 Èdè Yorùbá : Èdè Yorùbá ni èdè tí ó ṣàkójọpọ gbogbo ọmọ káàárọ-oò-jíire bí, ní apá Ìwọ-Oòrùn ilẹ Nàìjíríà, tí a bá wo èdè Yorùbá, àwọn onímọ pín èdè náà sábẹ ẹyà Kwa nínú ẹbí èdè Niger-Congo. Wọn tún fìdí rẹ múlẹ pé ẹyà Kwa yìí ló wọpọ jùlọ ní sísọ, ní Ìwọ-Oòrùn aláwọ-dúdú fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún. Àwọn onímọ èdè kan tilẹ ti fi ìdí ọrọ múlẹ pé láti orírun kan náà ni àwọn èdè bí Yorùbá, Kru, Banle, Twi, Ga, Ewe, Fon, Edo, Nupe, Igbo, Idoma, Efik àti Ijaw ti bẹrẹ sí yapa gẹgẹ bi èdè ọtọọtọ tó dúró láti bí ẹgbẹrún mẹta ọdún sẹyìn.1 Ọkan pàtàkì lára àwọn èdè orílẹ èdè Nàìjíríà ni èdè Yorùbá. Àwọn ìpínlẹ tí a ti lè rí àwọn olùsọ èdè Yorùbá nílẹ Nàìjíríà ni Ìpínlẹ Ẹdó, Ìpínlẹ Òndó, Ìpínlẹ Ọṣun, Ìpínlẹ Ọyọ, Ìpínlẹ Èkó, àti Ìpínlẹ Ògùn. Ẹwẹ a tún rí àwọn orílẹ-èdè míràn bí Tógò apá kan ní Gúúsù ilẹ Amẹríkà bí i Cuba, Brasil, Haiti, Ghana, Sierra Leone,United Kingdom àti Trinidad, gbogbo orílẹ-èdè tí a dárúkọ wọnyí, yàtọ sí orílẹ-èdè Nàìjíríà, òwò ẹrú ni ó gbé àwọn ẹyà Yorùbá dé ibẹ.Èdè Yorùbá jẹ èdè kan ti ó gbalẹ tí ó sì wuyì káàkiri àgbáyé. Ìtàn sọ fún wa pé ìbátan Kwa ní èdè Yorùbá jé, kwa jẹ ẹyà kan ní apá Niger-Congo. A lè sọ pé àwọn tí wọn ń sọ èdè Yorùbá yàtọ sí orílẹ èdè Nàìjíríà lé ní Ọgbọn mílíọnùn tàbì jù bẹẹ lọ.Èdè Yorùbá gbajú-gbájà ni orílẹ-èdè Nàìjíríà àti káàkiri àgbánlá ayé lápapọ. Àwọn nǹkan tí ó ń gbé èdè Yorùbá níyì tí ó fi di àrí má leè lọ àti àwòpadà sẹyìn nìwọyín:ÒweÀtúnṣeÒwe ni ọkan lára àwọn ọnà-èdè tí àwọn Yorùbá mán ń gbà láti kó ẹwà bá ohùn ènu wọn. Oríṣiríṣi ọnà ni a le gbà pa òwe:a A le pa òwe gẹgẹ bí àwọn elédè ti ń pa á tàbí bí gbogbo ènìyàn ti ń pá gan-an. Bí àpẹẹrẹ: Àíyá bẹ sílẹ ó bé áré, igi ọún ni kò ga.b À lè pa òwe dà, bí àpẹẹrẹ: Ojú kìí ti eégún kí ọmọ alágbàá ma kọrí sóko.i Ojú kì í ti eégún nínú aṣọii Ohun tí n tán lọdún eégún, ọmọ alágbàá a kọri sóko.2. Akànlò èdè3. Lílò àmìn ohùn  -.Lára àwọn èròngbà kan gbòógì tí ìlò èdè Yorùbá yíì ni pé mo fẹ kí àwọn akẹkọọ mọ èdè Yorùbá lo dáradára nítorí náà a wo ìjúba ni awùjọ Yorùbá, a wo ààtò, Ìtúmọ, ìlò, àti àgbéyẹwò àwọn òwe, àkànlò èdè àti ọrọ àmúlò mííràn. A wo èdè àmúlò nígbà tí a bá ń sọrọ àti igba ti a ba kọ èdè Yorùbá silẹ. A wo ẹbùn sọrọsọrọ. A sí wo ìlànà ati òté tó de sísọrọ ni àwùjọ Yorùbá. A wo ìwúrẹ láwùjọ Yorùbá. A wo aáyan àròkọ kikọ. Lábẹ àròkọ, a wo arokọ wọnyí: alapejuwe, ajemọroyin, alalaye, alariiyan, ìsòròǹgbèsì, onisiipaya, ajẹmọ-ìsonísókí-ìwé ati arokọ onileta. A wo bi a ṣe n se agbekale isẹ to da le girama, iwe atumọ, ọrọ àpilẹkọ, àbọ ìpàdé, ìjábọ ìwádìí, ìwé ìkéde pélébé àti eyí ti a fi n se ìpolongo ti a máa ń tẹ mọ ara ògiri. Èdè Yorùbá ni ibamu pẹlu asa obínibí Yorùbá. Ó yẹ kí a mọ ọrọ í dá sí. Ó yẹ ki a mọ ọrọ sọ, ki á si mọ ọrọ ọ kọ sílẹ lẹyìn ìgbà ti a bá ka ìwé kékeré yìí.Kí àwọn