 Iroyin òfegè máa n ṣakoba fawọn ara ìlú ni Èyí ni ohun ti ìwádìí ìjìnlẹ BBC kan tí wọn pè ní Beyond Fake News fìdí rẹ múlẹ. Títàn káàkiri ìròyìn òfégè máá ń tàbùkù bá ojúlówó ìròyìn. Ìwádìí BBC náà ṣe agbéyẹwò àwọn àtẹránṣẹ orí WhatsApp àti Facebook láàrin àwọn ọmọ orílẹè-dè Naijiria, Kenya àti India, tí àwọn onímọ ìjìnlẹ sì fìdí tí àwọn ènìyan fi máa ń pín ìròyìn òfégè káàkiri múlẹ. Ìwádìí náà ran ni lọwọ lati mọ àṣepọ tó wà láàrin ìròyìn òfégè àti òṣèlu lórí ayélujára. Parental Guidance: Ọdún méjì ni kí ẹ ti bẹrẹ kíkọ ọmọ nípa ìbálòpọ O tó ìdá méjì àwọn ènìyàn àgbáyé to wà nínú ewu àìsàn ibà Kíni ìròyìn òfégè ṣe ṣe pàtàkì? Àwọn ìròyìn míràn ti ẹ lè nifẹ si: Kílódé tí awọn ènìyan maa ń gba ìròyìn òfégè gbọ? BBC ṣe akíyèsí nínú ọrọ àwọn tí ó ń lo ojú òpó ìkànsíraẹni ní Naijiria àti Keyan pé ọpọlọpọ ni kò mọ bí wọn ṣe máa ń dá ìròyìn òfégè mọ. Bó tilẹ jẹ pe wọn mọ ewu tó wà níní pínpín ìròyìn òfégè, kò yé wọn tó pe ìròyìn òfégè lè dojú ìjọba tiwantiwa bolẹ tó sì lè ran àwọn olóṣèlú lọwọ láti yí ìbò. Tí ètò ìdìbò bá ti n bọ lọnà, ayédèrú ìròyìn ṣábà máà n wọpọ. Tí igun òṣèlú kọọkan sì máà n gbìyànjú láti ta ara wọn yọ. Ṣùgbọn pé o mọ pé ayédèrú ìròyìn wà, kò túmọ sí pé o le daa mọ tí o bá ri i. Onímọ kan ní fásitì Open University lórílẹ-èdè Amẹrika, Ọmọwé Philip Seargeant, sọ pé ohun gbogbo ni àdínkù maa n dé bá pàtàkì rẹ lórí ẹrọ ayélujára. A máa ń bẹ orí ẹni tó bá gbé imọlẹ ọdún ìjẹṣu tó bá ṣubú ni Ọpọlọpọ ìgbà ni ọrọ tó lágbára maa n di yẹyẹ lórí ayélujára. Ó sì ṣáábà máà n ní ọwọ òṣèlú nínú. Pẹlú bí ètò ìdìbò ọdún 2019 ṣe n kanlẹkùn lórílẹ-èdè Nàìjíríà, àwọn ìròyìn kan ti jáde tó jẹ ayédèrú. Lára wọn ni ìròyìn kan tó sọ pé Àlámòjútó ìjọ Ìràpadà Krístì RCCG, Enoch Adeboye, bẹ adarí ẹgbẹ òṣèlú All Progressives Congress, APC, Bọla Tinubu, láti fàáyè gba gómínà ìpínlẹ Eko, Akinwumi Ambọde láti dupò gómìnà lẹẹkan si i. Ṣùgbọn, ìjọ RCCG ní irọ pátápáta ni ìròyìn nàá tí ìwé ìròyìn New Telegraph gbé síta. Òmíràn tún ni ìròyìn kan tí gbajúgbajà akọròyìn, Dele Mọmọdu gbé jáde pé àjọ EFCC gbẹsẹ lé àsùnwọn gbajúgbajà olórin, David Adeleke Davido àti gbogbo ẹbí Adeleke nítórí pé ọkan lára wọn, Ademọla Adeleke n dupò gómìnà lỌṣun. Lẹyìn ọjọ díẹ ni Mọmọdu padà