 Ibo ni èèyàn ti wá?Context:Ènìyàn Homo sapiens ni ẹyà tí ó wọpọ jùlọ tí ó sì tàn kálẹ jùlọ nínú ẹbí àbùdá ènìyàn Hominidae, àti ẹyà tí ó wọpọ jùlọ nínú ẹyà àbùdá ènìyàn lápapọ. Àwọn èèyàn sábà máa ń rìn ní ẹsẹ méjì, wọn sì ní làákàyè gan-an. Ọpọlọ tó tóbi táwọn èèyàn ní àti bí wọn ṣe mọ nǹkan dunjú ti jẹ kí wọn lè máa gbé nínú onírúurú àyíká, kí wọn sì di àwùjọ àti ẹgbẹ òun ọgbà tó díjú. Àwọn ènìyàn jẹ àwùjọ tí ó lágbára, wọn sì máa ń gbé nínú àwọn àwùjọ tí ó díjú tí ó ní àwọn àwùjọ tí ó ń fọwọsowọpọ àti àwọn àwùjọ tí ó ń bára wọn díje, láti àwọn ìdílé àti àwọn ẹyà ìbátan títí dé àwọn ìjọba òṣèlú. Nítorí náà, àjọṣe tó wà láàárín àwọn èèyàn ti mú kí wọn ní oríṣiríṣi ìwà rere, ìlànà, èdè àti àṣà tó ń gbé ẹgbẹ òun ọgbà ró. Ìfẹ láti lóye àti láti ní ipa lórí àwọn ìṣẹlẹ ti sún ìdàgbàsókè ẹdá ènìyàn nínú ìmọ sáyẹǹsì, ìmọ ẹrọ, ìmọ ọgbọn orí, ìtàn àròsọ, ìsìn, àti àwọn ìlànà èrò orí mìíràn.  Bó tilẹ jẹ pé àwọn onímọ sáyẹǹsì kan ń fi ọrọ náà ènìyàn wé gbogbo àwọn ọmọ ẹyà Homo, nínú ọnà tí wọn gbà ń lò ó, ó sábà máa ń tọka sí Homo sapiens, ọmọ ẹyà kan ṣoṣo tó ṣì wà. Àwọn ènìyàn òde òní tí wọn ní ẹyà ara wọn jáde ní nǹkan bí 300,000 ọdún sẹyìn ní Áfíríkà, tí wọn jáde láti inú Homo heidelbergensis tàbí irú àwọn ẹranko kan tí ó jọra tí wọn sì ṣí kúrò ní Áfíríkà, tí wọn rọpò díẹdíẹ tàbí tí wọn dàpọ pẹlú àwọn ènìyàn àdúgbò tí wọn jẹ ènìyàn àtijọ. Fún èyí tó pọ jù lọ nínú ìtàn, àwọn ènìyàn jẹ olùṣọ-ẹranko tí wọn ń ṣí kiri. Àwọn ènìyàn bẹrẹ sí fi ìwà òde òní hàn ní nǹkan bí 160,00060,000 ọdún sẹyìn. Ìyípadà ìgbà àtijọ, èyí tí ó bẹrẹ ní Gúúsù-Oòrùn Asia ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹtàlá ọdún sẹyìn àti ní ọtọọtọ ní àwọn ibi díẹ mìíràn, rí ìdàgbàsókè iṣẹ-àgbẹ àti gbígbé àwọn ènìyàn títí láé. Bí àwọn èèyàn ṣe ń pọ sí i tí wọn sì ń pọ sí i, bẹẹ ni onírúurú ìṣàkóso bẹrẹ sí í gbilẹ láàárín àwọn àwùjọ àti láàárín àwọn àwùjọ náà, ọpọlọpọ àṣà ìbílẹ ló sì ti dìde tí wọn sì ti ṣubú. Àwọn èèyàn ti ń bá a lọ láti gbòòrò sí i, tí iye àwọn tó ń gbé ayé á sì lé ní bílíọnù mẹjọ lọdún 2022.  