 Láìsí pé ó ń fa ọrọ yọ ní tààràtà láti inú ìwé náà fún mi ní àkópọ eré ìdárayá ìdárayáContext:Chess jẹ eré ìdárayá fún àwọn méjì, tí wọn ń pè ní White àti Black, tí ẹnì kọọkan wọn ń ṣàkóso ẹgbẹ ọmọ ogun àwọn ẹyọ ìdárayá tí ó ní àwọ tirẹ, pẹlú ète láti fi ọba alátakò ṣe checkmate. Nígbà míì, wọn máa ń pè é ní ìdárayá àgbáyé tàbí ìdárayá ti Ìwọ Oòrùn láti fi yàtọ sí àwọn eré tó ní í ṣe pẹlú rẹ, irú bí xiangqi ìdárayá Ṣáínà àti shogi ìdárayá Japan. Àkọsílẹ nípa ìtàn eré ìdárayá chess ti bẹrẹ látìgbà tí wọn ti bẹrẹ sí í ṣe irú eré ìdárayá kan náà, ìyẹn chaturanga, ní ilẹ Íńdíà ní ọrúndún keje Sànmánì Kristẹni. Òfin tí wọn ń tẹ lé nínú eré ìdárayá ayọ tí wọn ń pè ní ajẹjẹẹ ìdiwọn, èyí tá à ń mọ lónìí, bẹrẹ sí í gbilẹ nílẹ Yúróòpù ní òpin ọrúndún kẹẹẹdógún. Lóde òní, ìdárayá ayọ ni ìdárayá chess jẹ, àràádọta ọkẹ èèyàn ló ń gbá a jákèjádò ayé.  Eré ìdárayá jẹ oríṣi eré ìdárayá kan tí kò ní ìsọfúnni tó fara sin nínú, kò sì sí pẹńsù tàbí káàdì tí wọn fi ń ṣeré. Wọn máa ń ṣe é lórí pákó tí wọn to àwọn àlàfo mẹrìnlélọgọta sí, tí wọn sì to àwọn àlàfo mẹjọ sí mẹjọ. Nígbà tí eré náà bá bẹrẹ, ẹnì kọọkan nínú àwọn òṣèré náà á ní ère mẹrìndínlógún lọwọ: ọba kan, ọbabìnrin kan, ilé gogoro méjì, òṣèré méjì, ọgá méjì, àti ẹṣin mẹjọ. Àwọn aláwọ funfun ló máa kọkọ lọ, àwọn aláwọ dúdú ló máa tẹ lé wọn. Ṣẹẹkátì ọba ọtá ní í ṣe pẹlú fífi ọba náà sí ìkọlù lẹsẹkẹsẹ ní ṣẹẹkátì níbi tí kò ti sí ọnà fún un láti sá. Àwọn ọnà bíi mélòó kan tún wà tí eré ìdárayá kan fi lè parí sí bíbá a dọgba.  Ọgọrùn-ún ọdún kọkàndínlógún ni wọn bẹrẹ sí í ṣètò ìdárayá. FIDE ìyẹn International Chess Federation ló ń bójú tó ìdíje ìdárayá lágbàáyé lónìí. Olóyè Àgbáyé àkọkọ tí gbogbo ayé mọ, Wilhelm Steinitz, gba oyè rẹ lọdún 1886; Magnus Carlsen ni Olóyè Àgbáyé tí ó wà lọwọlọwọ. Ọpọlọpọ èròǹgbà nípa ìdárayá ni wọn ti gbé jáde látìgbà tí wọn ti bẹrẹ sí ṣeré ìdárayá. A rí àwọn apá tí ó jẹ ti ọnà nínú àwọn àdàkọ ìdárayá, ìdárayá sì ní ipa lórí àṣà àti ọnà Ìwọ Oòrùn ayé, ó sì ní àwọn ìjápọ pẹlú àwọn ẹka mìíràn bíi ìṣirò, ìmọ kọǹpútà, àti ìmọ ẹmí.  