 Láti inú ìpínrọ yìí, sọ fún mi iye ènìyàn tó ń gbé ní Harappa.Context:Ilẹ Ìlà Omi Indus IVC, tí a tún mọ sí Ilẹ Ìlà Omi Indus jẹ ilẹ Ìlà Omi Idẹdẹdẹ ní àwọn agbègbè àríwá ìwọ oòrùn Gúúsù Asia, tí ó wà láti ọdún 3300 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni sí ọdún 1300 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni, àti ní ọnà rẹ tó dàgbà 2600 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni sí ọdún 1900 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Òun àti ilẹ Íjíbítì àti Mesopotámíà ìgbàanì jẹ ọkan lára àwùjọ ẹdá èèyàn tó kọkọ wà ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé àti Gúúsù Éṣíà. Àwọn àgbègbè tí wọn ti ń ṣe iṣẹ ìkọlé náà bẹrẹ láti apá tó pọ jù lọ ní orílẹ-èdè Pakistan, ó sì wá dé apá àríwá ìlà oòrùn orílẹ-èdè Afghanistan àti apá àríwá ìwọ oòrùn orílẹ-èdè Íńdíà. Ìlú yìí gbèrú gan-an ní pẹtẹlẹ odò Indus tó ń ṣàn gba gbogbo ilẹ Pakistan kọjá, ó sì tún gbèrú láwọn ibi tí òjò ti máa ń rọ tó sì máa ń ṣàn déédéé, ìyẹn àwọn ibi tó wà nítòsí odò Ghaggar-Hakra, ìyẹn odò kan tó máa ń ṣàn déédéé ní àríwá ìwọ oòrùn Íńdíà àti ìlà oòrùn Pakistan.  Àwọn ìgbà míì ni wọn máa ń lo ọrọ náà Harappan fún àṣà ìṣẹdálẹ Indus lẹyìn ibi tí wọn ti rí irú rẹ, ìyẹn Harappa, èyí tí wọn kọkọ gbẹ jáde ní ìbẹrẹ ọrúndún ogún ní àgbègbè tí wọn ń pè ní Punjab nígbà yẹn ní ilẹ India àti Punjab, ní Pakistan báyìí. Ìwárí Harappa àti Mohenjo-daro tó wáyé kété lẹyìn náà jẹ òpin iṣẹ tí wọn ti bẹrẹ lẹyìn tí wọn dá Ẹka Ìwádìí Ìwalẹpìtàn Ilẹ Íńdíà sílẹ lákòókò ìjọba ilẹ Gẹẹsì ní ọdún 1861. Àwọn àṣà ìbílẹ tó ti wà ṣáájú àti lẹyìn èyí tí wọn ń pè ní Early Harappan àti Late Harappan wà ní àgbègbè kan náà. Àwọn àṣà ìbílẹ Harappan ìpilẹṣẹ ni àwọn àṣà ìbílẹ Neolithic, èyí tí ó ti pẹ jùlọ tí a sì mọ jùlọ ni Mehrgarh, ní Balochistan, Pakistan. Àwọn ìgbà mìíràn wà tí wọn máa ń pe àṣà ìbílẹ Harappan ní àṣà ìbílẹ Harappan tó ti dàgbà kí wọn lè fi yàtọ sí àwọn àṣà ìbílẹ tó ti wà ṣáájú.  Àwọn ìlú tí wọn ń gbé ní ilẹ Íńdíà ìgbàanì gbajúmọ nítorí bí wọn ṣe ń ṣètò ìlú wọn, ilé tí wọn fi bíríkì ṣe, ọnà tí wọn ń gbà ṣọwọn omi, ọnà tí wọn ń gbà ṣọwọn omi, àwọn ilé ńláńlá tí kì í ṣe ilé gbígbé, àti ọnà tí wọn ń gbà ṣe iṣẹ ọwọ àti iṣẹ irin. Ó ṣeé ṣe kí Mohenjo-daro àti Harappa tóbi débi pé àwọn èèyàn tó ń gbé ibẹ tó ọkẹ mẹta sí ọkẹ mẹta, ó sì ṣeé ṣe kí àwùjọ àwọn èèyàn náà tó mílíọnù kan sí mílíọnù márùn-ún nígbà tí nǹkan ń lọ dáadáa. Dídá tí àgbègbè náà gbẹ ní ṣísẹ-n-tẹlé ní ẹgbẹrún ọdún kẹta ṣáájú Sànmánì Kristẹni lè jẹ ohun tó mú kó di ìlú ńlá. Ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ, ó tún dín omi tí wọn ń lò kù débi tó fi yọrí sí pé àṣà ìbílẹ náà pa run, tó sì mú kí àwọn èèyàn rẹ túká sí ìlà oòrùn.  Bó tilẹ jẹ pé ó lé ní ẹgbẹrún ibi tí wọn ti rí àwọn ohun ìṣẹǹbáyé tí wọn kọ nípa àwọn ará Harappa àti pé ó fẹrẹẹ tó ọgọrùn-ún ibi tí wọn ti gbé àwókù jáde, àwọn ìlú ńláńlá márùn-ún ló wà: Mohenjo-daro ní àfonífojì Indus ìsàlẹ tí wọn sọ di ibi àjogúnbá àgbáyé UNESCO ní 1980 gẹgẹ bí Àwọn àwókù Ìwalẹkú ní Moenjodaro, Harappa ní agbègbè Punjab ìhà ìwọ oòrùn, Ganeriwala ní aṣálẹ Cholistan, Dholavira ní ìwọ oòrùn Gujarat tí wọn sọ di ibi àjogúnbá àgbáyé UNESCO ní 2021 gẹgẹ bí Dholavira: A Harappan City, àti Rakhigarhi ní Haryana. A kò rí ẹrí kankan tó fi hàn pé èdè Harappan ni, a ò sì mọ ibi tí èdè yìí ti wá nítorí pé kò tíì sí ẹni tó lè tú ìwé tí wọn fi ń kọ èdè Indus. Àjọṣe kan pẹlú ẹbí èdè Dravidian tàbí Elamo-Dravidian ni a fẹràn nipasẹ ẹka kan ti àwọn ògbógi. : Àwọn èèyàn tó pọ jù lọ ní Mohenjo-daro àti Harappa jẹ nǹkan bí ọkẹ kan ààbọ 30,000 sí ọkẹ mẹta 60,000 