 Eégún  : Ìtàn tí n ó sọ nípa bí eégún ṣe délé ayé yìí, mo gbọ ọ láti ẹnu baba babaà mi ni kí ó tó di pé wọn jẹ ìpè Olódùmarà ní nǹkan bí ọdún mẹwàá sẹhìn. Ìdí pàtàkì tí ó jẹ kí n fi ara mọ ìtàn náà ni pé ó fi ara jọ ìtàn tí mo kà lórí nǹkan kan náà ìwé Òmọwé J.A. Adédèjì1. Ìdí mìíràn tí ó jẹ kí n fi ara ḿọ ìtàn náà yàtọ sí òmíràn nip é ẹnu àwọn tí mo ṣe ìwadìí lọwọ wọn kò kò lóŕi ọrọ náà. Ó dà bí ẹni pé olúkálukú ni ó fẹ fi bu iyi kún ìlú tirẹ pé ní ìĺú tòun ni awo Iségún ti bẹrẹ. Ògbẹni Táyélolú Ṣáṣálọlá tí ó ń gbé ni ìlú Oǹdó tilẹ sọ fún mi pé ní ìlú Ọfà ni Eégun ti ṣẹ. Nígbà tí mo sì fi ọrọ wá a lénu wò, mo rí i pé ọmọ Ọfà ni baba rẹ. Ọmọ Iwékọṣẹ tún sọ fún mí pé ó dá òun lójú pé ní ìlú Òkè-igbó lẹbàá Oǹdó ni Eégún ti kọkọ bẹrẹ.Nínú Ìdàrúdàpọ yìí ni mo wá rò ó pé bí ènìyàn bá fẹẹ mọ òtítọ tí ó wà nídìí ọrọ náà, àfi bí ènìyàn bá tọ Ifá lọ nítorí pé Ifa kò ní í gbè sẹhìn ẹnìkẹni. Orísìí ìtàn méjì ni mo sì wá rí ńinú Ifá. Ṣùgbọn ìtàn kéjì ni mo fi ara mọ. Ìdí tí mo sì ṣe fi ara mọ ọn náà nip é ó jọ ìtàn tí mo ti gbọ lẹnu baba babaà mi. Èyí nìkan kọ: mo fi ara mọ1. Adédèjì J.A. The Alárìnjó Theatre: The Study of a Yorúbà theatrical Art form its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis University of Ibadan, 1969, pp. 20-90.Ìtàn kejì yìí nítorí pé ó tún là wá lọyẹ lórí bí orúkọ náà, Eégún, ti ṣe bẹrẹ.Ìtàn àkọkọ yìí wà nínú Odù Èjì ogbè, Ẹsẹ Èkejì. Ìbéjì ni wọn fi Eẹgún bí. Ọkán kú èkejì sì wà láàyè. Èyí tí ó wà láàyè si wá n sunkún ṣá. Wọn wá dọgbọn, wọn dáṣọ Eégún. Wọn mú èyí tí ó wà ẹnìkan lórí. Ẹni tí ó gbé Eégún náà ń pe ẹni tí ó wà láàyè pé: Mọ tí ì wá o, Ìhín ò rọ o ò.Ẹsẹ Ifá náà lọ báyìí:Ńí ọjọ tí Éégún dé ayé,Ìbejì ni wọn bí i.Ọkan kú, ọkan wà láàyè.Èyí tí ó wà láàyè wáá sunkún títí,Ni wọn bá dọgbọn,Wọn dáṣọ Eégún.Wọn mú èyí tí ó wà láàyè lọ sínú igbó.Wọn gbé aṣọ Eégún náà bọ ẹnìkan lórí.Ẹni tí ó gbé Eégún náà ń péÈyí tí ó wà láàyè pé:Mọ tíì wá o,Ìhin ò rọ o ó.Èyí tí ó wà láàyè bẹrẹ síí sunkún,1. Abimbọla Wandé, Awọn Odù Mẹrẹẹrìndímlógún. memio, pp. 3-4.Eégún náà yára wọ inú igbó lọ.Aṣọ tí a dà bo alààyè lóríNi à ń pè ní ẹkú Eégún.Ẹkú ayé o,Ẹkú ọrun,N à ń pè ní èjìgbèdè ẹkù.