Ọkan lára ohun táwọn onímọ nípa kọǹpútà tó kọkọ dáyé fẹ ṣe ni bí wọn ṣe máa ṣe ẹrọ tó lè máa fi fàájì ṣeré ìdárayá. Ní ọdún 1997, Deep Blue di kọǹpútà àkọkọ tí ó ṣẹgun Olóyè Àgbáyé tó wà lórí oyè nínú ìdíje nígbà tí ó ṣẹgun Garry Kasparov. Àwọn ẹrọ ìṣeré ìdárayá òde òní lágbára gan-an ju àwọn èèyàn tó mọ bí wọn ṣe ń ṣeré ìdárayá lọ, wọn sì ti ní ipa tó lágbára lórí ìtẹsíwájú ẹkọ nípa ìdárayá. : Chess jẹ eré orí àtẹ tí ó jẹ ti ọnà tí a ń lò fún àwọn olùdíje méjì, tí ó ní àfojúsùn rẹ láti mú kí Ọba àwọn alátakò ṣe checkmat. Eré yìí wá látinú eré orí tábìlì kan tí wọn ń pè ní Chatarunga ní Íńdíà, èyí tí wọn ń ṣe ní ọrúndún kẹtàdínlógún.  Àwọn pákó ìdárayá náà ní àwọn àlàfo mẹrìnlélọgọta tí wọn to síbi tí wọn ti lè rí àlàfo mẹjọ ní ẹyọ mẹjọ, tí àlàfo funfun àti àlàfo dúdú sì máa ń pààrọ. Ẹnì kọọkan àwọn tó ń kópa nínú eré náà ló ń darí àwọn ohun ìdárayá mẹrìndínlógún: ọba kan, ayaba kan, àwọn bíṣọọbù méjì, àwọn ilé gogoro méjì, àwọn ọmọ ogun méjì, àti àwọn ọmọ ẹṣin mẹjọ. Onírúurú ọnà ni ọkọọkan wọn máa ń gbà rìn. Àwọn ẹyọ tí olùṣeré kọọkan ní ni àwọ kan náà; fún àpẹrẹ bí olùṣeré kan bá ní àwọn ẹyọ funfun, olùṣeré kan ni yóò bẹrẹ ìdíje náà.  Ṣẹẹmátì ọba ọtá béèrè pé kí ọtá gbé àwọn ẹyà ara wọn sínú ètò ìkọlù tí kò jẹ kí ọba ọtá tó ń dáàbò bò ó lè lọ. Èyí ni wọn sábà máa ń ṣe nípa dídé ọba tí wọn bá ń jà, tí wọn sì máa ń ṣiṣẹ lọnà tó wà létòlétò láti dé ipò tí ọba kò ti ní lè rìn mọ láìjẹ pé wọn mú un. Bí ọba bá wà lábẹ ìkọlù tó túmọ sí pé ọba wà ní ipò tí àwọn alátakò ní ìgbésẹ tí ó tẹlé yóò gba ọba agbábọọlù tí ó ń dáàbò bo ara rẹ gbọdọ gba ẹyà tí ó ń kọlù pẹlú ẹyà èyíkéyìí lórí pákó tàbí kó gbé ọba lọ sí ipò tí ọba kò sí lábẹ ìkọlù, àyípadà yìí ni a pè ní Check tàbí Checked. Àwọn eré ìdárayá ayọ tún lè parí sí bákan náà.  Ìṣeré ìdárayá gbajúmọ ní ọrúndún kọkàndínlógún, àjọ FIDE ìparapọ àjọ ìdárayá àgbáyé ló sì ń darí rẹ kárí ayé. Magnus Carlsen ni oludije agbaye lọwọlọwọ 2023 ati pe ere naa ni ara nla ti imọran ti o ni nkan ṣe pẹlu ṣiṣere ere naa.  Àwọn eré ìdárayá yìí ti ní ipa lórí àṣà ìwọ oòrùn ayé nínú ẹka iṣẹ ọnà, ìṣirò, ìmọ-ìjìnlẹ kọǹpútà àti ìmọ-ìhùwàsí. Àwọn onímọ nípa kọǹpútà ti lo ìdárayá gẹgẹ bí ọnà kan láti ṣe àwọn ìlànà ìṣirò tó lè ṣe ìdárayá ìdárayá. Ní ọdún 1997, Deep Blue di kọǹpútà àkọkọ tí ó ṣẹgun ènìyàn, ó ṣẹgun olúborí àgbáyé Garry Kasparov nígbà náà. Àwọn ẹrọ tí wọn fi ń ṣeré ìdárayá lóde òní lágbára gan-an ju ti ìgbàkígbà rí lọ, àwọn òṣèré ìdárayá tó tayọ jù lọ lágbàáyé sì ti ní ipa lórí wọn. 