 Ọjọ ti pẹ ti ajọsepọ ti wa laarin ẹya Yoruba ati Fulani, eyi ti ko sẹsẹ bẹrẹ, bẹẹ ni ko si yẹ ka gbagbe ipa ti Fulani ko ninu aye Alaafin Aolẹ, to fi sẹ epe fun iran Yoruba. Bakan naa lo yẹ ka ranti ohun to waye laarin Fulani ati Afonja, aarẹ Ọna Kakanfo to tẹdo silu Ilorin, eyi to mu ki ilu naa bọ lọwọ akoso iran Yoruba. Àwọn ìtàn mánigbàgbé tì ẹ leè ní ìfẹ síí: Lọwọ lọwọ bayii, awuyewuye tun n lọ yika orilẹede Naijiria, eyi ti ko yọ Yoruba silẹ, nipa ọsẹ ti awọn kanda kan ninu ẹya Fulani n se fawọn ọmọ ilẹ yii. Bi awọn ọdaran Fulani naa se n pa eeyan laibikita, paapa awọn agbẹ ti wọn n fi oko jẹ ẹran wọn, naa ni wọn n fi tipa ba awọn obinrin sun, wọn n ji eeyan gbe gba owo, ti wọn si tun ndigun jale. Ọrọ naa ti wa le gongo bayii, ti igbe a ko fẹ Fulani mọ laarin wa si gba ẹnu ọpọ ẹya to wa lorilẹede Naijiria. Idi ree ti BBC Yoruba fi mu itan Ogun Osogbo wa fun yin gẹgẹ bo se kan ẹya Yoruba ati Fulani, eyi ti yoo wulo fun wa lasiko yii lati fi kọgbọn. Ibẹrẹ ogun Osogbo lọdun 1840: Lẹyìn tí àwọn ẹyà Fulani tí kógun ja ìlú Ìlorin, tí wọn sì fí ibẹ ṣe ibùgbé, ni wọn tí bá ìlú Oyo jagún saaju ní ọdún 1636 si 1835. Síbẹ, aṣeyọri wọn naa kò tẹwọn lọrùn, ó ṣì wù wọn láti tan ibudó àti ìbi ti wọn yóò maa darí dé kaakiri ààrin gbùngbùn ilẹ Yorùbá. Eyi lo mu wọn gbéra láti lọ kógun ja ìlú Osogbo, tọ jẹ ọkan lára ìlẹ Yorùbá lọdun 1840. Àwọn Fúlàní lábẹ ìdarí Ali tó jẹ Balogun Hausa ni ìlú Ìlọrin, lo saaju awọn ọmọ ogun Fulani lọ sí ìlú Osogbo láti lọ kogun ja ilu naa. Nígbà tí Ọba ìlú Osogbo ri pé àwọn ará Ilorin yìí fẹ lágbára jù fún Osogbo lati koju, ló ránṣẹ sí Ibadan láti wa ràn lọwọ. Sunday Igboho: N kò fẹ oyè ọgá àgbà páta fún ikọ Amotekun nílẹ Yorùbá Kíá ni Ibadan lábẹ àkóso Obele tí gbogbo ènìyàn mọ sí Mobitan àti Alade Abimpagun, rán àwọn ikọ ọmọogun lọ láti lọ ràn wọn lọwọ ni Osogbo. Gbogbo ìgbìyànjú àwọn ikọ yìí kò le kojú àwọn Fulani Ilorin, wọn tún rán ikọ míràn lọ lábẹ àkóso ògbóntarìgì jagunjagun mii. Amọ síbẹ, Fulani lati Ilorin borí gbogbo ogun tí wọn jà, tí wọn sì bẹrẹ sí ní mú ilẹ lọ. Nígbà tí Ibadan ri pé bí Ilorin ṣe n ba lọ yìí, wọn kò ni pẹ gba gbogbo ilẹ Yoruba mọ awọn lọwọ, ni wọn