Ìtàn ke jì wà nínú ìwé Ọmọwé J.A. Adédèjì tí mo ti tọka sí tẹlẹ. Ńińu Odù Ọwọnrínsẹ ni ó wà. Ìtàn náà lọ báyìí: Nígbà TÌ Ọwọnrín tí ọ ń gbé ní Ìsányín dolóògbé, àwọn ọmọ rẹ mẹtẹẹta - Arúkú, Arùḱu àti Aròḱu-rọja-má-tà kò ní owó lọwọ lati fi ṣe òkú bàbáa wọn. Ìrònú ọràn náà pọ dé bi pé èyí Arúkú tí ó jẹ ẹgbọn fún gbogbo wọn fi ìlú sílẹ. Bẹẹ ni èyí àtẹlé rẹ, Arùkú, mú ìmọràn wá pé kí àwọn ó ta òkú náà1. Èyí àbúrò wọn, Aròkú-rọja-má-tà, bá kiri òkú náà lọ. Ṣùgbọn nígbà tí ó ti kiri fún ìgbà díẹ tí kò ti rí ẹni ra òkú náà ni ó ti sú u, ó sì wọ òkú náà jùnù sínú igbó; ó bá tirẹ lọ. Lẹhìn ìgbà díẹ, èyí ẹgbọn di baálé ilé, ó sì gba ipò bàbá rẹ gẹgẹ bí Ológbìín. Gẹgẹ bí ipò rẹ òun ni ó sì wá di Ológbo2. Bí ó tilẹ jẹ pé abuké ni, Aláàfin fún un ní ìyàwó kan, ẹni tí orúkọ rẹ ń jẹ Ìyá Mòsè. Ṣùgbọn fún ọpọlọpọ ọdun, Mòsè kò gbọ mokòó1. Wọn a máa ta òkú láyé àtijọ fún àwọn olóògùn tí wọn fẹ lo ẹya ara òkú náà.2. Akígbe tí o sì máa ń ru ọpá oyè Aláàfin. rárá; ó kàn ń fọwọ osùn nu ògiri gbígbẹ ni. Èyí ni ó mú kí ọkọ rẹ Ológbìín tọ Ọrúnmìlà lọ. Nígbà tí ó débà tí ó débẹ, ó ńi emi ló dé tí ìyàwó òun fi rọmọ lẹhìn adìẹ tó bú púrú sẹkún? Ọrúnmìlà sì sọ fún un pé àfi tí ó bá lè ṣe ẹyẹ ìkẹhìn fún baba rẹ tí ó ti kú kí ìyàwó rẹ ó tó lè bímọ.Ní àkókò yìí, Ìyá Mòsè ti lọ sọdọ Amúsan láti lọ ṣe ìwádìí ohun tí ó fa sábàbí. Bí Ìyá Mòsè ti ń bọ láti odò Asà níjọ kan ni elégbèdè kan jáde sí i láti inu igbó tí ó sì bá a lòpọ. Bẹẹ ni Ìyá Mosè ṣe bẹẹ lóyún. Mòsè kò sì lè jẹwọ bí ó ṣe lóyún fún ọkọ rẹ. Ó sì fọn ọn ó di ọdọ Ọlọpọndà tí ó jẹ ẹgbọn Ìyá Mòsè. Níbẹ ni ó ti bí ìjímèrè. Ìtìjú a máa pa gbajúmọ. Nígbà tíìtìjú pọ fún Mòsè, ó tún fọn ọn, ó di ọdọ ọkọ rẹ. Bí ó sì ti ń lọ lọnà ni ó ju ìjímèrè sínú igbó. Ṣé ọkọ rẹ kò kúkú mọ nǹkan tí ó bí. Nígbà tí ó dijọ keje ni Ato tí ó jẹ ìyàwó Ògògó tí ó jẹ ọmọ Ìgbórí rí ìjímèrè igbó. Ní àkókò tí a ń wí yìí. Ológbìín ti gbọ gbogbo ohun tí ó ṣẹlẹ. Ó ti lọ sí ọdọ Ọrúnmìlà, Ifá sì ti sọ fún un pé sùúrù lẹbọ. Ifá ní kí Ológbìín máa tọjú abàmì ọmọ náà, ṣùgbọn kí ó tún ṣe ẹyẹ ìkọhìn fún baba rẹ nìpa lílọ sí igbó níbi tí wọn ti rí abàmì ọmọ náà láti lọ ya eégún baba rẹ. Àwọn ohun tí Ifá pa láṣẹ ètùtù náà ni ẹgbẹrin àkàrà, ẹgbẹrin ẹkọ, ẹgbẹrin pàsán àti ọpọlọpọ ẹmu. Igbó tí wọn ti ṣe ètùtù náà ni a mọ sí igbó ìgbàlẹ di òní olónìí.Aláràn-án òfí tí ó jẹ ìyekan Ológbìín ni ó gbé aṣọ òdòdó tí baba Ológbìín tí ó ti kú ń lò nígbà ayé rẹ bora, tí ó sì tún gbé abàmì ọmọ náà pọn sẹhìn, tí ó sì ń jó bọ wá sí àárín ìlú láti inú igbó náà pẹlú ìlù àti ọpọlọpọ ènìyàn lẹhìn rẹ. Ológbìín ti fi lọ tẹlẹ pé òun yóò ṣe ẹyẹ ìkẹhìn fún baba òun tí ó ti kú nítorí náà nígbà