 Ìjẹbú-Jẹṣà : Ìjèbú-Jèṣà je ilu ni ile Naijiria ati oluilu agbegbe ijoba ibile Oriade ni Ipinle Osun.Oríṣìíríṣìí ìtàn àtẹnudẹnu ni a ti gbọ nípa ìlú Ìjẹbú-Jẹṣà, ọrọ òkèèrè sì nìyí, bí kò bá lé yóò dín.Ọkan nínú àwọn ìtàn náà sọ pé: Ọwà Iléṣà kìíní Ajíbógun àti Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà kìíni, Agírgírì jẹ tẹgbọn tábúrò. Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà ni ẹgbọn tí Ọwá sì jẹ àbúrò. Bákan náà, tẹgbọn tàbúrò ni ìyá tí ó bí wọn. Láti ọmọomún ni ìyá Ajíbógun Ọwá Iléṣà ti kú Ìyá Agígírì tí ó jẹ ẹgbọn ìyá rẹ ló wò ó dàgbà, ọmún rẹ ló sì mún dàgbà. Nípa bẹẹ Ọwá Ajíbógun àti Agígírì jọ dàgbà pọ. Èyí ló mú kí wọn di kòrí-kòsùn ara wọn láti kékeré wá, wọn kí í sì í yara wọn bí ó ti wú kí ó rí.Ìgbà tí wọn dàgbà tán, tí ó di wí pé wọn ń wá ibùjókòó tí wọn yóò tẹdó, àwọn méjèéji-Agígírì àti ajíbogun yìí náà ló jìjọ dìde láti Ilé-Ifẹ. Wọn wá sí ilẹ Ìjẹṣa láti dó sí kí wọn lè ni àyè ijọba tiwọn. Ajíbogun dúró níbi tí a ń pè ní Iléṣa lónìí yìí, òun sì ni Ọwá Iléṣà kìíní. Agígírì rìn díẹ síwájú kí ó tó dúró. Lákòókó tí ó fi dúró yẹn, ó rò wí pé òun ti rìn jìnnà díẹ sí àbùrò òun kò mọ wí pé nǹkan ibùsọ mẹfà péré ni òun tí ì rín. Ṣùgbọn, lọnà kìíní ná, kò fẹ rìn jìnnà púpọ sí àbúrò rẹ gẹgẹ bi ìpinnu wọn pé àwọn kò gbọdọ jìnná sára wọn bí ó ti lẹ jẹ wí pé àwọn méjèè jì kò jọ fẹ gbé ibùdó kan náà. Lọnà kejì, ò lè jẹ wí pé bóyá nítorí pé ẹsẹ lásán tó fi rín nígbà náà tàbí nítorí pé aginjù tó fi orí là nígbà náà ló ṣe rò wí pè ibi tí òun ti rìn ti nàsẹ díẹ sí ọdọ àbúrò òun lo ṣe dúró ni ibi tí a ń pè ní Ijẹbú-Jẹṣà lónìí.Kì wọn tó kùrò ni Ifẹ, wọn mú àádọta ènìyàn pẹlú wọn, ṣùgbọn ìgbà tí wọn dé Iléṣà ti Ajíbógun dúró, ẹgbọn rẹ fún un ní ọgbọn nínú àádọtà ènìyàn náà. Ó ní òun gẹgẹ bí ẹgbọn, òun lè dáàbò bo ara òun, ò sí kó ogún tó kù wá sí ibùdo rè ni Ijẹbú-Jẹṣà. Ìdí nìyí tí a fi ń ki ìlú náà pé;Ijẹṣà ọgbọnIjẹbú ogúnÉ sìí bó ṣe a ríKógún a parẹmọgbọn láraÌtàn míràn sọ fún wa pé ọmọ ìyá ni Agígírì àti Ajíbógun ni Ilé-Ifẹ. Ajíbógun ló lọ bomi òkun wá fún bàbá wọn - ọlọfin tí ó fọjú láti fi ṣe egbogi fún un kí ó lè ríran padà ó lọ, Ó si bọ. Ṣùgbọn kí ó tó dé àwọn ènìyàn pàápàá àwọn ẹgbọn rẹ rò wí pé ó ti kú, wọn sì ti fi bàbá wọn sílẹ fún àwọn ìyàwó rẹ fún ìtọjú. Kí wọn tó lọ, wọn pín ẹrù tàbí ohun ìní bàbá wọn líifi nǹkan kan sílẹ fún àbúro wọn  Ajíbógun. Ìgbà tí ó dé, ó bu omi òkun bọ, wọn lo omi yìí, bàbá wọn sì ríran.Ojú Ajíbógun korò, inú sì bi pé àwọn ẹgbọn òun ti fi bàbá wọn sílẹ tí wọn sì kó ohun ìnú rẹ lọ. bàbá wọn rí i pé inú bí i, ó sì pàrọwà fún un. Ọmọ àlè ní í rínú tí kì í bí, ọmọ àlè la ń bẹ tí kì í gbọ báyìí ló gba ìpẹ ẹbẹ bàbá rẹ. ṣùgbọn bàbá rẹ fun un ní idà kan  Idà Ajàṣẹgun ni, ó ni kí ó máa lé awọn ẹgbọn rẹ lọ pé ibikíbi tí ó bá bá wọn, kí ọ bèèrè ohun ìní tirẹ lọwọ wọn. Ó pàṣẹ fún un pé kò gbọdọ pa wọn. Ajíbógun mú irin-àjò rẹ pọn, níkẹhìn ó bá àwọn ẹgbọn rẹ ó sì gba ọpọlọpọ ohun ìní padà lọwọ wọn. Pẹlú iṣẹgun lórí àwọn arákùnrin rẹ yìí, kò ní ìtẹlórùn, òun náà fẹ ní ibùjókòó tí yóò ti máa ṣe ìjọba tirẹ.Kò sí ohun tí ó dàbí ọmọ ìyá nítorí pé okùn ọmọ ìyà yi púpọ. Agígírí fẹràn Ajíbógun ọwá Obòkun púpọ nítorí pé ọmọ ìyá rẹ ni. Bàyìí ni àwọn méjèèjì pèrò pọ láti fi Ilé - Ifẹ sílẹ kí wọn sì wá ibùjókòó tuntun fún ara wọn níbi tí wọn yóò ti máa ṣe ìjọba wọn.Itán sọ pé Ibòkun ni wọn kọkọ dó sí kí wọn tó pínyà. Ọwá gba Òdùdu lọ, Ọna Ìjẹbú-Jẹṣà sì gba Ilékéte lọ. Ó kúrò níbẹ lọ si Ẹẹsún. Láti Eẹsún ló ti wá sí Agóró: Agóró yìí ló dúró sí tí ó fi rán Lúmọogun akíkanju kan patàki nínú àwọn tí ó tẹ lé e pé kí ó lọ sì iwájú díẹ kí ó lọ wo ibi tí ilẹ bá ti dára tí àwọn lè dó sí. Lúmọogun lẹ títí bí ẹmí ìyá aláró kò padà. Àlọ rámirámi ni à ń rí ni ọràn Lúmọogun, a kì í rábọ rẹ. Igbà ti Agígírì kò rí Lúmọogun, ominú bẹrẹsí í kọ ọ, bóyá ó ti sọnù tàbí ẹranko búburú ti pá jẹ. Inú fun ẹdọ fun ni ó fi bọ sọnà láti wá a títí tí òun ó fi rí i. Ibi tí wọn ti wá a kiri ni wọn ti gbúròó rẹ ni ibì kan tí a ń pè ní Òkèníṣà ní Ìjẹbú-Jẹṣà lonìí yìí. Iyàlẹnu ńlánlà lọ jẹ fún Agígírì láti rí Lúmọogun pẹlù àwọn ọdẹ mélòó kan, Ó ti para pọ pẹlú àwọn ọdẹ wọnyí ó