 Kí ni àfojúdi olùwòyeContext:Àìmọlára ẹni tó ń wo nǹkan jẹ ọkan lára àwọn oríṣi àìmọlára ẹni tó ń ṣàwárí nǹkan, a sì ń pè é ní oríṣiríṣi àìsọkan tó ń wáyé ní ṣísẹ-n-tèmi kúrò nínú àwọn òtítọ tó péye nígbà tí a bá ń ṣe àyẹwò àti nígbà tí a bá ń ṣàkọsílẹ àwọn ìsọfúnni àti ìsọfúnni nínú àwọn ìwádìí. Àpèjúwe yìí lè túbọ gbòòrò sí i láti fi ìyàtọ tó wà nínú ohun tí a ṣàkíyèsí nítorí ìyàtọ tó wà nínú àwọn tó ń ṣàkíyèsí, àti ohun tí iye tòótọ jẹ.  Àìmọlára ẹni tó ń wo nǹkan ni àṣà àwọn tó ń wo nǹkan láti má rí ohun tó wà níbẹ, ṣùgbọn láti rí ohun tí wọn ń retí tàbí ohun tí wọn fẹ rí. Ìṣòro yìí wọpọ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ ọpọ èèyàn, ó sì tún jẹ ìṣòro pàtàkì tí wọn máa ń bá pàdé nígbà míì nínú ìwádìí àti ìkẹkọọ sáyẹǹsì. Àkíyèsí ṣe kókó fún ìwádìí àti ìgbòkègbodò sáyẹǹsì, àti gẹgẹ bí irú rẹ, àríyànjiyàn àwọn olùkíyèsí lè jẹ bẹẹ. Nígbà tí irú àwọn ìtanù bá wà, ìwádìí sáyẹǹsì lè yọrí sí dídín ohun tó jẹ òótọ àti òótọ kù tàbí dídín rẹ kù, èyí tó ń fi ìmúṣẹ àwọn ìwádìí àti àbájáde ìwádìí náà sínú ewu, kódà bí gbogbo àwọn ìwádìí àti ìgbésẹ mìíràn nínú ìwádìí náà bá tiẹ bá a mu.  Àwọn ìsọfúnni tó jẹ ti àyẹwò ni ìpìlẹ fún ọpọlọpọ ìmọ. Ìwòye jẹ ọnà ìkójọ àwọn ìsọfúnni, ó sì wà nínú ẹka àwọn ọnà ìwádìí tí ó ní í ṣe pẹlú ìwà rere. Ọpọlọpọ àǹfààní ló wà nínú wíwo, títí kan bí ó ṣe rọrùn láti lò gẹgẹ bí ọnà ìkójọpọ ìsọfúnni àti bí ó ṣe wúlò fún àwọn àbá èrò orí. Ni akoko kanna, ọpọlọpọ awọn idiwọn ati awọn alailanfani wa ninu ilana wiwo, pẹlu aini ti o ṣeeṣe ti igbẹkẹle, iwulo ti ko dara, ati ero ti ko tọ. Àwọn àkíyèsí tí àwọn olùkópa ṣe ni wọn ń lò ní ọpọlọpọlọpọ nínú àwọn ìwádìí nípa ẹdá àti ẹdá ènìyàn, nígbà tí àwọn àkíyèsí tí wọn ṣe ní ṣísẹ-n-tèmi ni wọn ń lò níbi tí àwọn olùṣèwádìí ti nílò láti gba ìsọfúnni láìsí ìfọrọwérọ tààràtà àwọn olùkópa. Ọnà ìkíyèsí tí ó wọpọ jùlọ ni ìkíyèsí tí ó jẹ ti ìbílẹ, níbi tí a ti ń wo àwọn ènìyàn ní àyíká wọn tí ó jẹ ti ìbílẹ pẹlú àfojúsùn láti ṣe àgbéyẹwò ìwà nínú àyíká tí kò ní ìsopọ àti ti ìbílẹ.  Ìdánilójú oníwòye jẹ èyí tí ó ṣeé ṣe jùlọ nígbà tí olùwádìí tàbí olùṣèwádìí bá ní ìfẹ sí àbájáde ìwádìí náà tàbí tí ó ní àwọn èrò tí ó ti wà ní ìpilẹṣẹ. Paapọ pẹlu awọn data ipilẹ ti ko ni idaniloju ati ọna ti o ni imọran ti o ni imọran, awọn ifosiwewe mẹta wọnyi ṣe alabapin pupọ si iṣẹlẹ ti aiṣedede oluwo.  