 Ìsèdálẹ Ìlú Ìjẹbú-Jẹṣà : ÌTÀN ÌSÈDÁLẸ ÌLÚ ÌJẸLÚ-JÈSÀOríṣìíríṣìí ìtàn àtẹnudẹnu ni a ti gbọ nípa ìlú Ìjẹbú-Jẹṣà, ọrọ òkèèrè sì nìyí, bí kò bá lé yóò dín.Ọkan nínú àwọn ìtàn náà sọ pé; Ọwà Iléṣà kìíní Ajíbógun àti Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà kìíni, Agígírí jẹ tẹgbọn tàbúrò. Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà ni ẹgbọn tí Ọwá sì jẹ àbúrò. Bákan náà, tẹgbón tàbúrò ni ìyá tí ó bí wọn. Láti ọmọ omún ni ìyá Ajíbógun Ọwá Iléṣà ti kú ìyá Agígírì tí ó jẹ ẹgbọn ìyá rẹ ló wò ó dàgbà, ọmún rẹ ló sì mún dàgbà. Èyí ló mú kí wọn di kòrí-kòsùn ara wọn láti kékeré wá, wọn kì í sìí yara wọn bí ó ti wù kí ó rí.Ìgbà tí wọn dàgbà tán, tí ó di wí pé wọn ń wá ibùjókòó tí wọn yóò tẹdó, àwọn méjèéji  Agírírí àti Ajíbógun yìí náà ló jìjọ dìde láti Ilé-Ifẹ. Wọn wá sí ilẹ Ìjẹṣà láti dó sí kí wọn lè ni àyè ìjọba tiwọn. Ajíbógun dúró níbi tí a ń pè ní Iléṣa lónií yìí, òun sì ni Ọwá Iléṣà kìíní. Agígírí rìn díẹ síwájú kí ó tó dúró. Lákòókó tí ó fi dúró yẹn, ó rò wí pé òun ti rìn jìnnà díẹ sí àbúrò òun kò mọ wí pé nǹkan ibùsọ mẹfà péré ni òun tí ì rín. Ṣùgbọn, lọnà kìíní ná, kò fẹ rìn jìnnà púpọ sí àbùrò rẹ gẹgẹ bí ìpinnu wọn pé àwọn kò gbọdọ jìnnà sára wọn bí ó ti lẹ jẹ wí pé àwọn méjèè jì kò jọ fẹ gbé ibùdó kan náà. Lọnà kejì, ò lè jẹ wí pé bóyá nítorí pé ẹsẹ lásán tó fi rín nígbà náà tàbí nítorí pé agìnjù tó fi orí là nígbà náà ló ṣe rò wí pé ibi tí òun ti rìn ti nasẹ díẹ sí ọdọ àbúrò òun lo ṣe dúró ni ibi tí a ń pè ní Ijẹbú - Jẹṣà lónìí.Kì wọn tó kúrò ni Ifẹ, wọn mú àádọta ènìyàn pẹlú wọn, ṣùgbọn ìgbà tí wọn dé Iléṣà ti Ajíbógun dúró, ẹgbọn rẹ fùn un ní ọgbọn nínú àádọtà ènìyàn náà. Ó ní òun gẹgẹ bí ẹgbọn, òun lè dáàbò bo ara òun ó sí kó ogún tó kù wá sí ibùdo rè ni Ijẹbú - Jẹṣà. Ìdí nìyí tí a fi ń ki ìlú náà pé;Ijẹṣà ọgbọnÌjẹbú ogúnÉ sìí bó ṣe a ríKógún a parẹmọgbọn láraÌtàn míràn sọ fún wa pé ọmọ ìyá ni Agígírí àti Ajíbógun ni Ìlé-Ifẹ. Ajíbógun ló lọ bomi òkun wá fún bàbá wọn - ọlọfin tí ó fọjú láti fi ṣe egbogi fún un kí ó lé ríran padà. Ó lọ, ó si bọ. Ṣùgbọn kí ó tó dé àwọn ènìyàn pàápàá àwọn