tí wọn rí Aláràn-án Òrí nínú aṣọ òdòdó, wọn ṣe bí Ológbìín tí ó ti kú ni, pàápàá tí abàmì ọmọ tí ó pọn dà bí iké ẹhìn rẹ. Àwọn ènìyàn ń sún mọ ọn láti wò ó dáadáa ṣùgbọn pàṣán tí wọn fi ń nà wọn kò jẹ kí wọn sì wọ ilé baba Ológbìín tí ó ti kú lọ. Bí àwọn ènìyàn ti ń wò ó ni wọn wí pé:Ẹ wo begun ẹni tó kú ti gún tó!Egungun náà gún lóòótọ!Egungún gún! Egungún gún!Báyìí ni àrá ọrun náà ṣe ṣe káàkiri ìlú tí ó sì ń súre fún àwọn ènìyàn. Nígbà tí ó sì ṣe ó wọ káà lọ. Wọn sì pe Ato kí ó máa tọjú abàmì ọmọ náà. Wọn sì ń pe abàmì ọmọ náà níOlúgbẹrẹ Àgan. Nínú káà yìí ni Ògògó tí ó jẹ ọkọ Ato, ti ń wo ọmọ náà nígbàkúùgbà. Àwọn ènìyàn inú ilé a sì máa pe Ògògó ní Alàgbọọ-wá1. Alágbọọ-wá yìí ni ó sì di Alágbàá baba Maríwo títí di òní olónìí. Odù Òwọnrínsẹ náà nìyí:Arúkí,Arùkú,Aròkú-rọjà-má-tà.Òkú tá a gbé rọjà tí ò tà;1. Ìtumọ èyí ni ẹni tí ó gbọ tí ó wá.La gbé sọ sígbó.Òun la tún gbé wálé,Tá a daṣọ bò,Tá a ń pè léégún.A dÌfá fún Ọwọnrín ÌsányínTó kú tí àwọn ọmọ rẹKò rówó sin ín.1Bí a bá sì tún wo oríkì eégún, ọrọ nípa bí eégún ṣe kọkọ bẹrẹ yóò túbọ tún yé wa sí i. Gẹgẹ bí a ti mọ, oríkì ni ọrọ tí ó júwe ìwà, ìṣe2 àti Ìtàn ìbí àwọn òrìṣà, ènìyàn àti àwọn nǹkan mìíràn. Oríkì Egúngún náà lọ báyìí:Egúngún Ajùwọn,Lùkùlùkù gbúù-gbúù!A-rágọ gbálẹ,Egúngún kìkì egungunTÒgògó!Òkú yìí gbérí!Ẹni ará kanTí ń jí jó awo.1. Adédèjì, J.A. The Alárinjó Theatre. The Study of a Yorùbá theatrical Art from its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis University of Ibadan 1969. Pp. 60-88.2. Babalọlá, A Àwọn Oríkì Orílẹ, pp. 11.Ọṣọràn lokùn ń dè lÁgburè.Ìgbà tí n kò ṣòràn okùn,Kí lẹ mókùn so mí lápá sí?Ọmọ kẹkẹ mo ṣá,Mo mú ṣèwe lÁgburè.Gọǹbọ ni mo wà,Mo mú ṣèwe nIgbórí1Torí Ìgbórí mi lỌyọ Mọkọ.Baba Arúkú,Baba Arùkú,Baba Aròkú-rọjà-ma-tà.Òkú tá a gbé rọjàTá ò tà,Òun la dáṣọ fúnTá à ń pè léégún.Ikú i lÓdò.Ọmọ atòkú jẹun,Ọmọ atáyé solẹ nÍgbàlẹ.Baba Ato kékeréA-bẹnu wẹjewẹjẹ.2Báyìí a ti mọ bí eégún ṣe kọkọ dé inú ayé nígbà ìwáṣẹ.1. Àwọn Tápà ló ń jẹ bẹẹ.2. Adédèjì, J.A. The Alárìnjó Theatre; The Study of a Yorùbá Theatrical Art from its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis University of Ibadan 1969. Pp. 60.88.