tún rán ikọ míràn tó lágbára, tó sì pọ jú tí àtẹyìnwá lọ silu Osogbo. Balogun Oderinlo si lo lewaju awọn ọmọ ogun Ibadan naa láti do jú ikọ ọmọogun Fulani Ilorin. Sunday Igboho fulani ultimatum: Àwọn ará Kebbi àti Zamfara ló n jínígbé ní Oke Ogun- Serik Nígbà tí Oderinlo àti àwọn ikọ rẹ dé ojú ogun, ni wọn ri pé ǹkan ti bàjẹ ju bi àwọn ṣe lérò lọ. Wọn kò tilẹ le fí ojú wọn han ni ìtà gbngba níwájú ogun Fulani nítorí àwọn ẹṣin tí Ilorin ko wá soju ogun. Lẹyìn ogúnjọ tí wọn de Osogbo, wọn kò le jà ní níta gbangba, Oderinlo wá dábàá pé Elepo tó jẹ ògbójú jagunjagun ni àwọn nílò gidigidi lójú ogun. Sáájú ni Asáájú ogun Ibadan ti yari aknlẹ tẹlẹ pe Elepo kò ni lọ sí ojú ogun nítorí ìwà aidaa ti wọn lo hù lásìkò ayẹyẹ Agbamaja, ti wọn si n fi iya rẹ jẹ lọwọ. Ní kété oníṣẹ Odẹrinlo jẹ ni Ibadan, bi o til j pe o wu Baṣọrun lati ran Elepo lọ sí ogun Osogbo sùgbọn kò fẹ se bẹẹ, ko ma ba a tasẹ àgẹrẹ sí ọrọ tí asáájú ogun ìlú Ibadan fi lélẹ. Bashorun wá fún Elepo ni Màlúù láti lọ fi bọ òrìṣà rẹ tó jẹ Orí, kí ó sì gbàdúrà kí Ibadan rẹyìn ọtá lójú ogun. Lójú ogun lọhùn, Ibadan kò le dá sún mọ ibi ti àwọn Ilorin tí n jagun lójú ọsán nítorí bẹẹrẹ ni Osogbo tẹ lọ bí ẹní, tí ẹsin àwọn Fulani Ilorin yóò si tètè rí ẹnikẹni to ba n bọ. Báwo ni wọn ṣe borí? Niwọn igba to jẹ pe ọgbọn kii tan laye, ka wa lọ sọrun, ọgbọn ko si di igi, afi okun, awọn ọmọ ogun Ibadan wá pinnu láti máa kojú awọn ọmọ ogun Fulani Ilorin tí ojú ilẹ bá ti pofírí, nígbà ti àwọn ẹsin wọn kò ni le rína mọ. Àwọn ọmoogun Osogbo yóò gbéra tó bá ti di aago méjì ọsán lọ sí ojú ogun, iṣẹ wọn ni láti ri dájú pé amí kankan kò sí níbẹ, tí wọn bá sì rí èyíkéyìí, wọn yóò mu. Ní máìlì kan sí ibùbá àwọn Ilorin, wọn dúró láti ṣe àtúntò bí wọn ṣe fẹ kọlu wọn. Àwọn ọmọogun Osogbo tó ti lọ sáájú ni yóò dúró sí ààrín ogun, Olóyè Abitiko àti Labuju ní yóò maa dari ogun ni apá ọtún, Balogun Oderinlo pẹlú àwọn olóyè Ibadan tó kù, ni ń mójú tó apá òsì. Àrín òru ni wọn ṣe ìkọlu sí àwọn ọmọ ologun Ilorin, akọmọnà wọn loju ogun lọjọ naa ni Eló ni owó odò Ìdí tí wọn fí ń lo àkọmọnà yìí ni pé, wọn gbọdọ wọ inú odò Osun kí wọn tó le wọ inú aarin iluOsogbo tí wọn bá n bọ láti iha