Awọn apẹẹrẹ ti awọn aiṣedede imọ pẹlu:  Idojukọ  ìkórìíra tí ó mú kí àwọn ènìyàn gbára lé àwọn ìsọfúnni àkọkọ tí wọn fún wọn lórí kókó kan. Èyí máa ń mú kí ìdájọ máà tọnà, kì í sì í jẹ kí àwọn èèyàn àtàwọn tó ń kíyè sí ohun tó ń ṣẹlẹ lè ṣe àtúnṣe sí àwọn ìwéwèé wọn àti àsọtẹlẹ wọn bó bá ṣe yẹ. Àbájáde ìgbòkègbodò kan náà  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti rí ìgbòkègbodò kan náà  pẹlú àwọn ìwà àti ìṣesí kan, èyí tó túmọ sí pé wọn máa ń ṣe àwọn ohun kan ní ìbámu pẹlú ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń ṣe. Àfojúdi òkùnkùn  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti mọ ipa tí ẹtanú ní lórí àwọn ẹlòmíràn àti ìdájọ wọn, nígbà tí wọn sì ń kùnà láti mọ àti láti mọ ipa tí ẹtanú tiwọn ní lórí ìdájọ tiwọn. Ìdánilójú ìdánilójú confirmation bias  èrò táwọn èèyàn ní láti wá ìsọfúnni, kí wọn túmọ rẹ, kí wọn sì rántí rẹ lọnà tó fi hàn pé ohun tí wọn gbà gbọ àti ohun tí wọn kà sí pàtàkì ni wọn gbà gbọ. Ẹbi àti àìmọlára nípa ìfọwọsowọpọ ìtanù  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ sí wípé àwọn ènìyàn nínú àwùjọ kan ní àwọn ìwà àti ìṣe tí ó jọra, títí kan àwọn tí yóò pè wọn ní aláìmọlára tàbí ẹlẹbi. Ipa Halo  itara fun awọn ifihan rere ati awọn igbagbọ ni agbegbe kan ni ayika eniyan kan, ami iyasọtọ, ile-iṣẹ, ọja tabi bii lati ni ipa lori awọn ero tabi awọn ikunsinu ti oluwoye ni awọn agbegbe miiran ti ko ni ibatan. Ipa ifarabalẹ  itara fun awọn eniyan lati ṣe awọn ipinnu ati awọn ero ti o da lori boya ohun ti o yẹ ti o yẹ ni a pese fun wọn pẹlu awọn imọran rere tabi odi. Àbájáde tó ń wáyé láìpẹ yìí  ni pé àwọn èèyàn máa ń rántí àwọn ìsọfúnni, èrò tàbí àríyànjiyàn tó ṣẹṣẹ wáyé ní kedere ju àwọn tó ṣáájú wọn lọ. : Àìmọlára ẹni tó ń wo nǹkan jẹ ọkan lára àwọn oríṣi àìmọlára ẹni tó ń ṣàwárí nǹkan, a sì ń pè é ní oríṣiríṣi àìsọkan tó ń wáyé ní ṣísẹ-n-tèmi kúrò nínú àwọn òtítọ tó péye nígbà tí a bá ń ṣe àyèwò àti nígbà tí a bá ń ṣàkọsílẹ àwọn ìsọfúnni àti ìsọfúnni nínú àwọn ìwádìí. Àpèjúwe yìí lè túbọ gbòòrò sí i láti fi ìyàtọ tó wà nínú ohun tí a ṣàkíyèsí nítorí ìyàtọ tó wà nínú àwọn tó ń ṣàkíyèsí, àti ohun tí iye tòótọ jẹ.  Àìmọlára ẹni tó ń wo nǹkan ni àṣà àwọn tó ń wo nǹkan láti má rí ohun tó wà níbẹ, ṣùgbọn láti rí ohun tí wọn ń retí tàbí ohun tí wọn fẹ rí. Ìṣòro yìí wọpọ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ ọpọ èèyàn, ó sì tún jẹ ìṣòro pàtàkì tí wọn máa ń bá pàdé nígbà míì nínú ìwádìí àti ìkẹkọọ sáyẹǹsì. Àkíyèsí ṣe kókó fún ìwádìí àti ìgbòkègbodò sáyẹǹsì, àti gẹgẹ bí irú rẹ, àríyànjiyàn àwọn olùkíyèsí lè jẹ bẹẹ. Nígbà tí irú àwọn ìtanù bá wà, ìwádìí sáyẹǹsì lè yọrí sí dídín ohun tó jẹ òótọ àti òótọ kù tàbí dídín rẹ kù, èyí tó ń fi ìmúṣẹ àwọn ìwádìí àti àbájáde ìwádìí náà sínú ewu, kódà bí gbogbo àwọn ìwádìí àti ìgbésẹ mìíràn nínú ìwádìí náà bá tiẹ bá a mu.  