 Àjàkáyé-àrùn èrànkòrónà ọdún 2019-2020 : Àjàkáyé-àrùn èrànkòrónà ọdún 2019-2020 tàbí Àjàkáyé-àrùn COVID-19 ni àjàkáyé-àrùn tí ó ṣẹlẹ ní ààrin ọdún 2019 àti 2020 tí ò ń tàn káàkiri orílẹ èdè gbogbo àgbáyé lọwọlọwọ. Kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn kòrónà tí ó ń ṣàkóbá fún èémí ọwọ kejì SARS-CoV-2 ló ṣokùnfà àjàkálẹ àrùn náà. Àgbègbè Wuhan, ní ìlú Hubei, lórílẹ-èdè China ní àjàkálẹ àrùn yìí tí kọkọ farahàn lóṣù Kejìlá ọdún 2019, tí ó sìn ti di nǹkan tí àjọ tí ó ń rí sì ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization tí kéde rẹ gẹgẹ bí àrùn pàjáwìrì gbogboògbò lágbàáyé tí wọn gbọdọ mójú tó. Titi di ọjọ kẹwàá oṣù ó ti ọdún 2020, ó ti ju ènìyàn 118,000 tí ó ti kó àrùn yìí káàkiri gbogbo àgbáyé, tí 5,800 nínú wọn jẹ èyí tí wọn kà sí pé àrùn náà tí wọ wọn lára jù. Ó ti ju orílẹ-èdè àádọfà 115 tó ti kàgbákó ìbẹsílẹ àjàkálẹ-àrùn ẹràn kòrónà lọdún yìí, pàápàá jùlọ àárín gbùngbùn orílẹ-èdè China, Italy, South Korea àti Iran. Ó ti ju ènìyàn ìgbàlélẹgbẹrúnmẹrin, 4,200 tí àrùn yìí ti pa ní ìfọnnáfòṣu, ó tó ènìyàn ọgọrùn-ún-lé-lẹgbẹta, 3100 tí wọn kú ní orílẹ èdè China nìkan, àti ẹgbẹrún kan ènìyàn káàkiri àwọn orílẹ èdè op kù káàkiri àgbáyé. Bẹẹ náà, ó ti ju ènìyàn mẹrìnlélọgọta ẹgbẹrún 64,000 tí wọn ti mórí bọ nínú àjàkálẹ àrùn yìí. Ẹrà yìí máa ń ràn láti ara enikan sí ẹlòmíràn nípa èémí ìpọjáde bí a bá ń wúkọ tàbí bí a bá ń sín.Àkókò tí ènìyàn bá kó àrùn yìí àti ìgbà tí ó máa farahàn ma ń sábà máa ń tó Ọjọ márùn-ún, ṣùgbọn nígbà mìíràn ẹwẹ, ó lè tó nǹkan bí ọjọ méjì sí mẹrìnlá. Àwọn àmìn ìfarahàn rẹ sáà a máa ń wá bí, àìsàn ibà, ikọ wúwú, àti àìlèmí kánlẹ. Ìpeléke àrùn yìí máa ń fà àrùn ẹdọfóró, àti ìnira èémí. Lọwọlọwọ báyìí, àrùn yìí kò gbóògùn kankan. Ṣùgbọn ìwádìí ìjìnlẹ ń lọ lórí rẹ lọwọlọwọ. Ìgbìyànjú láti mójú tó àwọn àmìn ìfarahàn rẹ ni àwọn oníṣẹ ìwòsàn ń ṣe. Àwọn ọnà tí wọn là kalẹ láti dẹkun àrùn yìí fífọwọ déédé, jíjìnnà sí ara ẹni, pàápàá jùlọ ẹni tí ó bá ń ṣàìsàn tàbí fura sí pé wọn ní àrùn yìí àti ìyaraẹnisọtọ ẹni tí ó fura pé òun ní àrùn yìí.Lára àwọn ọnà ìdẹkun mìíràn tí wọn ń gbà láti dẹkun jíjàkálẹ àrùn yìí káàkiri àgbáyé ni dídẹkun ìrìn-àjò, ìyà sọtọ ẹni-afurasí, òfin kónílé-ó-gbélé, àti títi àwọn ilé-ìwé pa. Àwọn ìlú bíi Hubei lórílẹ èdè China àti gbogbo orílẹ èdè Italy ló wà ní ìyàsọtọ-àmójútó lọwọ báyìí, bẹẹ náà òfin kónílé-ó-gbélé ń lọ lọwọ lórílẹ èdè China àti South Korea; bẹẹ náà, àyẹwò fínnífínní ní pápákọ-òfuurufú àti ìdíkọ ọkọ ojúrìn;àti ìmọràn ìrìn-àjò ní ìlú tàbí àgbègbè tí àrùn yìí bá ti ń jàkálẹ. Ilé-ìwé títìpa pátápátá ní gbogbo orílẹ-èdè tàbí àgbègbè tí àrùn yìí ti ṣẹyọ ní àwọn orílẹ èdè mìíràn, èyí tí ṣe àkóbá fún