ẹgbọn rẹ rò wí pé ó ti kú, wọn sì ti fi bàbá wọn sílẹ fún àwọn ìyàwó rẹ fún ìtọjú. Kí wọn tó lọ, wọn pín ẹrù tàbí ohùn ìní bàbá wọn láìfi nǹkan kan sílẹ fún àbúro wọn  Ajíbógun. Ìgbà tí ó dé, ó bu omi òkun bọ, wọn lo omi yìí, bàbá wọn sì ríran.Ojú Ajíbógun korò, inú sì bi pé àwọn ẹgbọn òun ti fi bàbá wọn sílẹ tí wọn sì kó ohun ìnú rẹ lọ. Bàbá wọn rí i pé inú bí i, ó sì pàrọwà fún un. Ọmọ àlè ní í rínú tí kì í bí, ọmọ àlè la ń bẹ tí kì í gbọ báyìí ló gba ìpẹ ẹbẹ bàbá rẹ. Ṣùgbọn bàbá rẹ fún un ní idà kan  Idà Ajàṣẹgun ni, ó ni kí ó máa lé awọn ẹgbọn rẹ lọ pé ibikíbi tí ó bá bá wọn, kí ọ bèèrè ohun ìní tirẹ lọwọ wọn. Ó pàṣẹ fún un pé kò gbọdọ pa wọn. Ajíbógun mú ìrin-àjò rẹ pọn, níkẹhìn ó bá àwọn ẹgbọn rẹ ó sì gba ọpọlọpọ ohun ìní padà lọwọ wọn. Pẹlú iṣẹgun lóri àwọn arákùnrin rẹ yìí, kò ní ìtẹlórùn, òun náà fẹ ní ibùjókòó tí yóò ti máa ṣe ìjọba tirẹ.Kò sí ohun tí ó dàbí ọmọ ìyá nítorí pé okùn ọmọ ìyá yi púpọ. Agígírí fẹràn Ajíbógun ọwá Obòkun púpọ nítorí pé ọmọ ìyá rẹ ni. Bàyìí ni àwọn méjèèjì pèrè pọ. Láti fi Ilé - Ifẹ sílẹ kí wọn si wá ibùjókòó tuntun fún ara wọn níbi tí wọn yóò ti máa ṣe ìjọba wọn.Itán sọ pé Ìbòkun ni wọn kọkọ dó sí kí wọn tó pínyà. Ọwá gba Òdùdu lọ, Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà sì gba Ilékété lọ. Ó kúrò níbẹ lọ sí Ẹẹsún. Láti Eẹsún ló ti wá sí Agóró. Agóró yìí ló dúro sí tí ó fi rán Lúmọogun akíkanju kan pàtàkì nínú wọn tí ó tẹ lé e pé kí ó lọ sí iwájú díẹ kí lọ wo ibi tí ilẹ bá ti dára tí àwọn lè dó sí. Lúmọogun lẹ títí bí ẹmí ìyá aláró kò padà. Àlọ rámirámi ni à ń rí ni ọran Lúmọogun, a kì í rábọ rẹ. Ìgbà ti Agígírí kò rí Lúmọogun, ominú bẹrẹsí í kọ ọ, bóyá ó ti sọnù tàbí bóyà ẹranko búburú ti pá jẹ. Inú fún ẹdọ fun ni ó fi bọ sọnà láti wá a títí tí òun ó fi rí i. Ibi tí wọn ti ń wá a kiri ni wọn ti gbúròó rẹ ni ibì kan tí a ń pè ní Òkèníṣà ní Ìjẹbú - Jẹṣà lónìí yìí.