sì ti gbàgbé iṣẹ tí wọn rán an nítorí ti ibẹ dùn mọ on fún ọwọ ìfẹ tí àwọn ọdẹ náà fi gbà á. Inú bí Agígírì a sì gbé e bú. Ṣùgbọn isàlẹ díẹ ni òun náà bá dúro sí. Eléyìí ni wọn ṣe máa ń pe Òkònísà tí wọn dó sí yìí ní orí ayé. Wọn á ní Òkènísà orí ayó.Agbo ilée Bajimọn ní Òkè -Ọjà ni Agígírì sọkọ fi ṣe ibùjókòó. Kò pẹ púpọ lẹjìn èyí ni ó bá lọ jà ogun kan, ṣùgbọn kí ó tó padà dé, ọmọ rẹ kan gbà òtẹ ńlá kan jọ tí ó fi jẹ wí pé Agígírì kò lè padà sí ilée Bajimọ mọ. Ìlédè Agígírì kọjá sí láti lọ múlẹ tuntun tí ó sì kọlé sí Ilédè náà ní ibi tí Aàfin Ọba Ijẹbú-jẹṣà wà títí di òní yìí. Ó jókòó nibẹ, ó sí pe àwọn tí ó sì jẹ olóòótọ sí wọn múra láti ibé ogun ti ọmọ rẹ náà títí tí wọn fi ṣẹgun rẹ. Nikẹhìn, ọmọ náà túnúnbá fún bàbá rẹ ati àwọn ọmọ-ogun rẹ. Ojú iná kọ ni ewùrà ń hurun. Ẹnu tí ìgbín sì fib ú òrìṣà yóò fi lọlẹ dandan ni Ọmọ náà tẹríba fún bàbá rẹ ó sì mọ àgbà légbọn-ọn.Ìtàn míràn bí a ṣe tẹ Ijẹbù-Jẹṣà dò àti bí a ṣe mọ ọn tàbí sọ orúkọ rẹ ní Ìjẹbí-Jẹṣà ni ìtàn àwọn akíkanjú tàbí akọni ọdẹ méje tí wọn gbéra láti Ifẹ láti ṣe ọdẹ lọ. Wọn ṣe ọdẹ títí ìgbà tí wón dé ibi kan, olórí wọn fi ara pa. Wọn pẹrẹsì í tọjúu rẹ ìgbà tí wọn ṣe àkíyèsí wí pé ọgbẹ náà san díẹ, wọn tún gbéra, wọn mù ọnà-àjò wọn pọn Igbà tí wọn dé ibi tí a ń pè ní Ìjẹbú-Jẹṣà lónìí yìí ni ẹjẹ bá tún bẹrẹsí í sàn jáde láti ojú ọgbẹ ọkùnrin náà. Wọn bá dúró níbẹ láti máa tọjú ogbà náà, wọn sì dúró pẹ dìẹ. Nígbẹhìn, wọn fi olórí wọn yìí síbẹ, wọn pa àgó kan síbẹ kí ó máa gbé e. Ìgbà tí àwọn náà bá ṣọdẹ lọ títí, wọn a tún padà sọdọ olórí wọn yìí láti wá tójùu rẹ àti láti wá simi lálẹ. Wọn ṣe àkíyèsí pé ìbẹ náà dára láti máa gbé ni wọn bá kúkú sọbẹ dilé. Ìgbà tí ara olórí wọn yá tán, tí wọn bá ṣọdẹ lọ títí, ibẹ ni wọn ń fàbọ sí títí tí ó fi ń gbòrò sí i. Orúkọ tí Olórí wọn Agígírì sọ ibẹ ni IJẸLÚ nítorí pe ÌJẸ ni Ìjẹsà máa ń pe ẸJẸ. Nigbà tí ìyípadà sì ń dé tí ojú ń là á sí i ni wọn sọ orúkọ ìlú da ÌJẸBÚ dípò Ìjẹbú tí wọn ti ń pè tẹlẹ. Agígírì yí ni Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà kiíní, àwọn ìran ọlọdẹ méje ìjọsí ló di ìdílé méje tí ń jọba Ìjẹbú-Jẹṣà títí di òní.