ìkẹkọọ ọọdúnrún mílíọnù 300 million àwọn akẹkọọ jákèjádò àgbáyé. Àkóbá ńlá mìíràn tí Ìbẹsílẹ àjàkálẹ-àrùn ẹràn kòrónà lọdún 2019-20 yìí ni ìfàsẹyìn ètò ọrọ-aje àti ìbágbépọ, bẹẹ náà Ìbẹsílẹ àjàkálẹ-àrùn ẹràn kòrónà lọdún 2019-20 ti fa ẹlẹyàmẹyà àti ìjà-aòfẹ-ọ-nílùú wá sí àwọn ọmọ orílẹ-èdè China àti àwọn ọmọ ìran ìlà oòrùn Asia, bákan náà ìròyìn òfegè lórí ìkànnì ayélujára nípa Ìbẹsílẹ àjàkálẹ-àrùn ẹràn kòrónà lọdún 2019-20 àti àwọn aríjẹ-nídìí ìbàjé lórí àjàkálẹ àrùn náà kò gbẹyìn.Titi di ọjọ Kejìlá oṣù kẹta ọdún 2020, ó ti ju ènìyàn 126000 tí ó ti kó àrùn yìí káàkiri gbogbo àgbáyé, Ìwòye wà pé wọn kò jábọ tó bí àrùn yìí ṣe ń ṣọsẹ pàápàá jùlọ àwọn tí àmìn ìfarahàn ṣì ṣẹpẹrẹ.Ní àtiparí oṣù Kejìlá lọdún 2019, àwọn onímọ ìlera kéde pé àìsàn ẹdọfóró ṣẹyọ sí àwọn ènìyàn ní Wuhan, lágbègbè Hubei, lórílẹ-èdè China ṣùgbọn tí wọn kò mọ ohun tí ó ṣòkùnfà rẹ. Ní ìbẹrẹ pẹpẹ àjàkálẹ àìsàn yìí, wọn tọpinpin rẹ ọjà kan tí wọn ti wọn ń pè ní Hua Seafood Wholesale Market, wọn sìn ṣàkíyèsí pé láti ara zoonotic ní kòkòrò àìfojúrí tí ó ń fa àìsàn náà ti ṢẸ wá. Kòkòrò Àìfojúrí yìí tí ó fa àjàkálẹ àìsàn ni wọn ń pè ní SARS-CoV-2, kòkòrò àìfojúrí tuntun tí ó fara pẹ kòkòrò àìfojúrí kòrónà láti ara àdán, pangolin coronaviruses àti SARS-CoV. Ìgbàgbọ wà pé, ó ṣeé ṣe kí kòkòrò àìfojúrí yìí wá láti ara àwọn ẹyà àdán tí wọn pè ní Rhinolophus.Àjàkálẹ àìsàn yìí kọkọ ṣẹyọ ní Ọjọ kìíní Oṣù Kejìlá ọdún 2019, láti ara ẹnìkan tí kò dé ọjà oúnjẹ òkun, Hua Seafood Wholesale Market tàbí ní ìbáṣepọ kankan pẹlú àwọn ogójì àwọn mìíràn tí àyẹwò ọwọ àkọkọ fihàn pé wọn ní kòkòrò àìfojúrí náà. Nínú àyẹwò ọwọ àkọkọ, ìpín méjì nínú mẹta ni àyẹwò fihàn pé wọn ìbáṣepọ pẹlú wet wet market, tí ó máa ń ẹran lóòyẹ.Àjọ ìlera àgbáyé World Health Organization WHO kéde àjàkálẹ àìsàn náà gẹgẹ bí àjàkálẹ àrùn gbogboògbò tí ó nílò ìmójútó pàjáwìrì ní ọgbọnjọ oṣù kìíní ọdún 2020. Olùdarí àjọ ìlera àgbáyé, Who, Ọgbẹni Tedros Adhanom, gbóríyìn fún ìjọba orílẹ èdè China fún akitiyan àti ìgbésẹ wọn láti rí i pé àjàkálẹ àrùn tí kòkòrò àìfojúrí kòrónà ń fà kò tàn kálẹ ju bó ṣe yẹ lọ lórílẹ-èdè naa, bí ó tilẹ jẹ pé ó ń jà rànyìnrànyìn ní àwọn àgbègbè orílẹ-èdè mìíràn.Ní ìbẹrẹ pẹpẹ àrùn yìí, iye àwọn ènìyàn tí ó ń lùgbàdì àìsàn yìí tó ìlọpo méjì láàárín Ọjọ méje àti àbọ. Ní ìbẹrẹ oṣù kìíní ọdún 2020, kòkòrò àìfojúrí yìí ti jàkálẹ dé àwọn àgbègbè China, ọdún Chunyun, tí ó jẹ ayẹyẹ àìsùn ọdún tuntun ní China, tí wọn ṣe ní ìlú Wuhan lo ṣe àkóbá fún ọpọlọpọ àwọn tí wọn lùgbàdì àìsàn yìí, nítorí pé ìlú Wuhan ni ìlú tí ìgbòkègbodò ọkọ tí gbòde jù ní China. Àsìkò yìí ni ọpọlọpọ fara kàṣà àrùn náà. Lógúnjọ oṣù kìíní ọdún 2020, orílẹ-èdè China kéde ogóje