 Ṣàkópọ àpilẹkọ náà:  CNN Láti nǹkan bí ẹgbàá ọdún sẹyìn, àwọn ará Chinchorro tí wọn ń gbé ní etíkun aṣálẹ tó wà ní Chile àti Peru báyìí ti ń ṣe òkú àwọn tó kú. Àmọ, lẹyìn ẹgbẹẹgbẹrún ọdún tí wọn ti ń tọjú àwọn òkú náà dáadáa, àwọn onímọ sáyẹǹsì tó wà ní ilé ẹkọ gíga ti Harvard kìlọ pé àwọn òkú ògbólógbòó wọnyẹn ti fẹrẹẹ tètè bà jẹ. Ta ni wọn sọ pé ó ṣekú pa? Gẹgẹ bí ìròyìn kan tí Ilé Ẹkọ Ìmọ Iṣẹ Ẹrọ àti Ìmọ Ìmọ Iṣẹ Lórílẹ-Èdè ti Harvard gbé jáde ní Monday ṣe sọ, ọrọ náà dá lórí bí òjò ṣe máa ń tutù sí i, èyí tó ń jẹ kí àwọn kòkòrò àrùn máa gbilẹ sí i lára àwọn òkú náà. Nítorí èyí, àwọn onímọ sáyẹǹsì tó wà ní ilé ìkóhun-ìṣẹǹbáyé-sí ti Yunifásítì Tarapaca ní Arica, ní àríwá Chile, ti rí i pé díẹ lára ọgọfà 120 òkú tí wọn kó jọ ní Chinchorro tí wọn kà sí iyebíye níbẹ ti bẹrẹ sí yí padà di ọrá dúdú, gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ṣe sọ. ilẹ íjíbítì ni wọn ti rí màmá àgbàlagbà kan tó ti wà láti ẹgbẹrún mẹta ó lé ọgọrùn - ún ọdún mẹfà  3,600 . Ìròyìn náà sọ pé, àwọn olùṣèwádìí bíi Ralph Mitchell tó jẹ ọjọgbọn ní ilé ìwé Harvard àti Alice DeAraujo ti rí i dájú pé ọrọ náà dá lórí bí òjò ṣe ń rọ tó. Àwọn ohun tí wọn rí yìí máa ran àwọn olùtọjú àyíká lọwọ ní Arica, ìyẹn àgbègbè kan tó gbẹ táútáú, níbi tí òjò ti ń rọ gan-an láwọn ọdún àìpẹ yìí, kí wọn lè dáàbò bo àwọn ohun ìṣẹǹbáyé wọn tó ṣeyebíye. Àwọn màmá tó wà ní Íjíbítì máa ń ṣe àyẹwò CT. Ṣùgbọn Mitchell sọ pé ó ń ṣàníyàn nípa àwọn òkú ọpọlọpọ tó ṣeé ṣe kí wọn ṣì wà lábẹ òkìtì iyẹpẹ tó wà ní àfonífojì tó wà ní àríwá Chile. O ní àwọn òkú yìí lókèèrè, o sì ń béèrè ìbéèrè náà: Báwo ni mo ṣe lè dá wọn dúró kí wọn má bàjẹ? Ó fẹrẹẹ jẹ pé ìṣòro oníṣègùn ló jẹ, ni a sọ pé ó sọ bẹẹ. Marcela Sepulveda tó jẹ ọjọgbọn nínú ìmọ ìwalẹpìtàn ní Yunifásítì Tarapaca, tí wọn fa ọrọ rẹ yọ nínú ìwé ìròyìn náà, sọ pé ọnà tó díjú gan-an ni wọn gbà ṣe àwọn òkú náà. Ó ní í ṣe pẹlú mímú ọpọlọ àti àwọn ẹyà ara kúrò, kí wọn fi ọrá àti eérú rọpò wọn, kí wọn fi ọrá tún ara náà ṣe, kí wọn sì fi ọrá tí wọn fi manganese, òkì tàbí amọ aláwọ eérú bò awọ ara náà, ó sinmi lórí àkókò tí wọn lò. Ó lé ní ẹgbẹrún mẹta 3,000 ọdún táwọn èèyàn Chinchorro ti ń sin òkú èèyàn. Àwọn tí wọn kọkọ rí lára àwọn òkú náà ti wà láti nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún méjì ṣáájú kí àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì tó ṣe òkú àwọn fáráò wọn. Àyẹwò fi hàn pé... : Àwọn onímọ sáyẹǹsì rí i pé bí ọrinrin ṣe pọ sí i ló máa ń mú kí àwọn kòkòrò àrùn pọ sí i lórí awọ ara àwọn òkú tí wọn kó jọ. Àwọn ère kan tó wà ní ilé ìkóhun-ìṣẹǹbáyé-sí kan ní Chile ti bẹrẹ sí í jẹrà di ọrá dúdú 