwọn ọmọ Odùduwà ń jẹ ọba káàkiri ilẹ Yorùbá. A gbọ pé, Àjàpadá Aṣọdẹbọyèdé tí o jẹ ọkan lára àwọn ọmọ Odùduwà kúrò ní ìlú Òṣú, ó sì dúró sí ìlú kan tí wọn ń pè ní Òyènítòsí Ẹfọn-Alààyè. Rògbòdìyàn, Ìṣòro, ogun àti àìfọkànbalẹ kọ lu ìgbé  ayé Àjàpadá pẹlú ara ìlú Òyè náà. Ó wá di dandan fún Àjàpadá láti kúrò ní ìlú Òyèfún ààbò. Òun àti àwọn alátìlẹyìn rẹ dórí kọ ilẹ àìmọrí fún ibùgbé.Àjàpadá gbáradì, ó kó àwọn ènìyàn rẹ, ó sì ṣe gẹgẹ bí akíkanjú àti ògbójú ọdẹ. wọn rìn títí tí wọn fi dé igbó Àkúrẹ, ibí ni wọn ti bá wọn pa erin. Erin tí Àjàpadá pa fún àwọn ará ìlú Àkúrẹ fún àwọn ará ìlú ní ìwúrí àti ìbẹrù, nítorí pé, ọdẹ tí ó bá pa erin jẹ ọdẹ abàmì àti akíkanjú ọdẹ. Àwọn ará ìlú Àkúrẹ wá gba Àjàpadà gẹgẹ bí akíkanjú ọdẹ tí yóò lè ní agbára láti gba ará ìlú rẹ ní ọjọ mìíràn tí ogun tàbí ọtẹ bá dé. Àwọn ará ìlú Àkúrẹ fún Àjàpadá ní orúkọ Aṣọdẹbóyèdé.Àjàpadá tí à ń pè ní Aṣọdẹbóyèdé wá ní iyì gidi tí àwọn ará ìlú sì fẹràn rẹ gan-an. Àwọn ará ìlú wá gbé Àjàpadá ga ju Alákùnrẹ tí o kọkọ dé ìlú Àkúrẹ lọ. Alákùnrẹ náà ṣàkíyèsí pé, àwọn ará ìlú fẹràn Àjàpadá ju òun lọ, ó wa dàbí ẹni pé wọn rí ọkọ tuntun gbé àlòkù èṣí dànù. Alákùnrẹ wá já ọwọ rẹ nínú irọkẹkẹ àti akitiyan láti jẹ ọba fún ìlú Àkúrẹ bí ó tilẹ jẹ pé òun gan-an ni ẹni kìíní tí ó kọkọ tẹ ìlú Àkúrẹ dó. Itàn sọ fún wa pé Alákùnrẹ fi tọwọtọwọ kúrò fún Àjàpadá Aṣọdẹbóyèdé.Àjàpadá Aṣọdẹbóyèdé wá jẹ ọba ìlú Àkúrẹ kìíní, gbogbo ayé gbọ, ọrun sì mọ. Iwádìí fi hàn wá pé, Àjàpadá yìí jẹ ọmọ Ẹkùn, Ẹkùn sì jẹ ọmọ Òdùduwà1. Òdùduwà tí ó jẹ bàba Ẹkùn ni ó tọjú Àjàpadá dàgbà nítorí Ẹkùn tètè kú. Àjàpadé jẹ ọmọ rere, ó sì fẹràn láti máa ṣeré káàkiri ààfin Òdùduwà, àwọn ènìyàn a sì máa pè é ní Àjàpadá Ọmọ Ẹkùn. A gbọ pé Odùduwà fún Àjàpadá ní ẹwù oògùn kan tí wọn ń pè ní Ẹwù Ogele tí Òduduwà fúnra rẹ fi ń ṣe ọdẹ, nígbà tí Àjàpadá pinnu láti dá ibùgbé tirẹ ní.1. Oríṣiríṣi èrò ni ó wà nípa orúkọ àti iye ọmọ Òdùduwà. Wo: T. A. Ládélé a.y. Àkòjọpọ Iwádìí Ìjìnlẹ Àsà Yorùbá. Ibadan, Macmillan Nigeria Publishers Ltd. 1986, o.i. 1-2. Ohun méjì ni ó mú kí Òdùduwà ṣe èyí, èkínní ni ìwà akíkanjú tí Àjàpadá fi hàn nígbà tí o fi Àjà1 kékeré pa eku ẹdá nínú ilé àìlujú nígbà èwè rẹ. Èkejì ni ìfẹ tí Òdùduwà ní sí Ẹkùn tí ó jẹ bàbá fún Àjàpadá. Ẹkùn sì tètè kú, Ọmọrẹmílẹkún ni Àjàpadá jẹ sí Odùduwà.Ẹbùn ẹwù yìí nìkan kò tẹ Àjàpadá lọrùn, ó bẹ Odùduwà fún àwọn ohun ọrọ míràn, èyí wá jẹ kí Òdùduwà tún rob í baba Àjàpadá ti jẹ, ó sì wọ ilé lọ, nígbà tí o máa jáde, ó jáde pẹlú ẹwà iwà mímọ rẹ gẹgẹ bí ọba. Ó gbé adé kan lọwọ, ó súre fún Àjàpadá, ó sì sọ fún Àjàpadá pé, mo fi adé yìí jì ọ Mo fi adé jì ọ, ni ó wá di Déjìtí o jẹ orúkọ oyè ọba ìlú Àkúrẹ, gẹgẹ bí ẹni tí Òdùduwà fi adé jì2. Adé yìí jẹ ìtọkasí pé ọmọ ọba ni Àjàpadá.1. Ohun èlò ọdẹ ti wọn fi irin ṣe ni o ń jẹ Àjà. Ibi náà ni orúkọ Àjàpadá tí ṣúyọ tí o túmọ sí A fi ajà pá ẹdá Àjàpadá2. Èyí tí ó túmọ sí pé, mo fi adé yìí fún ọ láéláé.