 Ẹgbá : Ó se pàtàkì láti mọ díẹ nípa ìtàn ilẹ Ẹgbá àti irú ènìyàn tí ń gbé ìlú Ẹgbá. Ìdí èyí ni pé yóò jẹ ohun ìrànlọwọ fún ọpọlọpọ nǹkan tó yẹ ní mímọ nínú orin ògódò. Fún ìdí pàtàkì yìí, n ó ò pín àkòrí yìí si ọnà mẹrin ọtọọtọ.Ọpọlọpọ onímọ ló ti sọ nípa bí a ti se tẹ ilẹ Ẹgbá dó, tí wọn sí tì gbé àbọ ìwádìí wọn fún aráyé rí. Ara irú àwọn báyìí ni Samuel Johnson, Sàbúrì Bíòbákú,2 Ajísafẹ, Délànà àti àwọn mìíràn tó jẹ òpìtàn àtẹnudẹnu.3Johnson gbà pé Ọyọ ni àwọn Ẹgbá ti wá. O ní àwọn ẹyà Ẹgbá tòótọ lé ti orírun wọn de Ọyọ. ó tún tẹ síwájú síi pé ọmọ àlè tàbí ẹrú ni Ẹgbá tí kò bá ní orírun láti Ọyọ. Àwọn olóyè wọn wà lára àwọn Ẹsọ Aláàfin láyé àtijọ, àtipé àwọn olóyè yìí ló sá wá sí Abẹòkúta lábẹ olórí wọn tó jẹ àbúrò ọba Ọyọ nígbà náà.4Délànà ní tirẹ ní etí ilé-ifẹ ni àwọn Ẹgbá tó kọkọ dé tẹ dó sí. Àwọn ni ó pè ní Ẹgbá Gbàgùrà. Wọn dúró súú sùù súú káàkiri. Olú ìlú wọn sì ni ÌDDÓ tí ó wà níbi tí Ọyọ wà báyìí. Àwọn ìsí kejì sun mọ ìsàlẹ díẹ. Wọn kọjá odò ọnà. Àwọn ni Ẹgbá òkè-ọnà. Òsilẹ ni ọba wọn. Òkó ni olú ìlú wọn .Ẹgbá Aké ló dé gbẹyìn.Ajísafẹ ní ọtẹ ló lé àwọn Ẹgbá kúrò ni ilé- ifẹ wá Kétu. Láti Kétu ni wọn ti wá sí Igbó- Ẹgbá kí wọn to de Abẹòkúta ní 1830. Sàbúrí Bíòbákú náà faramọ èyí. Lọrọ kan sá, àwọn Ẹgbá ti ilé- ifẹ wá, wọn ni ohun i se pẹlú oko Àdágbá, Kétu, àti igbó-Ẹgbá. Ìtàn tún fi yé ni síwájú sii pé ìlú Ẹgbá pọ ní orílẹ olúkúlùkù ló sì ń ní ọba tirẹ, fífọ tí orílẹ Ẹgbá fọ lò gbé wọn dé ibi tí wọn wà báyìí. Gẹgẹ bí Ìtàn ti sọ, 1821 ni Ìjà tó fọ gbogbo Ìlú Ẹgbá ti sẹlẹ. Ohun kékeré ló dá Ìjà sílẹ láàárín àwọn òwu àti àwọn Ìjẹbú ni ọjà Apòmù, Ogun Ọyọ àti tí ifẹ dà pọ mọ ogun Ìjẹbú láti bá Òwu jà. Àgbáríjọ ogun yìí dé ìlú àwọn Òwu ní tọọọtọ sùgbọn àwọn Òwu lé wọn padà títí wọn fi dé àárín àwọn Gbágùrá to wa ni Ìbàdàn. Inú àwọn Gbágùrá kò dùn sí èyí wọn ti lérò pé ogun yóò kó àwọn Òwu. Èyí náà ló sì mú àwọn Gbágùrá tún gbárajọ láti pẹlú ogun Ọyọ, Ìjẹbú àti ifẹ kí wọn le borí ogun Òwu. Wọn sẹgun lóòótọ sùgbọn lánlẹyìn, àkàrà Ríyìíkẹ ni ọrọ náà dà nígbẹyìn. Òjò ń podídẹrẹ ni, àwòko ń yọ. Kò pẹ ẹ ni ogun Ìjẹbú, Ìjẹsà, Ọyọ àti ifẹ rí i mọ pé àsé àwọn Ẹgbá kò nífẹẹ ara wọn, wọn wá bẹrẹ tẹǹbẹ lẹkun sí àwọn Ẹgbá. Wọn fẹrẹẹ kó gbogbo Ìlú wọn tán lọkọọkan.