 Báwo ni èso ọpọtọ ṣe gbayì tó ní Róòmù ìgbàanì?Context:Àwọn èso gbígbẹ tí wọn máa ń lò bí èso àjàrà, èso ọpọtọ, èso déètì, èso apricot àti èso ápù ti jẹ pàtàkì nínú oúnjẹ Mẹditaréníà láti ẹgbẹẹgbẹrún ọdún sẹyìn. Èyí jẹ nítorí pé wọn ti bẹrẹ sí gbin àwọn igi yìí ní àgbègbè kan ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé tí wọn ń pè ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn Ayé, tó jẹ àwọn apá ibi tí wọn ń pè ní Iran, Iraq, gúúsù ìwọ oòrùn Turkey, Síríà, Lẹbánónì, Palẹsìnì, Ísírẹlì àti àríwá Íjíbítì lóde òní. Ó tún ṣẹlẹ pé gbígbẹ tàbí mímú kí omi gbẹ ni ọnà àkọkọ tí wọn gbà ń tọjú oúnjẹ: àwọn èso àjàrà, èso déètì, àti èso ọpọtọ tó bá já bọ lára igi tàbí àjàrà máa ń gbẹ nínú oòrùn gbígbóná. Àwọn tó ń ṣọdẹ rí i pé àwọn èso tí wọn ń jẹ yìí máa ń dà bí èyí tí wọn lè jẹ, wọn sì mọyì wọn nítorí pé wọn máa ń wà fún àkókò gígùn, wọn sì máa ń dùn ún jẹ. Àkọsílẹ àkọsílẹ àkọkọ nípa èso gbígbẹ wà nínú àwọn wàláà Mesopotámíà tí wọn ti wà láti nǹkan bí ọdún 1500 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni, èyí tó ní àwọn ohun tó ṣeé ṣe kó jẹ àwọn ìwé àjẹsára tí a mọ jù lọ. Àwọn wàláà tí wọn fi amọ ṣe yìí, tí wọn kọ lédè Akkadian, ìyẹn èdè táwọn ará Bábílónì ń sọ lójoojúmọ, ni wọn fi àwọn ọrọ tí wọn kọ sára àwọn wàláà náà kọ, wọn sì sọrọ nípa oúnjẹ tí wọn máa ń jẹ látinú ọkà bálì, ọkà ọgẹdẹ, àlìkámà, ewébẹ àti èso bí ẹgún, ọpọtọ, ápù, pómégíránétì àti àjàrà. Àwọn àwùjọ ìbílẹ ìjímìjí wọnyí máa ń lo dáìlì, oje dáìlì tí wọn fi omi ṣan di sírọọpù àti èso rísìpù gẹgẹ bí ohun tí ń mú nǹkan dùn. Wọn máa ń fi èso gbígbẹ ṣe búrẹdì wọn, wọn sì ní oríṣiríṣi ọnà tí wọn lè gbà ṣe búrẹdì tó lé ní ọgọrùn-ún mẹta 300. Igi déètì jẹ ọkan lára àwọn igi tí wọn kọkọ gbìn. Ó ti lé ní ẹgbẹrún márùn-ún 5,000 ọdún sẹyìn tí wọn ti bẹrẹ sí í gbin ewéko yìí ní Mesopotámíà. Ọpọ rẹpẹtẹ ló máa ń hù ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé, ó sì máa ń méso jáde gan-an ìdá kan máa ń mú èso tó tó àádọta kìlógíráàmù 50 kg jáde lọdún fún ọgọta ọdún tàbí jù bẹẹ lọ, èyí ló mú kó jẹ pé ọpọ jù lọ àwọn oúnjẹ tí wọn máa ń jẹ ni kò wọnwó. Nítorí pé wọn ṣeyebíye gan-an, wọn kọ wọn sínú àwọn ohun ìrántí àtàwọn tẹńpìlì Ásíríà àti Bábílónì. Àwọn ará abúlé tó wà ní Mesopotámíà máa ń gbẹ wọn, wọn sì máa ń jẹ wọn gẹgẹ bí oúnjẹ dídùn. Yálà wọn ṣẹṣẹ sẹ ni o, tàbí wọn ti sẹ ẹ lọnà rírọ tàbí wọn ti sẹ ẹ lọnà rírọ, wọn máa ń jẹ kí àwọn oúnjẹ tí wọn fi ẹran ṣe àti èyí tí wọn fi ọkà ṣe túbọ lẹwà sí i. Àwọn arìnrìn-àjò máa ń fẹràn èso yìí gan-an nítorí pé ó máa ń fún wọn lókun, wọn sì máa ń rọ wọn pé kí wọn máa jẹ ẹ kí wọn má bàa rẹwẹsì. Wọn tún máa ń rí èso ọpọtọ ní ilẹ Mesopotámíà, Palẹsìnì, Ísírẹlì àti Íjíbítì. Yàtọ sí pé wọn máa ń rí wọn lára àwọn àwòrán ara ògiri, wọn tún ti rí ọpọ lára wọn nínú ibojì àwọn ará Íjíbítì tí wọn fi ń rúbọ nígbà ìsìnkú. Ní ilẹ Gíríìsì àti Kírétè, èso ọpọtọ máa ń tètè hù, àwọn tálákà àtàwọn ọlọrọ sì máa ń jẹ ẹ, pàápàá tí wọn bá ti gbẹ. Igbin àjàrà kọkọ bẹrẹ ní Armenia àti àwọn agbègbè ìlà oòrùn Mẹditaréníà ní ọrúndún kẹrin ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Wọn