 Kí ni díẹ lára àwọn àṣà ìbílẹ tó pẹ jù lọ bẹrẹ? : Ìgbèríko ìlú tí a mọ pé ó ti pẹ jùlọ jẹ láti ọdún 4000-3500 Ṣ.K. A mọ ọ sí Mesopotámíà tó túmọ sí, àárín odò méjì èyí tí ó jẹ Iraq, Kuwait àti Síríà òde òní. Diẹ ninu awọn ilọsiwaju Mesopotamian pẹlu Code of Hammurabi, astronomy Babylonian ati ipilẹ 60 nọmba nọmba eyiti o di ipilẹ ti 60 keji, iṣẹju 60 ati iyika iwọn 360. Ilẹ-ilu Egipti atijọ 3100 BC eyiti o jẹ ọkan ninu awọn ijọba ti o lagbara julọ ti o wa fun fere ọdun 3000. Ìlú yìí wà ní àyíká odò Náílì, èyí tó ti wà láti ilẹ Síríà títí dé ilẹ Sudan lónìí. Yàtọ sí àwọn pírámìdì, wọn tún gbajúmọ fún àwọn ibojì, àwọn òkú tí wọn rọra dà nù àti àwọn ibojì òkú. Wọn tún ṣe kàlẹńdà tó ní wákàtí mẹrìnlélógún lóòjọ àti kàlẹńdà tó ní ọjọ márùndínláàádọta. Ọlàjú náà dópin ní nǹkan bí ọdún 332 ṣáájú Sànmánì Kristẹni nígbà tí Alẹkisáńdà Ńlá ṣẹgun rẹ. Ní nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ààbọ 2,500 ọdún ṣáájú Sànmánì Kristẹni, àṣà ìbílẹ àfonífojì Íńdíà gbèrú. Orúkọ náà wá látinú àfonífojì odò Indus tó ní Íńdíà, Pakistan àti Afghanistan lóde òní nínú. Wọn kà á sí ọkan lára àwọn ìlú tó ti ní ìdàgbàsókè jù lọ, tí wọn ṣètò bí wọn á ṣe máa ṣe ìlú wọn, tí wọn sì ní ètò tó dáa fún ìdọtí àti omi. Wọn tún jẹ ògbóǹkangí olùṣẹdá, tí wọn ṣe àwọn ọpá ìdiwọn àti òṣùwọn tó wà níwọntúnwọnsì, tí wọn fi bàbà, bàbà, òólù, àti irin ṣe àwọn nǹkan, tí wọn sì fi èdìdì ṣe àwọn nǹkan. Àríyànjiyàn ṣì wà láàárín àwọn òpìtàn, àwọn ìwádìí kan sì wà tó fi hàn pé àṣà ìbílẹ tó wà ní àfonífojì Íńdíà lè ti wà ṣáájú ti àwọn ará Íjíbítì àti Mesopotámíà ìgbàanì. Bó ti wù kó rí, ohun tá ò mọ nípa ìlú ńlá yìí pọ ju ohun tá a mọ lọ. A gbagbọ wípé àyípadà ojú-ọjọ ló fa ìparun àwùjọ ìbílẹ tí ó wà ní ọnà iwájú yìí ní nǹkan bí ọdún 1700 ṣáájú Kristi. 