Ìyàlẹnu ńláńlá lọ jẹ fún Agígírí láti rí Lúmọogun pẹlú àwọn ọdẹ mélòó kan, Ó ti para pọ pẹlú àwọn ọdẹ wọnyí ó sì ti gbàgbé iṣẹ tí wọn rán an nítorí tí ibẹ dùn mọ ọn fún ọwọ ìfẹ tí àwọn ọḍẹ náà fi gbà á. Inú bí Agígírì ó sì gbé e bú. Ṣùgbọn ìsàlẹ díẹ ni òun náà bá dúro sí. Eléyìí ni wọn ṣe máa ń pe Òkènísà tí wọn dó sí yìí ní orí ayé. Wọn á ní Òkènísà orí ayé.Agbo ilée Bajimọn ni Òkè - Ọjà ni Agígírí kọkọ fi ṣe ibùjókòó. Kò pẹ púpọ lẹhin èyí ni ó bá lọ jà ogun kan, ṣùgbọn kí ó tó padà dé, ọmọ rẹ kan gvà ọtẹ ńlá kan jọ tí ó fi jẹ wí pé Agígírì kò lè padà sí ilée Bajimọ mọ. Ìlédè ni Agígírí kọjá sí láti lọ múlẹ tuntun tí ó sì kọlé sí Ìlédè náà ní ibi tí ààfin Ọba Ijẹbú -Jẹṣà wà títí di òní yìí. Ó jókòó nibẹ, ó sí pe àwọn tí ó sì jẹ olóòótọ sí i wọn múra láti gbé ogun ti ọmọ rẹ náà títí tí wọn fi ṣẹgun rẹ. Níkẹhìn, ọmọ náà túnúnbá fún bàbá rè ati àwọn ọmọ - ogun rẹ. Ojù iná kọ ni ewùrà ń hurun. Ẹnu ti ìgbín sì fib ú òrìṣà yóò fi lọlẹ dandan ni Ọmọ náà tẹríba fún bàbá rẹ ó sì mọ àgbà légbọn-ọn.Ìtàn míràn bí a ṣe tẹ Ìjẹbú - Jẹṣà dò àti bí a ṣe mọ ọn tàbí sọ orúkọ rẹ ní Ìjẹbú - Jẹṣà ni ìtàn àwọn akíkanjú tàbí akọni ọdẹ méje tí wọn gbéra láti Ifẹ láti ṣe ọdẹ lọ. Wọn ṣe ọdẹ títí ìgbá tí wọn dé ibi kan, olórí wọn fi ara pa. Wọn bẹrẹsí í tọjúu rẹ ìgbà tí wọn ṣe àkíyèsí wí pé ọgbẹ náà san díẹ, wọn tún gbéra, wọn mú ọnà-àjò wọn pọn. Ìgà tí wọn dé ibi tí a ń pè ní Ìjẹbú - Jẹṣà lónìí yìí ni ẹjẹ bá tún bẹrẹsí í sàn jáde láti ojú ọgbẹ ọkùnrin náà. Wọn bá dúró níbẹ làti máa tọjú egbò náà, wọn sì dúró pẹ díẹ. Nígbẹhìn, wón fi olórí wọn yìí síbẹ, wọn pa àgó kan síbẹ kí ó máa gbé e. Ìgbà tí àwọn náà bá ṣọdẹ lọ títí, wọn a tún padà sọdọ olórí wọn yìí láti wá tójùu rẹ àti láti wá simi lálẹ. Wọn ṣe àkíyèsí pé ibẹ náà dára láti máa gbé ni wọn bá kúkú sọbẹ dilẹ. Ìgbà tí ara olórí wọn yá tán, tí wọn bá ṣọdẹ lọ títí, ibẹ ni wọn ń fàbọ sí títí tí ó fi ń gbòrò sí i. Orúkọ tí Olórí wọn  Agígírí sọ ibẹ ni ÌJẸBÚ nítorí pe ÌJẸ ni Ìjẹṣà máa ń pe ẸJẸ. Nígbà tí ìyípadà sì ń dé tí ojú ń là á sí i ni wọn sọ orúkọ ìlú da ÌJẸBÚ dípò Ìjẹbú tí wọn ti ń pè é tẹlẹ. Agígírì yí ni Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà kiíní, àwọn ìran ọlọdẹ méje ìjọsí ló di ìdílé méje tí ń jọba Ìjẹbú - Jẹṣà títí di òní.