Ṣùgbọn Ijẹbú - Ẹrẹ ni wọn kọkọ máa ń pe ìlú yìí rí nítorí ẹrẹ tí ó ṣe ìdènà fún awọn Ọyọ. Ó ń gbógun ti ilẹ Ìjẹṣà nígbà kan. Ní ìlú náà ẹrẹ ṣe ìdíwọ fún àwọn jagunjagun Ọyọ ni wọn bá fi ń pe ìlú náà ni Ìjẹbú - Ẹrẹ. Ní ọdún 1926 ni ẹgbẹ tí a mọ sí Ìjẹbú - Jẹṣà Progressive Union yí orúkọ ìlú náà kúrò láti Ìjẹbú - Ẹrẹ sí Ijẹbú - Jẹṣà nítorí pé ilẹ Ìjẹṣà ni Ìjẹbú yìí wa.A níláti tọka sí i pé Ìjẹbú ti Ìjẹṣà yí lè ní nǹkan kan í ṣe pẹlú Ìjẹbu ti Ìjẹbù Òde. Bí wọn kò tilẹ ní orírun kan náà. Ìtàn lè pa wọn pọ nipa àjọjẹ orúkọ, àjọṣe kankan lè má sí láàárin wọn nígbà kan ti rí ju wí pé orúkọ yìí, tó wu Ògbóni kìíní Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà nígbà tí ó bá àbúrò rẹ Ajíbógun lọ bòkun, wọn gba ọnà Ìjẹbú-Òde lọ. Ibẹ ló gi mú orúkọ yìí bọ tí ó sì fi sọ ilú tí òun náà tẹdó.Nínú àwọn ìtàn òkè yí àwọn méjì ló sọ bí a ṣe sọ ìlú náà ní Ijẹbú ṣùgbọn ó dàbí ẹni pé a lè gba ti irúfẹ èyí tí ó sọ pé Ìjẹbú  Òde ni Ọba Ijẹbú Jẹṣà ti mú orúkọ náà wá ní eléyìí ti ó bójú mi díẹ. Orúkọ yìí ló wú n tí ó sì sọ ìlú tí òun náà tẹdó ní orúkọ náà. Orúkọ oyè rè ni Ògbóni. Itán sọ fún wa pé ibẹ náà ló ti mú un bọ.Gẹgẹ bi ìtàn àtẹnudẹnu, oríṣìíríṣìí ọná ni a máa ń gbà láti fi ìdí òótọ múlẹ, Ṣùgbọn ó kù sọwọ àwọn onímọ òde òní láti ṣe àgbéyẹwò àwọn ìtàn wọnyí kí a sì mú eléyìí tí ó bá fara jọ ọọtó jù lọ nínú wọn.Nipa pé tẹgbọn tàbúrò ni Ọwá Iléṣà àti Ọba Ijẹbú-Jẹṣà jẹ láti àárọ ojọ wà yìí, sọ wọn di kòrí  kòsùn ara wọn. Wọn sọ ọ di nǹkan ìnira làti ya ara kódà, igbín àti ìkarahun ni wọn jẹ sí ara wọn. Ṣé bí ìgbín bá sì fà ìkarahun rẹ a sẹ lé e ni a máa ń gbọ. Ìgbà tí ó di wí pé àwọn tẹgbọn tàbúrò yí máa fi Ifẹ sílẹ, ìgbà kan náà ni wọn gbéra kúrò lọhùnún, apá ibì kan náà ni wọn sì gbà lọ láti lọ tẹdó sí. Ọrọ wọn náà wà di ti ajá tí kì í lọ kí korokoro rẹ gbélẹ. Ibi tí a bá ti rí ẹgbọn ni a ó ti rí abúrò. Àjọṣe ti ó wà láàárìn wọn pọ gan-an tí ó fi jẹ wí pé ní gbogbo ìlẹ Ijẹṣà, Ọba Ijẹbú -Jẹṣà àti Ọwá Iléṣà jọ ní àwọn nǹkán kan lápapọ bẹẹ náà si