Àjàpadá ọmọ Ẹkùn Aṣọdẹbóyèdé, Déjì kìíní ní ìlú Àkúrẹ jẹ akínkanjú ògbójú ọdẹ ni gbogbo ìgbésì ayé rẹ. Gẹgẹ bí àkọsílẹ Weir 19341 ogójì ọba ni ó ti jẹ ní ìlú Àkúrẹ láti ìgbà tí ìtàn ti bẹrẹ. Ọba mẹrìn sì ti jẹ lẹyìn àkókò tí Weir ṣe ìwádìí tirẹ. Àpapọ ọba tí ó ti jẹ ní Àkúrẹ jẹ mẹrìnlélógójì2. À rí igbọ pé obìnrin méjì ni ó wà nínú wọn.3 Obìnrin kìínì ni Èyé  Aró ti ó jẹ ọba ní ọdún 1393 títí di ọdún 1419 A.D. Ohun tí o fà á tí oyè fi kan obìnrin yìí nip é, òun nìkan ni ifá rẹ fọ rere láàrin àwọn tí wọn dárúkọ fún ifá rẹ fọ rere láàrin àwọn tí wọn dárúkọ fún Ifá. Àwọn Àkúrẹ sì fẹ tẹ lé ohun tí Ifá sọ nítorí pé wọn ti fi ọpọlọpọ ọba jẹ tí wọn kò pẹ lórí oyè. Ifá sọ pé obìnrin yìí yóò pẹ lórí oyè àti pé àsìkò rẹ yóò tuba tùṣẹ. Obìnrin kejì tí ó jẹ ọba ní Èyémọhin, ó wà lórí oyè ni ọdún 1705 títí di ọdún 1735. A gbọ pé nígbà tí wọn tún dá ifá ní àsìkò yìí, ifá kò mú ọmọkùnrin ọmọ-ọba kọọkan, bí kò ṣe ọmọ-ọba-bìnrin yìí. Eléyìí ni ó mú kí àwọn ará Àkúrẹ fi ọmọ-ọba-bìnrin yìí jẹ ọba.1. Wo: N.A. C. Weir 1934 AkurẹDistrict Intelligence Report. Filo 41, 30014 Nigerian National Archives Ìbàdàn.2. Wo Àfikún I fún orúkọ àwọn ọba tí ó ti jẹ ní ìlú Àkúrọ.Ọba Adéṣidá Afúnbíowó ni a gbọ pé, ó pẹ láyé jù gẹgẹ bí ọba ìlú Àkúrẹ. Ó lo bí ọgọta ọdún láyé 1897 -1957. Àkíyèsí: A ko iṣẹ yìí láti inú àpilẹkọ fún Oyè Ẹmè ti F.A ÀjàkáyéA.F Àjàkáyé 1998 Ìlò Orin Láwùjọ Àkúrẹ Àpilẹkọ fún Oyè Ẹmeè, DALL, OAU, Ifẹ Nigeria. ÀṣamọÈròngbà iṣẹ yìí ni láti ṣe ìwádìí sí ohun tí àwọn ará Àkúrẹ máa ń lo orin fún ní àwùjọ wọn. Ó jẹ ọnà láti ṣẹdámọ àwọn orin àwùjọ Àkúrẹ, láti ṣàlàyé ìṣẹṣe àwọn orin wọn àti láti ṣe àgbéyẹwò àwọn kókó tí orin máa ń dá lé.Ìlò orin ní àwùjọ Àkúrẹ tí iṣẹ ìwádìí yìí dá lé ni èròngbà láti sí ọnà titun sílẹ fún àtúpalẹ lítíréṣọ lọnà láti mú kí àwọn orin wọnyí yé ni dáradára. Ó tún jẹ ọnà láti ṣí ọnà titun sílẹ fún ìwádìí lórí lítíréṣọ alohùn pàápàá ti àwùjọ Àkúrẹ tí ó jẹ pé iṣẹ ìwádìí kò ì tí pọ lórí rẹ.À ṣe àkójọ-èdè-fáyẹwò láti ọdọ àwọn ọkọrin. Apohùn ìṣẹnbáyé àti àwọn abínà-ìmọ. A ṣe àdàkọ àwọn orin tí a gbà jọ, a sì ṣe àgbéyẹwò àwọn iṣẹ tí wọn ti wà nílẹ lórí orin ní àwọn agbègbè mìíràn. A ka àwọn ìwá tí ọwọ wa tẹ ní agbègbè náà, a sì rí ọkọ tó wúlò fún wa lórí orí ọrọ tí iṣẹ wa yìí dá lé.Iṣẹ ìwádìí yìí fi hàn pé àkọjinlẹ orin nípa síṣe àtúpalẹ kókó ohun tí à ń lo orin fún pọn dandan kí a tó le ní òye iṣẹ ọnà àti Ìtumọ orin ní àpapọ.Ìṣẹ yìí tún jẹ kí ń ní ìmọ nípa ìtàn Ìṣẹdálẹ, ẹsìn àti ètò ìṣèlú àwọn ará Àkúrẹ.Iṣẹ yìí tún fi hàn pé ẹsìn ní o máa ń bí àwọn orin ẹsìn ní àwùjọ Àkúrẹ àti pé àṣà àti ìṣe àwùjọ ni ó máa ń ṣe okùnfà fún àwọn orin aláìjọmẹsìn.Ojú Ìwé: Oókàn-dín-láàádọọsàn-ánAlámòjútó: Ọmọwé A. Akínyẹmí. 