Àwọn apilẹ àbùdá àti àyíká ló ń nípa lórí bí ẹdá èèyàn ṣe ń yàtọ síra nínú àwọn ohun tó ṣeé fojú rí, nínú bí ara ṣe ń ṣiṣẹ, bí àrùn ṣe máa ń tètè kọ lù ú, agbára ìrònú rẹ, bí ara rẹ ṣe tóbi tó, àti bó ṣe máa ń pẹ tó láyé. Bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn yàtọ síra ní ọpọ ọnà bíi àwọn àbùdá àti àwọn ànímọ ara, ó kéré tán, èèyàn méjì ló jọra lọnà àbùdá ní ìdajì nínú ọgọrùn-ún. Awọn eniyan jẹ dimorphic ni ibalopo: ni gbogbogbo, awọn ọkunrin ni agbara ara ti o tobi julọ ati awọn obinrin ni ipin ti o ga julọ ti ọra ara. Nígbà ìbàlágà, àwọn èèyàn máa ń ní àwọn ànímọ ìbálòpọ kejì. Àwọn abo máa ń lóyún láàárín ìgbà tí wọn bá ti ń bàlágà, ìyẹn nígbà tí wọn bá wà ní nǹkan bí ọmọ ọdún méjìlá, àti ìgbà tí wọn bá ti ń wọ sí àkókò tí nǹkan oṣù máa ń yí padà, ìyẹn nígbà tí wọn bá wà ní nǹkan bí ọmọ ọdún márùndínláàádọta.  Àwọn ènìyàn jẹ oníjẹun, tí ó lè jẹ oríṣiríṣi àwọn ohun ọgbìn àti ẹranko, wọn sì ti ń lo iná àti àwọn ọnà mìíràn tí ó jẹ ti ooru láti se oúnjẹ àti láti se oúnjẹ láti ìgbà Homo erectus. Àwọn èèyàn lè wà láàyè fún ọsẹ mẹjọ láìsí oúnjẹ àti fún ọjọ mẹta tàbí mẹrin láìsí omi. Lọpọ ìgbà, àwọn èèyàn kì í sùn ju wákàtí méje sí mẹsàn-án lọ lójúmọ. Ó léwu gan-an kéèyàn bímọ, ó sì lè yọrí sí ìṣòro àti ikú. Lọpọ ìgbà, ìyá àti bàbá ló máa ń tọjú àwọn ọmọ wọn, torí pé wọn ò lè dá ṣe nǹkan kan nígbà tí wọn bá bí wọn.  Àwọn èèyàn ní ẹyà ara kan tó tóbi, tó ti dàgbà gan-an, tó sì díjú gan-an, ìyẹn ni àgbègbè kan nínú ọpọlọ tó ní í ṣe pẹlú ìmòye tó ga. Àwọn èèyàn ní làákàyè gan-an, wọn máa ń rántí àwọn ìṣẹlẹ lásán, wọn máa ń fi ojú ṣe nǹkan lọnà tó rọrùn, wọn mọ bí nǹkan ṣe rí lára wọn, wọn sì ní èrò orí. Ọpọlọ ènìyàn lè ṣàwárí ara rẹ, ó lè ronú ní ìdákẹkọọ, ó lè ronú, ó lè ṣe ìpinnu, ó sì lè ní èrò nípa ìwàláàyè. Eyi ti jẹ ki awọn ilọsiwaju imọ-ẹrọ nla ati idagbasoke irinṣẹ ti o nira lati ṣee ṣe nipasẹ iṣaro ti o nira ati gbigbe ti imọ si awọn iran ti o tẹle. Èdè, iṣẹ ọnà, àti iṣẹ òwò jẹ àwọn ànímọ tó ń fi àwọn èèyàn hàn. Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọnà táwọn èèyàn ń gbà ṣòwò ní ọnà jíjìn ti yọrí sí ìbúgbàù àṣà ìṣẹdálẹ àti pínpín àwọn ohun àmúṣọrọ, èyí tó mú kí ẹdá èèyàn ní àǹfààní ju àwọn ẹranko mìíràn lọ. : Homo sapiens Àwọn ènìyàn òde òní tí wọn ní ẹyà ara wọn jáde ní nǹkan bí 300,000 ọdún sẹyìn ní Áfíríkà, tí wọn jáde láti inú Homo heidelbergensis tàbí irú àwọn ẹranko kan tí ó jọra tí wọn sì ṣí kúrò ní Áfíríkà, tí wọn rọpò díẹdíẹ tàbí tí wọn dàpọ pẹlú àwọn ènìyàn àdúgbò tí wọn jẹ ènìyàn àtijọ. Fún èyí tó pọ jù lọ nínú ìtàn, àwọn ènìyàn jẹ olùṣọ-ẹranko tí wọn ń ṣí kiri. 