òyìnbó tó gòkè odò dé, kò sí ètò kíkọ ati kíka èdè Yorùbá. Gbogbo ọrọ àbáláyé tí ó ti di àko sílẹ lóde òní,nínú ọpọlọ àwọn baba ńlá wa ni wọn wà tẹlẹ. Irú àwọn ọrọ àbáláyé báyìí a máa súyọ nínú orin, ewì àti ìtàn àwọn baba wa. Nígbà tí a kọ ń pe gbogbo àwọn ẹyà tí èdè wọn papọ yìí ní Yorùbá tàbí Yóòbá, wọn kò fi tara tara fẹ èyí nítorí pé àwọn ẹyà Yorùbá ìyókù gbà pé àwọn Ọyọ nìkan ni Yorùbá. Nígbà tí àwọn òjíṣẹ Ọlọrun aláwọ funfun tó wá wàásù nípa kírísítì ṣe àkiyèṣí pé èdè wọn bá ara wọn mu ni wọn bá pè wọn ní Yorúbà tàbí Yóòba. Àwọn Yorùbá ti a ko léní lo si ilẹ Amẹríkà tí a sì wá dá padà sí sàró lẹhìn tí òwò ẹrú tí tán ni àwọn òyìnbó Ìjọ C.M.S. kọkọ sọ di onígbàgbọ.Àbùdá èdè Yorùbá ni ó máa jẹ kí á mọ ohun tí èdè jẹ gan-an. Orísirísi ni àwọn àbùdá tí èdè Yorùbá ní. Èdè Yorùbá kógo àbùdá wọnyí já.1 Ohun tí a bá pè ní mi gba to aobdubdi lnfjbfi gibh knjèdè gbọdọ jẹ ohun tí a fí ìró èdè gbé jáde. Ìró yìí ni a le pè ní ariwo tí a fi ẹnu pa. A ó ṣe àkíyèsí pé èyí yàtọ sí pípòòyì, ijó ọlọbọùnbọun, dídún tàbí fífò tata tàbí jíjuwó alákàn sí ara wọn.2 Èdè nílò kíkọ ọ fún ìgbà pípẹ díẹ kí ènìyàn tó le sọ ọ. Ó ti di bárakú tàbí àṣà fún wa pé a gbọdọ kọ ọmọ tí a bá ṣẹṣẹ bí ni èdè. Àkiyèsí àti ìwádìí yìí ni àwọn eléde gẹẹsì ń gọka sí nígbà tí àwọn ba sọ pé Language is Culturally transmitted. Ọmọ tí a bá ṣẹṣè bí tí a kò kọ ní èdè, àti àwùjọ jẹ kòríkòsùn.3 Ìhun ni èdè ènìyàn gùn lé tàbí dálé. Bí a ṣe hun ọrọ pọ nínú gbólóhùn ṣe pàtàkì kíkà iye ìró èdè nínú gbólóhùn kò fi ibi kankan ní ìtúmọ.A lè sọ pé ìyàndá ṣubúìyàndá ẹlẹmu ṣubúÓ ṣubúÌyàndá tí a ti sọrọ rẹ ṣubú.Ìyípadà orírsirísi ló le wáyé sí gbólóhùn wọnyí tí yóò sì da ètò wọn ní, síbẹsíbẹ, yóò ní ìtumọ. Irú àbùdá yìí ni onímọ ẹdá-èdè ń pè ní Structure dependence.4 Gbogbo èdè kọọkan ló ní àwọn ìró èdè tirẹ tí a ń pè ní Fóníìmù phonemes. Foniimu yìí sún mọ ti àwọn ẹranko ṣùgbọn ó sì tún rọ jut i ẹranko lọ. Ó yàtọ láti èdè kan sì òmíràn. Bí a bá mú fóníìmù yìí lọkọọkan. kì í dá ìtumọ ní kó wúlò ìgbà tí a bá kàn án pọ mọ fóníìmù mìíràn gan-an ló máa ṣìṣẹ. Bí àpẹẹrẹ:- ìró èdè a b d e ẹ kò dá ìtumọ ní, àfi tí abá kàn wọn papọ lọnà orísirísi. A lè se àkànpọ kí á ri ọrọ bí : abẹ, baba, adé, alẹ abbl. Irúfẹ àkiyèsí àti ìwádìí yí ni àwọn onímọ ẹdà-èdè ń pe gẹẹsì rè ní duality tàbí double articulation ìwádìí fihàn pé àwọn ẹyẹ àti ẹranko tí wọn ní ìró èdè kò pò, iye èdè tí òkọọkan ní kò pọ pẹlú. Bí àpẹẹrẹ adìyẹ ní ìró èdè bí ogún, ti mààlúù jẹ mẹwàá ṣùgbọn kọlọkọlọ ní ọgbọn.5 Èdè jẹ ohun ètò tí a máa ń lò láti ṣe àròyinlẹ.Ìwúlò Èdè 1. Èdè wúlò fún kí a le bá ara sọ ọrọ léyìí tí gbédìí fún ẹwà akéwì náà. A kò le ṣe kí a má kí ara wa ní orísirísi ọnà bóyá ọrẹ sí ọrẹ, pẹlú orísirísi ẹwà èdè.2. Èdè wúlò fún fífi sọ èrò ọkàn wa àti fífi ìtara hàn sí ohun tí a gbọ rí tàbí tí ó ṣelẹ sí wa. 