tọrọ àforíjì pé irọ ni ìròyìn tí òun gbé jáde. Ṣùgbọn, báwo ni o ṣe le dá ayédèrù ìròyìn mọ? Ọmọwé Philip Seargeant ti fásitì Open University lórílẹ-èdè Amẹrika pèsè àwọn ọnà àbáyọ kan. 1 - Ṣe àyẹwò orísun ìròyìn nàá Nkan àkọkọ tó sẹ pàtàkì ni láti yẹ orísun tí ìròyìn nàá ti wá wò, láti mọ bóyá èyí tó ṣe é fọkàn tán ni. Èyí le túmọ sí pé o mọ ìtàkùn àgbáyéwebsite tí o fẹ yẹ wò. Nítorí ìdí èyí, yẹ àdírẹsì URL nàá wò. Kò burú tí o bá ṣiyèméjì bóyá ìléèṣẹ ìròyìn tí o kò gbọ nípa rẹ rí lógbé ìròyìn nàá jáde. 2 - Ṣé ìtàkùn àgbáyé kan ṣoṣo ló gbé ìròyìn nàá jáde? Ohun tó kàn ni láti mọ bóyá iléèṣẹ ìròyìn míràn gbé e síta lórí ìtàkùn àgbáyé wọn. O le ṣe àmúlò Google láti fi wò ó bóyá ìṣẹlẹ nàá kò tilẹ wáyé. Àwọn ìtàkùn àgbáyé bi i Snopes tàbí factcheck.org le ràn án ọ lọwọ, bákan nàá ni ti BBC Reality Check . Tó bá jẹ pé orísun kan nàá ni gbogbo ìwádìí rẹ n tọka sí, a jẹ wí pé ó ṣeéṣe kó ní bayo-báyó nínú. Ṣùgbọn tí o bá ri i pé iléèṣẹ ìròyìn bi i méjì sí mẹta ló gbé ìròyìn nàá, ó le finilọkàn balẹ díẹ. 3 - Kíni àfojúsùn iléèṣẹ ìròyìn nàá? Gbogbo iléèṣẹ ìròyìn ló ní àfojúsùn. Àwọn àfojúsùn bẹ ẹ sì maa n mú ègbè dání nígbà míràn, pàápàá àwọn ayédèrú ìtàkùn àgbáyé maa n ní àfojúsùn tí wọn n lépa. Mí mọ èròngbà tàbí ohun tó n ṣe ìwúrí fún ẹni tó gbé ìròyìn nàá jáde le ràn ọ lọwọ láti pinnu bóyá ayédèrú tàbí òtítọ ni ìròyìn nàá. 4 - Má à dúró lórí àkọlé ìròyìn nìkan Wọn maa n gbé àwọn ayédèrú ìròyìn kan jáde láti fi pa àwọn ènìyàn lẹẹrín. Nítorí nàá, kà á dáàda láti mọ bóyá wọn kàn fẹ ẹ fi gbọ tẹnu rẹ ni. 5 - Àwọn iléèṣẹ ìròyìn nlá kò ní ì gbé irú ìròyìn bẹ ẹ Àwọn ènìyàn kan an gbàgbọ pé àwọn iléèṣẹ ìròyìn nlá maá n ṣègbè. Èyí sì maa n mú kí wọn fi ara mọ àwọn kan tí wọn gbàgbọ pé kìí ṣègbè. Àti pé tí àwọn iléèṣẹ ìròyìn nla kò bá jábọ ìrìyìn nàá, ó gbọdọ wà ní ojú òpó mì í. 6 - Orísun àkọsílẹ Ri i dájú pé o mọ ibi tí wọn ti rí àwọn ònkà tí wọn fi sínú ìròyìn nàá. O le fi ọkàn tan an tó bá jẹ àábọ ìwádìí àjọ nla kan ni wan múlò.  O gbọdọ siyè méjì tí o kò bá tí ì gbọ nípa orísun nàá rí tàbí bóyá ó ní ìlépa kan. beyond fake news Ọpọlọpọ ènìyàn ni kìí ronú jinlẹ kí wọn tó máà pín ìròyìn lórí ayélujára. : Ohun tí ó yé kóò kọ nípa ìròyìn òfégè ṣáájú ìdìbò 2019 