ni àwọn ènìyàn wọn.Tí Ọwá bá fẹ fi ènìyàn bọrẹ láyé àtijọ, Ọba Ijẹbú-Jẹṣà gbọdọ gbọ nípa rẹ.Tí Ọwá bá fẹ bọgún, ó ní ipa tí Ọba Ijẹbú-Jẹṣà gbọdọ kó níbẹ, ó sì ní iye ọjọ tí ó gbọdọ lò ní Ilẹṣà. Ní ọjọ àbọlégùnún, ìlù Ọba Ìjẹbu-Jẹṣà ni wọn máa n lù ní Ilẹṣà fún gbogbo àwọn àgbà Ìjẹṣà làti jó. Nìgbà tí Ọba Ìjẹbù -Jẹṣà bá ń bọ wálé lẹhìn ọpọ ọjọ tí ó ti lọ ni Ilẹṣà fún ọdún ògún, ọtáforíjọfa ni àwọn ènìyàn rẹ ti gbọdọ pàdé rẹ. Idí nìyí tí wọn fi máa ń sọ pé;Kàí bi an kọlíjẹbúNíbi an tọnà Ìjẹsàá bọỌtáforíjọja ọnà ni an kọlijẹbúỌmọ EgbùrùkòyàkẹOríṣìíríṣìí oyè ni wọn máa ń jẹ ní Iléṣà tí wọn sì n jẹ ní Ìjẹbú Jẹṣà a rí Ògbóni ní Iléṣà bẹẹ náà ni ó wà ní Ìjẹbú Jẹṣà. Ara Ìwàrẹfà mẹfà ni ògbóní méjèejì yí a ni Iléṣà ṣùgbọn ògbóni Ìjẹbú-Jẹṣà ni aṣáájú àwọn ìwàrẹfà náà. A rí àwọn olóyè bí Ọbaálá, Rísàwẹ, Ọdọlé, Léjòfi Sàlórò Àrápatẹ àti Ọbádò ni Ìjẹbú-Jẹṣà bí wọn ti wà ni Iléṣà.Bákan náà, oríṣìíríṣìí àdúgbò ni a rí ti orúkọ wọn bá ara wọn mu ní àwọn ìlú méjèèjì yí fún apẹẹrẹ bí a ṣe rí Ọgbọn Ìlọrọ ni Ìjẹbú-Jẹṣà náà ni a rí i ní Iléṣà, Òkèníṣà wà ní Ìjẹbú-Jẹṣà, Òkèṣà sì wà ní ìléṣà. Odò-Ẹsẹ wà ní ìlú jèèjì yí bẹẹ náà ni Ẹrẹjà pẹlù.Nínú gbogbo àwọn ìlú tí ó wà ní Ilẹ Ìjẹṣà, àdè tàbí ohùn ti Iléṣà àti ti Ijẹbú-Jẹṣà ló bá ara wọn mu jù lọ.Ọba Ijẹbú-Jẹṣà ló máa ń fi Ọwá tuntun han gbogbo Ìjẹṣà gẹgẹ bí olórí wọn tuntun lẹhìn tí ó bá ti ṣúre fún un tán.Tí ọkan nínú wọn bá sì wàjà, ón ni ogún ti wọn máa ń jẹ lọdọ ara wọn bí aya, ẹrú àti ẹrù.Ní ìgbà ayé ogun, ọtún ogun, ni Ìjẹbú-Jẹṣà jẹ ní ilẹ Ìjẹṣà, wọn sì ní ọnà tiwọn yàtọ sí ti àwọn yòókù.Nígbà tí ilẹ Ilèṣà dàrú nígbà Bákan náà, wọn tún jẹ oníṣowò gidi. Ọmọ ìyá ni ẹlẹdẹ àti ìmọdò, bẹẹ náà sì ni inàki àti ọbọ, gbogbo ibi tí a bá ti dárúkọ Ìjẹṣà ni a á ti máa fi ojú oníṣòwo gidi wò wọn. Elèyìí ni a fi ń pè wọn ní Òṣómàáló nítorí kò sí ibi tí a kó ti lè rí Ìjẹṣà ti ọrọ ìṣòwò bá délẹ, bẹẹ ni kò sí irúfẹ owo tí wọn kò lè ṣe, ohun tí ó kó wọn ni irìnra ni olé àti ọlẹ. Alápà má ṣiṣẹ ni àwọn Ìjẹṣà máa ń pe àwọn ti kò bá lè ṣiṣẹ gidi. Wọn ko sì fẹràn irú àwọn ènìyàn