Ṣùgbọn Ìjẹbú - Ẹrẹ ni wọn kọkọ máa ń pe ìlú yìí rí nítorí ẹrẹ tí ó ṣe ìdènà fún awọn Ọyọ tí ó ń gbógun ti ilẹ Ìjẹṣà nígbà kan. Ní ìlú náà ẹrẹ ṣe ìdíwọ fún àwọn jagunjagun Ọyọ ni wọn bá fi ń pe ìlú náà ni Ìjẹbú - Ẹrẹ. Ní ọdún 1926 ni ẹgbẹ tí a mọ sí Ìjẹbú - Jẹṣà Progressive Union yí orúkọ ìlú náà kúrò láti Ìjẹbú - Ẹrẹ sí Ijẹbú - Jẹṣà nítorí pé ilẹ Ìjẹṣà ni Ìjẹbú yìí wa.A níláti tọka sí i pé Ìjẹbú ti Ìjẹṣà yí lè ní nǹkan kan í ṣe pẹlú Ìjẹbú ti Ìjẹbù  Òde. Bí wọn kò tilẹ ní orírun kan náà. Ìtàn lè xxx pa wọn pọ nipa àjọjẹ orúkọ, àjọṣe kankan lè máa sí láàárin wọn nígbà kan tí rí ju wí pé orúkọ yìí, tó wu ọgbọni kìíní Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà nígbà tí ó bá àbúrò rẹ Ajíbógun lọ bòkun, wọn gba ọnà Ìjẹbú  Òde lọ. Ibẹ ló ti mú orúkọ yìí bọ tí ó sì fi sọ ilú tí òun náà tẹdó.Nínú àwọn ìtán òkè yí àwọn méjì ló sọ bí a ṣe sọ ìlú náà ní Ìjẹbú ṣùgbọn ó dàbí ẹni pé a lè gba ti irúfé èyí tí ó sọ pé Ìjẹbú  Òde ni Ọba Ìjẹbú Jẹṣà ti mú orúkọ náà wá ní eléyìí ti ó bójú mu díẹ. Orúkọ yìí ló wú n tí ó sì sọ ìlú tí òun náà tẹdó ní orúkọ náà. Orúkọ oyè rè ni Ọgbọni. Ìtán sọ fún wa pé ibẹ náà ló ti mú un bọ.Gẹgẹ bi ìtàn àtẹnudẹnu, oríṣìíríṣìí ọná ni a máa ń gbà láti fi ìdí òótọ múlẹ, ṣùgbọn ó kù sọwọ àwọn onímọ òde òní láti ṣe àgbéyèwò àwọn ìtàn wọnyí kí a sì mú eléyìí tí ó bá fara jọ òótọ jù lọ nínú wọn.Nípa pé tẹgbọn tàbúrò ni Ọwá Iléṣà àti Ọba Ijẹbú - Jẹṣà jẹ láti àárọ ọjọ wà yìí, sọ wọn di kòrí  kòsùn ara wọn. Wọn sọ ọ di nǹkan ìnira làti ya ara kódà, igbín àti ìkarahun ni wọn jẹ sí ara wọn. Ṣé bí ìgbín bá sì fà ìkarahun rẹ a tẹ lé e ni a máa ń gbọ. Ìgbà tí ó di wí pé àwọn tẹgbọn tàbúrò yí máa fi Ifẹ sílẹ, ìgbà kan náà ni wọn gbéra kúrò lọhùnún, apá ibì ken náà ni wọn sì gbà lọ láti lọ tẹdó sí. Ọrọ wọn náà wà di ti a já tí kì í lọ kí korokoro rẹ gbélẹ. Ibi tí a bá ti rí ẹgbọn ni a ó ti rí abúrò. Àjọṣe ti ó wà láàárín wọn pọ gan-an tí ó fi jẹ wí pé ní gbogbo ilẹ Ijẹṣà, Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà àti Ọwá Iléṣà jọ ní àwọn nǹkan kan lápapọ bẹẹ náà si ni àwọn ènìyàn wọn.Tí Owá bá fẹ fi ènìyàn bọrẹ láyé