Ṣùgbọn láyé òde òní ń kọ? Báwo ni a ṣe ń ṣẹ eégún? Ó ṣòroó sọ pàtó pé kò níí sí ìyàtọ díẹ láti ìlú dé ìlú lórí ọrọ bí a ṣe ń ṣẹ eégún. Ṣùgbọn bí ìyàtọ kàn tilẹ wà náà, kò pọ rárá. Mo léèrò wí pé àwọn obìnrin kò ní í mọ ìdí abájọ. Obìn in a sì máa mọ awo, ṣùgbọn bí wọn bá tilẹ mọ ọn, wọn kò gbọdọ wí. Àgbàlagbà Ọjẹ nikan ni wọn ń sẹ eégún rẹ bí ó bá kú. Bí a bá ti fẹ ṣẹ eégún ẹni tí ó ti kù yìí, a ó wá pàsán1 mẹta, a ó wá aṣọ fúnfún tí ó tóbi, a ó tún wá ẹni tí kò sé kò yẹ gíga ẹni tí a fẹ ṣẹ eégún rẹ náà. Ìtàn sọ fún mi pé láyé àtìjọ, tí wọn bá pe òkú Òjẹ nígbà tí wọn kò bá tíì sin ín, pé ó maa ń dáhùn tí yóò sì bá àwọn ènìyàn sọrọ. Ṣùgbọn eke ti dáyé, aáṣà ti dÁpòmù, nǹkan ò rí bí í ti í rí mọ nítorí pé a kò lè ṣe é bí a ti í ṣe é tẹlẹ.Bí àwọn èròjà tí a kà sílẹ wọnyí bá ti dé ọwọ àwọn àgbà Òjẹ, a ó mú ọkùnrin tí kò sé kò yẹ gíga òkú Òjẹ náà lọ sínú igbó ìgbàlẹ. Àwọn àgbà Ọjẹ nìkan ni wọn lè mọ ẹni náà. Lẹhìn èyí, àwọn Òjẹ yókù àti àwọn ènìyàn yóò máa lu ìlù eégún ní ibi tí wọn ti pa pẹrẹu lẹbàá igbó ìgbàlẹ náà. Ọwẹwẹ2 ni ìlù tí a ń wí yìí. Tí wọn bá ti ń lu ìlù báyìí, àgbà Ọjẹ kan yóò máa mú ọkọọkan nínú pàṣán yẹn, yóò1. Òpá àtòrì tí a fi irin gbígbóná ṣe ọnà sí lára tí àwọn tí ó máa ń tẹlé eégún lọ sóde fi ń na ènìyàn.2. Aparun tàbí igi tí a fọ sí wẹwẹ, tí a sì ṣe é pelẹbẹ pẹlẹbẹ.Sì máa fin a ilẹ lẹẹmẹta mẹta. Bí ó bá ti ń ṣe bẹẹ ni yóò máa pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà tí a sì fẹ sẹ eégún rẹ yìí. Nígbà tí ó bá ti fi pàṣán kẹta na ilẹ lẹẹkẹta tí ó sì tún pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà, ẹni tí ó ti wà nínú igbó ìgbàlẹ yóò dáùn, yóò sì máa bọ pẹlú aṣọ fúnfún báláú lọrí rẹ. Àwọn ènìyàn yóò sì máa yọ pé baba àwọn dáhùn, pé kò tilẹ kú rárá.Bí babá bá ti jáde báyìí ni àwọn ènìyàn yóò máa béèrè oríṣìíríṣìí nǹkan lọwọ rẹ, tí baba náà yóò sì máa dá wọn lóhùn. Nígbà tí ó bá ti jó dáadáa fún ìgbà díẹ, yóò súre fún àwọn ènìyàn kí ó tó padà bá inú igbó ìgbàlẹ lọ. Bí eégún ṣe ń jáde lóde òní nìyí ní ìlú Oǹdó.BÍ EÉGÚN ÀTI ÒGBÉRÈ EÉGÚN ṢE DÉ ÌLÚ OǸDÓGẹgẹ bí yóò ti hàn níwájú, kì í ṣe èdè tí àwọn ará Oǹdó ń fọ lẹnu ni wọn fi ń kógbèérè: èdè Ọyọ ni wọn ń lò. Èyí jẹ ìtọkasí kan láti fi hàn pé láti Ọyọ ni eégún ti kọkọ bẹrẹ kí ó tó tàn ká gbogbo ilẹ Yorùbá. Ní ayé àtijọ, nígbà tí ogun àti ọtẹ pọ ní ilẹ Yorùbá, ọpọlọpọ àwọn ènìyàn ni ogún kó láti ìlú kan dé òmíràn. Àwọn mìíràn lè ṣe àtìpó níbẹ fún ìgbà díẹ kí wọn ó sì padà sílé nígbà tí wọn bá ti ra ara. Àwọn mìíràn a tilẹ kúkú jókòó sí ìlú náà wọn a sì fẹ Ìyàwó níbẹ. Bẹẹ àṣà kò ṣeé fi sílẹ bọrọ. Àwọn ènìyàn wọnyí kò gbàgbé ẹsìn wọn bẹẹ ni wọn sì ń gbé e 