Èyí tí ó wá burú jù níbẹ ni ti IKÚ ẸGẸ tó jẹ olóyè ifẹ kan. Lámọdi asíwájú Ẹgbá kan ló páa nígbà tí ǹ dìtẹ mọ ọn. Sùgbọn àwọn ọtá kò sàì pa òun náà sán. Ọtẹ àti tẹǹbẹlẹkun tí wọn ń dí mọ àwọn Ẹgbá yìí ló mú wọn pinnu láti kúrò ní ibùjókòó wọn. Àwọn babaláwo wọn gbé ọpẹlẹ sánlẹ, wọn rí odù òfúnsàá. Wọn kifá lọ wọn kifá bọ, wọn ní wọn yóò dé Abẹòkúta, àwọn aláwọ funfun yóò sì wá láti bá wọn dọrẹẹ. Àwọn babaláwo wọn náà ni Tẹjú osó láti Ìkìjà Òjo a ń-là-lejì- ogbè ara Ìlúgùn àti Awóbíyìí ará irò. 1830 Sódẹkẹ lo sáájú pẹlú àwọn Ẹgbá Aké. Balógun Ìlúgùn kó Ẹgbá òkè-ọnà kẹyìn. Wọn kò rántí osù tí wọn dé Abẹòkúta mọ sùgbọn àsìkò òjò ni.Nígbà tí wọn kọkọ dé, wọn do sí itòsí Olúmọ, olúkúlùkù ìlú sa ara wọn jọ, wọn do kiri Ẹgbá Aké, Ẹgbá òkè-ọnà àti Ẹgbá Gbágùrá ló kọkọ dé sí Abẹòkúta. Ni 1831 ni àwọn Òwu sẹsẹ wá bá wọn tí àwọn Ẹgbá sì gbà wọn tọwọ tẹsẹ. Àwọn Ẹgbádò tí wọn bá ní Ìbarà ló sọ wọn ni Ẹgbá, nínú ọrọ ẸGBÁLUGBÓ ni wọn sì tí fa ọrọ náà yọ. Àwọn òpìtàn ní àwọn Ẹgbádò ni ń gbé ìpadò nígbà tí àwọn Ẹgbá ní gbé ni òkè ilẹ. Òpìtàn míìràn tún ní ìtumọ Ẹgbá ni Ẹ GBÀ Á  lálejò nítorí pé wọn gba àwọn Òwu àti àwọn mìíràn tí wọn ń wá abẹ ààbò sá sí mọra.Ẹyà orísìírísìí tó wà nílẹ Ẹgbá ló jẹ kí ó di ìlú ń lá, pẹlú ìjọba àkóso tó lágbára ogun ló sọ ọ di kékéré bó ti wàyìÍ. Ní apá Àríwá, ó fẹ dé odò ọbà, ní gúúsù ó gba ilẹ dé Èbúté mẹta, lápá Ìlà Ìwọ oòrùn Ẹgbádò Johnson ní ìlú mẹtàlélẹẹdẹgbẹta 503 ló parapọ dé Abẹòkúta lonìí yìí. Orísìí mẹrin ni àwọn Ẹgbá tó wà ní Abẹòkúta lónìí. Kò parí síbẹ àwọn miiran tún wà tí wọn ti di Ẹgbá lónìí. Sé tí ewé bá pẹ lára ọsẹ, kò ní sàì di ọsẹ. Èkíní nínú àwọn ẹyà Ẹgbà yìí ni Ẹgbá Aké. Orísìírísìí ìlú ló tẹ ẹ dó, ìdí nìyí tí àwọn Ẹgbá tó kù se ń sọ pé ẸGBÁ KẸGBÁ PỌ LÁKÉ. Aké ni olú ìlú wọn. Àwọn ìlú tó kù lábẹ Ẹgbá Aké ni Ìjokò, Ìjẹùn, Ọbà, ÌgbẹÌn, Ìjẹmọ, Ìtọkú, imọ, Emẹrẹ, Kéesì, Kéǹta, Ìrò, Erunwọn, Ìtórí, Ìtẹsi, Ìkọpa, Ìpóró ati Ìjákọ.