bẹẹ ràrá. Ìjẹṣà kò kọ láti kọ ọmọ wọn lọmọ tí ó bá jalè tàbí tí kò níṣẹ kan pàtàkì lọwọ. Wọn á sí máa fi ọmọ wọn tí ó bá jẹ akíkanjú tàbí alágbára yangàn láwùjọ. Òkóbò nìkan ni kìí bímọ sí tòsí, a ní ọmọ òun wà ní òkè-òkun Bákan náà ni pé arúgbó nìkan ni ó lè parọ ti a kò lè já a nítorí pé àwọn ẹgbẹ rẹ ti kú tán Purọ n níyì, ẹtẹ ní ń mú wá, bi irọ ni, bí òótọ ni pé àwọn Ìjèṣà jẹ akíkanjú, ẹ wo jagunjagun Ògèdèngbé Agbógungbórò Ọgbóni Agúnsóyè, Ologun abèyìngọgọú, ó pẹfọn tán, ó wojú ìdó kọrọ, Ọdọfin Arówóbùsóyè, Ọgbọkọọǹdọ lérí odi kípàyẹ bì yẹẹyẹẹ séyìn Ológun Arímọrọ àti àwọn Olórúkọ ńláńlá ni ilẹ Ijẹṣà láyé ọjọun. Tí a bá tún wo àwọn oníṣòwò ńláńlá lóde òní nílẹ Yorùbá jákèjádò, Ọkan ni ṣànpọnná kó láwùjọ èpè ni ọrọ ti Ìjẹṣà. Nínú wọn ni a ti rí Àjànàkú, Erinmi lókun, Ọmọle Àmúùgbàǹgba bíu ẹkùn, S.B. Bákàrè Olóye méjì lẹẹkan ṣoṣo àti Onìbọnòjé àtàri àjànàkù tí kì í ṣẹrù ọmọdé. Mé loòó la ó kà lẹhín Adépèlé ni ọrọ wọn.Àwọn ọmọ Ìjèbú -Jẹṣà jẹ aláfẹ púpọ pàápàá nígbà tí ọwọ wọn bá dilẹ. Àwọn ènìyàn ti o fẹràn àlàáfíà, ìfẹ àti ìrẹpọ láàárin onílé àti àlejò sì ni wọn pẹlú. Wọn máa ń pín ara wọn sí ẹlẹgbẹjẹgbẹ láti ṣe iṣẹ ìlú láti jọ kẹgbẹ àjùmọṣe lẹnu iṣẹ àti oríṣìíríṣìí ayẹyẹ nílùú pẹlú. Àjèjé ọwọ kan kò gbẹrù dóri àjùmọṣè wọn yìí mú ìlọsíwájú wá fún ìlú náà lọpọlọpọ Abiyamọ kì í gbọ ẹkún ọmọ rẹ kò má tatí were ni ti àwọn ọmọ Ìjẹbù - Jẹṣà sí ohunkóhun tí wọn bá gbọ nípa ìlú wọn. Bí ọrọ kan bá délẹ nípa iṣẹ ìlú, wọn máa ń rúnpá-rúnsẹ sí i, wọn á sì mú sòkòtò wọn wọ láti yanjú irú ọrọ náà. Ọmọ ọkọ ni àwọn ọmọ ìlú Ìjẹbú - Jẹṣà ní tòótọ.Síwájú sí i, oríṣìíríṣìí ọnà tí ó bá òde òní mu ni wọn ti là sí àárín ilú láìní ọwọ ìjọba kankan nínú fún ìdàgbàsókè àti ìlọsíwájú ìlú wọn. Fún àpẹẹrẹ Ilé - Ẹkọ gíga Grammar Schoo méji tí ó wà ní ilú náà, òógùn ojú wọn ni wọn fi kọ wọn, bẹẹ náà ni Modern School wọn. Ọjà ilú, ilé-ìfìwé rànṣẹ àti gbàngàn ìlú ti o nà wọn tó àádọta àbọ ọkẹ naira: Àwọn ọnà títí tí wọn bójú mu tí wọn sì bá ti òde òní mu náà ni wọn ti fi òógùn ojú wọn là láìsí ìrànlọwọ ìjọba kankan. 