máa ń gbẹ èso àjàrà nínú oòrùn aṣálẹ tó ń mú ganrínganrín. Láìpẹ, iṣẹ àjàrà àti pípèsè èso àjàrà túbọ gbilẹ jákèjádò Àríwá Áfíríkà títí kan Mòrókó àti Túnísì. Àwọn ará Fòníṣíà àtàwọn ará Íjíbítì ló mú kí pípèsè èso àjàrà gbayì, ó sì ṣeé ṣe kó jẹ pé àyíká tó gbẹ táútáú ni wọn ti máa ń sè é. Wọn máa ń kó wọn sínú ìkòkò tí wọn á fi pa mọ, wọn á sì pín wọn ní ẹgbẹẹgbẹrún-ẹgbẹẹgbẹrún sí àwọn tẹńpìlì ọtọọtọ. Wọn tún máa ń fi wọn sínú búrẹdì àti oríṣiríṣi oúnjẹ aládùn, wọn máa ń fi oyin ṣe àwọn kan, wọn sì máa ń fi wàrà àti ẹyin ṣe àwọn míì. Láti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé, àwọn èso wọnyí tàn dé ilẹ Gíríìsì títí dé Ítálì níbi tí wọn ti di apá pàtàkì nínú oúnjẹ àwọn èèyàn. Àwọn ará Róòmù ayé ọjọun máa ń jẹ èso àjàrà lọpọ yanturu, wọn sì máa ń jẹ ẹ ní gbogbo ipò tí wọn bá wà láwùjọ. Wọn sábà máa ń jẹ búrẹdì tí wọn fi ọdà bítúmẹnì sí fún oúnjẹ àárọ, wọn sì máa ń jẹ búrẹdì náà pẹlú ọkà, ewébẹ àti wàrà tí wọn fi ọdà bítúmẹnì sí. Wọn mọyì èso rísínì gan-an débi pé kì í ṣe oúnjẹ lásán ni wọn ń lò ó fún, wọn tún máa ń lò ó fún èrè fún àwọn eléré ìdárayá tó bá ṣe àṣeyọrí, wọn sì tún máa ń lò ó láti fi ṣòwò. Níní èso gbígbẹ ṣe kókó ní Romu ìgbàanì gẹgẹ bí àwọn ìtọni fún àwọn olùtọjú ilé ní nǹkan bí 100 BC ṣe sọ: Ó gbọdọ máa tọjú oúnjẹ tí a ti sè ní ọwọ fún ìwọ àti àwọn ìránṣẹ. Ó ní láti ní ọpọ adìyẹ àti ọpọ ẹyin. Ó ní láti ní àpò ńlá ti èso ìrèké gbígbẹ, èso àjàrà, èso ọpọtọ, èso àjàrà, èso àjàrà tí ó wà nínú mùsù, èso ìrèké tí a pa mọ àti èso àjàrà àti èso àjàrà. Ó tún gbọdọ máa tọjú èso àjàrà tí wọn ti pa mọ sínú ọrá èso àjàrà àti nínú ìkòkò tí wọn fi pa mọ sínú ilẹ, àti àwọn èso àjàrà Praenestine tí wọn ti pa mọ ní ọnà kan náà, àti àwọn èso quinces Scantian nínú ìkòkò, àti àwọn èso mìíràn tí wọn sábà máa ń tọjú pa mọ, àti àwọn èso ìgbẹ. Ó gbọdọ máa kó gbogbo ìwọnyí pa mọ sọdọ ara rẹ láìjáfara lọdọọdún. Àwọn ará Róòmù náà fẹràn èso ọpọtọ gan-an. Wọn máa ń fi èso ọpọtọ sẹyìn búrẹdì, ó sì jẹ ọkan pàtàkì lára oúnjẹ táwọn ará abúlé máa ń jẹ nígbà òtútù. Wọn máa ń fi àwọn èròjà amóúnjẹ-ta-sánsán bí kúmínì, ànísì àti ẹwà sí i, tàbí kí wọn se ewé ọpọtọ tí wọn ti fi ewé ọpọtọ wé, kí wọn sì tọjú wọn sínú ìkòkò. Lónìí, àwọn àgbègbè tí wọn ti ń mú èso jáde jù lọ ni Ísírẹlì, Jerúsálẹmù, Gásà àti ọpọ àwọn orílẹ-èdè Lárúbáwá mìíràn. Ọpọ èròjà aṣaralóore ló wà nínú èso ọpọtọ tí wọn gbẹ. Orílẹ-èdè Éṣíà ni àwọn èso bí ọgẹdẹ, apricot àti ẹfọ àlùbọsà ti wá. Wọn ti ṣe wọn ni ile ni Ilu China ni ẹgbẹrun ọdun kẹta BC ati tan si Fertile Crescent nibiti wọn tun gbajumọ pupọ, titun ati ti o gbẹ bakanna. Kò pẹ púpọ tí wọn fi dé ilẹ Gíríìsì àti Ítálì, wọn sì wọn gan-an, àmọ wọn mọyì wọn gan-an nígbà tí wọn bá ń se àwọn oúnjẹ aládùn tí wọn fi òdòdó port tàbí tí wọn fi oyin àti èròjà atasánsán sè. : Àwọn ará Róòmù nífẹẹ sí èso ọpọtọ gan-an. Wọn máa ń fi èso ọpọtọ sẹyìn búrẹdì, ó sì jẹ ọkan pàtàkì lára oúnjẹ táwọn ará abúlé máa ń jẹ nígbà òtútù. Wọn máa ń fi àwọn èròjà amóúnjẹ-ta-sánsán bí kúmínì, ànísì àti ẹwà sí i, tàbí kí wọn se ewé ọpọtọ tí wọn ti fi ewé ọpọtọ wé, kí wọn sì tọjú wọn sínú ìkòkò. 