Ẹgbá òkè-ọnà ló tẹ lẹ Ẹgbá Aláké. Osìlè ni ọba wọn, oun ni igbákejì Aláké. Òkò ni olú ìlú wọn. Àwọn ìlú tó kù lábẹ Ẹgbá òkè -ọnà ni Ejígbo, Ìkìjà, Ìjẹjà, odo, Ìkèrèkú, Ẹrunbẹ, Ìfọtẹ, Erinjà, ilogbo àti Ìkànna. Ẹgbá Gbágùrá ni orísìí kẹta. Ìdó ni olórí ìlú wọn. Àgùrá si ni ọba wọn. Àwọn Ìlú to kù ni ọwẹ, Ìbàdàn, Ìláwọ, Ìwéré, òjé ati àwọn ìlú mọkàndínlógoji 39 mìírán.Nígbà tí ogun bẹ sílẹ ni mẹsàn-án lara ìlú Gbágùrá sá lọ fi orí balẹ fún Ọlọyọọ títí di òní yìí. Àwọn ìlú naa ni Aáwẹ, Kòjòkú Agéníge, Aràn, Fìdítì, Abẹnà, Akínmọọrìn, Ìlọràá àti Ìròkò.Ẹgbá Òwu ni orísìí kẹrin, Àgó-Òwu ni olú ìlú wọn, Olówu ni ọba wọn, ìlú tó kù lábẹ Òwu ni Erùnmu, Òkòlò, Mowó, Àgọ ọbà, àti Apòmù. Yàtọ sí àwọn tí a sọrọ rẹ lókè yìí, ọpọlọpọ àwọn ẹyà míìràn náà ló pọ ní Ẹgbá tí wọn ti di ọmọ onílẹ tipẹ. Ọpọlọpọ àwọn báyìí ni a kó lásìkò ogun tàbí kí wọn wá fúnra wọn nígbà tí wọn ń sá àsálà fún ẹmí wọn, tí wọn sì ǹ wá ibi isádi. Irú àwọn báyìí ni Ègùn tí wọn wá ni Àgọ- Ègùn, Ìjàyè- ni Àgọ- Ìjàyè, àti àwọn Ìbàràpá ni Ìbẹrẹkòdó àti ni Arínlẹsẹ. Bákannáà ni àwọn Ẹgbádò wà ní Ìbàrà iléwó, onídà àti oníkólóbó bí ó tilẹ jẹ pé àwọn tí sáájú Ẹgbá dó síbẹ.Láti ìgbà tí àwọn Ẹgbá ti dó sí Abẹòkúta ni ètò ìsèlú wọn ti bẹrẹ si yàtọ. Ó di pè wọn ń yan ọba kan gẹgẹ bí olórí gbogbo gbò. Tẹlẹtẹlẹ ọrọ kò rí bẹẹ, kọlọmú dọmú Ìyá rẹ gbé ni. Èyí náà ló sì fìyà jẹ wọn. ÀÌrìnpọ ejò ló sá ǹ jẹ ejò níyà.Sé bọká bá síwájú, tí pamọlẹ tẹ le e, tí baba wọn òjòlá wá ń wọ ruru bọ lẹyìn, kò sí baba ẹni tó jẹ dúró. Ọrọ èmi ò-gbà ìwọ -ò -gbà yìí ló jẹ kí àwọn alábàágbé Ẹgbá maa pòwe mọ wọn pe Ẹgbá kò lólú, gbogbo wọn ló ń se bí ọba Ọba wá di púpọ.Ìjọba ìlú pín sí ọnà bíi mẹrin nígbà tí ọkan wọn balẹ tán ni ibùdó titun yìí. Àkọkọ nínú wọn ni àwọn Ológbòóni. Ìlú kọọkan ló ní àwọn ẹgbẹ yìí fún ra rẹ. Lóòtọ, ọba ló nilẹ, òun ló sì ń gbọ ẹjọ tó bá tóbi jù. Sịbẹ síbẹ, àwọn Ògbóni lágbára ju ọba lọ. Àwọn ni òsèlú gan-an. Àwọn ló ń pàsẹ ìlú. Wọn lágbára láti yọ ọba lóyè. Delanọ ní láti ilé-ifẹ ni Ẹgbá tí mú ètò Ògbóni wá. Wọn tún un se, wọn sì jẹ kí o wúlò tóbẹẹ tí ilé-ifẹ pàápàá ń gáárùn wo ògbóni Ẹgbá.Orò ni wọn ń lò láti da sẹríà fún arúfin ti ẹsẹ rẹ tòbi. Bí orò bá ti ń ké ní oru yóò máa bọ lákọlákọ. Olúwo ni olórí àwọn ògbóni. Àwọn oyè tó kù tó sì se pàtàkì ní Apèènà, Akẹrẹ, Baàjíkí, Baàlá, Baàjítò, Ọdọfín àti Lísa. Àwọn olórógun tún ní àwọn ẹgbẹ kejì tó ń tún ìlú