Àwọn ìsọfúnni tó jẹ ti àyẹwò ni ìpìlẹ fún ọpọlọpọ ìmọ. Ìwòye jẹ ọnà ìkójọ àwọn ìsọfúnni, ó sì wà nínú ẹka àwọn ọnà ìwádìí tí ó ní í ṣe pẹlú ìwà rere. Ọpọlọpọ àǹfààní ló wà nínú wíwo, títí kan bí ó ṣe rọrùn láti lò gẹgẹ bí ọnà ìkójọpọ ìsọfúnni àti bí ó ṣe wúlò fún àwọn àbá èrò orí. Ni akoko kanna, ọpọlọpọ awọn idiwọn ati awọn alailanfani wa ninu ilana wiwo, pẹlu aini ti o ṣeeṣe ti igbẹkẹle, iwulo ti ko dara, ati ero ti ko tọ. Àwọn àkíyèsí tí àwọn olùkópa ṣe ni wọn ń lò ní ọpọlọpọlọpọ nínú àwọn ìwádìí nípa ẹdá àti ẹdá ènìyàn, nígbà tí àwọn àkíyèsí tí wọn ṣe ní ṣísẹ-n-tèmi ni wọn ń lò níbi tí àwọn olùṣèwádìí ti nílò láti gba ìsọfúnni láìsí ìfọrọwérọ tààràtà àwọn olùkópa. Ọnà ìkíyèsí tí ó wọpọ jùlọ ni ìkíyèsí tí ó jẹ ti ìbílẹ, níbi tí a ti ń wo àwọn ènìyàn ní àyíká wọn tí ó jẹ ti ìbílẹ pẹlú àfojúsùn láti ṣe àgbéyẹwò ìwà nínú àyíká tí kò ní àtúnṣe àti ti ìbílẹ.  Ìdánilójú oníwòye jẹ èyí tí ó ṣeé ṣe jùlọ nígbà tí olùwádìí tàbí olùṣèwádìí bá ní ìfẹ sí àbájáde ìwádìí náà tàbí tí ó ní àwọn èrò tí ó ti wà ní ìpilẹṣẹ. Paapọ pẹlu awọn data ipilẹ ti ko ni idaniloju ati ọna ti o ni imọran ti o ni imọran, awọn ifosiwewe mẹta wọnyi ṣe alabapin pupọ si iṣẹlẹ ti aiṣedede oluwo.  Awọn apẹẹrẹ ti awọn aiṣedede imọ pẹlu:  Idojukọ  ìkórìíra tí ó mú kí àwọn ènìyàn gbára lé àwọn ìsọfúnni àkọkọ tí wọn fún wọn lórí kókó kan. Èyí máa ń mú kí ìdájọ máà tọnà, kì í sì í jẹ kí àwọn èèyàn àtàwọn tó ń kíyè sí ohun tó ń ṣẹlẹ lè ṣe àtúnṣe sí àwọn ìwéwèé wọn àti àsọtẹlẹ wọn bó bá ṣe yẹ.  Àbájáde ìgbòkègbodò kan náà  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti rí ìgbòkègbodò kan náà  pẹlú àwọn ìwà àti ìṣesí kan, èyí tó túmọ sí pé wọn máa ń ṣe àwọn ohun kan ní ìbámu pẹlú ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń ṣe.  Àfojúdi òkùnkùn  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti mọ ipa tí ẹtanú ní lórí àwọn ẹlòmíràn àti ìdájọ wọn, nígbà tí wọn sì ń kùnà láti mọ àti láti mọ ipa tí ẹtanú tiwọn ní lórí ìdájọ tiwọn.  Ìdánilójú ìdánilójú confirmation bias  èrò táwọn èèyàn ní láti wá ìsọfúnni, kí wọn túmọ rẹ, kí wọn sì rántí rẹ lọnà tó máa fi hàn pé ohun tí wọn gbà gbọ àti ohun tí wọn kà sí pàtàkì ni wọn gbà gbọ.  Ẹbi àti àìmọlára nípa ìfọwọsowọpọ ìtanù  ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ sí wípé àwọn ènìyàn nínú àwùjọ kan ní àwọn ìwà àti ìṣe tí ó jọra, títí kan àwọn tí yóò pè wọn ní aláìmọlára tàbí ẹlẹbi.  Ipa Halo  itara fun awọn ifihan rere ati awọn igbagbọ ni agbegbe kan ni ayika eniyan kan, ami iyasọtọ, ile-iṣẹ, ọja tabi bii lati ni ipa lori awọn ero tabi awọn ikunsinu ti oluwoye ni awọn agbegbe miiran ti ko ni ibatan.  Ipa ifarabalẹ  itara fun awọn eniyan lati ṣe awọn ipinnu ati awọn ero ti o da lori boya ohun ti o yẹ ti o yẹ ni a pese fun wọn pẹlu awọn imọran rere tabi odi.  Àbájáde tó ń wáyé láìpẹ yìí  ni pé àwọn èèyàn máa ń rántí àwọn ìsọfúnni, èrò tàbí àríyànjiyàn tó ṣẹṣẹ wáyé ní kedere ju àwọn tó ṣáájú wọn lọ. 