ènìyàn tí wọn lùgbàdì àrùn yìí lọjọ kan ṣoṣo, àti ènìyàn méjì mìíràn ní Beijing, pẹlú enikan ní Shenzhen.Lọjọ kẹrìndínlọgbọn oṣù kejì ọdún 2020, àjọ ìlera àgbáyé, WHO kéde ìdí kù nínú àwọn tí ó ń kó àrùn yìí ní China, ṣùgbọn tí àjàkálẹ àrùn náà gbìnàyá ní orílẹ-èdè Italy, Iran àti South Korea. Iye àwọn ènìyàn tuntun tí ó ń kó àrùn náà ní orílẹ èdè mìíràn tí ju ti China lọ.Pínníṣín ni iye àwọn ọmọdé tí àyẹwò ti fihàn pé wọn ní àjàkálẹ àrùn yìí títí di ọjọ kẹrìndínlọgbọn oṣù kejì ọdún 2020. Ìkéde kan láti ọwọ àjọ ìlera àgbáyé WHO fihàn pé ìdá 2.4 ni àwọn ọmọdé tí ọjọ orí wọn kò ju mọkàndínlógún lọ ló ní àrùn COVID-19 yìí káàkiri àgbáyé.Láàárín Ọjọ mẹfà sí mọkànlélógójì, tí àmìn àrùn náà ṣẹyọ àti àsìkò tí àrùn COVID-19 hànde ni àwọn tí wọn lùgbàdì rẹ ń kú, àgbálògbábọ, ọjọ mẹrìnlá .Titi di ọjọ Mẹrìnlélogun oṣù kẹjọ ọdún 2020, ó ti ju ènìyàn 800,000 tí àrùn COVID-19 tí pá. Gẹgẹ bí NHC tí orílẹ èdè China tí sọ, àgbàlagbà ni ó pọjù nínú àwọn tí àrùn náà pa. Ó tó ìdá ọgọrin, 80 àwọn àgbàlagbà tí ọjọ-orí ti kọjá ọgọta tó kú, àti ìdá márùndínlọgọrin àwọn tí wọn ti ní àìsàn mìíràn lára tẹlẹ, pàápàá jùlọ àìsàn ọkàn, cardiovascular diseases àti itọ ṣúgà, diabetes.Ẹni àkọkọ tí àìsàn yìí pa kú lọjọ kẹsàn-án oṣù kìíní ọdún 2020 ní ìlú Wuhan. Ẹlòmíràn tó kú ní orílẹ èdè mìíràn yàtọ sí China kú ní orílẹ-èdè Philippines, ẹlòmíràn tí ó tún kú, tí kì í ṣe láti ilẹ Asia kú ní Faransé. Lẹyìn China, ó ti ju ènìyàn méjìlá. Mẹjìlá lọ tí wọn ti kú ní Iran, South Korea, àti Italy. Bákan náà, ọpọlọpọ ènìyàn ìròyìn tí fìdí rẹ múlẹ pé wọn tí kú ikú àrùn kòrónà apá àríwá Amẹríkà North America, Australia, San Marino, Spain, Iraq, àti United Kingdom. Ìwé ìròyìn Daily NK jábọ pé àwọn ọmọ-ogun tó ti ju igba 200 ni àrùn kòrónà ti pa lórílẹ-èdè North Korea.Kòsí àmìn kan pàtó tí kòkòrò àìfojúrí kòrónà, COVID-19 máa ń gbé yọ lára ẹni tí ó bá kó o. Àwọn tí ó bá kó o lè máa ní àmìn kankan tàbí kí ó bẹrẹ sí ní ṣàìléra bí i ikọ, ibà, àìlèmí kanlẹ, ara riro, àìlókun, àwọn àmìn àti ìfarahàn rẹ ló wà nínú tábìlì yìí.l.Bí àrùn yìí bá ti ń peléke, ó máa ń fà àrùn ẹdọfóró, ìnira láti mí, ìjayà àti ikú. Ìwádìí tí fihàn gbangba pé àwọn mìíràn lè ní àrùn yìí láìsí àmìn tàbí Ìfarahàn kankan, nítorí ìdí èyí ni àwọn onímọ ìlera gbà á ní lmọràn pé ẹnikẹni tí ó bá ti sún mọ enití àyẹwò fihàn pé ó ní àrùn náà gbọdọ wà ní ìmójútó láti ríi dájú pé kò lùgbàdì àrùn náà.Àsìkò ìyàsọtọ fún ẹni tí ó bá kó àrùn náà àti ìgbà tí àwọn àmìn rẹ máa bẹrẹ sí ní jáde máa ń tó ọjọ kan sí mẹrìnlá, ọjọ márùn-ún ló sáà à máa ń jẹyọ jù. In one case, it had an incubation period of 27 days. Nígbà mìíràn ẹwẹ, àrùn COVID-19 kìí ní àmìn ìfarahàn lára ẹlòmíràn. 