tò. Láti inú ẹgbẹ àáró tí ọkùnrin kan ti n jẹ Lísàbí dá sẹlẹ, ní ẹgbẹ olórógun ti yọ jáde. Ọjọ kẹtàdínlógún kẹtàdínlógún ni wọn ń se àpèjọ wọn. Àwọn náà ló gba Ẹgbá kalẹ lọwọ ìyà tí Ọlọyọọ àti àwọn Ìlàrí rẹ fi ń jẹ wọn. Ara àwọn oyè tí wọn ń jẹ ni jagùnà ajagun lójú ọnà olúkọtún olú tí Í ko ogun òtún lójú, Akíngbógun, Òsíẹlẹ àti Akílẹgun. Ọpọlọpọ ogun ni wọn si ti sẹ. Àwọn pàràkòyí náà tún jẹ ọkan pàtàkì tí ọrọ ba di ti ọrọ ajé àti ìsèlú. Àwọn ni n parí ìjà lọjà, àwọn ló n gbowó ìsọ . Asíwájú àwọn pàràkòyí ni olórí pàràkòyí.Àwọn ọdẹ pàápàá tún jẹ ọkan nínú àwọn atúnlùútò. Wọn ń dá ogun jà nígbà mìíràn. Àwọn ni wọn n sọ ọjà àti gbogbo ìlú lóru. Àwọn olóyè ọdẹ jàǹjàǹkàn naa a maa ba àwọn tó wà ní ìgbìmọ ìlú pésẹ fún àpérò pàtàkì. Díẹ lára oyè tí wọn n jẹ ni Asípa, olúọdẹ àti Àró ọdẹ.Bí ọrọ kan ba n di èyí ti apá lé ko ka, o di ọdọ olórí àdúgbò nì yẹn. Bí kò bá tún ni ojútùú níbẹ, a jẹ pé ó di tìlùú nì yẹn ọba lo maa n dájọ irú èyí nígbà náà. Tí a bá ka a ni ẹní , èjì ó di ọba mẹsan an to ti jẹ láti ìgbà ti wọn ti de sí Abẹòkúta. Àwọn náà nìwọn yiiORÚKỌ ỌBA  TÍ Ó JẸ . ÀKÓKÒ TÍ Ó KÚ.ÒKÚNKẸNÚ 28081854 31081862ADÉMỌLÁ 28111869 30121877OYÉKÀN 18011878 18121881OLÚWAÁJÌ 09021885 27011889SÓKÁLÙ 18091891 11061898GBÁDÉBỌ 08081898 28051920ADÉMỌLÁ II 10071920 27121962GBÁDÉBỌII 12081963 26101971LÍPẸẸDẸ I 1008 1972 ...Yàtọ sí ọba Aláké tí a to orúkọ wọn sókè yìí, ọba mẹrin míìrán tún sì wà ní Abẹòkúta tí wọn ń se olórí ìlú wọn. Sùgbọn, gbogbo wọn tún sì wà lábẹ aláké gẹgẹ bii ọba gbogbo gbò ni. Àwọn ọba náà ni, Àgùrà Olówu, Òsilẹ àti olúbarà. Ọba aládé sì ni gbogbo wọn. Ní ti oyè tó kù nílùú, o ní agbára tí wọn fún ìlú kọọkan láti fi olóyè sílẹ. Ẹgbá òkè- ọnà ló ń yan ọtún ọba. Ẹgbá Gbágùrá lo n fi òsì àti Òdọfin sílẹ. Ẹgbá Òwu lo si n yan Ẹkẹrin ìlú. Ọpọlọpọ ènìyàn jàǹkànjàǹkàn tó ti fi ẹmí wọn wu ewu fún Ẹgbá ni wọn máa ń ráńtí nínú gbogbo orin wọn. Wọn a sì máa fi orúkọ wọn búra pàápàá. Irú àwọn báyìí ni Sódẹkẹ, Lísàbí, Ẹfúnróyè, Tinúubú ati Ògúndìpẹ Alátise. Àwọn Ẹgbá kò kó iyán wọn kéré wọn kò sì yé bu ọlá fún wọn bí ó tilẹ jẹ pé wọn ti kú.Orísìí ètò ìjọba mẹrin ọtọọọtọ ni ó ti kọjá ní ilẹ Ẹgbá kí á tó bọ sí èyí tí a wà lóde òní.