gúúsù, ẹni ti kò bá sí ti le pe ọrọ yìí, ó túmọ sí pé, ọtá ni. Báyìí ni wọn ń gorí ara wọn mọlẹ láàrín àwọn ọmọogun Ilorin nítorí àwọn ọmọogun Ilorin ti dána sí ààrín wọn, àwọn Ilorin kò tilẹ le móríbọ, ẹtù inú ibọn wọn, si ló sun wọn gúrúgúrú. Awọn ọmọ ogun Ibadan bẹ ori ọlọtẹ ọmọ Yoruba to gba abọde fun Fulani: Lẹyìn tí wọn ṣe èyí, Ibadan bori ogun náà, tí wọn sí kó àwọn eeyan jànkàn-jànkàn lẹrú. Lára àwọn ti wọn kó lẹru ní Jímba, Jimba ni olórí àwọn ẹrú Emir Ilorin. Ọkan nínú àwọn ọmọ Ali, tó jẹ olórí ogun Ilorin Olóyè Lateju Ajikobi, Ajikobi yii si ni Balogun àwọn Yorùbá, eyi to tumọ si pe awọn ọmọ Yoruba kan fọwọ sowọpọ pẹlu ẹya Fulani lati maa ko ogun ja iran Yoruba. Sunday Igboho: Fulani kò leè dúró, táa bá lo ohun ta jogún lọdọ àwọn bàbá wa Wọn fi Jimba àti ọmọ Ali kalẹ láti máa lọ ní aláfíà, sùgbọn wọn bẹ àwọn méjì tó kù lórí nítorí pé ọmọ bibi Yorubá ní wọn, ìwà ọdàlẹ sì ni wọn hù láti lọ darapọ mọ Ilorin. Bíborí Ogun yìi jẹ aṣeyọri ńla fún ẹyà Yorùbá, Ibadan mú ìlú Ibokun tó jẹ ọkan lára àwọn ìlú Ijesha, ti kò jìnà sí ìlú Osogbo lẹru pẹlú nitori wọn fọwọsowọpọ pẹlú Ilorin. Lẹyìn Ogun yìí, Ibadan wá lọ tún ara mú, wọn lọ sí ọpọ ogun, ti wọn sì jáwé olúborí bọ. Lára àwọn ogun ti wọn tun ja lẹyin ogun Osogbo ni Ogun Kiriji, níbi ti àwọn awọn olórí ogun Ibadan ti fọwọsowọpọ pẹlú ilu Igbajọ, ti wọn sì n sááju ogun fun ìgbà pípẹ. Bí àwọn ọmọ ogun Ekiti parapọ ṣe lágbára tó, wọn kò ṣẹgun wọn. Ọpọ àwọn tó jẹ ọmọ ogun nígbà náà ni Fabunmi Okeemesi, Ogedengbe Agbogun gboro ti Ijesa, Apasikoto Pasigegele ìlú Igbajo àti Latoosa ti Ibadan. Itan ti Ogun Osogbo kọ wa: A kọgbọn pe agbajọ ọwọ la fi n fọya, ajeje ọwọ kan ko gbe, o yẹ ki ilẹ Yoruba pawọpọ ran ara wọn lọwọ lasiko ti ọta ba n gbe ogun bọ. Itan naa kọ wa pe ka mase dalẹ ara wa nilẹ Yoruba nitori ọdalẹ balẹ ku, ẹni to dalẹ yoo ba ilẹ lọ. A tun kọgbọn pe ka mase maa fi oju tẹnbẹlu ẹnikan, a dijọ wulo fun ara wa ni. Ogun Osogbo tun kọ wa pe ki iran Yoruba ni ifẹ ara wọn, nitori airin lọwọọwọ nii jẹ ọmọ ejo niya. Yoruba ni itan kii ku, ẹsin iwaju si ni tẹyin n wo sare. : Osogbo War: Wo bí ìrẹpọ àti ìṣọkan ṣe mú kí Yorùbá ṣẹgun Fulani lọdun 1840 