àtijọ, Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà gbọdọ gbọ nípa rẹ.Tí Ọwá bá fẹ bọgún, ó ní ipa tí Ọba Ijẹbú -Jẹṣà gbọdọ kó níbẹ, ó sì ní iye ọjọ tí ó gbọdọ lò ní Ilèṣà. Ní ọjọ àbọlégùnún, ìlù Ọba Ìjẹbù - Jẹṣà ni wọn máa n lù ní Iléṣà fún gbogbo àwọn àgbà Ìjẹṣà làti jó. Nìgbà tí Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà bá ń bọ wálé lẹhìn ọpọ ọjọ tí ó ti lọ ni Iléṣà fún ọdún ògún, ọtáforíjọfa ni àwọn ènìyàn rẹ ti gbọdọ pàdé rẹ.Ìdí nìyí tí wọn fi máa ń sọ pé; Kàí bi an kọlíjẹbúNíbi an tọnà Ìjẹsàá bọỌtáforíjọja ọnà ni an kọlijẹbúỌmọ EgbùrùkòyàkẹOríṣìíríṣìí oyè ni wọn máa ń jẹ ní Iléṣà tí wọn sìń jẹ ní Ìjẹbú Jẹṣà. A rí Ọgbọni ní Iléṣà bẹẹ náà ni ó wà ní Ìjẹbú Jẹṣà. Ara ìwàrẹfà mẹfà ni Ọgbọni méjèejì yí wa ni Iléṣà ṣùgbọn Ọgbọn Ìjẹbú - Jẹṣà ni aṣáájú àwọn ìwàrẹfà náà. a rí àwọn olóyè bí Ọbaálá, Rísàwẹ, Ọdọlé, Léjòfi Sàlórò Àrápatẹ àti Ọbádò ni Ìjẹbú-Jèṣà bí wọn ti wà ni Iléṣà.Bákan náà, oríṣìíríṣìí àdúgbò ni a rí tí orúkọ wọn bá ara wọn mu ní àwọn ìlú méjèèjì yí fún àpẹẹrẹ bí a ṣe rí Ọgbọn Ìlọrọ ni Ìjẹbú - Jẹṣà náà ni a rí i ní Iléṣà, Òkèníṣà wà ní Ìjẹbú - Jẹṣà, Òkèṣà sì wà ní Iléṣà. Odò-Ẹsẹ wà ní ìlú méjèèjì yí bẹẹ náà ni Ẹrẹjà pẹlú.Nínú gbogbo àwọn ìlú tí ó wà ní Ilẹ Ìjẹsà, èdè tàbí ohùn ti Iléṣà àti ti Ijẹbú-Jẹṣà ló bá ara wọn mu jù lọ.Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà ló máa ń fi Ọwá tuntun han gbogbo Ìjẹṣà gẹgẹ bí olórí wọn tuntun lẹhìn tí ó bá ti ṣúre fún un tán.Tí ọkan nínú wọn bá sì wàjà, óun ni ogún ti wọn máa ń jẹ lọdọ ara wọn bí aya, ẹrú àti ẹrùNí ìgbà ayé ogun, ọtún ogun, ni Ìjẹbú-Jẹṣà jẹ ní ilẹ Ìjẹṣà, wọn sì ní ọná tiwọn yàtọ sí ti àwọn yòókù.Nígbà tí ilẹ Ijẹṣà dàrú nígbà kan láyé ọjọun, àrìmọ-kùnrin ọwá àti àrìmọ-bìnrin Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà ni wọn fi ṣe ètùtù kí ilẹ Ìjẹṣà tó rójú ráyè, kí ó tó tàbà tuṣẹ.Nítorí pé Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà àti Ọwá Ilẹṣà jẹ tẹgbọn tàbúrò látàárọ ọjọ wá, àjọṣe tiwọn tún lé igbá kan ju ti gbogbo àwọn ọba ilẹ Ìjẹṣà tó kù lọ nítorí pé Ọwá ati Ọgbọni Ìjẹbú -Jẹṣà ló mọ ohun tí wọn jọ dì sẹrù ara wọn. 