Ètò ìbílẹ lábẹ àsẹ Ògbóni àti Pàràkòyí 1830-1865Ẹgbá United Board of Management 1865-1898Ẹgbá United Government Ìjọba Ẹgbá 1898  1914Ẹgbá Native Administration Ìjọba Ìbílẹ 1914  1960Orísìírìsìí isé ajé ni àwọn Ẹgbá n mú se nínú ìlú. Yàtọ sí isẹ àgbẹ tó jẹ tajá tẹran ló ń seé wọn fẹràn láti máa da aró, wọn mọ nípa àdìrẹ ẹlẹkọ dáadáa. Wọn tún nífẹẹ si òwò síse. Àwọn àbọ ilẹ sàró ni ó jẹ kí ọrọ òwò síse yìí túbọ gbilẹ tó bẹẹ. Kò sí ìlú kan tí kò ní ọjà tirẹ, sùgbọn àwọn ọjà ń lá kan wà tó ti di ti gbogbo gbo. Irú àwọn ọjà báyìí ni Ìtọkú, Ìta Ẹlẹgà, ọjà ọba àti Ìbẹrẹkòdó. Paríparí rẹ àwọn Ẹgbá fẹràn láti máa kọrin lásán.yálà kíkọ tà gẹgẹ bí alágbe tàbí ìfẹ láti máa kọrin lásán. Gbogbo ohun tó sì ti sẹlẹ sí àwọn baba ńlá wọn ni wọn máa ń mú lò nínú orin wọn pàápàá.A ti sọ pé kálukú ẹyà Ẹgbá ló ń da ọmú ìyá rẹ gbé, sịbẹ, kò sàìsí ìbásepọ díẹ láàárín wọn. Lọnà kìnní, gbogbo Ẹgbá ló gbà Abẹòkúta sí ìlú wọn.Wọn ni ilẹ níbẹ, sùgbọn wọn a máa lọ sí ẹyìn odi ìlú láti lọ múlẹ oko. Ní ìparí ọsẹ ni wọn ń wálé. Ọpọlọpọ irú oko ẹyìn odi ìlú báyìí lo ti di ìlú fún wọn. Abúlé ni wọn n pe àwọn ìletò wọnyí. Kò sí ọmọ Ẹgbá kan tí kò ní abúlé . Ètò abúlé wọ pọ, ó sì gún régé, Baálẹ tàbí olóróko olórí oko ni o wà ní ipò ọwọ jùlọ.Bákan náà ló jẹ pé gbogbo wọn lo jọ ń bú ọlá fún àwọn ẹni ńlá wọn. Kò sí pé apá kan kò ka àwọn ẹni àná yìí wọnyìí kún. Orò tún jẹ ẹsìn kan tó so wọn pọ. Nílélóko ni wọn ti ń sọdún orò lọdọọdún. Àwọn olórò ìlú kan lè mú orò wọn dé ìlú mìíràn láìsí ìjà láìsí ìta. Lóòótọ, ìlú kọọkan ló ní òrìsà tirẹ tó se pàtàkì, fún àpẹẹrẹ, àwọn Òwu ló ni Òtòǹpòrò àti Ẹlúkú. Àwọn Odò ọnà ló ni Agẹmọ, àwọn ìbarà lo ni Gẹlẹdẹ. Òrìsà Àdáátán, ọtọ ni. O máa ń sẹlẹ ni ọpọ ìgbà pé tí ìlú kan bá parí ọdún tiwọn lónìí, tí àdúgbò míìràn le bẹrẹ ni ọjọ keje ẹ. Èyí kò sí yi padà láti ọjọ pípẹ wá.Ọjà kan náà ni wọn jọ ń ná, oúnjẹ ti wọn ń jẹ ní Aké ni wọn ń jẹ ní Òkò. Wọn fẹràn àmàlà láfún púpọ. Bẹẹ náà ni wọn ń jẹ Sapala kòkò, ewé, awújẹ àti èsúrú. Mo lérò pé pẹlú gbogbo àlàyé mi òkè yìí ìrànlọwọ ni yóò jẹ fún àwọn ohun ti a ó ò máa kan nínú orin Ògóló níwájú, àwọn ọrọ tí ìbá si ru ni lójú tẹlẹ ni yóò di ohun ti yóò tètè yé ni. 